Author: -
Date: 2022-06-26T00:00:00+00:00
Description: Shamela BOK file converted to EPUB by Shamela.org
Publisher: Shamela.org
Rights: Creative Commons Non-Commercial Share Alike 3.0

تاريخ رشيدي = تاريخ خوانين مغولستان

رقم الكتاب في المكتبة الشاملة: ٣٦١٦١

الطابع الزمني: ٤٤-٠٣-٠٠-٢٦-٠٦-٢٠٢٢

المكتبة الشاملة رابط الكتاب

2em0em

1.6

عن الكتاب

نام كتاب: تاريخ رشيدي = تاريخ خوانين مغولستان

نويسنده: ميرزا محمد حيدر بن محمد حسن دوغلات (المتوفى: ٩٥٧ هـ)

تصحيح و تحقيق: دكتر عباسقلي غفاري فرد

ناشر: مرکز پژوهشي ميراث مکتوب، تهران - إيران

نوبت چاپ: أول ١٣٨٣ هـ ش = ٢٠٠٤ م

جلد: ١

[ملاحظات]

ترقيم الكتاب موافق للمطبوع، وهو مزيل بالحواشي

أعده للشاملة: مجاهد صغير أحمد صودهوري

عن المؤلف

فهرست مطالب

نام كتاب: تاريخ رشيدي = تاريخ خوانين مغولستان

نويسنده: ميرزا محمد حيدر بن محمد حسن دوغلات (المتوفى: ٩٥٧ هـ)

تصحيح و تحقيق: دكتر عباسقلي غفاري فرد

ناشر: مرکز پژوهشي ميراث مکتوب، تهران - إيران

نوبت چاپ: أول ١٣٨٣ هـ ش = ٢٠٠٤ م

جلد: ١

[ملاحظات]

ترقيم الكتاب موافق للمطبوع، وهو مزيل بالحواشي

أعده للشاملة: مجاهد صغير أحمد صودهوري

تاريخ رشيدي

تأليف

ميرزا محمّد حيدر دوغلات

(٩٠٥ - ٩٥٧ هـ. ق)

تصحيح

دكتر عبّاسقلي غفّاري فرد

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيْمِ

تاريخ رشيدي

تأليف

ميرزا محمّد حيدر دوغلات

(٩٠٥ - ٩٥٧ هـ. ق)

تصحيح

دكتر عبّاسقلي غفّاري فرد

حيدر ميرزا دوغلات، محمّد. ٩٠٥ - ٩٥٧ هـ. ق.

تاريخ رشيدي / تأليف ميرزا محمّد حيدر دوغلات؛ تصحيح عبّاسقلي غفّاري فرد - تهران؛ مرکز نشر ميراث مکتوب؛ ١٣٨٣.

دويست و پانزده، ٨٦١ ص. (ميراث مكتوب: ١٢٠. تاريخ و جغرافيا: ١٧)

ISرضي الله عنN ٩٦٤ - ٦٧٨١ - ٨٧ - X

فهرستنويسى بر اساس اطلاعات فيپا.

ص. ع. لاتيني شده: TﷺRIKH-I RﷺSHIﷻI

كتابنامه. ص. [٨٥٣]. ٨٦٩.

نمايه.

١ مغولان - تاريخ. ٢ آسياى مركزي. تاريخ. ألف. غفّاري فرد، عبّاسقلي. ١٣٣٥ - مصحح. ب. مرکز نشر ميراث مکتوب. ج. عنوان.

٢ ت ٩ م / ٢٢٠١ ﷻS

٢ / ٩٥٠

كتابخانه ملى ايران

١٨٩٥٧ - ٨٣ م

مركز ميراث مکتوب

تاريخ رشيدي

تأليف: ميرزا محمّد حيدر دوغلات

تصحيح: عبّاسقلي غفّاري فرد

به همراه ترجمه مقدمه و تعليقات چاپ - غلياس و ادوارد دنيس راس

ناشر: ميراث مكتوب

چاپ أول: ١٣٨٣

تعداد: ١٥٠٠ نسخه

حروف بكار رفته در متن:

لوتوس - كامپيوست - زر - جلال - Times - Phonelic

شابك X - ٨٧ - ٦٧٨١ - ٩٦٤

حروفچينى و صفحه أرايى: رضا عليمحمدى - رضا سلگى

ليتوگرافى، چاپ و صحافى: رويداد

نشانى ناشر: تهران. ض. پ. ١٣١٥٦٩٣٥١٩

تلفن: ٣ - ٦٤٩٠١٢، دورنگار: ٦٤٠٦٢٥٨

عليه الصلاة و السلام-mail: MirasMaktoob@apadana.com
http://www.apadana.com/MirasMaktoob

فهرست مطالب

پيشگفتار (مصحح فارسي) بيست

پيشگفتار (مصحح انگليسي) سي و هفت

تاريخ رشيدي (مقدمه مصحح انگليسي).

بخش اول: مولف و كتاب او پنجاه و سه

بخش ٢. سلسله چغتايي هشتاد و پنج

بخش ٣. سرزمين مغولان يك صد و نوزده

بخش ٤. مردم - مغول، ترك، وايغور يك صد و چهل و پنج

بخش ٥. خانات شرقي يا اويغورستان يك صد و هفتاد و هفت

بخش ٦. «تاريخ رشيدي» و بعد از آن يك صد و نود و پنج

بسم الله الرحمن الرحيم.

آغاز تاريخ رشيدي ١

آغاز تاريخ رشيدي ١٣

گفتار در ابتداء احوال توغلقتمورخان ١٥

گفتار در شرح اسلام توغلقتمورخان ١٧

نقل از ظفرنامه: ذكر لشكر كشيدن توغلقتمورخان بر ممالك ماوراء النهر ٢٣

نقل از ظفرنامه: گفتار در مشورت كردن حضرت صاحب قران با امير حاجي برلاس و مراجعت نمودن از لب جيحون و ملاقات كردن با امراء توغلقتمورخان ٢٤

نقل از ظفرنامه: ذكر لشكر كشيدن توغلقتمورخان به ولايت ماوراء النهر، نوبت دويم ٢٧

نقل از ظفرنامه: ذكر مراجعت توغلقتمورخان به تخت گاه خويش ٢٩

ذكر الياس خواجه خان ٣٠

نقل از ظفرنامه: در توجه نمودن اميرحسين و حضرت صاحب قران به جانب طايخان و صلح كردن ٣١

نقل از ظفرنامه: گفتار در نهضت حضرت صاحب قران از لب پل سنگين و گريختن لشكر جته ٣٣

نقل از ظفرنامه: گفتار در خواب ديدن حضرت صاحب قران و به آن تفال نمودن و آهنگ جنگ الياس خواجه خان كردن ٣٦

نقل از ظفرنامه: گفتار در محاربه امير حسين و حضرت صاحب قران با لشكر جته و ظفر يافتن بر ايشان ٣٨

نقل از ظفرنامه: در قرلتاي كردن اميرحسين و حضرت صاحب قران و برداشتن كابلشاه اغلن را به خاني ٤١

نقل از ظفرنامه: گفتار در جنگ لاي و شرح كيفيت آن ٤٥

محاصره كردن لشكر جته سمرقند را ٥٣

گفتار در اختتام كار الياس خواجه خان و آنچه بعد از وفات وي واقعه شده و مخالفت و استيلاي امير قمر الدين ٥٥

گفتار در ذكر امير قمر الدين ٥٧

نقل از ظفرنامه: گفتار در نهضت همايون حضرت صاحب قران به جانب جته كه عبارت از مغولستان است، نوبت سيوم ٦٠

نقل از ظفرنامه: گفتار در زفاف همايون صاحب قران فرمان روا با سرادق ابهت پناه دلشاد آغا ٦٣

نقل از ظفرنامه: گفتار در توجه نمودن حضرت صاحب قران به صوب خوارزم و هم از راه مراجعت كردن به واسطه ياغي شدن ساربوغا و عادلشاه و بهرام جلاير ٦٧

نقل از ظفرنامه: گفتار در توجه حضرت صاحب قران به جانب جته كه عبارت از مغولستان است، نوبت چهارم ٧١

نقل از ظفرنامه: ذكر وفات اميرزاده جهانگير ٧٣

نقل از ظفرنامه: گفتار در لشكر فرستادن صاحب قران به سر قمر الدين ٧٥

نقل از ظفرنامه: گفتار در نهضت همايون با صولت گردون و كثرت انجم حضرت صاحب قران به جانب جته كه عبارت از مغولستان است، نوبت پنجم ٧٧

اختتام روزگار امير قمر الدين ٧٨

ذكر ابتداء احوال خضرخان ابن توغلقتمور خان ٧٩

ذكر محمدخان ابن خضر خواجه خان ٨٥

ذكر شير محمدخان ابن محمدخان ٨٧

ذكر ابتداي روزگار ويس خان ٨٧

ذكر امير سيدعلي و حكاياتي كه به آن تعلق دارد ٨٨

وقايعي كه ميان شير محمدخان و ويس خان شده بر سبيل اجمال ٩١

ذكر خانيت ويس خان ٩٢

ذكر احوال امير خدايداد و رفتن او به مكه و اختتام كار او ٩٥

ذكر شهادت ويس خان ٩٩

ذكر ويراني ايرازان بعد از شهادت ويس خان ١٠١

ذكر رفتن يونس خان و ايرازان به سمرقند پيش ميرزا الوغ بيگ ١٠٢

ذكر خانيت ايسان بوغاخان ابن ويس خان بعد از ويراني ايرازان ١٠٣

ذكر توجه مير سيدعلي به كاشغر و گرفتن كاشغر ١٠٣

ذكر مخالفت امرا به ايسان بوغاخان و آنچه در آن ايام واقع شده ١٠٦

ذكر ابتدا خانيت يونس خان ١٠٩

ذكر احوال يونس خان بر سبيل تفصيل ١١١

ذكر آمدن يونس خان به مغولستان ١١٢

ذكر ايالت سانيز ميرزا در كاشغر بعد از وفات پدرش مير سيدعلي و اختتام كارش ١١٤

ذكر خانيت دوست محمدخان ١١٥

ذكر آمدن يونس خان بار دويم از پيش سلطان ابوسعيد ١١٧

ذكر وقايعي كه بعد از مردن دوست محمدخان و استيلا يافتن يونس خان واقع شده و كشتن بروج اوغلان ابن ابو الخيرخان اوزبك ١١٩

ذكر واقعه شيخ جمال و دربند افتادن خان به دست او ١٢١

گفتار در وقايعي كه بعد از قتل شيخ جمال خر واقع شده است در ميان يونس خان و پادشاهان ماوراء النهر بر سبيل اجمال ١٢٣

ذكر ايالت محمد حيدر ميرزا در كاشغر ١٢٦

ذكر ابتداء احوال ابا بكر ميرزا ١٢٧

ذكر ميرزايان ختن ١٢٨

ذكر گرفتن ميرزا ابا بكر ختن را و مستاصل ساختن ميرزايان ختن ١٢٩

ذكر خديعت ابا بكر ميرزا با محمد حيدر ميرزا و بدر كردن محمد حيدر ميرزا امراي خود را به سخن ميرزا ابا بكر ١٣٠

ذكر رفتن يونس خان به مدد حيدر ميرزا بر سر ميرزا ابا بكر و شكست يافتن ايشان ١٣٢

لشكر كشيدن يونس خان جهت كمك محمد حيدر ميرزا به ياركند، بار دوم و شكست يافتن ايشان از ميرزا ابا بكر ١٣٤

ذكر ابتداء روزگار سلطان محمودخان ابن يونس خان ١٣٦

ذكر جنگ و وحشتي كه در ميان يونس خان و محمد حيدر ميرزا در آقسو واقع شده ١٣٩

رفتن محمد حيدر ميرزا به كاشغر پيش ميرزا ابا بكر و دربند كردن ميرزا ابا بكر، محمد حيدر ميرزا را ١٤٣

ذكر در آمدن يونس خان و الوس مغول در تاشكند و صلح ميان سلطان احمد ميرزا و عمر شيخ ميرزا و سلطان محمودخان ١٤٤

ذكر اختتام كار يونس خان ١٤٧

ذكر جنگ جركه ميان سلطان احمد ميرزا و سلطان محمودخان واقع شد ١٤٨

ذكر نسبت فرمودن سلطان محمود خان با پدرم محمد حسن گوركان نور الله مرقدهما ١٥٠

ذكر آنچه در مدت سلطنت محمودخان در تاشكند واقع شده و اختلال كار و اختتام روزگار او ١٥٢

ذكر سلطان احمدخان ١٥٤

ذكر منصور خان، غفر ذنوبه ١٥٨

ذكر شاه خان ابن منصورخان ١٦٤

ذكر سلطان سعيدخان ابن سلطان احمدخان ١٦٥

گفتار در فضايل حميده و خصايل گزيده سلطان سعيدخان ١٧٣

ذكر عبد الرشيدخان ابن سلطان سعيدخان ١٧٧

گفتار در اختتام دفتر اول از تاريخ رشيدي ١٨٩

پي نوشتها ١٩٣

تاريخ رشيدي بخش دوم مقدمه ٢٣٥

پي نوشتها ٢٣٧

آغاز دفتر ثاني از تاريخ رشيدي كه آنچه بعد از سنه تسعمايه به تفاريق در الوس مغول و اوزبك و چغتاي واقع شده ٢٣٩

ذكر خانيت يونس خان و احوال او و تعداد فرزندانش بر سبيل اجمال ٢٤٢

ذكر خاتمه كار يونس خان و تعداد فرزندان و پادشاهت سلطان محمودخان و سبب اختلال كار او بر سبيل اجمال ٢٤٤

ذكر شهادت سلطان محمودخان و فرزندانش بر سبيل اجمال ٢٥١

ذكر بقيه احوال پدرم ميرمحمد حسين گوركان، انار الله برهانه ٢٥٢

ذكر احوال شاهي بيگ خان ٢٥٦

ذكر نسب بابر پادشاه و شرح خويشي او به خواقين مغول و مجمل اوايل حال او ٢٦٣

آغاز داستان سلطان سعيد خان ابن سلطان احمدخان ابن سلطان يونس خان و شرح ابتدا و بلايا و محن كه او را در اوايل حال پيش آمده ٢٦٩

فرار نمودن پدرم محمد حسين گوركان انار الله برهانه از پيش شاهي بيگ خان به خراسان و تذكره چند كه به سوق آن كلام متعلق است ٢٩٠

ذكر حضرت مخدومي، فخر الانامي، شيخ الاسلامي، نور المله و الدين مولانا عبد الرحمان جامي، عليه الرحمه و المغفره ٢٩٤

ذكر مولانا سعد الدين كاشغري عليه الرحمه ٢٩٤

ذكر مولانا نظام الدين خاموشي ٢٩٦

ذكر خواجه علاء الدين عطار، عطر الله تربته ٢٩٦

ذكر مولانا علاء الدين مكتب دار ٣٠٢

ذكر مولانا شمس الدين محمد مروجي ٣٠٢

ذكر خواجه عبد العزيز جامي ٣٠٣

ذكر شيخ پوران ٣٠٣

ذكر خدمت مولانا بوسعيد اوبهي ٣٠٤

ذكر مولانا معين الدين واعظ ٣٠٤

ذكر مولانا خواجه كوهي ٣٠٥

ذكر حافظ محمود زيارتگاهي ٣٠٥

و منهم العلماء: سعد الدين و نبيره او شيخ الاسلام تفتازاني ٣٠٥

و منهم الشعراء ٣٠٨

ذكر مير علي شير ٣١٠

امير شيخم احمد ٣١١

حسن علي جلاير ٣١١

آهي ٣١٢

هلالي ٣١٢

اصبغي ٣١٢

بنايي ٣١٢

سيفي ٣١٤

و منهم معماييون ٣١٤

ميرحسيني معمايي ٣١٤

مولانا محمد بدخشي معمايي و مولانا كمال معمايي و مولانا شهاب معمايي ٣١٤

و منهم الكتاب ٣١٥

مير علي تبريزي ٣١٥

مولانا سلطان علي مشهدي، شيخ بايزيد پوراني، مولانا جعفر ٣١٥

مولانا علاء الدين ٣١٦

مولانا محمد ابريشمي، مولانا زين الدين محمود، سلطان محمود نورا ٣١٧

و منهم المصورون ٣١٧

بهزاد ٣١٨

قاسم علي چهره گشاي ٣١٨

مقصود ٣١٨

مولانا ميرك نقاش، استاد باباحاجي ٣١٨

استاد شيخ احمد ٣١٩

و منهم المذهبون ٣١٩

و منهم المغنيون ٣١٩

رجوع به تمامي حكايت ٣٢٠

گفتار در رفتن بابر پادشاه به خراسان و ذكر مناقشه و وحشت كه در كابل واقع شد ٣٢٣

رفتن پادشاه به خراسان و بازآمدن پادشاه از خراسان به كابل ٣٢٥

ذكر وقايع پادشاه در آن مدت كه در كابل بوده بر سبيل اجمال و بعضي حكايات متفرقه كه تعلق به آن دارد ٣٢٧

رفتن شاهي بيگ خان به خوارزم و استخلاص نمودن و مراقبت او به ماوراء النهر و توجه نمودن او به ممالك خراسان ٣٣٠

سبب رفتن پدرم محمد حسين گوركان، انار الله برهانه، پيش شاهي بيگ خان و ذكر ما يتعلق ما و شهادت خال بزرگوارم سلطان محمود خان و پدرم انار الله برهانهما ٣٣١

گفتار در وقايع مولف كتاب ٣٣٦

بيان احوال حضرت مولانا محمد قاضي عليه الرحمه و الغفران ٣٣٩

رجوع به تمامي قصه ٣٤٣

آمدن سلطان سعيد خان به اندجان و دربند افتادن و از آنجا خلاص يافته به كابل پيش بابر پادشاه رفتن ٣٤٩

احوال ميرزا خان و رفتن مقر اين حكايات از بدخشان به كابل ٣٥٧

رفتن شاهي بيگ خان به قزاق و ذكر اختلال كار او ٣٦١

ذكر ابتدا و مناقشه شاهي بيگ خان به شاه اسماعيل و كشته شدن شاهي بيگ خان به دست او ٣٦٣

رسيدن خبر كشته شدن شاهي بيگ خان به دست شاه اسماعيل و عزيمت نمودن پادشاه از كابل به قندوز ٣٦٨

ذكر اوايل حال او بر سبيل اجمال و شرح فتح ولايت فرغانه به طريق مفصل ٣٧١

رسيدن خبر فتح سيد محمد ميرزا با پادشاه و ذكر فرستادن سلطان سعيد خان به اندجان پيش عمم ٣٧٣

گفتار در جلوس بابر پادشاه در ممالك ماوراء النهر ٣٧٤

رفتن خان به اندجان و وقايعي كه در آنجا دست داد ٣٧٨

مجمل احوال نسب ميرزا ابا بكر ٣٨١

گفتار در تمهيد احوال ميرزا ابا بكر، مجمل اساليب مذمومه و روابط ميشومه او ٣٨٥

آمدن عبيد الله خان از تركستان با بخارا و رفتن بابر پادشاه به مقابله در كول ملك و مصاف دادن و شكست يافتن و آنچه بعد از اين دست داده ٣٨٩

ذكر احوال عمم سيد محمد ميرزا، تغمد الله بغفرانه ٣٩٥

ذكر احوال مولف اين كتاب بر سبيل اجمال ٣٩٨

وقايع سلطان سعيد خان بعد از شكست يافتن از سوينجك خان ٤٠٣

خصوص احوال قزاق و سلاطين او و سبب آنكه اين نام بر ايشان اطلاق يافته و عواقب كار ايشان ٤٠٤

ذكر وقايعي كه بعد از محاربه سوينجك خان روي نمود و رفتن سلطان سعيد خان به قزاق و پيش قاسم خان ٤٠٦

ذكر كرامات حضرت مولانا محمد قاضي و آنچه بدين حكايت تعلق دارد ٤٠٩

بعضي خصوصيات احوال كه به نسق اين حكايات تعلق دارد ٤١٠

ذكر اختتام كار شاه اسماعيل بر سبيل اجمال ٤١١

ذكر سلاطين شيبان در سر ماوراء النهر كه از بعد يك ديگر سلطنت كردند، الي يومنا ٤١٢

سبب برآمدن سلطان سعيد خان از ولايت فرغانه و متوجه كاشغر شدن ٤١٤

گفتار در شرح اوضاع كاشغر ٤١٧

نقل از تاريخ جهانگشاي ٤١٨

ذكر شهادت امام علاء الدين محمد ختني به دست كوچلك به نقل از تاريخ جهانگشاي ٤٢٢

مزارات ياركند ٤٣٠

ديگر از فواكه ٤٣٤

رجوع به تمامي حكايت و قصه ٤٣٥

ذكر مصاف سلطان سعيد خان در كاشغر با لشكر ميرزا ابا بكر ٤٤٣

توجه نمودن سلطان سعيد خان به ياركند و بعضي حكايات كه بدان متعلق است ٤٤٦

ذكر فتح قلعه ينگي حصار كه مفتاح مفاتيح ممالك كاشغر بود ٤٥٠

ذكر اختلال كار ميرزا ابا بكر و مقدمه چند كه بدان تعلق دارد و اختتام كار او ٤٥٥

جهت و شرح فتح كاشغر ٤٦٥

شرح احوال امرا كه به تعاقب ميرزا ابا بكر رفته بودند ٤٦٨

ذكر خواتم احوال فرزندان ميرزا ابا بكر بر سبيل اجمال ٤٧٠

در ذكر اوضاع خان بعد از فتح كاشغر ٤٧٢

ذكر آمدن ايمن خواجه سلطان در ملازمت خان از طرفان ٤٧٤

تمهيد در ذكر آنكه با وجود سوابق كدورات خان با منصور خان داعيه ملاقات و اطاعت كرد ٤٧٧

ذكر احوال منصور خان بر سبيل اجمال ٤٨٠

ذكر در ولادت اسكندر سلطان ٤٨٥

ذكر تعمير آقسو و وقايعي كه در مدت تردد ايلچيان منصور خان و خان واقع شد ٤٨٦

ذكر وفات حضرت مولانا محمد قاضي عليه الرحمه ٤٨٧

بسم الله الرحمن الرحيم ٤٩١

ذكر آشتي كردن و ملاقات نمودن منصورخان و سلطان سعيدخان ٤٩٧

ذكر مراجعت خان از آشتي و آنچه بعد از آن واقع شده و ملازمت كردن باباجاق سلطان ٥٠٣

ذكر توجه خان با غزات ساريغ ايغور و سبب بازگشت از آنجا ٥٠٨

گفتار در لشكر قرغيز و سبب گرفتار شدن محمد قرغيز ٥٠٩

آمدن دولت سلطان خانيم، بنت يونس خان از بدخشان به كاشغر ٥١٢

ذكر طوي تاهل ايمن خواجه سلطان و شاه محمد سلطان ٥١٣

آغاز وحشت و ذكر مناقشه كه ميان خان و ميرزاخان واقع شد و لشكر كشيدن خان بار اول بر سر بدخشان ٥١٥

ذكر ملاقات كردن سلطان سعيدخان با منصورخان بار دوم ٥١٨

تتمه وقايع بابر پادشاه بعد از آنكه به كابل گذشت و ذكر وفات برادرش سلطان ناصر ميرزا و سبب مخالفت امرايش ٥١٨

ذكر ضبط مغولستان و قرغيز و ابتداء كار رشيد سلطان ٥٢٠

نقل از تاريخ جهانگشاي صاحب ديوان و فريد دوران، خواجه عطا الملك، علاء الدين محمد جويني، تغمد الله بغفرانه، كه در تعريف مغولستان نوشته اند ٥٢٢

رجوع به اصل حكايت ٥٢٦

گفتار در انابت خان كه هدايتي بود ٥٢٩

ذكر آنكه خان از جهت درويشي مي خواست كه ترك سلطنت كند و سبب در تعويق افتادن آن ٥٣٢

شرح احوال خواجه تاج الدين و نسب او ٥٣٥

ذكر رخصت دادن خواجه تاج الدين را به طرفان و آشتي طاهر خان قزاق اوزبك و تقرير آنچه در آن ايام گذشته ٥٣٦

گفتار در تولد سلطان ابراهيم ابن سلطان سعيد خان ٥٣٨

رفتن خان بر سر اندجان بار دوم ٥٣٩

رفتن خان به مغولستان بار آخر و مغولستاني را به كاشغر آوردن و موجبات چندي كه در آن ايام واقع شد ٥٤١

موجبات گريختن بابا سلطان و خواتم كار او ٥٤٣

ذكر شاه محمد سلطان و خواتم كار او ٥٤٦

رفتن رشيد سلطان و بنده به غزات بلور ٥٥١

رفتن خان بار دوم با بدخشان و شرح موجبات آن و وقايعي كه در آن ايام دست داد ٥٥٢

ذكر موجبات وحشتي كه ميان خان و ايمن خواجه سلطان واقع شد ٥٥٧

شرح ارادت خان به حضرت ارشاد مآبي، نتيجه الاقطابي، شهاب المله والدين محمود المشتهر ب «خواجه خاوند محمود» مد الله ظلال ارشاده علي ريوس المخلصين ٥٦٢

گفتار در ذكر نسب و احوال حضرت خواجه خاوند محمود ٥٦٥

در مذمت جاه و طالبان آن به دلايل كتاب الله ٥٨١

رفتن حضرت مخدومي نورا به جانب هند و مقوله اي چند كه تعلق به اين دارد ٥٨٨

من خوارق عاداته ٥٩٠

گفتار در اعتذار و اختتام تذكره حضرت مخدومي نورا ٥٩٨

در ذكر تتمه احوال بابر پادشاه و اختتام كار او ٦٠٠

در ذكر توجه خان به تبت ٦٠١

در شرح اوضاع و جبال و مفازات تبت و بيان عقايد و مذاهب ايشان ٦٠٢

در شرح غرايب مواضع تبت ٦٠٦

بيان تبت و عقايد اهل آن ٦٠٨

توجه خان به غزات تبت ٦١١

آمدن مولف كتاب به تبت و آنچه در آن ايام واقع شد ٦١٢

ذكر آمدن خان متعاقب مولف كتاب به تبت و در آمدن خان به بالتي و رفتن مولف كتاب به كشمير ٦١٣

ذكر آنچه خان را در بالتي واقع شده است ٦١٦

در آمدن مولف كتاب به كشمير و ذكر آنچه به آن تعلق دارد ٦١٧

گفتار در اوضاع كشمير ٦١٨

و من عجايباته ٦٢١

نقل از ظفرنامه ٦٢٣

در ذكر اسلام كشمير و سلاطين مسلمان كه در كشمير گذشته اند بر سبيل اجمال ٦٢٥

گفتار در ذكر مذاهب كشمير ٦٢٧

رجوع به تمامي حكايت ٦٢٩

گفتار در برآمدن از كشمير و آنچه در آن ايام واقع شده ٦٣٥

برگشتن خان از ماريول به دار الملك ياركند و رخصت دادن مولف كتاب به ارسنگ ٦٣٧

ذكر اختتام كار خان و مجمل احوال او ٦٤١

وقايعي كه بعد از خان در كاشغر دست داده است ٦٤٧

نقل از ظفرنامه ٦٥١

ذكر محمدي كه ما صدق ايشك برلاس كه كالناس بود و امير الامراي رشيد خان بلكه نفس ناطقه او ٦٥٢

رفتن مولف كتاب به طرف ارسنگ و كشته شدن برادرم عبد الله ميرزا و آنچه در آن لشكر واقع شده ٦٥٤

ذكر شدايد وقايع كه در تبت بوده و وفات ابن عمم محمود ميرزا ٦٥٧

ذكر توجه مولف كتاب از تبت به جانب بدخشان ٦٦٦

حكايت منظومه ٦٧١

ذكر همايون پادشاه ابن بابر پادشاه و اختلال كار او ٦٧٤

گفتار در واقعه جنگ گنگ ٦٧٦

فرار نمودن چغتاي از هندوستان به لاهور ٦٨٤

سبب آمدن مولف كتاب به كشمير ٦٨٧

ذكر گرفتن مولف كتاب كشمير را و احوال چغتاي بعد از برآمدن هند بر سبيل اجمال ٦٨٨

گفتار در ذكر جدا شدن مولف كتاب از همايون پادشاه و متوجه كشمير گشتن و فتح كشمير و آنچه در آن اوان واقع شده و ختم تاريخ رشيدي ٦٩٠

اختتام كتاب به مناجات رب الارباب ٦٩٣

پيوست ها ٦٩٥

پيوست يك ٦٩٥

مشرف گشتن نازك شاه كرت ثاني به شاهي كشمير ٦٩٦

اختصاص يافتن نازك شاه كرت سوم به شاهي كشمير ٧٠٤

پيوست دو ٧٠٤

پيوست سه ٧٠٦

پي نوشتها ٧١١

كتابنامه مصحح انگليسي ٨٥٢

كتابنامه مصحح فارسي ٨٥٥

پيشگفتار: مصحح فارسي

پيشگفتار (مصحّح فارسي)

با نام تاريخ رشيدي حدود دوازده سال پيش اولين بار در كتاب تاريخ شاه اسماعيل صفوي (١) آشنا شدم. غلام سرور در كتاب مذكور، در فصل بررسي منابع، ضمن معرفي مختصر تاريخ رشيدي، ريشه هاي كشمكش ميان شاه اسماعيل اول صفوي (٩٣٠ - ٩٠٧ هـ) و شيبك خان، رهبر اوزبكان (٩١٦ - ٩٠٥ هـ) را از آن كتاب نقل كرده بود.

از همان زمان به جستجوي نسخه اي از تاريخ رشيدي و يافتن نشاني از آن در ميان منابع فارسي پرداختم. تنها نقل قول مختصري از تاريخ رشيدي را در ارتباط با جنگ غجدوان (٢)، در تاريخ سياسي و اجتماعي، تاليف ابو القاسم طاهري پيدا كردم. آقاي طاهري مقيم لندن بوده و به كتابخانه موزه بريتانيا و تاريخ رشيدي دسترسي داشته است. و سرانجام پس از هفت سال جستجو، ترجمه انگليسي تاريخ رشيدي را كه در سال ١٩٩١ م. در هند تجديد چاپ شده بود به دست آوردم و چون براي نگارش كتاب روابط صفويه و اوزبكان به تاريخ رشيدي نياز داشتم با اشتياق فراوان و بدون مراجعه به مقدمه آن، از بخش دوم كتاب و از تاريخ شاهي بيگ (شيبك) خان شروع به ترجمه كردم. تصورم اين بود كه اصل كتاب به

__________

(١). كتاب فوق با ترجمه محمد باقر آرام - عباسقلي غفاري فرد، از سوي مركز نشر دانشگاهي در سال ١٣٧٤ چاپ و منتشر شده است.

(٢). جنگ غجدوان در ٩١٨ ه در محلي به همين نام ميان قزلباشها به فرماندهي نجم ثاني از يك سو و اوزبكان به فرماندهي عبيد الله خان و تيمور سلطان پسر شيبك خان اوزبك از سوي ديگر اتفاق افتاد و به شكست قزلباشها انجاميد، ر. ك: روابط صفويه و اوزبكان تاليف عباسقلي غفاري فرد، انتشارات وزارت امور خارجه، ١٣٧٦ ش.

زبان تركي است، لذا ترجمه آن را از متن انگليسي به فارسي كافي مي دانستم. در جريان ترجمه بود كه پي بردم زبان اصلي كتاب فارسي بوده و به همين جهت اشتياقم براي تصحيح و چاپ كتاب دو چندان شد.

بي درنگ در صدد برآمدم تا نسخه هاي خطي تاريخ رشيدي را از موزه بريتانيا تهيه كنم و مكاتبه با كتابخانه مذكور را آغاز كردم. در فاصله ميان مكاتبه و ترجمه متوجه شدم كه دو نسخه از سه نسخه موجود ناقص است. از آن جا كه فقط شماره راهنماي نسخه كامل را در اختيار داشتم، سفارش تهيه فيلم از همان نسخه را به كتابخانه دادم و به هر ترتيبي بود موجبات خروج ارز براي تهيه فيلم فراهم شد. فيلم درخواستي به صورت نگاتيو به دستم رسيد كه تهيه نسخه عكسي از آن، علاوه بر هزينه گزاف، مستلزم تبديل فيلم نيز مي شد. سرانجام آقاي اشك شيرين، متصدي محترم بخش اسناد و نسخ خطي كتابخانه مركزي دانشگاه تهران، در جريان اين امر قرار گرفتند و با لطف و محبت فراوان نسخه اي از فيلم تهيه كردند و به نگارنده دادند. اصل فيلم به كتابخانه مركزي دانشگاه تهران اهدا شد. اين مرحله حدود يك سال طول كشيد و تجربه نشان داد كه تهيه نسخ ديگر كتاب عملا غيرممكن خواهد بود.

در همان ايام ترجمه نسخه انگليسي به فارسي پايان يافت. بدين ترتيب، يك نسخه خطي فارسي از تاريخ رشيدي را به همراه اين ترجمه در دست داشتم. از آن جا كه مترجم انگليس در ترجمه خود، از سه نسخه خطي فارسي و ترجمه تركي تاريخ رشيدي سود جسته و در واقع به نوعي به مقابله آنها پرداخته بود اين ترجمه را به جاي نسخه هاي مذكور گرفته تنها نسخه خطي تهيه شده را نسخه اساس قرار دادم. اما همچنان در كتابخانه ها مشغول جستجو بودم تا اين كه در كتابخانه مركزي دانشگاه تهران نسخه ديگري از تاريخ رشيدي را پيدا كردم. بسيار شادمان شدم، اما متاسفانه دريافتم كه نسخه مذكور در فهرست اسناد «فرسوده» جاي دارد و مقررات كتابخانه اجازه استفاده از آنها را نمي دهد.

در پي تلاشهاي بعدي فيلم همان نسخه فرسوده را پيدا كردم و پس از بررسي متوجه

شدم كه فيلم كامل نيست و تنها حدود نيمي از كتاب را دربرمي گيرد. آقاي اشك شيرين با بررسي بيشتر آن، گفتند كه اصل نسخه نيز ناقص است. بنابراين تصميم قطعي خود را گرفتم و با يك نسخه خطي كامل به عنوان نسخه اساس، يك نسخه عكسي ناقص، و ترجمه انگليسي كار خود را آغاز كردم. درباره اين نسخه ها بعدا توضيح بيشتري خواهم داد. (١)

درباره زندگاني مولف و محتوا و ارزش تاريخ رشيدي، مصحح انگليسي به تفصيل در مقدمه خود سخن گفته و من براي اجتناب از تكرار مطالب، صرفا به ذكر چند نكته اكتفا مي كنم. محمد حيدر پسر محمد حسين گوركان از طايفه دوغلات و شاخه اي از مغولان چغتايي است كه به ميرزا حيدر معروف بوده است و نياكان او در خدمت خواقين مغول چغتايي، سمت اميري يا وزيري داشته اند.

ميرزا حيدر در ٩٠٥ هجري متولد شد و پس از قتل پدرش به فرمان شيبك خان، طي يك سلسله حوادث از مرگ حتمي نجات يافت (٢) و پس از آن كه مدتي را نزد بابر گذراند به سلطان سعيد خان پيوست و بيشتر عمر خود را در خدمت اين خان مغول سپري ساخت. پس از مرگ سلطان سعيد خان، وي به نزد كامران ميرزا و از آن جا به حضور ناصر الدين همايون پادشاه، پسران بابر، رفت. پس از شكست همايون از شير شاه افغان، ميرزا حيدر از او رخصت خواست و به كشمير رفت و بعد از غلبه بر آن جا، مدت ده سال در كشمير به نام نازك شاه يا نادر شاه حكومت كرد و سرانجام در ٩٥٧ كشته شد. (٣)

تاريخ تاليف كتاب بين سالهاي ٩٤٨ تا ٩٥٣ بوده است. بدين ترتيب كه ميرزا حيدر ابتدا در ٩٤٨ به تحرير تاريخ مختصر پرداخته و در ٩٥٣ «تاريخ اصل» را به اتمام رسانيده است (٤). البته خود مولف به طور دقيق تاريخ اتمام «تاريخ اصل» را «سلخ ذو الحجه سنه اثنا

__________

(١). ر. ك: همين كتاب، ص بيست و شش تا بيست و هشت.

(٢). ر. ك: همين كتاب، ص ٣٣٦ - ٣٣٨، ٣٤٣ - ٣٤٩ و ٣٥٧ - ٣٦١.

(٣). ر. ك: پيوست يك.

(٤). ر. ك: همين كتاب، صص ١٨٩ - ١٩١.

خمسين و تسعمايه» (١) آورده و منابع خود را علاوه بر مشاهدات عيني، روايات اشخاص مورد اعتماد معرفي كرده است. مولف انگيزه خود را از تحرير تاريخ رشيدي چنين بيان مي كند: برخي از خواقين مغول اهل اسلام بوده اند و من شرح حال ايشان را از افراد مطمين شنيده بودم يا شخصا شاهد وقايع و حوادث روزگار بعضي از ايشان بوده ام. چون ديدم كسي كه از احوال ايشان مطلع باشد باقي نمانده و اگر من به نوشتن تاريخ آنان اقدام نكنم، مغول و خواقين مغول نسبت خود را گم خواهند كرد، تصميم به بيان احوال ايشان نمودم. از سوي ديگر چون افاضل بهره چنداني از احوال خواقين نداشتند نخواستم آنها را به زحمت بيندازم. دليل ديگر اين اقدام آن است كه افاضل ماوراء النهر و خراسان در آثار خود، تاريخ خواقين مغول را تا آن جا كه به وقايع مورد نظر مربوط بوده، نوشته و توجهي به موضوعات ديگر نداشته اند. از جمله خواجه رشيد الدين فضل الله در جامع التواريخ؛ حمد الله مستوفي در تاريخ گزيده؛ شرف الدين علي يزدي در ظفرنامه؛ مولانا عبد الرزاق در مطلع سعدين؛ و ميرزا الغ بيگ در اولوس اربعه، جسته و گريخته از احوال خواقين مغول سخن گفته اند. (٢)

مولف، وجه تسميه تاريخ خود را به نام رشيدي، چنين توضيح داده است:

تاريخ رشيدي به سه مناسبت به اين نام مسمي گشته است: اول آن كه تغلق تيمور خان به دست مولانا ارشد الدين اسلام آورده؛ دوم آن كه اولوس مغول در ايام تغلق تيمور خان رشدي تمام يافته اند؛ و سوم آن كه آخرين خاقان مغول در اين روزگار، عبد الرشيد خان است و اين تاريخ به نام او و براي او نوشته مي شود. (٣)

تاريخ رشيدي، وقايع خراسان، ماوراء النهر، تركستان غربي و شرقي، زونگاريا (يا ولايت چيني ايلي)، تبت، لاداخ، گيلگيت، چيترال، و خان، بدخشان، افغانستان، كشمير و هند شمالي را در بر مي گيرد و نيز روابط شاه اسماعيل با اوزبكان، سرگذشت شيبك خان و تاريخ بابر پادشاه از مباحث مطرح شده در آن است. اما ارزش منحصر به فرد تاريخ

__________

(١). ر. ك: همين كتاب، ص ١٩١.

(٢). ر. ك: همين كتاب، ص ٢٣٥.

(٣). ر. ك: همين كتاب، صص ١ - ٧.

رشيدي در اين است كه به شرح وقايع شاخه اي از تاريخ خاندان چنگيزي پرداخته كه نشاني از آنها در منابع تاريخي ديگر نمي توان يافت، يعني تاريخ اعقاب چغتاي خان.

تاريخ اعقاب سه پسر ديگر چنگيز در قلمرو حكومتي آنان به رشته تحرير درآمده، چنان كه تاريخ اولاد اكتاي در چين، فرزندان تولي - ايلخانان - در ايران، و فرزندان جوجي در ماوراء النهر نوشته شده و تنها اعقاب چغتاي از اين رهگذر بي نصيب بوده اند.

عامل ديگري كه به تاريخ رشيدي ارزش خاصي بخشيده اين است كه خود مولف نه تنها شاهد عيني حوادث بوده بلكه سهم زيادي نيز در جريان حوادث روزگار خود داشته است، به ويژه كه مدتي در نزد بابر، عبيد الله خان، ميرزا خان، همايون پادشاه به سر برده است.

ميرزا حيدر تاريخ خود را به دو بخش تقسيم كرده، بخش اول را تاريخ اصل و بخش دوم را «مختصر» ناميده است. بخش اول، تاريخ خواقين مغول از زمان تغلق تيمور خان تا عبد الرشيد سلطان را در بر مي گيرد، و بخش دوم شامل وقايعي است كه يا مولف خود شاهد آن بوده يا شرحي است كه از افراد ديگر شنيده و عمدتا، تاريخ اوزبكان، بابر پادشاه، سلطان سعيد خان، عبد الرشيد سلطان، و مسايل تبت و كشمير است. به علاوه در اين بخش، فصل قابل توجهي به تاريخ سلسله اي از عرفا، متصوفه، نقاشان، خطاطان، اصحاب مكاشفه، شعرا، معماييون، تذهيب كاران، و خوانندگان اختصاص، يافته است، لازم به ذكر است كه تاريخ اصل (بخش اول) بعد از «مختصر» (بخش دوم) نوشته شده است.

بديهي است كه از سربازي حرفه اي و اميري حكومتگر چون ميرزا حيدر ترك نمي توان انتظار داشت كه مورخي باشد صاحب سبك در زبان فارسي، مثل مولف تاريخ بيهقي، و يا خالق عبارات دلنشين و سليسي مانند عبارات خواند امير، اسكندربيگ منشي ... ، زيرا زندگاني وي عمدتا در كاشغر و در ميان مغولان ترك زبان و يا در ده سال آخر در كشمير مي گذرد. زبان فارسي براي او نه زبان مادري بلكه زباني اكتسابي است،

آن هم در محيطي كه فارسي زبانان هنوز اندك بوده اند. بايد در نظر داشت كه حتي ظهير الدين محمد بابر كه در ماوراء النهر مي توانسته از زبان و ادب فارسي بهره كافي داشته باشد، خاطرات خود (بابرنامه) را به زبان تركي تاليف كرده و شايد از همين مورد بتوان نتيجه گرفت كه ميرزا حيدر در نگارش تاريخ خود به زبان فارسي، تكليفي نه چندان ساده به عهده داشته است. در واقع سبك او لحن ويژه اي دارد، زيرا به نظر مي رسد كه وي قبل از تنظيم عبارات و جملات به فارسي روان، نخست آنها را به تركي انديشيده، سپس به فارسي بر روي كاغذ منتقل ساخته است. به همين جهت جملات او در مواردي فاعل و مفعول نداشته و درك مفهوم آن نيازمند تامل و انديشه است. مثلا جملاتي از اين قبيل: «چون خبر آمدن مغول را تركستان شنود» (١) يعني بروج اوغلان كه فاعل اين جمله است، وقتي شنيد كه مغولها به تركستان آمده اند؛ يا اين كه وقتي سلطان سعيد خان در جنگ با اوزبكان زخمي و اسير مي شود آن واقعه را چنين بيان مي كند:

«چون لشكر پدرش در هم شكست قوت فرار نماند، مردم آن نواحي گرفتند، چون في الحال قوت رفتن نداشت پيش كسي نبردند.» (٢) چنان كه ملاحظه مي شود، با حذف سلطان سعيد كه مفعول جمله است، عبارت ناقص به نظر مي رسد. با اين همه نبايد تصور كرد كه نوشته هاي ميرزا حيدر فاقد مضامين بديع و عاري از لطافت و عذوبت نظم و نثر است و حتي به عبارتي شايد بتوان گفت كه صاحب هنر جذب خواننده نيز هست، بدين معني كه ميرزا حيدر وقايع تاريخي را چنان هنرمندانه و بدون خدشه دار كردن اصالت تاريخي آن، بازگو مي كند كه خواننده خود را با رمان جذابي روبرو مي بيند و همواره مشتاق پي گيري وقايع است.

در مورد نسخ خطي تاريخ رشيدي و ناياب بودن آن، مصحح انگليسي در مقدمه، توضيحات كافي ارايه كرده و از ترجمه هاي تركي آن نيز سخن گفته است. (٣) آنچه من

__________

(١). ر. ك: ص ١١٩.

(٢). ر. ك: ص ٤٧٦.

(٣). ر. ك: ص چهل و يك و چهل و دو.

مي توانم به گفته هاي او اضافه كنم، اين است كه ترجمه ديگري از تاريخ رشيدي به زبان تركي اوزبكي در اختيار استاد ارجمند جناب آقاي دكتر عبد الحسين نوايي قرار دارد كه عصام الدين ارونبايف آن را ترجمه كرده است. استاد بزرگوار، با محبت و سعه صدر هميشگي حاضر شدند كه آن نسخه را در اختيار من قرار دهند اما به علت نداشتن تسلط به زبان اوزبكي و به ويژه رسم الخط روسي آن، استفاده از ترجمه مذكور براي من سودي در بر نداشت.

چنان كه قبلا گفته شد تنها امكان تهيه يك نسخه كپي از نسخه خطي كامل تاريخ رشيدي برايم فراهم آمد و به دليل عدم دسترسي به نسخه اصلي، اظهارنظر در مورد نوع كاغذ، جلد، ابعاد واقعي و ... ميسر نشد. شماره راهنماي اين نسخه در موزه بريتانيا ٢٤٠٩٠ dda است و آنچه از نسخه كپي آن برمي آيد به اين ترتيب است: ٣٤٢ برگ دو صفحه اي، به طول ١٨ و عرض ١١ سانتيمتر، كادر سطور به ابعاد ١٤ و ٥/ ٧ سانتيمتر، هر صفحه اكثرا ١٩ سطري و گاهي ١٨ سطري، و به خط نستعليق است. تاريخ استنساخ نسخه معلوم نيست، اما بر روي جلد آن، اين عبارت ديده مي شود: تاريخ رشيدي، تاليف ميرزا حيدر دوغلات - عليه الرحمه - در شهور سنه ١١٤٠ هجري داخل متملكات بنده ضعيف، راجي به فضل كريم منان، ميرزا محمد در متن اصلي محههب مها خوانده مي شود و شايد محمد وهاب بوده باشد معتمد خان، ختم الله بالامن و الايمان گرديد.» در پايان كتاب به مطلبي اشاره شده كه به علت ناخوانا بودن، مشخص نيست منظور نويسنده چه بوده و از آن جا كه به تاريخ ١١٥٠ اشاره شده و نام ميرزا محمد نيز تكرار گشته، به احتمال قوي نوشته اي است از طرف همان مالك نسخه و بدون ترديد، تاريخ مذكور متعلق به نساخ و زمان استنساخ نيست.

شماره ميكرو فيلم نسخه خطي ناقص تاريخ رشيدي كتابخانه مركزي دانشگاه تهران، ٣٢١٨ است و مشخصات نسخه عكسي، ١٨٥ برگ دو صفحه اي، نوشته هاي هر صفحه ١٥ سطر در كادري به ابعاد ١٤ و ٧ سانتيمتر و به خط نسخ مي باشد. ابتداي اين نسخه افتادگي دارد و حدود نيمي از كل كتاب را در بر مي گيرد و با شرح زندگاني علاء الدين

عطار پايان مي يابد. (١) در اين نسخه در پايان بخش اول (يعني «تاريخ اصل») عباراتي ديده مي شود كه به احتمال قوي مالك نسخه آن را نوشته است. اين عبارت مربوط است به تاريخ تولد سه فرزند طي سالهاي ١٢٣٤، ١٢٣٥، ١٢٤٠.

اما در خصوص ترجمه انگليسي، صرف نظر از توضيحات مفصل مصحح انگليسي، گفتني است كه ادوارد دنيسن راس (٢) با استفاده از سه نسخه خطي موجود در موزه بريتانيا و يك نسخه خطي دانشگاه كمبريج، و دو ترجمه تركي، اقدام به ترجمه تاريخ رشيدي كرده و الياس (٣) سركنسول انگليس در خراسان و سيستان، بر اين ترجمه، مقدمه اي مفصل و حواشي و تعليقات بسيار سودمندي افزوده است و من در تصحيح فارسي، متن تاريخ رشيدي را از روي نسخه خطي موزه بريتانيا به شماره راهنماي ٢٤٠٩٠ dda) كه نسخه اساس مترجم انگليسي نيز بوده) استنساخ كرده ام و ضمن مقابله آن با نسخه خطي ناقص متعلق به كتابخانه مركزي دانشگاه تهران و ترجمه انگليسي مذكور، مقدمه و حواشي و تعليقات الياس را عينا به فارسي ترجمه و اثر فعلي را فراهم آورده ام.

ارزش مقدمه و حواشي و تعليقات مصحح انگليسي نه تنها كمتر از تاريخ رشيدي نيست، بلكه كتاب مستقلي در تاريخ مغولان چغتايي و جغرافياي تاريخي سرزمين هاي مورد بحث ميرزا حيدر به ويژه در تركستان و تبت و كشمير است. مصحح انگليسي نقشه اي نيز از سرزمين هاي مذكور تهيه و به ترجمه اصلي كتاب كه در ١٨٩٥ در لندن منتشر شده، ضميمه كرده است. اين نسخه در ١٩٨٨ تجديد چاپ شده. چاپي كه مورد استفاده نگارنده بوده در ١٩٩١ در دهلي به طبع رسيده است. اين نسخه نقشه مذكور را ندارد.

نخستين دليل بر ضرورت چاپ اين كتاب به فارسي و انتشار آن، همانا زباني است كه

__________

(١). ر. ك: ص ٢٩٩، پي نوشت شماره ٨٨ در صفحه ٧١٩.

(٢). ssor nosined. e

(٣) .. saile. n

اين اثر به آن نوشته شده؛ يعني زبان فارسي كه خود بيانگر نفوذ آن در ميان مغولان چغتايي و در اقصي نقاط تركستان است.

دومين دليل، از ارزش منحصر به فرد تاريخ رشيدي سرچشمه مي گيرد، بدين معني كه تاريخ مغولان چغتايي را از زمان تغلق تيمور خان تا روزگار عبد الرشيد سلطان بررسي مي كند، اين دوره اي است كه در هيچ يك از منابع ديگر ردي از آن نمي توان يافت. حال آن كه قسمت عمده اي از آن نيز تاريخ وقايع ماوراء النهر و خراسان، يعني وقايع دوران بابر پادشاه، شيبك خان اوزبك و شاه اسماعيل را در بر مي گيرد.

سومين دليل، پيوستگي تاريخ ايران با تاريخ سرزمينهاي مورد بحث ميرزا حيدر است، بدين معني كه ماوراء النهر تا سده پنجم هجري جزء خاك ايران بوده و در ايام تيموريان، به ويژه در روزگار سلطان ابو سعيد تيموري، ماوراء النهر و عراق پادشاه مشتركي داشته است.

چهارمين دليل، ارتباط تنگاتنگ تاريخ صفويه با همسايگان شرقي ايران به ويژه اوزبكان و گوركانيان هند است. پژوهشگران تاريخ سلسله صفويه به هيچ وجه نمي توانند خود را از آثار تاريخي مكتوب در آن دو سرزمين مستغني بدانند و در تاريخ رشيدي مطالب بسيار ارزشمندي در باب اوزبكان و بنيانگذار آن سلسله يعني شيبك خان، و بابر نوه سلطان ابو سعيد تيموري فرمانرواي اندجان و سمرقند و كابل - به تناوب - و در نهايت باني سلسله گوركانيان هند، به رشته تحرير درآمده است.

و سرانجام آنكه، اگر تاريخ رشيدي از چنان ارزشي برخوردار است كه انگليسيها را وادار مي سازد علي رغم هزاران كيلومتر فاصله از سرزمينهاي مورد بحث ميرزا حيدر و بدون داشتن هيچ گونه زمينه مشتركي در آداب و سنن، نژاد و زبان، آيين و مذهب، طرز تفكر و رفتار و اخلاق ... كلمه به كلمه آن را ترجمه و مقدمه و حواشي و تعليقات بسيار ارزشمندي بر آن بيفزايند، پس به دلايل مذكور، چاپ و انتشار آن براي ما به طريق اولي ضرورت خواهد داشت.

من در اين جا ضمن ستايش از كار ارزشمند مترجم و مصحح و حاشيه نويس و

مقدمه نويس انگليسي و سپاسگزاري از زحمات گرانبها و طاقت فرساي آنان، فرصت را مغتنم دانسته به محققان و پژوهشگران محترم، با كمال احترام عرض مي كنم كه متاسفانه تا به امروز، در زمينه هاي مذكور كار چشمگيري انجام نگرفته و اگر وضع به همين صورت ادامه يابد ما همچنان ريزه خوار اروپاييها در اموري خواهيم بود كه متعلق به خود ماست.

در تصحيح فارسي تاريخ رشيدي آنچه لازم به ذكر مي باشد عبارت است از:

١. در نسخه اساس، املاء اعلام و اصطلاحات، يكدست نبوده و به صورتهاي مختلف نوشته شده، براي مثال يانگي، اورسانگ، الوس، اندجان، يرليغ، الغ بيگ، قرغيز، سوينجك، لته جغدان ... كه به شكل ينگي، ارسنگ، اولوس، انديجان، الوغ بيگ، قيرغز، سيونجك، لتچغدان نيز نوشته شده و من تا حد امكان براي حفظ اصالت نسخه، تغييري در اين گونه كلمات به عمل نياورده ام. اين شيوه را در زيرنويسها و در خارج از متن اصلي رعايت نكرده ام و به املاء متداول امروزي كلمه توجه داشته ام، براي مثال توغلقتمور، طرفان، قاليماق ... ، به صورت تغلق تيمور، تورفان، قلماق نوشته شده است.

٢. در متن اصلي، حروف پ، چ، گ، بيشتر به صورت ب، ج، ك، ثبت شده، اين گونه حروف به شكل امروزي نوشته شده است.

٣. افعال مركب در متن را نظير شدست، بودست و ... به صورت شده است و بوده است نوشته و حرفه اضافه «به» را در اكثر موارد جداگانه نوشته ام. همچنين كلماتي از قبيل برين و ازين بدون تخفيف و به شكل بر اين و از اين آورده ام.

٤. حرف ربط «كه» در موارد معدودي به صورت «كي» و كلمات «آنكه» و «چنانكه» به شكل آنك و چنانك ثبت شده كه در تصحيح به صورت امروزي نوشته شده است.

٥. در تمام متن اصلي، ياي خطاب و ياي وحدت و نكره در اتصال اصل كلمه به هاي بيان، به صورت همزه بر روي حرف هاء نوشته شده، ماند آمده، گفته، خانه، اين گونه

كلمات در موارد ضروري به شكل آمده اي، گفته اي، خانه اي آورده شده است.

٦. در متن اصلي، كلماتي كه به همزه و ياء ختم مي شده، مانند جايي و ندايي، بيشتر با ياء و به اين صورت: جايي، ندايي و حتي گاهي بدون نقطه، يعني به شكل جايي، ندايي ثبت شده است آنها را به شكل امروزي نوشته ام، همزه بعد از الف زايده نيز عمدتا به صورت ياء بوده، مانند قايل و دايم كه من گاهي آنها را به صورت قايل و دايم آورده ام.

٧. در تصحيح متن، از دو نوع شماره استفاده شده، شماره اي معمولي و شماره اي داخل پرانتز يا هلالين، شماره بدون هلالين براي مشخص ساختن اختلاف نسخه ها و مقابله آنهاست و شماره داخل هلالين، به تعليقه و تحشيه، معاني لغات، شماره آيات و ديگر توضيحات ضروري اختصاص يافته است.

شيوه نشان دادن اختلاف نسخه اساس با نسخ ديگر به اين صورت است كه هرگاه اختلاف در يك كلمه بوده، روي همان كلمه شماره بدون هلالين گذاشته و در پاورقي كلمه مخالف را نوشته ام؛ مثلا اگر در نسخه اساس كلمه اي به صورت «آمد» و در نسخه ديگر به شكل «رفت» نوشته شده، روي كلمه آمد شماره گذاشته و در پاورقي مقابل آن شماره، رفت آورده ام، بدين ترتيب: ١ - نت: رفت. «نت» علامت اختصاري است و اين علايم در آخر همين پيشگفتار ذكر شده است.

هرگاه در نسخه هاي مورد مقابله، حرف يا حروف، كلمه، جمله و عباراتي اضافه بر نسخه اساس آمده، روي آخرين حرف مشترك نسخه اساس و نسخ ديگر، شماره گذاشته و موارد اضافه را با افزون علامت بعلاوه (+) در پاورقي عينا نقل كرده ام. مثلا در نسخه اساس نوشته شده «و الا آيه نص كريم قاتلوا الْمشْركين را كار فرمايند»، اما در ترجمه انگليسي، اين جمله: «و هر كس خودداري كرد به سان مشركين و كفار كشته شود» نيز اضافه آمده. در اين صورت روي كلمه فرمايند شماره گذاشته و در پاورقي نوشته ام: ١ - نگ: + و هر كس خودداري كرد به سان مشركين و كفار كشته شود.

در عكس حالت فوق، يعني در مواردي كه حرف يا حروف، جمله و عباراتي در نسخه اساس آمده كه نسخ ديگري فاقد آن موارد بوده اند، براي نشان دادن اختلاف،

روي آخرين كلمه مشترك شماره گذاشته و در پاورقي موارد حذف شده را با علامت منها (-) آورده ام كه اين نيز به چند شيوه انجام گرفته؛ بدين معني كه اگر مورد حذفي يا افتادگي فقط يك كلمه و يا حداكثر دو كلمه بوده، در پاورقي همان يك يا دو كلمه را آورده ام. مثلا كلمه «دوبدو» در نسخه اساس آمده و نسخ ديگر فاقد آن كلمه هستند، با گذاشتن شماره روي كلمه دوبدو، در پاورقي نوشته ام: ١ - نت: - دوبدو؛ و اگر مورد به بيش از سه كلمه اختصاص داشته، در اين صورت در مقابله شماره مورد نظر، اولين كلمه را نوشته و پس از گذاشتن سه نقطه ( ... ) كلمه آخر را بدان افزوده ام. مثلا عبارت «و الا آيه نص كريم قاتلوا الْمشْركين را كار فرمايند» در نسخه ديگر حذف شده، پس در در پاورقي نوشته ام: ١ - نگ: - و ... فرمايند. گاهي افتادگي و حذف عبارات به چندين سطر و يا حتي چندين صفحه بالغ شده، در چنين مواردي ضرورتا به جاي يك كلمه، چند كلمه آورده ام تا پيدا كردن عبارت راحت تر انجام گيرد. مثلا در نسخه اساس عبارت «افتتاح تاريخ جهانداري ... » آمده كه در نسخه اي ديگر از همين جا حدود چندين صفحه افتاده و يا حذف شده است، در اين صورت در پاورقي در مقابل شماره مورد نظر، مثلا شماره يك چنين نوشته ام: ١ - نت: - افتتاح ... الوس سعادتمند را رشدي تمام.

در مواردي كه نسخه اساس، حرف يا حروف و عباراتي را فاقد بوده كه در ديگر نسخ آمده و افزودن آن موارد به نسخه اساس ضرورت داشته، موارد اضافي را داخل قلاب نوشته و شماره را معمولا بر روي قلاب آورده ام. مثلا در نسخ مورد مقابله، كلمه «مغولستان» و يا عبارت «ويراني تاشكند» آمده كه نسخه اساس فاقد آنها بوده، در اين صورت، موارد مذكور را در متن نسخه اساس قرار داده و در ميان قلاب نوشته ام:

مغولستان و يا ويراني تاشكند، و در پاورقي در مقابل شماره با آوردن علامت اختصاري نسخه اساس چنين نوشته ام: ١ - نب: - مغولستان. ٢ - نب: - ويراني تاشكند.

گاهي نشان دادن اختلاف نسخه اساس با نسخ ديگر و ارتباط جملات با يكديگر، به شيوه مذكور مناسب نبوده، در اين صورت، به طريق ديگري عمل كرده ام، يعني با گذاشتن شماره بر روي آخرين كلمه مشترك نسخه اساس و نسخ مورد مقابله، جمله يا

عبارت مورد اختلاف را تا آخرين كلمه مشترك عينا نقل كرده ام. مثلا در نسخه اساس چنين آمده: «گفت به اسم خير باد بانگ نماز خفتن را بگويم» و اين عبارت در نسخه ديگر به صورت «گفت براي آخرين بار بانگ نماز خفتن را بگويم». بنابراين، روي كلمه «بگويم» شماره گذاشته و در پاورقي عبارت اخير را چنين نقل كرده ام: ١ - نگ: گفت براي آخرين بار بانگ.

اعتذار «قد انار العشق للعشاق منهاج الهدي» (١) و اين مصراع به راستي مناسب حال عشاق واقعي است. كدام انگيزه را جز عشق توان آن خواهد بود كه عاشق را چنان شوريده و از خود بي خود كند كه گذر طولاني زمان را به اندازه يك لحظه انگارد؟ فصل ريزش باران و شكوفايي غنچه ها، فصل گرماي عريان سرشار از شور و غوغا، فصل برگ ريزان رنگارنگ آكنده از رويا، و فصل سفيدپوشي طبيعت و يخبندان ها، پي درپي سپري گردد و عاشق همچنان به آفاق دوردست هدايت، يعني آنجا كه به نظر مي رسد آسمان آبي وصال بر زمين بي نيازي و آزادگي بوسه مي زند، خيره شده باشد، تا آن گاه كه از انبوهي موهاي سياه به رنگ شب، تارهاي سفيدي چند و به رنگ روشن روز، بر سر او باقي بماند؛ و گونه هاي سرخ لاله وش به رنگ برگ هاي زرد و تكيده پاييزي گرايد؟

آن همه شور و غوغا و فرياد كه چون صداي آبشاران رسا و مانند امواج سواحل دريا سرشار از احساس و چابكي و سرزندگي بود، به ته صدايي چون بغض شكسته در گلو و به زمزمه حزين چشمه اي تنها و دورمانده مبدل شود. از مخمل نوازش نسيم كوهساران تن در جويبار شسته و بي تابانه بر در و ديوار خانه هاي گلي روستاها پركشيده بي نصيب بماند، اما همچنان محو قله هاي غريب راه هدايت باشد؟ و براي رسيدن به آن قلل، عشق

__________

(١). ره هدايت عشاق روشن از عشق است. نقل از ديوان تركي محمد فضولي، شاعر شهير ترك، متوفي ٩٦٣ هـ. ق، برابر با ١٥٥٦ ميلادي. جهت اطلاع بيشتر ر. ك: مقدمه ديوان مذكور، تهيه و تدوين مير صالح حسيني، سازمان چاپ و انتشارات فتحي، چاپ اول، تابستان ١٣٦٦ هـ. ش.

را در سينه بپرورد، آري عشق به دانستن و عشق قلم زدن تا مگر بدين وسيله از راه هدايت كه سرانجامش رهايي و آزادگي است به مقصدي والا كه همان مطلوب انسان هاست نايل گردد، و اين براي عشاق چه آرزويي خطير است؟

كدام انگيزه را توان آن خواهد بود كه قلم زن را چنان شوريده سازد كه گاهي شب و روز را از هم بازنشناسد و حتي از اكل و شرب بازماند؟ صبحگاهان از

«خواب شيرين بامداد رحيل»

(١) هراسناك برخيزد تا مبادا راهيان مقصد هدايت رفته باشند و او جدا از كاروان و بدون راهنمايي كاروانسالار در دل دشت و كوير و كوه و دره دلبستگي ها و تعلقات فاني دنيوي ره گم كرده اي باشد كه هرگز از آن رهايي نيابد؟ آري اينها سرچشمه گرفته از عشق است و شما اي عشاق بلا كشيده اين راه هدايت بدانيد كه من نيز از روي سادگي و ساده انگاري، دل در گرو اين راه گذاشتم و ندانستم كه

«عشق آسان نمود اول ولي افتاد مشكل ها»

(٢) بدانيد آنگاه كه در اوج آسمان هاي راه هدايت چون عقابي تيزپرواز پرمي كشيد، من تازه پر درآورده تا چه حد آرزوي پيوستن به شما را در آن بلندي هاي عاري از پستي هاي دنيايي در قلب خود مي پرورانم. خود نيك واقفيد كه من تا چه حد ضعيف و ناتوانم و براي پيوستن به شما چه زحمات طاقت فرسايي بايد تحمل كنم، اما همه را به جان بايد خريد، زيرا بهاي رسيدن به مقصد هدايت بسيار گران است، بهايي كه به فرسايش عمر مي انجامد و نه به مصرف تعلقات مادي، و بهترين دليل همان درآمد مالي حاصله از كارهاي علمي است كه صاحب نظران نيك مي دانند در مقابل عظمت كار، جيفه اي حقير بيش نيست. پس هدف عاشق همان هدايت است و اميدش به مروت و جوانمردي عشاق آشنا به پيچ و خم هاي اين راه مقدس كه دست او را بگيرند و از گمراهي در وادي بي سرانجام نامردمي ها و پستي ها برهانندش. باشد كه پس از تبديل جسم ظاهري به خاك ره مردمان آينده، نشاني هم از او به دست عشاق ديگر برسد و خاك پاي همان عشاق باشد، كه از اين خاك بودن گريزي نيست. مشرف الدين مصلح بن

__________

(١). مصراع از سعدي است.

(٢). مصراع از حافظ است.

عبد الله، سعدي شيراز چه نيك مي گويد:

دريغا كه بي ما بسي روزگاربرويد گل و بشكفد نوبهار

بسي تير و دي ماه و ارديبهشت بيايد كه ما خاك باشيم و خشت اميد كه عشاق بزرگ و خوانندگان ارجمند، شوريدگي ها و بيراهه رفتن هاي اين عاشق ملتمس را به احترام عشق، ناديده انگارند و راه هدايت را بر او روشن تر نمايند.

در پايان نگارنده وظيفه خود مي داند از عنايت آقاي اكبر ايراني، مدير عامل محترم مركز نشر ميراث مكتوب؛ آقاي علي اوجبي، مدير توليد مركز، سركار خانم فاطمه شاملو كه عهده دار نمونه خواني اين اثر بوده اند و ديگر همكاران ايشان كه در چاپ و نشر اين كتاب مشاركت داشته اند، تشكر و قدرداني نمايد.

عباسقلي غفاري فرد

خرداد سال ١٣٨٣

علايم اختصاري پ: برگ پشت يا رضي الله عن

ج: جلد

ر: برگ روبرو يا ﷺ

راس: ادوارد دنيسن راس (مترجم انگليسي)

ص: صفحه

صص: صفحات

گ: برگ، ورق

(م): مصحح فارسي

(مص): مصحح انگليسي

نب: نسخه خطي اساس با راهنماي شماره ٢٤٠٩٠ dda در موزه بريتانيا.

نت: نسخه ناقص عكسي تهيه شده از فيلم شماره ٣٢١٨ متعلق به كتابخانه مركزي دانشگاه تهران.

نگ: ترجمه انگليسي (مترجم ادوارد دنسين راس - مصحح ن. الياس) چاپ دهلي ١٩٩١.

پيشگفتار: مصحح انگليسي

پيشگفتار (مصحح انگليسي)

اگرچه ترجمه تاريخ رشيدي به انگليسي براي نخستين بار در دسترس همگان قرار مي گيرد، اما لازم به يادآوري است كه تا به حال مترجمين و مورخين در نوشته هاي خود از آن تا حدودي به عنوان منبعي براي پيش كشيدي حقايق استفاده كرده اند. اين اثر نه تنها به علت وسعت و مفاهيم كلي در مورد تاريخ مغولان، حدود پنجاه سال براي خاورشناسان نامي آشنا بوده، بلكه بيشتر مندرجات آن نيز كم و بيش به طريق پراكنده شناخته شده است؛ به طوري كه اغلب مي توان نام آن را در تاييد عبارتي تاريخي يا غيره پيدا كرد. و اگرچه اين مورد مربوط به نوشته هاي انگليسي است، اما وقتي به آثار نويسندگان قاره اروپا كه به وقايع تاريخي آسياي ميانه پرداخته اند، نظري بيفكنيم، همين حالت را مشاهده خواهيم كرد. هرچند كه بدين ترتيب ارزش كتاب به طور غيرمستقيم شناخته شده، اما تاكنون ترجمه كامل اثر به هيچ يك از زبان هاي اروپايي انجام نگرفته است.

تا آنجا كه من مي توانم محقق كنم، نزديك ترين راه به يك ترجمه مناسب همان بود كه مرحوم آقاي ويليام ارسكين در خدمت موسسه دايره المعارف اسلام، بيش از نيم قرن پيش و چهارده سال پس از انتشار با برنامه انجام داد. اما اثر آقاي ارسكين هرگز به چاپ نرسيد و در حقيقت به نظر مي رسد كه در خارج از حوزه نسخ خطي موزه بريتانيا شناخته

شده نيست. تحرير دست نويس آن ظاهرا در ١٨٤٠ پس از كناره گيري از خدمت موسسه آغاز شده و در اوايل سال بعد به اتمام رسيده است (١). اين اثر شامل ٢٢١ برگ دو صفحه اي است كه به دقت تحرير شده و به نوعي قسمت اعظم تاريخ رشيدي را دربر مي گيرد. اما از نظر ويژگي با آن تفاوت بسيار دارد؛ مولف در مواردي خود را كاملا بر ترجمه مسلط نموده و از متن برداشت دقيقي كرده، و براي تهيه ترجمه اي كه ظاهرا قصد انتشار آن را داشته، رنج بسيار برده است؛ در مواردي ديگر، عبارات مفصل - گاهي تمام برگ ها - كم و بيش به اختصار، خلاصه شده؛ و در مواردي نيز يادداشت ها و عناويني به كار رفته كه صرفا براي نشان دادن شيوه روايت مولف است؛ و در نهايت فصول قابل توجهي از كتاب در بسياري از موارد كلا حذف شده است.

بنابر اين سند مذكور هرچند كه نمي تواند ترجمه تاريخ رشيدي محسوب گردد، اما بسيار ارزشمند است. البته پس از آشنايي نزديك با آن، به نظرم مي رسد كه در تهيه نسخه مذكور، به ترجمه كامل تاريخ رشيدي به انگليسي كمتر از آثار ديگر و بيشتر به منظور معيني نظر داشته است. به هيچوجه مشخص نيست كه آيا آقاي ارسكين در نظر داشته تاريخ رشيدي را در لباس انگليسي منتشر كند يا نه، اما در رابطه با نسخه خطي موزه بريتانيا ويژگي هايي وجود دارد كه موجب شده حدس بزنم كه هدف از آن بيشتر بررسي اوليه براي تكميل دومين اثر مهمش - تاريخ هند در دوره مغولان (٢) - بوده كه جلدهاي اول و دوم (تنها مجلداتي كه تا به حال به اتمام رسيده) آن در ١٨٥٤ منتشر گرديد. اولا عبارات يا فصول تاريخ رشيدي، به تاريخ خانان مغول و مذاكرات آنها اختصاص دارد كه در نسخه خطي به طور كامل ترجمه شده است. ثانيا نه تنها از تاريخ رشيدي غالبا در دو جلد تاريخ هند در دوره مغولان (م) نام برده شده، بلكه در بخش هاي متعددي از آنها، عباراتي را مي توان پيدا كرد كه كلمه به كلمه از نسخه خطي رونويسي گرديده و مولف در مقدمه اش اظهار مي دارد كه اطلاعات وي در مورد مغولان و شرح وقايع تاريخي آنها، عمدتا بر

__________

(١). از يادداشت هاي حاشيه چنين برمي آيد كه تحرير آن در ٤ ژانويه به اتمام رسيده است. شماره راهنماي اين نسخه خطي در موزه بريتانيا، عبارت است از: ;٦١٢ ,٢٦. dda.

(٢) .. sluhgom eht rednu aidni fo yrotsih eht

اساس گواهي ميرزا حيدر بوده است. در حقيقت بخش بزرگي از مقدمه آقاي ارسكين، خلاصه اي از وقايعي است كه فقط و فقط ميرزا حيدر مطرح ساخته، چون هيچ مولف ديگر آسيايي، موضوع را بررسي نكرده مگر به طور كاملا اتفاقي. سومين ويژگي كه دلالت بر همان استنباط مي كند اين است كه در همين نسخ خطي مجلد شده همراه با ترجمه جسته گريخته اي از تاريخ رشيدي، دومين مدرك را پيدا مي كنيم كه ترجمه مختصري از دست نوشته هاي آقاي ارسكين از جلد سوم اقبالنامه جهانگيري معتمد خان را دربر مي گيرد، ظاهرا اين اثر با نظري به جلد ديگري - احتمالا چهارم - از تاريخ هند مورد بررسي قرار گرفته است. بدين ترتيب بسيار محتمل به نظر مي رسد كه خلاصه (اگر بتوان آن را چنين خواند) تاريخ رشيدي، به عنوان مطالعه مقدماتي براي آثار تاريخي اي تنظيم گرديده كه در آن ايام مورد نظر مولف بوده است، و اگر اين مورد درست باشد، دليل بهتر ديگري بر دقت و كمالي كه وي صرف اين تكليف نموده، نمي توان ارايه كرد، زيرا به نظر مي رسد اين مدرك منحصر به فرد حدودا به يك سال زحمت نياز داشته، و تاريخ رشيدي يگانه منبع از منابع متعدد شرقي است كه آقاي ارسكين نسخه اصلي آن را خوانده و مورد استفاده قرار داده است - پاورقي هاي تاريخ هند در دوره مغولان (م) علاوه بر خدمت به مولف خود، سهم بسيار ارزشمندي در آثار سر هاورث داشته، چه اشارات اندك آن موثق و اصلي محسوب مي شده و در عين حال دسترسي به آن مشكل بوده است. سر هاورث، به خصوص در تاريخ مغولان، اطلاعات زيادي در رابطه با قبايل آسياي ميانه و شجره نامه هاي خانان مغول جمع آورده و توانسته است با تكيه بر معلومات ميرزا حيدر، آن چنانكه در اين سند مشهود است، بعضي از تاريكترين فصول تاريخ آسيا را روشن نمايد. اگر اين سند كاملتر مي شد و اگر شرح جغرافيايي و نژادي آسياي مركزي در ايام آقاي ارسكين، مانند اين دوره شناخته شده بود، بدون ترديد تاريخ مغولان تمام بخش هاي اصلي تاريخ رشيدي را در بر مي گرفت و چيزي براي مصحح ترجمه حاضر باقي نمي ماند. اما به صراحت بايد گفت كه در خلال پنجاه سال اخير معلومات زيادي در مورد اين مطالب به دست آمده، تا آنجا كه در حال حاضر به راحتي مي توان در روشنايي

اين اطلاعات تازه تر، مقدار زيادي از آنچه را كه براي آقاي ارسكين مفهوم نبوده، و نتيجتا از ترجمه اش صرف نظر كرده و يا آن را مبهم گذاشته، درج كرد.

به غير از آقاي ارسكين، تنها نويسنده انگليسي اي كه متن فارسي تاريخ رشيدي را به طور وسيعي مورد استفاده قرار داده جراح عمومي، مرحوم بللو (١) است. دكتر بللو در ١٨٧٣ همراه هييت سرفورسيث (٢) به كاشغر رفت و به عنوان سهم خود در گزارش رسمي هييت، تاريخ تركستان شرقي را تاليف كرد كه مندرجات آن در مورد دوره مربوط به روايات ميرزا حيدر عمدتا از معلومات فرد اخير سرچشمه گرفته بود. خود دكتر بللو نه تنها ترجمه تاريخ رشيدي را به عهده نگرفت، بلكه به بخش هايي از آن هم كه به مرجع گزارش هييت ارتباط مستقيمي نداشت، علاقه اي نشان نداد. بنابراين تاريخ او صرفا تاليفي است از بعضي قسمتهاي كتاب ميرزا حيدر و با وجودي كه در مواردي بسيار مفصل نيز هست اما قابل مقايسه حتي با خلاصه كتاب آقاي ارسكين در موزه بريتانيا نيست. شايد از بعضي جهات - مثلا اسامي امكنه و اطلاعات جغرافيايي - با ارزش تر از مدرك مذكور باشد، زيرا معلومات محلي نويسنده و فرصت هايي كه وي براي اخذ اطلاعات از بوميان آن سرزمين داشته، امتياز ويژه اي در مقايسه با مترجم نخستين، براي او فراهم آورده بود.

به همين ترتيب آقاي شاو (٣) به هنگام ماموريت در ياركند و كاشغر، قسمتي از كتاب را گرفت و عباراتي از آن را ترجمه كرد كه در مجله انجمن جغرافيايي ١٨٧٦ (٤) منتشر شد. اين ترجمه ها ربطي به تاريخ ندارد، بلكه منحصرا گزارشي از جغرافياي تركستان شرقي و نواحي مجاور آن در جنوب و جنوب شرقي است. اين اطلاعات شامل ترجمه هايي مقتبس از نظريات ميرزا حيدر بوده كه تماما و دقيقا بر اساس دانسته هاي جديد از موضوع، و معلومات محلي، به توضيح آنها پرداخته است.

بخش كوتاه ديگري از تاريخ رشيدي را مي توان در اثر اليوت (٥) با عنوان تاريخ هند به

__________

(١). welleb. h. w

(٢). htysrof. d.

(٣). wahs. b. r.

(٤). ١٨٧٦ rof lanruoj syteicos lacihpargoeg.

(٥). toille.

روايت مولفانش (١) - اثري شامل گزيده هايي (به وسيله مترجمين متعدد) از نويسندگان آسيايي - فقط در مواردي كه مربوط به تاريخ هند است، پيدا كرد. اين مورد را پروفسور داوسون (٢) ترجمه كرده و شامل فقره اي از جنگ قنوج در ١٥٤٠، است كه طي آن افاغنه تحت فرمان شيره شاه براي مدتي بر به اصطلاح امپراتوري مغولان هندوستان غلبه يافتند. اما، حتي اين مورد هم به طور كامل ارايه نشده: مصحح فقط گزارش واقعي جنگ را كه ضروري به نظر مي رسيده به عنوان حوادث آن دوره ثبت كرده و عبارات مفصل تر مولف را در رابطه با سياستي كه مغولان در آن لحظات بحراني اتخاذ نمودند، حذف كرده است.

از سفرنامه موركرافت (٣) كه پس از مرگ وي منتشر شده و توسط پروفسور ويلسون (٤) به ما رسيده، مشخص نيست كه آيا وي كتاب مذكور را مورد استفاده قرار داده است يا نه. او فقط در يك مورد از ميرزا حيدر نام مي برد و به تشريح عبارتي از وي در رابطه با كشمير مي پردازد بدون آنكه ذكري از اثر او به ميان آورده باشد. به هر حال، اگر موركرافت تاريخ رشيدي را ديده باشد، احتمالا اولين مرد انگليسي بوده كه با آن آشنا شده، زيرا تاريخ مرجع او ١٨٢٢ مي باشد.

به عقيده من، در روسيه پروفسور گريگوريف در تصحيح ترجمه يروسي ednukdre اثر ريته (٥) از تاريخ رشيدي استفاده كرده و شايد به همين جهت ديگر خاورشناسان آن كشور نيز قسمت هايي از آن را به زبان خودشان دوباره چاپ كرده اند؛ اما در نوشتجات مستشرقين فرانسه و آلمان، اشارات زياد و حتي بسيار اندك، در مورد اين كتاب نديده ام.

اما اين سخن را با احتياط ادا مي كنم، زيرا احتمال كلي دارد كه گزيده هايي منتشر شده باشد و من آنها را نديده باشم.

اما در باب متوني كه در نسخه اصلي به فارسي است (چون ميرزا حيدر به فارسي مي نوشت)، اگر چه اين نسخ مخصوصا در اروپا نادر نيست، اما تا آنجا كه من مي دانم در

__________

(١). srohtua nwo sti yb dlot aidni fo yrotsih.

(٢). noswod.

(٣). tforcroom.

(٤). nosliw. h. h.

(٥). rettir.

كشورهاي آسيايي به ندرت قابل دسترسي است. در انگلستان، سه نسخه از آن در موزه بريتانيا، يك نسخه در كمبريج و متعلق به پروفسور كاول (١)، و بالاخره سه يا چهار نسخه، كم و بيش، در مالكيت خصوصي اشخاص وجود دارد. اما ارزش همه اينها يكسان نيست: در هر حال يكي از نسخ موجود در موزه بريتانيا كه در هند آن زمان استنساخ شده، به واسطه تباهي زياد، از شكل افتاده و ديگري هم كامل نمي باشد. انجمن كتاب مقدس بريتانيا و خارجه، دو نسخه ناقص ترجمه شده به تركي را در تصرف داشتند كه در نهايت لطف آن ها را در اختيار موزه بريتانيا قرار دادند تا در تهيه ترجمه حاضر، براي مقابله از آنها استفاده شود. به هر حال هيچ يك از اين دو نسخه هم كامل نيست، يكي از آنها فقط بخش دوم را دربرمي گيرد و ديگري صرفا شامل قسمتي از آن بخش است. من اطلاع يافته ام كه در كتابخانه هاي عمومي قاره اروپا معمولا مي توان به نمونه هايي از آن برخورد كرد، اما نمي دانم به زبان اصلي فارسي (م) است يا به تركي.

در هر حال به نظر مي رسد كه مجموعه داران اروپايي، موجودي اي را كه مي شد حدس زد در بخش هايي از آسيا يا جاي ديگر قرار دشته، به طور گسترده اي تهي ساخته اند. به عقيده من در بعضي از كتابخانه هاي كلكته و شايد در جاهاي ديگر، نسخه هايي از آن موجود است، اما در ١٨٩١ جستجوي من در كتابفروشي هاي محلي براي يافتن نسخه اي از آن به نتيجه نرسيد. در ايران و در تركستان افغان چيزي در مورد تاريخ رشيدي نشيده ام، در حالي كه در آن كتاب عمدتا به اين سرزمين اشاره مي شود و به احتمال زياد در اين ناحيه، تقاضا براي آن وجود داشته، دليل كميابي نمونه هاي باقي مانده از آن، اين است كه نتيجه تمام جستجوهاي من از ١٨٨٠ تا ١٨٥٥ تنها به يافتن پاره اي از نسخه تركي مذكور در فوق انجاميد كه شامل قسمتي از بخش دوم كتاب بود. در كشمير براي محققين بومي كه در اوقات گوناگوني سعي داشتند نسخه اي از كتاب را برايم تهيه كنند، دسترسي به آن ميسر نشد؛ با وجود اين محتمل به نظر مي رسد كه نسخه تركي اكملي كه در كتابخانه انجمن كتاب مقدس موجود است، حدود بيست يا بيست و

__________

(١). llewoc

پنج سا پيش توسط يك صاحب منصب كشوري در كشمير، فراهم آمده باشد.

آقاي راس در ترجمه حاضر عمدتا از متن فارسي شماره ٠٩٠ ,٢٤. dda فهرست موزه بريتانيا استفاده كرده و آن را با نسخه شماره ro. ١٥٧ پ روفسور كاول (كه با لطف زياد نسخه را براي منظور فوق، در اختيار او گذاشت) مقابله نموده و در بخش دوم ترجمه تركي دو نسخه اكمل متعلق به انجمن كتاب مقدس را مورد استفاده قرار داده است. اين نسخه اخير در روشن ساختن عبارات مبهم و حل كردن مشكل املاءهاي نادرست و اسامي بد نوشته شده امكنه و قبايل، نقش ارزشمندي ايفاء كرد. اين اثر مرد باهوشي است كه سرزمين هاي مذكور از سوي مولف ترجمه (م) خود را مي شناخت و هرچه را ترجمه مي كرد از روي داوري و تشخيص مي خواند. مدام يك يا دو كلمه، يا جمله اي را به منظور روشن ساختن معني، تجديد مي كرد و بارها اسامي امكنه سرزمين هاي ترك زبان را با اعراب هجي مي كرد و اگر اين اسامي نا مانوس بودند، با چنين شيوه مشخصي، شناخته مي شدند. اين امر خدمتي است به چند مترجم يا مستنسخي كه قادرند نوشته هاي آسيايي را براي خواننده معاصر اروپايي ترجمه كنند؛ و افسوس كه عالم بي نام نتوانست در مورد اسامي تبتي، همان كاري را بكند كه در تكميل يكي از نسخ تركي انجام داده بود. وي در هيچ كجا نام خود را ذكر نمي كند، فقط عبارت زير در يك سطر، در پايان كتاب، كار او را توصيف مي كند: «اين ترجمه را در ٢٢ جمادي الثاني ١٢٦٣ در شهر ختن به اتمام رساندم» - يعني در سال ١٨٤٥ ميلادي.

شايد توضيح چند كلمه در رابطه با كيفيت شكل گيري اين ترجمه انگليسي، و چگونگي تعهد آن به وسيله كسي كه به اندازه كافي معلومات فارسي براي ترجمه آن نداشته، ضروري بوده باشد. براي نخستين بار در ١٨٧٧ دوست مرحومم آقاي شاو كه هنگام اقامت و سفر در سرزمين هاي مورد توصيف تاريخ رشيدي، اثر مذكور را مورد استفاده قرار داده بود، توجه مرا به سوي آن جلب كرد. وي در تحسين بصيرت مولف و ارزش اثر به عنوان «كتاب راهنماي» تركستان شرقي و نواحي تابعه آن، بسيار با حرارت بود. چنانكه بارها متذكر شده ام، وي قصد داشته پس از تكميل لغتنامه تركي، ترجمه

تاريخ رشيدي را به عهده بگيرد، اما در ژوين ١٨٧٩ زماني كه در برمه خدمت مي كرد، در گذشت، و افسوس كه لغتنامه را ناتمام گذاشت (١).

چند سال بعد براي پيدا كردن نسخه اي از آن تلاش خود را آغاز كردم، به اين اميد كه با كمك منشيان محلي، ترجمه مفيد و موثري از آن به انگليسي فراهم آورم، هرچند كه اين ترجمه به هيچوجه عالمانه نباشد. اگرچه هرجا و هر زمان كه توانستم از ياوران بومي خود استفاده كردم، اما متني از آن آماده ارايه نبود، و تنها در ١٨٩٣ هنگام مراجعت به انگلستان بود كه در ميان نسخ خطي با ترجمه ناتمام آقاي ارسكين آشنا شدم. ابتدا گمان داشتم با پر كردن شكاف هاي اين سند و اصلاح اسامي و غيره، ترجمه اي حاصل خواهد شد كه براي تكميل و انتشار اثر، با نام آقاي ارسكين كفايت خواهد كرد. اما به زودي معلوم شد كه محتواي نسخه خطي، تنها بخشي از متن اصلي را دربرگرفته و در مواردي آن چنان خلاصه است كه به هيچوجه نمي توان كلمه «ترجمه» را در مورد آن به كار برد. همچنين آشكار گشت كه صرف نظر از حذفيات متعدد - بعضي مفصل، بعضي مختصر - منتخباتي از ظفرنامه شرف الدين علي يزدي كه متضمن نقل سرگذشت دوران تيمور در بخش اول تاريخ رشيدي است، به كلي كنار گذاشته شده؛ در عين حال بعضي از يادداشت هاي حواشي نشان مي داد كه آقاي ارسكين در موارد متعددي، از منظور مولف مطمين نبوده است. با توجه به اين كيفيات، راهي به جز تهيه يك ترجمه جديد باقي نمي ماند. بنابراين در تنها مركزي كه مي شد در آنجا اطلاعاتي راجع به اثر اصلي ميرزا حيدر را پيدا كرد، به جستجو پرداختم. دكتر چارلزريو در تكميل فهرست نسخ خطي شرقي، در موزه بريتانيا، تاريخ رشيدي را تماما بررسي كرده و محتواي آن را تشريح كرده بود، وي

__________

(١). اجازه مي خواهم در اينجا اظهار كنم كه از زمان تكميل ترجمه حاضر، و در حقيقت، در خلال چند هفته آخر، مورد لطف كاپيتان يانگهازبند) dnabsuh gnuoy. e. f (و ديگر رفقاي آقاي شاو بوده ام كه وقت خود را صرف بررسي مقالاتي نمودند كه از وي باقي مانده بود. از جمله اين ها منتخبات منتشر نشده اي از تاريخ رشيدي، همچنين بخش هاي اكملي از يك اثر ناياب تركي، موسوم به تذكره خواجگان بود كه دنباله تاريخ ميرزا حيدر را - از نقطه نظر ترتيب سنين وقايع - تشكيل مي دهد. از قرار معلوم آقاي شاو قصد داشته بدوا ترجمه هايي از اثر اخير را طبع و نشر نمايد، اما ظاهرا بخش هايي از تاريخ رشيدي را به عنوان تنها زمينه تحقيق اوليه جهت يك ترجمه اكمل، در فرصت هاي آينده، در نظر داشته است.

از مشكلات آن خبر داشت و نيز مي دانست كه نتيجه تلاش براي توسعه و وصل پاره هايي از سند آقاي ارسكين به يكديگر تا چه حد معيوب خواهد بود. بنابراين با توجه به اين صوابديد و به واسطه فعاليت هاي شايسته او بود كه از مساعدت آقاي راس، شاگرد سابق وي، براي مبادرت به يك ترجمه جديد سود جستم؛ و معتقدم با وجودي كه آقاي راس داراي دانشنامه فارسي از مدرسه زبان هاي زنده خاوري پاريس (١) و برنده بورس دانشجويي مدرسه اوزلي است، در خبرگي او هيچ تضميني بهتر از توصيه دكتر ريو وجود ندارد. نيازي به افزودن اين مطلب نيست كه در ترجمه جديد، از خلاصه تاريخ رشيدي (م) آقاي ارسكين، استفاده زيادي به عمل آمده و آقاي راس، روشني و بهره زيادي از آن كسب كرده است.

كار ترجمه در سال ١٨٩٤ آغاز شد و اتمام آن هفت ماه طول كشيد. شيوه آقاي راس اين بود كه هر بار بخشي از كتاب را در حدود پنج برگ، به انگليسي ترجمه كرده، معمولا عبارات مبهم و نامسلم را كنار مي گذاشت. هر يك از اين بخش ها بعدا به اتفاق آقاي راس و معمولا همراه با يكي از متون دستنويس، مورد بررسي قرار مي گرفت. سپس در مورد عبارات مسلم، بحث مي شد و آنگاه درج مي گرديد، يا براي بررسي بيشتر، علامت گذاري مي شد؛ اما مرور متن انگليسي و افزودن پاورقي ها، همراه با حل معماهايي كه در كتاب به وفور يافت مي شد، از موضوعاتي بود كه براي فرصت هاي بعدي به عهده من محول شد. در تصحيح ترجمه انگليسي، منظور من ارايه زباني بود نسبتا روشن و قابل اعتماد، بدون آن كه ترجمه اي حاصل گردد كه مقصود مولف را تغيير دهد.

اما اين كار هميشه ساده از آب درنمي آيد، زيرا در ترجمه، عبارات متعددي پيدا مي شود كه عليرغم نياز به اصلاحات جزيي، نمي توان طوري اين كار را انجام داد كه به درستي آن خدشه اي وارد نيايد. در حقيقت، اندكي تعبير و تفسير معمولا جايز است، به طوري كه صرف نظر از جملات متعدد و فقرات مربوط به عبارت پردازي و تكلف، به منظور - و حتي وسوسه - اصلاح كلمات مولف مجاز مي باشد.

__________

(١).

sirap fo setnaviv selatneiro seugnal sed eloce.

در خصوص تلفظ صحيح اسامي، ابتدا قصد اين بود كه همه آنها مطابق اصول مورد استفاده در موزه بريتانيا، بازنويسي شود - يعني نمايش دقيق تلفظ هر حرف فارسي و عربي اي كه معادل واحدي در انگليسي ندارد، با بعضي از علايم تاكيدي و تفريقي مشخص گردد. اما اين طرح به دلايل متعددي انجام نشد. در حقيقت هنوز كار ترجمه پايان نيافته بود كه آقاي راس به منظور پي گيري تحقيقات شرقي خود در قاره آسيا؟ (م) انگلستان را ترك كرد. و وظيفه مبادرت به هماهنگ ساختن تلفظها به گردن من افتاد. با وقتي كه در اختيار داشتم، انجام غرض اصلي را غيرممكن يافتم زيرا براي پيدا كردن بسياري از اسامي، مي بايد مجددا متون بومي را بررسي مي كردم - اين كار متضمن حضور دايم در موزه بريتانيا بود. بنابراين تصميم گرفتم همه آنها را به شيوه ساده سرجونز (١)، يا به شيوه مقبول حكومت هند در مورد اسناد و نشريات رسمي، بنويسم.

شايد اين شيوه تا حدود معين ناقص بوده باشد، زيرا در تمام موارد آنچه را كه نماينده املاي كلمه فارسي يا عربي است دقيقا نشان نمي دهد، و بنابراين راهنماي كاملي براي تغيير مجدد نيست، اما تا حد امكان، تلفظ صحيح را ارايه مي دهد و به قدر كافي صحت مفاهيم واقعي را تامين مي كند (٢) به علاوه از نظر سادگي سودمند بوده و از آن جو فضل فروشي اي كه معمولا در عبارات شرقي به طرز اكملي ديده مي شود و خوانندگان نمي خواهند خود را به آن مشغول سازند و آن را بيزار كننده مي يابند، اجتناب دارد. از سوي ديگر لازم به ذكر نيست كه كساني كه در زبان هاي مربوطه مهارت دارند مي دانند مولفين نسخ اصلي چه اكثريت عظيمي از اين اسامي را درج كرده اند. تنها استثناي اين

__________

(١). senoj. w.

(٢). از جمله آنها مي توان به تاكيد در تلفظ a، به منظور ارايه صداي آن در كلمه rehtaf اشاره كرد، در حالي كه ديگر حروف مصوت (به طوري كه آقاي كين eneek. g. h به اختصار توضيح داده) با صداي «خاموش» و «مطيع» در انگليسي ادا شده اند. (iiv ,p ,. tcid. rgoib. tneiro). شايد بتوان افزود كه املاي اسامي متداول و مشهور، در مقدمه و پاورقي ها، به همان صورتي نوشته شده كه معمولا در نوشته هاي انگليسي ديده مي شود، با وجود اين در متن به همان صورتي كه مولف نوشته، باقي مانده است، بنابراين، به عنوان مثال كلماتي كه در متن به صورت بابر (rabab)، دهلي (ilhed)، گنگ (gnag) و غيره ديده مي شود؛ در جاهاي ديگر به شكل بابر (rebab)، دهلي (ilhed)، گنگس (segnag) و غيره آمده است.

قضيه، شكل تعداد اندكي از اسامي جديد و ناشناخته اماكن است، اما اينها در متون اصلي معمولا چنان با بي دقتي و ناقص نوشته شده كه نمايش نقادانه تلفظ حروفي آنها هيچ ارزشي نخواهد داشت، ولو اينكه امكان ارايه شكل واحدي از آنها وجود داشته باشد.

در كوشش براي كمك به توضيح و روشن ساختن اظهارات مولف در مسايل مربوط به مردم و جغرافياي سرزمين هايي كه وي از آن سخن گفته، تا حد ممكن، از منابع نويسندگاني استفاده كرده ام كه امكان نقل اطلاعات آنها از روي آثاري كه تا به حال در اختيار عموم قرار گرفته و صحت و سقم آن ها معلوم گشته، وجود داشته است. اگرچه شخصا، كم و بيش، با تمام قبايل و اقوام، و بيشتر مكان هاي جغرافيايي اي كه ميرزا حيدر معرفي كرده، آشنايي داشته ام، اما اگر خواننده به جاي رجوع به تذكرات من، به منابع منتشر شده روي بياورد، راضي تر خواهد بود. اما، اين اظهار نظر فقط در مورد قسمتي از پاورقي ها و مقدمه، صادق است. به هر حال در مورد تمام مسايل تاريخي، رجوع به منابع شناخته شده ضرورت دارد.

در مورد استنساخ ميرزا حيدر از ظفرنامه در ابتداي كتاب، شايد بتوان اظهار عقيده كرد كه سواد گزيده هاي طولاني او، قابل اعتماد نيست. آقاي راس اين فصول را مستقيما از متون آثار موجود در موزه بريتانيا ترجمه كرده، و فقط عبارات ميرزا را (كه در چند مورد تكرار مي گردد) در مورد سرزميني كه مولف ظفرنامه آن را «جته» مي نامد و هميشه يكي از بخش هاي «مغولستان» بوده، بدان افزوده است. در مسايل مربوط به مقايسه اسامي، نه ترجمه كاملا آزاد ظفرنامه به وسيله پتي دلاكروا (١) قابل استفاده بود و نه ترجمه آقاي راس، به عقيده من، كاملتر از اين ترجمه فرانسوي دويست سال پيش خواهد بود. در متن، شماره بندي فصول مطابق آنچه كه ميرزا حيدر در نسخه اصلي خويش ظاهر ساخته، نشان داده شده دخالتي در آن به عمل نيامده است، فقط براي مشخص ساختن تفاوت عناوين از بقيه متن، اين عنوان ها تا حدودي با حروف كوچك چاپ شده اند.

__________

(١). xiorc al ed sitep.

براي توضيح در مورد نقشه (١) فقط به چند جمله نياز هست. اولا موضوع آن ارايه مطالبي راجع به تمام امكنه و مواضع مذكور در تاريخ رشيدي است كه مطمينا مي توان هويت آنها را مشخص كرد و تاييد نمود. ثانيا، بديهي است كه در خصوص جغرافياي طبيعي مناطق مربوطه، تشخيص مكان هاي مزبور، بر اساس بهترين مفروضات قابل اعتماد، ضرورت دارد. اما نقشه اي كه فقط اسامي ذكر شده از سوي ميرزا حيدر را در بر بگيرد، اهميت اندكي خواهد داشت. بعضي از نقاط مناسب مورد نظر، در پرتو اين راهنماي حدود تقريبي، به راحتي شناخته شد و براي اين منظور از گروهي از مشهورترين و تا حد امكان مانوس ترين اسامي موجود در جغرافياي طبيعي استفاده به عمل آمد. اين نقاط در همه جا با فواصل نسبتا درست، در سراسر محدوده منطقه، علامت گذاري شده و شايد بتوان قسمت اعظم آن را صرفا به عنوان «تابلوهاي راهنما» براي نشان دادن امكنه مذكور از سوي مولف محسوب داشت.

شايد در نگاه اول چنين تصور شود كه اگر نام هاي قبايل در نقشه درج مي گشت و به همين ترتيب مناطق مورد سكونت آنها نشان داده مي شد؛ همچنين مرزها يا حدود تقريبي سرزمين هاي متعدد و ممالك آنها مشخص مي گرديد، نقشه مفيدتر مي شد، اما تهيه يك چنين نقشه اي بر روي يك صفحه واحد، به منظور استفاده از آن براي دوره اي بيش از دو قرن، غيرممكن است. تصويري كه مي توان از تمام محصول تاريخ مجسم كرد «تغيير پذيري» است؛ و براي نشان دادن مرزهايي كه هر از چندگاه موجود بوده اند، يا حركاتي كه در ميان قبايل انجام گرفته، بجاي يك نقشه، يك رشته از نقشه ها لازم است.

بنابراين مقتضي تشخيص داده شد كه تمام اطلاعات مربوط به انتقالات طبيعي از روي نقشه حذف گردد و نقشه منحصرا به صورت جغرافيايي تهيه شود.

در مورد بقيه براي روشني و راحتي مراجعه به آنها، همه گونه اقدام انجام گرفته و با در نظر داشتن اين مقصود، از جزييات غيرضروري، هم در مورد اسامي و هم در مورد

__________

(١). ظاهرا در ترجمه انگليسي منتشره در لندن، نقشه ضميمه اي وجود داشته كه توسط خود مصحح تهيه شده بوده، اما در نسخه مورد استفاده ما كه چاپ دهلي (١٩٩١) است چنين نقشه اي موجود نيست. (م.)

اشكال طبيعي، اجتناب شده است. به عقيده من مي توان اين نقشه را تنها نقشه اي دانست كه بيشترين اسامي موجود در آثار تاريخي مربوط به آسياي مركزي در خلال سده هاي ميانه را در بر مي گيرد. نقشه اصلي را آقاي شاربو (١) ترسيم نموده و در نوع خود، واضح و بسيار عالي است.

مايه مسرت است كه در اين فرصت نسبت به بزرگواراني كه در مراحل مختلف انجام وظيفه، با مهرباني دست مساعدت به من داده اند، مرهونيت خود را اظهار نمايم. بيش از هر كسي از آقاي هنري هاورث سپاسگزارم، سهم او در ارايه شيوه هاي سودمند، از اول تا آخر كتاب، به حدي است كه شايد در غياب آن، چاپ اين نسخه مورد ترديد قرار مي گرفت. از مساعي جميله دكتر ريو تا به حال سخن گفته ام؛ اما در اينجا از طرف خودم، به واسطه خوشرويي و صبر ايشان؛ و از طرف آقاي راس در رابطه با نكات فني اين ترجمه، سپاسم را به حضورش تقديم مي كنم.

همچنين لازم است از آقاي استفن ويلر (٢)، به خاطر توصيه هاي ارزشمند و مراجعات مكرر به كتب و ديگر اسناد، كه ناشي از اطلاعات وسيع - شايد در بيشتر مسايل آسيايي كسي بر او تفوق نداشته باشد - وي بوده و با سخاوت بسيار آنها را در اختيار من قرار داده، سپاسگزار باشم. تشكرات خود را به حضور دكتر ودل (٣) به خاطر لطفي كه در افزودن برخي يادداشت ها به فصول كتاب ميرزا حيدر در مورد تبت داشته، تقديم مي كنم. من براي تقدير مناسب از اظهارات او، فقط به اثر قابل و اصلي ايشان در مورد لاماييسم در تبت ارجاع مي دهم. با مسرت از اين فرصت استفاده كرده، احساس مرهونيت خود را به وزير عليا حضرت در هند، به خاطر مساعدت هاي مادي سخاوتمندانه ايشان در جريان فراهم آوردن وسايل طبع و نشر اين مجلد، تقديم مي دارم.

بالاخره بايد عبارات مولف را كه به خوانندگانش مي گويد كه مي داند كتابش پر از اشتباه است، تكرار نمايم. موضوع عمده اي كه بايد در مورد آن تقاضاي اغماض از سوي خواننده نقاد را داشته باشم اين است كه املاي اسامي آسيايي اگرچه ممكن است

__________

(١). uabrahcs. h.

(٢). releehw nehpets.

(٣). lleddaw. a. l.

اغلاط و حذفيات متفاوتي به همراه داشته باشد، اما به واسطه فقدان دقايق و اصلاحات مكرر علايم آنها، چنين امري لازمه كتابي از اين نوع مي باشد. به هر حال وقت مرخصي من محدود است و ضرورت دارد قبل از ترك انگلستان و مراجعت به خراسان، كار تجديدنظر انجام گيرد، قدري عجله اجتناب ناپذير مي باشد.

ميرزا حيدر همچنين به خوانندگان خود مي گويد كه هيچ كس به غير از مغول نمي تواند از اين كتاب بهره مند گردد. بگذاريد اميدوار باشيم كه احتمالا وي در اين مورد، به طور كامل، محق نبوده است. شايد بعضي ها كه مغول نيستند، حفظ اثر او را سودمند بدانند و من حتي در لباس انگليسي، جذابيت هايي براي آن مي بينم؛ اما اين افراد تا چه حد مصححي را كه از زبان مولف جز اندكي نمي داند، تحمل خواهند كرد، مسيله ديگري است. شايد تصور شود براي كسي كه مي خواهد اثري را تصحيح كند، داشتن معلومات عالمانه از زبان كتاب مورد نظر، به منظور تكيه بر حدود مفاهيم واقعي و درك صحيح مقصد آن، ضروري است. اين مورد شايد به طور اتفاقي فراهم آيد؛ اما در صورتي كه حقيقتي در سخنان شاعر آلماني وجود داشته باشد -
nehetsrev lliw rethcid nedrew nehey ednal srethcid ni ssum

مي خواهم استدلال كنم كه اين سند نمونه اي است بر اين اظهار نظر كه اگر در كنار زبان، از وسايل ديگري نيز استمداد شود، احتمالا تعبير درستي از مولف و درك مطلب او فراهم خواهد آمد.

ن. الياس

باشگاه خاوري

٢٥ مارس ١٨٩٥

يادآوري مولف، بخش اول تاريخ رشيدي را «تاريخ اصل» و بخش دوم را «مختصر» ناميده است.

بخش اول پس از تكميل بخش دوم نوشته شده و اين فرض از آنجا سرچشمه مي گيرد كه مولف در بخش اول در چند جاي مي گويد كه عباراتي را در بخش دوم نگاشته است، و نيز در بخش دوم، وعده مي دهد كه بعضي از مطالب را در بخش اول بياورد ... (١)

__________

(١). حدود نيم صفحه از يادآوري فوق، در رابطه با نحوه ترجمه و علايم مورد استفاده مترجم و مصحح انگليسي كه ارتباطي به اصل ترجمه و محتواي كتاب ندارد و متضمن فايده اي براي خواننده نيست، در اينجا حذف شد. (م)

مقدمه

بخش 1: مؤلف و كتاب او

مقدمه

بخش ١

مؤلّف و كتاب او

شاعر سرگردان است، در سرتاسر عربستان

و ايران، و كويرهاي باير و بي پايان كرمانيان، (١)

و اوج كوه هاي سر به فلك كشيده اي كه سرچشمه

سند و جيحون از مغاره هاي يخ بسته آنهاست،

شاد و سرخوش راه خود را مي پويد؛

تا در دره وسيع كشمير .......

.......... مي كشد.

اندام هاست سست خود را

الستر (٢)

موضوع تاريخ رشيدي، همان طوري كه مولف به خوانندگانش متذكر مي گردد، حفظ خاطره مغول ها و خانان آنهاست كه به هنگام تاليف كتاب، به علت فقدان يك وقايع

__________

(١). كرمانيان (snainamrac)، نژادي قديمي كه شايد در شمال خليج فارسي زندگي مي كرده اند. (م)

(٢). rotsala.

نگار تاريخي، از هر نظر در خطر نابودي قرار داشت. او مي دانست كه اين قوم نه تنها انحطاط يافته، بلكه به سرعت در معرض نابودي است: قدرت آنها رويايي بود از گذشته؛ تعدادشان به دليل جذب شدن در قبايل مجاور كه به برتري دست يافته بودند، سريعا رو به كاهش بود. در حالي كه وي شاهد عيني حوادث و بازيگر صحنه هايي بوده كه در آن باقي مانده مردمي كه از سرزمين خود بيرون رانده شده بودند، در اراضي بيگانه در جستجوي پناهگاه آواره بودند. خلاصه مغولان مغولستان - شاخه خاوري چغتايي - بي هويت شده بودند، در عين حال خانان آنها به واسطه دوره اي طولاني ازدواج بين قبايلي با اقوام ديگر، از مغول بودن تنها نامي داشتند. بنابراين ميرزا حيدر پيش بيني كرد كه ديري نخواهد گذشت كه كسي باقي نخواهد ماند تا سرگذشت مردمي را بازگو كند كه تنها چند نسل اوليه آنها، با غرور خود را از اولاد گروه هاي فاتح چنگيزي محسوب مي داشتند كه هرچند نتوانستند همسايگانشان را به احترام وادار سازند، اما آنان را به هراس افكندند و با استقلال بخشيدن به جلگه هاي وسيعي كه سرزمين خودشان بود، به شكوه و عظمت دست سافتند، زماني كه مولف ما - خود به عنوان يك تبعيدي و در خدمت پادشاهي بيگانه - خويشتن را در مقام نويسنده تاريخ سقوط آنان قرار داد، تمام اين موارد تغيير يافته بود. شايد بتوان در اين موضوع ترديد داشت كه آيا وي قادر بوده تمام تحولاتي را كه تحت تاثير مردمش در اطراف او، رخ مي داده، تصديق كند يا نه.

ممكن است تصور شود كه وي مي توانسته در مورد ابعاد واقعي حوادثي كه از لحاظي به آنها بسيار نزديك بوده، داوري نمايد، اما بر محققين بعدي آشكار گرديده كه او براي دوره تاريخ خود، وقت اندكي داشته ولي تحولاتي كه مهمترين نتايج را براي بخش بزرگي از آسيا به همراه آورده، بسيار وسيع بوده است. آقاي ارسكين نويسنده كتاب ظهور سلسله مغول در هند، اين دوره را، دوره اي دانسته كه در جريان آن، ماوراء النهر به دست اوزبكان، مغولستان به دست قرغيزها، و هند به دست مغولان - البته اخلاف شعبه اي از مغول ها كه از مغولان مغولستان كاملا مجزا بودند - افتاد. (١)

__________

(١). در قسمت هاي بعدي ملاحظه خواهد شد كه ميرزا حيدر از خاندان حكومتگري كه ما به عنوان «مغولان

حوادث تاريخي آسياي ميانه در اين دوره بسيار زياد است: جنگ از هر طرف برخاسته: كشورها مورد تاخت و تاز قرار گرفته و شهرها محاصره مي شود، در عين حال تقريبا همه روزه، فرمانروايان بر اثر اقبالشان در جنگ، ظهور مي كنند، يا بر اثر توطيه اي سرنگون مي گردند. شاهزادگان و اخلاف خاندان حكومتگر تبعيد شده، همراه با اكثر خان ها و بيگ هاي قبايل متعدد، مجبور به جهت گيري در حمايت از خانواده و بستگانشان، يا دفاع از خود مي گردند؛ و در اكثر موارد ظاهرا با اندكي تامل در حق و باطل بودن مسيله، جهت خود را تغيير مي دهند، درست همان طوري كه در ابتداي نزاع سهمي را به عهده مي گرفته اند. هنگامي كه قدرت داشتند، با جهت يابي جهت، بر همسايه خود مي تاختند، در صورت موفقيت معمولا به مدت كوتاهي با انتقامي خونين و هرزگي، خود را تشفي مي دادند. اما بزودي مجبور مي شدند براي يك لشكركشي تازه مجددا - چنانكه مصطلح بود - «سوار» شوند؛ اگر شكست مي خوردند به پيش همسايه ديگر مي گريختند، و اگر توسط اين همسايه مقتول نمي شدند، در تبعيد منتظر مي ماندند تا چرخ اقبال بگردد و بخت تازه اي براي برتري و غارت فراهم آيد. سريول مي نويسد «اخلاف يا وابستگان چغتاي كه در حدود ١٢٠ سال تاج و تخت را در تصرف داشتند، از سي نفر كمتر نبوده اند؛ و در حقيقت، شورش ها، خلع كردن ها، كشتارها، و غصب كردن ها با چنان كثرتي از پي هم ديگر مي آمده اند كه حتي براي حكومت هاي آسيايي نيز غيرمعمول به نظر مي رسد. (١)»

پس، اين هنگام، دوره اي بوده كه نمي توانسته در ساختن مورخي از هر سرباز خوشبختي كه اتفاقا مايل به ثبت حوادث زندگاني خود بوده، موفقيتي به دست نياورد.

بابر نخستين شخص از مغولان هند و خاله زاده مولف ما، به اين تعبير خاص، پاسخ داده و

__________

هند» مي شناسيم، مطلق با نام چغتاي سخن مي گويد كه البته كاملا صحيح است. وي نام مغول را براي قوم خود - يعني اخلاف مغولان (يا منقولان) مغولستان - به كار مي برد. در اين پيشگفتار، توضيح بيشتري در خصوص همين موضوع خواهد آمد.

(١). ٥٢٣. p ,rehtit yaw eht dna yahtac.

تصويري از عصر خود باقي گذاشته كه تقريبا و نه تحقيقا، در ميان آثار مولفين آسيايي، منحصر به فرد است. وي يك باره به عنوان سرباز، مورخ، و خاطره نويس، ظاهر مي گردد؛ و شايد بتوان خويشاوند او، ميرزا حيدر را نيز دقيقا چنين توصيف كرد. اما بابر در خاطره نويسي بهتر از ميرزا حيدر بود و چنانكه تاريخ نشان مي دهد به طور غيرقابل مقايسه اي، سرباز بزرگتري بوده است. اما از سوي ديگر چنين برمي آيد كه خاله زاده او انصافا معلومات تاريخي بهتري داشته است. بابر خاطرات خود را به طور ضمني به تاريخ برمي گرداند، در صورتي كه اين وضع در مورد ميرزا حيدر برعكس مي باشد.

ميرزا تاريخ قوم و خاندانش را با منظور معيني نوشته؛ و هنگامي كه به روزگار خود رسيده، ماجراي شخصي را به عنوان يك عامل و دخيل در آن حوادثي كه ثبت كرده، دخالت داده است - از يكي براي روشن ساختن ديگري استفاده كرده و بنابراين، حقيقتا مي توان گفت كه زندگاني وي به تاريخش تعلق دارد.

با وجود اين، در اصل، اندكي اختلاف ميان آنها وجود دارد، ميرزا حيدر با تمام نيات و مقاصد، از همان قوم و سرزميني است كه بابر متعلق به آنهاست؛ اما وي به فارسي مي نوشته، در حالي كه بابر به تركي چغتايي (كه اسم فعلي اش نيز همان است)، زبان رايج آن روز و امروز در تمام آسياي ميانه، اثر خود را تاليف كرده است. بابر از نسل امير تيمور (ياتمرلان) بود و در نتيجه، خاندان او از يك طرف، بيش از آنكه مغول باشند، ترك بودند، زيرا تيمور به قبيله ترك برلاس تعلق داشت كه دودمان برجسته اي محسوب مي شد. اما ميرزا حيدر به پيروي از رسم متداول آن روز، بابر را يك «چغتايي» ناميده، در حالي كه بابر از پسرخاله خود به عنوان يك «مغول» سخن گفته است. ميرزا حيدر از قبيله دوغلات - بخشي كوچك يا عشيره اي از سلسله چغتايي مغولان حقيقي - بود و اين قبيله از نقطه نظر اصالت، تقريبا همشان قبيله برلاس محسوب مي شد. تا اواخر قرن پانزدهم تمام خاندان هاي حكومتگر مغول و چغتايي سخت پراكنده گشته و به واسطه كثرت ازدواج هاي ميان قبيله اي با بيگانگان آميختگي پيدا كرده بودند. بسياري از آنان چندين نسل در سرزمين هاي تركان زندگي كرده و خوي و زبان آنها را فرا گرفته بودند.

اين امر در مورد بابر و خويشاوندان او چنان شدت داشت كه وي را وادار كرده بود خود را بيشتر به چشم يك ترك بنگرد تا يك مغول، و در خاطراتش با برنامه (م) بيش از يك بار تنفر خود را از قوم مغول ابراز داشته و آنها را خوار شمرده است. (١) با وجودي كه به نظر مي رسد در ميان اعضاي دوغلات نيز اختلاطي با قبايل ترك انجام گرفته، اما اين قبيله به طور مشخص تري مغول باقي مانده بود. بنابراين زبان تركي اي كه بابر خاطرات بابرنامه (م) خود را با آن نوشته، بايد زبان عادي ميرزا حيدر نيز بوده باشد. احتمالا او اندكي زبان مغولي مي دانسته و يا اصلا از آن بي اطلاع بوده است و در مقام مسلماني تا حدودي آن را زبان كفار و بربرها دانسته و به تحقير آن پرداخته است. اما، به هر حال اين امكان وجود دارد كه وي به هنگام تحرير به زبان فارسي، يقين داشته كه زباني بيگانه به كار مي برد و شايد علت آن اين باشد كه سبك او فاقد سادگي است كه (گفته شده) از ويژگي هاي نويسندگان ترك مي باشد - بابر اين سادگي را دوست داشت و به پسرش همايون توصيه مي كرد كه آن را به عنوان يك هنر، تقويت نمايد. (٢)

از آنجا كه تاريخ رشيدي به قصد مفهوم يا ارضاي ذوق ادبي نوشته نشده، نياز به اظهارات بيشتر غير از آنچه در بالا مذكور گرديد، نيست، اين اثر يكي از جدي ترين آثار است و مولف بدون ترديد قصد داشته قبل از هر چيز به شرح روشن و كامل ايامي بپردازد كه خود را موظف به وقايع نگاري آن كرده بود. وي در مجموع موفق بوده و دفتري فراهم آورده كه از نظر سودمندي (تا آنجا كه مي توان از روي ترجمه داوري كرد) قابل قياس با آثار اكثر مولفين آسيايي است كه از قرن سيزدهم تا قرن هفدهم، در اين

__________

(١). وي احساسات خود را نسبت به آنها، در اشعاري خلاصه كرده كه ترجمه آن به قرار ذيل است: -

اصل مغول اصل بدي است، اگر چه از اصل ملايك باشد

و اگر نام مغول با طلا نوشته شود مي تواند نفرت انگيز باشد

زنهار خوشه اي از خرمن غلات مغول نچيني

زيرا تخم مغول چنان است كه هربار كاشته شود، نفرت بيشتري به بار مي آورد.

(بابرنامه، ص ٩٣)

(٢). «مسلما تو در نامه نويسي قابل نيستي و ضعف عمده ات آن است كه ميل زيادي براي تظاهر به تحصيل داري.

نوشته هايت در آينده بدون تاثير و همراه با بي دقتي و استعمال كلماتي ناموزون خواهد بود كه به ارزش زحمت نويسنده و خواننده نخواهد ارزيد.» (همانجا، ص ٣٩٢).

زمينه به كار پرداخته اند (١). تكليف او، تكليف ساده اي نبود، زيرا قسمت عمده تاريخ آن روزگار پيچيده و مبهم بوده و جهت ارايه متني كاملا روشن براي خواننده، نياز به اسلوب و دقتي بي نهايت داشته است. همه چيز دگرگون شده و درهم ريخته بود. شاهزادگان و اعضاي خاندانهاي سلطنت كننده، آواره گشته و در هر طرف ازدواج كرده بودند و خاندانشان طوري با هم جفت شده بود كه تقريبا هرگونه روايتي، هرقدر هم اصولي، نوعي مبارزه طلبي محسوب مي شد: حدود كشورها در هيچ كجا ثابت نبود، و بر خلاف ديگر گروه هاي مردم جهان، بسياري از ملل مورد بحث، بدوياني بودند كه گاهي يك دفعه از ناحيه اي به ناحيه ديگر مهاجرت مي كردند، يا گاهي چنانكه ديده شده، بر حسب تبعيت سياسي يا محل سكونتشان تقسيم مي شده اند. حتي اسامي كشورها مشخص نبود؛ و در مواردي قبيله و ناحيه متصرفي آن يك اسم داشت كه موجب اشتباه مي گرديد.

در مواردي ديگر، كشور و شهر عمده آن از يك ديگر تشخيص داده نمي شد، همچنين در برخي موارد، شناسايي يك محل و يا يك مردم، از روي اختلاف اسامي آنها با اسامي ملل مجاور، امكان پذير بود. مولفي كه توانسته است از تركيب اين مطالب آشفته، روايت كاملا متوالي و معقولي را فراهم آورد، خواننده او نمي تواند، به خاطر سردرگمي اي كه در ارتباط دادن حوادث متعدد به يكديگر، يا تشخيص ميان عوامل سهيم در آنها، برايش پيش مي آيد، وي را سرزنش كند. مخصوصا با ملاحظه آنچه كه در آن هنگام براي او روشن بوده، بايد ملايمتر با وي برخورد كرد، و في المجلس، زماني كه خواننده غربي پس از گذشت بيش از سيصد سال و بعد از آن همه تحولاتي كه در اين فاصله انجام گرفته، به مطالعه آن مي پردازد، حتما بايد سيماي كاملا متفاوتي را در نظر بگيرد. شايد گفته شود كه هنر مورخ عبارت از غلبه بر اين مشكلات و بجاي گذاشتن نقلي است كه براي تمام دوره ها، روشن بوده باشد؛ اما اين انتظار از يك نويسنده آسيايي، ولو مجرب، و نه مانند مورد ميرزا حيدر، ماجراجويي سرگردان يا سرباز اقبال و در معرض دگرگوني هاي

__________

(١). آقاي ارسكين اظهار داشته كه اين اثر «ضميمه ارزشمندي است براي شرح گزارش بابر كه صفحه به صفحه به شرح آن مي پردازد.» (تاريخ هند، ج ١، ص ١٩٣).

روزگار، زيادي است. ترتيباتي اصولي و روشني گفتار، چنانكه ما از شرايط مي فهميم، براي آزموده ترين آنها مجهول است و حتي اگر به ارزش آن پي ببرند و راحتي خوانندگاني را كه مي شناسند، در نظر بگيرند، باز هم نمي توانند انتظار داشته باشند كه آثار آنها را بيگانگان در كشورهايي بخوانند كه حتي اسم آن را هم نشنيده اند.

مع هذا، در پي هرگونه تمجيدي بايد پذيرفت كه هرگاه كتاب ميرزا حيدر به عنوان تاريخي سودمند در نظر گرفته شود، كاستي هاي مخصوص به خو را خواهد داشت. گريز زدن هاي او به لفاظي هاي بي معني اگر چه نسبت به مبالغه هاي نويسندگان ايراني اندك مي باشد، اما متاسفانه هميشگي است. هرچند كه در اين نوع تزيين كلام، معمولا به طور معترضه - به شيوه خطابه - زياده روي مي كند اما فقط جريان روايت را منقطع مي سازد و به معني آن خدشه اي وارد نمي كند. همچنين، جملاتش اغلب پيچيده است و مفهومش هميشه روشن نيست اين مورد مخصوصا هنگامي به اوج مي رسد كه نقل قول غير مستقيمي را به كار مي برد و كلمات را در دهان شخصيت هاي كتابش مي گذارد؛ اما هنگامي كه خود را مستقيما با حادثه مربوط مي سازد. مثلا در محاصره يانگي حصار يا جنگ قنوج، قدرت توصيفي او عالي مي گردد و تصويري كه ارايه مي كند كلا مي تواند مطلوب باشد. در مجموع شايد بتوان گفت نوشته هاي مولفي مانند ميرزا حيدر كه (چنانچه در ديباچه ديده مي شود) به واسطه مهارت فوق العاده اش در فن نظم و «شيوه ترسل» به خود مي بالد، عاري از ابهامات رايج نوشته هاي آسيايي است؛ و نمي تواند تكرارهاي كسل كننده در بعض از بخش هاي تاريخي آن را عيب دانست، زيرا اين امر هنگامي كه شكافي در روايات ايجاد مي گردد، از آشفتگي آن مي كاهد.

اين نكات منحصرا مربوط به سبك مولف است، چون عيوب موجود در اثر او عميق تر مي باشد. از آن جمله شايد بتوان گفت كه بيشترين آنها ضعف مربوط به علم ترتيب تاريخ و مسامحه در شماره ها و اندازه هاي متداول است. اولي نقصي جدي است، اما از آنجا كه بيشتر در بخش هاي اول تاريخ واقع شده و مي توان با مراجعه به منابع چيني و ديگر سالنامه ها عيوب آن را تا حدودي اصلاح كرد، اين نقص اهميت اساسي نخواهد

داشت. مولف، بخش عمده اي از اطلاعاتش را از طريق اخبار شفاهي جمع آورده است كه سه يا چهار نسل، اين اخبار را سينه به سينه نقل كرده اند، بالاتر از همه، تاريخ ها ايجاد زحمت مي كند، و كلا مي توان تصور كرد ميرزا حيدر نمي دانسته، به قول سر والتر اسكات «اخبار همچنانكه غالبا مخترع جعل است، حافظ حقيقت نيز مي باشد.» نقص دوم كه مي تواند بيشتر مايه تاسف باشد اين است كه به علت فقدان دقت در ارقام ضبط شده، ارزش بسياري از عبارات جالب در رابطه با عمليات نظامي، قبايل، شهرها، خرابي ها و شرح عجايب، نقصان يافته است. در كل، علنا تمايل به زياده روي احساس مي شود. نقص سوم كه اهميت كمتري دارد - يعني عدم ترتيب اصولي در تقسيمات يا بخش ها، كه غالبا موجب تكرار و پيچيدگي موضوعات با يك ديگر مي گردد - در بالا مذكور شد.

وسعت و ويژگي تاريخ رشيدي را شايد بتوان تا حد زيادي، به همان ترتيبي كه دكتر چارلز ريو، مسيول بخش نسخ خطي شرقي در موزه بريتانيا، توصيف كرده، به طور مختصر خلاصه كرد. (١) احتمالا مي توان تاريخ رشيدي را، تاريخ شاخه اي از خانان مغول محسوب داشت كه در حدود ١٣٢١ خود را از تنه اصلي چغتاي، كه بعدها سلسله حاكم بر ماوراء النهر را تشكيل دادند، جدا كرده بودند؛ و اين اثر تنها تاريخ شناخته شده در مورد اين شاخه از مغولان است. در آن روزگار قدرت سلسله اصلي يا غربي - حاكم بر ماوراء النهر - كاهش يافته و به واسطه اختلافات داخلي و انحطاط اداري، سريعا به زوال نهايي خود نزديك مي شد. شاهزادگان اين شاخه كه بيرون رانده شده بودند، به صورت اربابان مغولستان (يا چنانكه در آن دوره گفته مي شد، جته) و تمام تركستان شرقي در آمده و در مقام سلسله حاكم، به مدت بيش از دو قرن و نيم، اين وضعيت را تداوم بخشيدند. كتاب به دو بخش تقسيم شده و هر بخش موسوم به دفتر است. بخش اول صرفا تاريخي است، در حالي كه بخش دوم، خاطرات زندگاني مولف و اخبار جغتاي و

__________

(١). دكتر چارلز ريو، فهرست نسخ خطي فارسي (ssm naisrep eht fo eugotatac) موزه بريتانيا، ١٨٧٦، ج ١، ص ١٦٧. اما من از تحليل تاريخ رشيدي دكتر ريو، به طور جزيي پيروي كرده ام.

اوزبك و ديگر شاهزادگاني را در بر مي گيرد كه وي آنها را مي شناخته است.

بخش اول، يا تاريخ مرتب در ١٥٤٤ و ١٥٤٥ در كشمير نوشته شده و تقريبا در فوريه ١٥٤٦ يا پنج سال بعد از آنكه به نيابت سلطنت آنجا منصوب گشته، تكميل گرديده است. اما بعدا ضميمه اي به آن افزوده شده كه ٩٥٣ هجري (٤ مارس ١٥٤٦ تا ٢١ فوريه ١٥٤٧) را به عنوان سال جاري نام برده است. اساس بحث كتاب در مورد دوره هاي قديمي تر، اخباري است كه عمدتا از بستگان پيرتر مولف به دست او رسيده و با اقوال شرف الدين علي يزدي در مقدمه ظفرنامه تركيب يافته، و دوره هاي بعدي بر اساس خاطرات شخصي مولف، مورد بحث قرار گرفته است. كتاب گزارشي از دو سلسله مجزا و موازي هم را در بر مي گيرد: (١) سلسله خانان مغولستان كه از تغلق تيمور و پدر او ايسان بوغا آغاز مي گردد؛ تغلق تيمور از ١٣٤٧ تا ١٣٦٢ سلطنت كرد و ايسان بوغا نخستين كسي بود كه خود را از تنه اصلي چغتاي جدا ساخت؛ و (٢) توابع آنان، امراي دوغلات تركستان شرقي، كه يكي از قديمي ترين آنها امير بولاجي، جد مولف، تغلق تيمور را به مقام خاني رسانيده بود. در دوره دوم، خاندان خانان به دو شاخه تقسيم مي شود، يكي از آنان كه جانشين امراي كاشغر (تركستان شرقي) شده بودند به طور مرتب حكومت بر مغولستان و تركستان شرقي را تداوم بخشيدند و پايتخت آنها كاشغر بود، در حالي كه آن ديگري ها فرمانروايان ايالات شرقي آقسو (معروف به اويغورستان) بودند، و مركز حكومتشان را معمولا در تورفان قرار مي دادند. مولف با شرح مختصري در مورد عاملان هر يك از حكومت آنها در ايام تاليف، گزارش خود را به پايان مي برد.

قسمت دوم كه بيش از دو برابر قسمت اول است و گزارش ميرزا حيدر را از زندگاني و روزگار خودش، در بر مي گيرد، با توجه به تاريخ ها، قبل از قسمت اول نوشته شده است. با توجه به اظهارات مولف در ديباچه، مبني بر آماده سازي خود جهت قبول تكليف بسيار شاق تاليف تاريخي، معلوم مي گردد كه قسمت دوم در ٤٢ - ١٥٤١، به انجام رسيده است. (١) اين قسمت با تولد وي آغاز و با گزارش دومين تهاجمش به كشمير،

__________

(١). هنگام خواندن متن بايد اين مطلب را به خاطر سپرد، چون مولف در بخش اول غالبا اشاره مي كند به آنچه

پايان مي يابد، در اين تهاجم، طي جنگي كه در ٢ اوت ١٥٤١ روي داد، او مالك آن سرزمين شد. اين بخش همچنين شامل مواعظي براي پادشاهان است كه به تقاضاي مولف، مولانا محمد قاضي، مرشد روحاني وي، متوفي به سال ١٥١٥، آن را تنظيم نموده، و اين قسمت در عبارات سابق الذكر ثبت گرديده، همچنين رسالات ديگري در باب اخلاق به تفصيل در آن مندرج شده كه اثر حضرت شيخ شهاب الدين محمود، ملقب به خواجه نورا است. (١)

مولف غالبا به ميرزا حيدر مشهور است و بدين ترتيب نام كامل و شهرت او بايد ميرزا محمد حيدر بوده باشد، با وجود اين وي خود را دوغلات خان لقب مي دهد. بعضي از نويسندگان اروپايي، لقب عادي او را برعكس كرده و به صورت حيدر ميرزا در آورده اند. در قسمت هايي از آسيا، اختلاف عمده اي ميان اين دو وجود دارد؛ زيرا، وقتي «ميرزا» در مقابل اسمي قرار بگيرد، صرفا به معني «آقا» يا «آقايي» خواهد بود، و امروزه اگر از سوي طبقات عاليه ايران و كل طبقات مسلمين هندوستان، استعمال گردد، تقريبا همان مفهوم واژه «خان» را خواهد داشت. موقعي كه ميرزا - (م) به دنبال اسمي بيايد، معادل «شاهزاده» است و از اين رو فقط در مورد اشخاص به كار مي رود كه از خاندان سلطنتي بوده باشند. در خصوص مولف ما هم به علت اين كه وي شاهزاده اي از شاخه خانان مغولي بوده كه در آن ايام فرمانروايان ايالت كاشغر بوده اند، استعمال اين لقب، مناسب است. همچنين جد او كه يكي از اين فرمانروايان بوده، همين نام را داشته و به نظر مي رسد تا پايان عمر پيوسته به ميرزا - محمد حيدر ميرزا - ملقب بوده است. بنابراين مي توان گفت كه امر مذكور، تا حد امكان براي تشخيص تفاوت ميان او و نوه اش، انجام گرفته است. فرد اخير نيز به ما مي گويد كه، بين الخلان به ميرزا حيدر معروفم، و چون خود وي آن را به كار مي برد به راحتي مي توان كلمات را براي اين منظور جا به جا كرد.

__________

كه در بخش دوم نوشته است؛ و در عين حال در بخش دوم وعده مي دهد كه بعضي از حوادث را در بخش اول متذكر گردد.

(١). با توجه به عدم ارتباط كامل اين دو سند، با تاريخ، از ترجمه آنها صرف نظر شده است.

ميرزا حيدر به هنگام نسبش، خود را پسر محمد حسين گوركان ابن محمد حيدر گوركان ابن امير كبير سيد (١) علي ابن امير احمد ابن خدايداد ابن امير بولاجي، معرفي مي كند. وي در سال ٩٠٥ هجري (١٥٠٠ - ١٤٩٩ ميلادي) (٢) در تاشكند، مركز ايالتي كه بعدا شاش ناميده شد، به دنيا آمد، پدرش حسين قبلا حدود شش سال از سوي محمود، خان اسمي مغولستان و كاشغر، حاكم تاشكند بود. بقيه افراد را در شجره نامه كلا امراي كاشغر توصيف كرده، و در عين حال قديمي ترين آنان را بولاجي از قبيله دوغلات مي نامد كه اولين فرد از اين سلسله بوده كه اسلام آورده است. نسب او از سوي مادر به خوب نگار خانم مي رسيد و به همين جهت مولف ما، خويشاوند بابر پادشاه بود. او دختر يونس، خان مغولان و خواهر كوچكتر قتلق نگار خانم، مادر بابر بود. (٣)

ميرزا حيدر زندگاني خود را در ميان كشمكش ها و مخاطرات آغاز كرد. پدرش - مردي خاين و دسيسه گر - در كابل به طرح توطيه اي شيطاني عليه بابر متهم گشته، اما به علت خويشاوندي نسبي مورد عفو قرار گرفته بود. اندكي پس از آن وي به دست شاهي بيگ خان (به عبارت ديگر شيباني خان) رهبر اوزبكان افتاد اما مورد سوء ظن اين رييس نيز واقع شد، ولي يك بار ديگر نيز فرصت رهايي يافته، به هرات مركز آن روز خراسان پناهنده شد. اما طبع دسيسه گر وي باعث گرديد كه عليرغم بعد مسافت، شاهي بيگ خان از طرف او احساس خطر نمايد و به همين جهت تصميم گرفت او را در آنجا مقتول سازد، اندكي پس از آن گماشتگاني را بدين منظور از ماوراء النهر به آنجا فرستاد. تعدادي از افراد خاندان محمدحسين، همراه او در تبعيد به سر مي بردند، مولف ما از جمله آنان محسوب مي شد كه در آن هنگام طفلي بيش نبود، و ظاهرا پس از قتل پدرش، تعدادي از ملازمان خانواده، به گمان اين كه پسر نيز سرنوشت مشابهي خواهد داشت، او را خارج نموده، به بخارا بردند و در آنجا مختفي ساختند. در ١٥٠٨ هنگامي كه تقريبا نه ساله بود تحويل يكي از اين دوستان مومن، به نام مولانا محمد (خليفه يا رهبر مذهبي سابق

__________

(١). در متن اصلي «سعيد» آمده است. (م)

(٢). آغاز سال ٩٠٥ هجري برابر با هشتم اوت ١٤٩٩ مي باشد.

(٣). ر. ك: به جدول شجره نامه خاندان چغتاي، در صفحه يكصد و چهارده همين كتاب.

پدرش) شد و او تصميم گرفت كودك را كه مرگ در انتظارش بود، از دست اوزبكان سخت دل برهاند و موفق شد همراه او از شهر بگريزد. پس از فراري مشكل و پر اضطراب در طول مسيرهاي كوهستاني ختلان و كولاب، كه چندين بار در جريان آن نزديك بود به دست اوزبكان متخاصم بيفتند، توانستند از جيحون بگذرند و به بدخشان داخل شوند. در آن ايام حاكم بزرگ اينجا خان ميرزا نامي بود كه پسرخاله و تابع بابر محسوب مي شد و پايتختش در قلعه ظفر در گوگچه قرار داشت. او با مهرباني فراريان را پذيرفت و آنها يك سال پيش وي بودند تا اينكه بابر پيغام فرستاد و ايشان را به كابل فرا خواند. پس از ورود به كابل، ميرزا حيدر عضوي از خانواده پادشاه شد و ظاهرا با وي با ملاحظه زياد رفتار مي كردند. به هر حال چند ماه بعد بابر ناچار گشت براي جنگ با اوزبكان به سوي شمال لشكركشي كند، در آن هنگام قشون عمده وي در حصار شادمان (م) قرار داشت و پسرخاله جوانش همراه لشكر بود. دو سال بعدي، سال هايي مهيج بود، و ميرزا حيدر عليرغم نوجواني مي بايست مطابق رسوم آن روز آسياي مركزي، بسياري از فنون جنگي را فرا مي گرفت.

دو اقدام نخست بابر، با شكست مواجه شد، اما با پيوستن گروه زيادي از ايرانيان خراسان، سومين پيشروي او به غلبه منجر شد و اين پيروزي، تصرف قندز، ختلان و خزار را براي وي به همراه آورد. متحدين با استفاده از اعتبار بدست آمده، و شكست و مرگ شاهي بيگ خان كه در آن موقع (١٥١٠) در جنگ با ايرانيان، در مرو اتفاق افتاده بود، براي حمله به سمرقند، پايتخت ماوراء النهر، هيچ فرصتي را از دست ندادند. آنان ابتدا به بخارا رفتند كه در آنجا اهالي، دروازه هاي شهر را به روي ايشان گشودند و پس از آن عازم سمرقند شدند و آن را بي دفاع يافتند، زيرا با نزديك شدن آنها، رهبران اوزبك گريخته بودند. مردم در اين جا با اشتياق از بابر استقبال كردند و او براي مدتي مالك واقعي قسمت بزرگي از آسياي مركزي بود. مدت چهار ماه با مهمان جوانش كه ملازم وي بود، در سمرقند اقامت داشت، تا اينكه دسته بندي نيرومندانه قبايل اوزبك، او و متحدان ايراني اش را يك بار ديگر - هرچند در اين نوبت با پي آمدهاي كاملا متفاوت -

مجبور به بازگشت نمود. آنان به قصد بخارا كه در اين ضمن به تصرف اوزبكان درآمده بود، حركت كردند، اما از آنجا نيز رانده شده و اندكي بعد در جنگ غجدوان در نزديكي شمال شهر، به طور مصيبت باري شكست يافتند. دوره اتحاد با ايران به سر آمد و بابر به سوي حصار شادمان (م) رفت، در اينجا با حمله گروهي از مغولان كه در خدمت اوزبكان بودند، غافلگير شد و بار ديگر شكست تلخي را تجربه كرد. آنگاه به كابل بازگشت، اما اين بار ميرزا حيدر او را ترك نموده بود. پس از مراجعت از سمرقند، دايي اش سلطان احمد، خان مغولستان چندين بار نامه نوشته و از بابر خواسته بود كه اجازه دهد پسر، ميرزا حيدر (م) را پيش او بفرستند، سرانجام اين تقاضا پذيرفته شد و ميرزا حيدر چنانكه خود مي نويسد «با ناشكيبايي جواني، بيرون رفت»، وي از موافقت پادشاه كه با بي ميلي انجام گرفته بود استفاده كرد و همراه عمويش به اندجان، پايتخت آن روز فرغانه رفت.

ميرزا حيدر تقريبا در اوايل ١٥١٤ وارد اندجان شد و بلافاصله پس از آن به خدمت خويشاوند نزديك خود سلطان سعيد خان (پسر سلطان احمد) پيوست كه در همان اوقات بر عليه اوزبكان در تاشكند لشكركشي كرده و به جهت عقب نشيني دشمن از مواضع خود، به اندجان بازگشته بود. اما بعد از آن اوزبكان در فصل بهار به تقويت مواضع خود پرداخته و با نيروي عمده يي به قصد محاصره پايتخت فرغانه حركت كردند. سلطان سعيد شورايي از سران دولت خود تشكيل داد كه به اتفاق آرا اعلام كردند كه بدون وجود هم پيماناني قادر به رويارويي با اوزبكان نيستند؛ و معتقد بودند كه شانس نسبتا خوبي براي تهاجم به كاشغر و انتزاع آن ايالت از ميرزا ابا بكر كه در آن هنگام آنجا را در تصرف داشت، دارند. اين تصميم به اتفاق آرا پذيرفته شد و پيش از آنكه اوزبكان فرصت ورود به آن سرزمين را داشته باشند، خان با تمام امرا، وابستگان آنها، و باروبنه از اندجان خارج شد و از طريق مغولستان راه كاشغر را در پيش گرفت. اين ميرزا ابا بكر يكي از امراي دوغلات بود و از نظر خانان مغولستان، يك غاصب محسوب مي شد. وي با وجود ستمگري و بيرحمي، سربازي فعال و توانا بود، و در خلال حكومت طولاني خود

علاوه بر تصرف چندين مملكت همسايه، تقريبا تمام تركستان شرقي را تصاحب كرده بود. وي در ١٥١١ به فرغانه حمله كرده اما در رويارويي با سلطان سعيد در جنگ توتلوق نزديك اندجان از نيروهاي او شكست سختي خورده بود. به واسطه همين پيروزي بر غاصب بود كه سلطان سعيد و امراي او جرات حمله بر قلعه ابا بكر را پيدا كردند. اقدام متهورانه آنها به موفقيت كامل انجاميد: كاشغر در ١٥١٤ و اندكي پس از آن يانگي حصار، ياركند، و بقيه شهرهاي تركستان شرقي تسخير شدند. ابا بكر به لاداخ تبعيد شد اما در ميان راه به قتل رسيد و سلسله خانان مغول، مجددا در مغولستان و تركستان شرقي مستقر گشت.

هرچند كه ميرزا حيدر در آن ايام فقط پانزده سال داشت، اما خان كه عمه زاده اش بود، براي او جايگاه برتري در نظر گرفت و شايد بتوان گفت كه زندگاني فعالانه او از همين دوران آغاز مي گردد. بدنبال نوزده سالگي، در حالي كه سلطنت سلطان سعيد تداوم داشت، ميرزا حيدر در سمت هاي مختلف مخصوصا به عنوان يك سرباز به او خدمت مي كرد؛ تنها پس از لشكركشي به لاداخ در ١٥٣٣ بود كه وي كاشغر را ترك گفته و به خدمت چغتاييان هند درآمد. او نه تنها در جنگ هاي سلطان سعيد عليه قرغيزها و ازبكان در مغولستان و عليه ديگر دشمنان قبيله اي شركت داشت، بلكه در لشكركشي هاي دور نيز امور مهمي به وي محول مي شد. نخستين اين جنگ ها با حمله به سرزمين كوهستاني در ١٥٢٧ انجام گرفت كه اين سرزمين بعدها بلور يا بلور ناميده شد.

رشيد سلطان پسر ارشد خان به فرماندهي اين لشكر اعزامي نامزد شده بود، اما از آنجا كه مولف ما، به نوعي لله يا پيشكار اين شاهزاده جوان محسوب مي شد ظاهرا بيشتر امور لشكركشي به عهده او بوده است. شايد بلور را به طور غيردقيق بتوان چنين توصيف كرد: تقريبا تمام نواحي ارتفاعات پستي كه در جنوب هندوكش، ميان بالتيستان در شرق و افغانستان در غرب - همان حدودي كه امروزه براي اين نواحي پذيرفته شده - واقع است. بدين ترتيب، منطقه مذكور شامل هونزه، گيلگيت، چيترال و احتمالا اكثر نواحي كوچكي خواهد بود كه بيشتر به «ياغيستان» معروف است. به نظر مي رسد دليلي

براي حمله، به غير از مسلمان نبودن اهالي وجود نداشته است؛ اما خانان آسياي مركزي، اهميتي به اين قبيل ملاحظات نمي دادند و سلطان سعيد، به قول مولف ما، پيوسته در پي كسب افتخار به وسطه جنگ با «كفار» بود. از قرار معلوم حكام بلور سرنگون گشتند و در طول زمستان، اين ناحيه غارت شد و بدنبال آن لشكر اعزامي در بهار به كاشغر مراجعت كرد.

در ٣٠ - ١٥٢٩ خان شخصا فرماندهي لشكركشي به بدخشان را عهده دار شد، اما ميرزا حيدر را براي آغاز عمليات به جلو فرستاد. ميرزا مي گويد كه توابع عمده شهر قلعه ظفر را ويران ساخت و هنگامي كه خان با سربازانش از راه رسيدند، ناچار به كارهاي جزيي پرداختند. هدف اين لشكركشي تصرف نواحي علياي جيحون - و خان، شيغنان، و غيره - بود كه ميرزا ابا بكر مذكور آنها را فتح كرده بود و سلطان سعيد نتيجتا خود را وارث آن تلقي مي نمود. اما رييس بدخشان، خويشاوند و نماينده بابر محسوب مي شد و بابر در موضوع مذكور كاملا با نظريه سلطان سعيد مخالف بود و تهديد كرد كه از رييس حمايت خواهد نمود. از آنجا كه بابر در هند قدرت از دست رفته خود در ماوراء النهر را به دست آورده بود، ظاهرا يك نامه او براي عقب نشيني قشون كاشغري به سوي پامير كفايت كرد.

به هر حال ميرزا حيدر مهمترين خدمت خود را براي سلطان سعيد در ١٥٣١ عهده دار شد و آن عبارت بود از، اولا حمله به لاداخ، ثانيا به كشمير و بالتيستان و بعد از آن به تبت خاص يا سرزميني كه در نزد اروپاييان بدان نام (١) مشهور است. - اين حمله مانند تهاجم به نواحي بلور، تجاوزي مجرمانه بود. وي مي گويد: شركي عظيم تبت را فراگرفته بود و خان با عشق هميشگي به اسلام و انجام جهاد كه از آرمان هاي ديندارانه نشات مي گرفت در صدد فتح سرزمين مشركان برآمد. اين نخستين بار نبود كه لاداخ بدون دليل از سوي تركستان مورد تاخت و تاز قرار مي گرفت. ميرزا ابابكر در سلطنت طولاني خود

__________

(١). ميرزا حيدر مانند تمام بوميان آسياي مركزي، براي شناساندن لاداخ، از نام تبت استفاده مي كند، اما در مواردي آن را براي قلمرو تحت حكومت لهاسا، يا تبت خاص، به ترتيبي كه در حال حاضر متداول است نيز به كار مي برد (ر. ك: به ص ٢٢٩، پي نوشت شماره ٤٠٩).

حداقل يك بار لشكريانش را به داخل لاداخ برد، با اين حال از گفته هاي ميرزا حيدر چنين برمي آيد كه از زمان جلوس حامي وي، سلطان سعيد، چندين بار گروه هايي براي غارت به خانات فرستاده شده اند. صرف نظر از گفته هاي ميرزا حيدر و مولف هفت اقليم (١) كه طبعا اطلاعات خود را از تاريخ رشيدي برگرفته است، اطلاعات زيادي در مورد اين تهاجمات اوليه در دست نيست. همه آنها بدون دليل و صرفا به اميد غارت انجام گرفته، اما با ماسك تعصب مذهبي، چهره آن را تغيير داده اند و نمي توان با اطمينان اين تعبيرات را پذيرفت. هيچ يك از آنها يعني نه سلطان سعيد و نه ميرزا حيدر ظاهرا نتوانسته اند تاثير زيادي در اهالي بجاي گذاشته و موجب سعادتمندي آنان گردند و اهالي، مذهب و عادات خود را تا امروز حفظ كرده اند، و اگر چه در روزگار معاصر از نظر سياسي به زير يوغ دوگراهاي هندو رفته اند، اما هنوز وابستگي هاي قديمي خود را با لهاسا، در تمام موارد مربوط به بوديسم و رسومات اجتماعي، محفوظ نگهداشته اند. از آنجا كه ميرزا حيدر در مورد جنگ لاداخ به اجمال سخن مي گويد، احتمال دارد كه اهالي تنها مقاومت نظامي اندكي در برابر مهاجمان، از خود نشان داده باشند، اما مطمينا با توجه به طبيعت خشن سرزمين آنان، شرايط سخت اقليمي، و حربه متداول در ميان قسمت اعظم نژاد زرد - مقاومت انفعالي - كه مآلا به آزادي از دست دشمن مي انجامد، جنگ شديدي در نگرفته است و آنان براستي موفقيت حاصل كرده اند. پس از انقياد لاداخ، سريعا به سوي كشمير لشكركشي شد كه در ابتدا به سادگي پيروزي هايي به دست آمد، اما با بروز خيانت و نارضايتي در اردوي مغول، ميرزا حيدر پس از چند ماه اشغال ناچار شد عملا كشمير را مستقل رها كرده و به لاداخ متوسل شود.

سلطان سعيد خان به اميد بهره مندي از افتخارات «جهاد» به دنبال نايب خود به سوي لاداخ حركت كرد اما به واسطه افراط در مشروب خواري (٢)، مزاجش از اعتدال خارج

__________

(١). ر. ك: به منتخبات كاترمر از اين اثر در: ١٨١. p,. vix, ior ud, htoilbib al ed stircsunam sed stiartxe te seciton

. (٢). اين گفته مصحح انگليسي با نوشته هاي ميرزا حيدر مطابقت ندارد زيرا به نوشته وي، خان ده سال قبل از آن از شرابخواري توبه كرده و شديدا به عبادت و پارسايي پرداخته بود. (م)

شده، ضعف جسماني بر غيرت مذهبي غلبه كرد، و هواي رقيق گذرگاه هاي لاداخ در طول اين سفر، براي او تقريبا به صورت مهلكي درآمد، اما آن قدر بهبودي يافت كه بتواند قسمتي از قشون خود را به سوي بالتيستان هدايت كند، در اين ميان ميرزا حيدر در كشمير مشغول بود، اما پس از گذرانيدن زمستان، منصرف شده و به واسطه سرما و گرسنگي، وي نيز ناگزير به طرف لاداخ عقب نشيني كرد و بلافاصله پس از آن با قسمتي از قشون عازم كاشغر شد. اين سفر دوم در ارتفاعات، آنچه را كه از اول براي سلطان سعيد مقدر بود به انجام رسانيد. وي در گذرگاه سوگت از ناخوشي معروف به «دم گيري» يا بيماري كوهستاني درگذشت و بلافاصله پسر بزرگش عبد الرشيد جانشين او شد.

مرگ خان به هيچ وجه مانع از جريان «جهاد» نگرديد، زيرا دومين پسر او اسكندر سلطان و عده زيادي از امرا با ميرزا حيدر همراه شدند كه در آن هنگام (ژوييه ١٥٣٣) براي «كسب لياقت» و ويران كردن معبد بزرگ قصد لشكركشي به لهاسا را داشت - به قول او، هيچ يك از پادشاهان اسلام به اين مرتبه دست نيافته بودند. به نظر مي رسد ميرزا حيدر تقريبا مدت يك ماه بر روي بلندترين فلات هاي آسيا، در راستاي جنوب شرقي، به طرف ناحيه اي كه سرچشمه هاي رودهاي بزرگ هند از آنجاست، راه پيمايي كرده و در عرض چند روز به مرز تبت در نپال رسيده است. كل نيروهاي وي به هيچ وجه رقم قابل توجهي را تشكيل نمي داد و ظاهرا به دو يا شايد سه ستون كوچك تقسيم شده بود. يكي از اين ستون ها مورد تهاجم «سربازان مسلح به شمشيرهاي كوتاه» ي قرار گرفتند كه «يك راي هندي» آنها را به كمك تبتي ها فرستاده بود - ظاهرا اين اظهارات اشاره به يكي از قبايل نپالي است كه به اسلحه خود يعني كوكري مسلح مي باشند. به نظر مي رسد مغول ها سرانجام با اين مردم وارد جنگ شده باشند. ميرزا حيدر هنوز به لشكركشي خود به سوي پايتخت ادامه مي داد تا اينكه به محلي موسوم به استبرق (يا استكبرق) (١) كه به نظر مي رسد در فاصله هشت روز راه پيمايي، از لهاسا قرار داشته رسيد و آنجا را

__________

(١). (krabkatsa ro) karbatsa تاريخ رشيدي مقدمه ٦٩ بخش ١ مولف و كتاب او ..... ص: ٥٣

ظاهرا «استبرق» در اينجا اشتباه چاپي است. زيرا در متن تاريخ رشيدي، به صورت «اسكبرق» آمده است. (م)

غارت كرد. در حال حاضر از هيچ دوره اي كتابي يا نقشه اي در دست نيست كه نشان دهنده اين نام و يا شكل ديگري از آن باشد، اما اگر فاصله هشت روز راه پيمايي از لهاسا تخمين درستي بوده باشد و منازل تبتي از اين راه پيمايي ها منظور گردد مهاجمان هنوز حدود ٣٠٠ مايل، يا بيشتر، با مقصد خود فاصله داشته اند. به هر حال شايد مرگ و مير اسبان، فقدان آذوقه، و خطرات كلي ناشي از سرما و ارتفاع زياد، ميرزا حيدر را ناگزير ساخته از اين ماجراجويي خود دست برداشته و به سوي لاداخ مراجعت نمايد. در حقيقت زورآور سينگ، سردار دوگرا كه در ١٨٤١ اقدام به فتح ايالات غربي تبت براي ارباب خود، راجه گلاب سينگ كشميري نمود به طور قريب به يقين همان تجربه ميرزا حيدر را كسب كرد. به علت مغايرت استثنايي هوا و يا شرايط آن ناحيه، جنگ ها مختصر بود و در هر دو مورد دشمنان آنها پيروزي را تجربه نمودند.

ميرزا حيدر در نخستين ماه هاي ١٥٣٤ شكست خورده بازگشت و فقط با نيروي باقي مانده خود به سلامت وارد لاداخ شد. حتي غير از كساني كه مرخص شده بودند، عده زيادي نيز براي پيدا كردن راه بازگشت به خانه در مسير كوهستان از او جدا شدند. در حالي كه شكست خورده و تقريبا بي ياور مانده بود، روساي لاداخ عليا با مهرباني از او و همراهانش استقبال كردند و حتي مساعدت نمودند تا نيرويي جمع آوري كرده و سال بعد براي غارت نواحي غربي آن سرزمين موسوم به پوريك، سورو، و زنگسكار (١)، دست به حمله زند، موفقيت او در تمام اين تاخت و تازها كاملا مورد ترديد بود. به نظر مي رسد وي در خلال سال اول، در جلوگيري از گرسنگي سربازان و چهارپايانش موفقيت بيشتري داشته و در سال دوم از روي ناچاري محض مجبور شده از مجاورت له (٢) عقب نشيني كرده و خود را در پناه روساي لاداخ كه به طور غريبي بردبار بودند قرار دهد.

تحت اين شرايط پيروان وي هرچند كه سركشي نمي كردند اما ناراضي بودند و شروع به ترك او نمودند؛ در اين ميان خبرهاي بدي از كاشغر رسيد مبني بر اين كه بالاخره «جهاد» بر ضد تبتي ها به پايان رسيده است.

__________

(١). در متن تاريخ رشيدي «زانسكار» آمده است. (م)

(٢) .. hel

رشيد سلطان (به عبارت ديگر عبد الرشيد خان)، سلطنت خود را در كاشغر با كشتن بسياري از بستگانش، من جمله سيد محمود ميرزا عموي مولف كه مظنون به توطيه بر ضد او و به سود اسكندر پسر جوانتر خان بودند، آغاز كرده بود. به نظر مي رسد اين حوادث تاثير زيادي در افكار ميرزا حيدر داشته، زيرا در روايت خود بارها به تلخي از آن ياد مي كند. عمويش سال هاي زيادي صادقانه به سلطان سعيد خدمت كرده و كارهاي مهمي براي او انجام داده بود، و خود ميرزا حيدر عامل عمده يي در توسعه مملكت خان و قدرت او بود. از اين گذشته ميرزا حيدر، همراه و آموزگار دو پسر خان بوده و از آنجا كه پسر بزرگتر با ناسپاسي و خونريزي سلطنت خود را آغاز كرده، نهايت شگفتي است كه ميرزا حيدر با آن لطمه عظيمي كه ديده، سال ها بعد از آن احساساتش را در تاريخ خود ضبط كرده است.

بدين ترتيب ميرزا حيدر از ترس آنكه مبادا در صورت بازگشت به كاشغر به سرنوشت عمو و ديگر بستگانش دچار شود، در جستجوي پناهگاهي برآمد. بيش از آن اقامت در لاداخ غيرممكن بود و تمام راه هاي هند و كابل در دست كساني قرار داشت كه وي اخيرا به نام مذهب آنها را گوشمالي داده و غارتشان كرده بود. با جراتي حاكي از نوميدي تصميم گرفت با مشتي از هواداراني كه در خدمتش باقي مانده بودند، براي رسيدن به بدخشان با انحراف از مسير معمولي لاداخ و ياركند در نقطه اي موسوم به آق تاغ در شمال گذرگاه قراقروم تلاش نمايد؛ و پس از پيمودن مقداري از خط سير رودخانه ياركند، راه راسكام در جنوب پامير و وخان را در پيش گيرد. وي اين سفر پرمخاطره را - كه تقريبا در آن شرايط نوميدانه بدان اقدام كرده بود - با وجود سختي ها و شدايد آن به همراهي حدود بيست نفر از پيروانش به موفقيت به انجام رسانيد. تابستان ٧ - ١٥٣٦ را در بدخشان سپري كرد. در تابستان بعد به كابل و اندكي پس از آن به لاهور رفت كه در آنجا مورد استقبال كامران ميرزا پسر بابر قرار گرفت و به قول خود «خويشتن را از قعر بدبختي ها به اوج شكوه و افتخار رسانيد».

كامران در آن هنگام بر سر ناحيه اي با ايرانيان مشغول جنگ بود و اندكي پس از ورود

مولف ما، ناگزير شد براي رهايي قندهار كه در محاصره سام ميرزا و شاه تهماسب، پسران شاه اسماعيل صفوي قرار داشت حركت كند، اما قبل از عزيمت، مهمان خود را به حكومت آن نواحي هند (تمام پنجاب) كه متعلق به خودش بود، منصوب ساخت و ميرزا حيدر بيش از يك سال، با اين سمت در لاهور، به «جمع آوري ماليات، سركوبي شورش ها، حفاظت مرزها، و استقرار اسلام» مشغول بود. اندكي پس از بازگشت كامران به پنجاب (١٥٣٨)، همايون در بنگال از شيرشاه سوري فرمانده افغان ها به سختي شكست خورد و شيرشاه از طريق كناره چپ رودخانه گنگ عازم آگره شد. گروه زيادي از لشكريان همايون در بنگال به او پيوستند، همايون به كامران و برادران ديگرش متوسل شد تا نيروي كمكي به آگره بفرستند و خود با شتاب به سوي شمال رفت. كامران پس از اندكي ترديد راضي شد و با يك قشون ٠٠٠/ ٢٠ نفري و به همراه مولف ما نخست به دهلي و سپس به سوي آگره حركت كرد. در اين جا ميان برادران اختلاف بروز كرد.

كامران از تصميم خود مبني بر حمايت از پادشاه منصرف شد و به بهانه ناخوشي در صدد بازگشت به لاهور برآمد، در حالي كه شيرشاه هنوز به گنگ نرسيده بود. وي كوشيد كه ميرزا حيدر را نيز با خود بازگرداند اما ميرزا به جهت ميهن پرستي خودداري كرد و از آن هنگام (١٥٣٩) به بعد يكي از هواداران شد و همايون با وي به عزت تمام رفتار كرد و «بنا به رسم مغول» او را «برادر» ناميد.

آنگاه جنگ مصيبت بار قنوج پيش آمد (١). قشون همايون در حدود ٠٠٠/ ٤٠ نفر بود اما اين تعداد تنها توده عظيم بي نظمي محسوب مي شدند كه امراي فرمانده آنها قصد جنگ با افغان ها را نداشتند. به نظر مي رسد ميرزا حيدر در اين جنگ به نوعي مشاور كل يا رييس ستاد پادشاه بوده، اما به طور ضمني اظهار مي دارد كه رهبري قلب نيز با او بوده است. (٢) وي از اغتشاش و فساد حاكم در جبهه چغتايي ها بي پرده سخن گفته و به

__________

(١). ١٧ مه ١٥٤٠ يا ١٠ محرم ٩٤٧ هجري.

(٢). ابو الفضل مولف اكبرنامه (به قول پرايس) مي گويد كه همايون شخصا قلب را فرماندهي مي كرد، و فرماندهي جناحين راست و چپ را به ترتيب، يكي از برادران و يكي از برادرزاده هايش به عهده داشتند. (٧٨١. p,. iii. tsih. dmahum).

صراحت نشان مى دهد كه آنها قبل از آغاز درگيرى، جنگ را باخته بودند. موضع او در هر كجاى قشون كه بوده باشد، ظاهرا نهايت تدبير و پشتيبانى را از پيش خود به عمل آورده و سرانجام هنگام فرار به سوى آگره (١) و پس از آن به سوى لاهور، به ارباب خود پيوسته است. به طور خلاصه روايت او تصوير پراكنده اى از ازدحام پناهندگانى ارائه مى دهد كه در مركز پنجاب تجمع كرده بودند، حالت هراس بى جهت و ناگهانى آنها و مشورت هاى متشتت و غرض آلودشان، پادشاه را حيران ساخته بود. ميرزا حيدر پيشنهاد كرد كه امراى چغتايى مواضع پراكنده سرهند (٢) تا سلسله سالت را در طول ارتفاعات سفلى تصرف كنند تا سپاهيان بار ديگر در آنجا با آرامش سازمان يافته و در يك فرصت مناسب به دست آمده بتوانند تلاش خود را براى بازپس گيرى متصرفات هند به كار برند. وى شخصا متعهد شد كشمير را به پادشاه تحويل دهد و اظهار اميدوارى كرد كه اين وظيفه را در چنان مدت كوتاهى به انجام برساند كه پادشاه و برادرانش بتوانند خاندانشان را به آنجا بفرستند و در نهايت از دست تمام دشمنان در امان بمانند. اما تدبير ميرزا سودى نداشت. زيرا همايون كه از سوى مشاوران ديگر مجاب شده بود، تمايلى به شنيدن سخنان او نداشت.

ميرزا حيدر به هنگام نمايندگى از سوى كامران در لاهور با برخى از رؤساى كشمير كه مخالف امير محلى حاكم بر سرزمينشان بوده و از او شكست يافته و در پنجاب پناه گرفته بودند، وارد مذاكره شده بود. آنان كوشيدند با توسل به نفوذ ميرزا حيدر و به يارى گروهى از سربازان كامران به سرزمين خود حمله برده و فرمانرواى نفرت انگيز را از آنجا بيرون كنند. ظاهرا، اجراى نقشه به ميرزا حيدر محول شد و او پس از مدتى تأخير توانست نيروى قابل توجهى فراهم آورد و فرماندهى آنها را به باباچوچك (٣) كه يكى از

__________

(١). جوهر مورخ مى گويد كه در خلال يك توقف كوتاه در فتّه پورسكرى، در حالى كه همايون در باغى نشسته بود، شخص ناشناسى به سوى او تيراندازى كرد و آن «دو ملازمى» كه به تعقيب سوء قصد كننده فرستاده شده بودند، زخمى گرديده برگشتند. آقاى ارسكين (ظاهرا به پيروى از ابو الفضل در اكبرنامه) مى گويد كه يكى از «ملازمين» زخمى شده ميرزا حيدر بود (ر. ك: به تذكرة الواقعات، ص ٢٤ و تاريخ هند، ج ٢، ص ١٩٤.)

(٢). در متن تاريخ رشيدى «سهرند» آمده است. (م)

(٣). مبارك؛ شيخ ابو الفضل، اكبرنامه، جلد اول، به كوشش غلامرضا طباطبايى مجد، مؤسسه مطالعات و تحقيقات فرهنگى «پژوهشگاه»، تهران ١٣٧٢، ص ٢٥٦، به صورت «بابا جوجك» آورده است. (م)

آزموده ترين صاحب منصبان كامران بود سپرد و دستور داد كه با رؤساى كشميرى مرافقت نموده و متصرفات سرزمين آنها را مسترد نمايد. اما بابا براى اجراى اين دستورات بهانه تراشى كرد و لشكركشى به شكست انجاميد. پس از عقب نشينى چغتايى ها از قنوج به لاهور، اين رؤسا تقاضاهاى خود را جهت استمداد شدت بخشيدند و اين امر در خلال مذاكراتى انجام گرفت كه همايون تحت تأثير ميرزا حيدر يك سلسله اقدامات كلى را براى بهره بردارى از فرصت جهت يافتن جاى پاى مجددى در كشمير آغاز كرده بود. وى در تهاجمات سابق خود به داخل آن سرزمين در زمان خدمت به خان كاشغر، به ارزش موقعيت و منابع آن سرزمين پى برده و حساب كرده بود كه با يك نيروى معقول قادر است تنها در عرض دو ماه آنجا را منقاد ساخته و پناهگاه مناسبى براى پادشاه خاندانش و در صورت نياز براى بقاياى سپاهيان چغتايى فراهم آورد. از سوى ديگر، شيرشاه با ارابه هاى چرخدار و توپخانه كه قدرتش عمدتا متكى به آنها بود، فكر نمى كرد كه ميرزا بتواند زودتر از چهار ماه به ظاهر ارتفاعات برسد و اين جدّ و جهد سربازانش را به كلى خسته خواهد كرد.

اگرچه اين تدابير براى همايون (كه به طرف سند عقب نشينى مى كرد) سودى در برنداشت اما اجازه داد كه آنان به وسيله ميرزا حيدر مقاصد خود را عملى سازند. گروه كوچكى از سربازان در اختيار ميرزا حيدر قرار گرفت كه براى پيوستن به رؤساى كشميرى، از لاهور به حركت درآمدند، و به كمك آنان وى توانست به ارتفاعات سرزمين آنها داخل شود و به فواصلى دو تن از صاحب منصبان همايون كه به ترتيب عبارت بودند از اسكندر توپچى و خواجه كلان، به او پيوستند. چون همه در بخش علياى جهلم تجمع كردند و قشون شروع به فرود آمدن از معابر منتهى به دره كشمير نموده، ميان فرماندهان اختلاف پيش آمد. نخست خواجه كلان با افراد خود از اردو جدا شد و اندكى بعد توپچى نيز از او پيروى كرده، ميرزا حيدر را با مشتى از ملازمانى كه در خدمتش بودند، به همراه عده كمى كه با اجازه شخصى پادشاه به وى پيوسته بودند، در تعقيب مدعايش تنها گذاشتند. به دنبال اين پيش آمد، وى تصميم به پيش روى گرفت و در نوامبر ١٥٤٠ از

معبر پنج گذشته و از دره سرازير شد. حساب او درست درآمد. نه تنها از سوى امرا و مردم با مقاومتى روبرو نشد، بلكه متصرفات آن ناحيه را بدون خرابى قابل توجهى به دست آورد.

حجم كم گزارش هاى مؤلف ما در مورد اين تهاجم و نحوه اداره كشمير، يا امر آن سرزمين در خلال يازده سال نيابت سلطنتش مايه شگفتى است. زيرا وى عملا پادشاه آن ولايت بود؛ و تنها اندكى قبل از آن كه خود را در رأس فرمانروايى آن خطه ببيند، اهميت موقعيت آن را از ديدگاه نظامى به خوبى شناخته و مصرانه آن را به همايون خاطرنشان ساخته بود. با اين همه در دو فصل كوتاه در خاتمه تاريخ خود به بررسى اين مطلب پرداخته؛ هرچند كه حجم بسيار زيادى را به حوادثى اختصاص داده كه در آن هنگام گذر از جريان انتقالات، اتفاق مى افتاده است. علت اين امر آن است كه بستگان نزديك او در كاشغر و ياركند - اكثرشان در شدت و حدت - به سر مى بردند و دشمنان سياسى اش در حدودى حكومت مى كردند كه خطرناك بوده و براندازنده قدرت و سعادتى محسوب مى شد كه خود وى به برقرارى آن كمك كرده بود. در حقيقت بديهى به نظر مى رسد كه در اواخر زندگانى، امور كشورى كه شايد بتواند آن را از آن او دانست، و نيز مكاتبات ميان خود و دوستانش كه ظاهرا تا آخر دوام داشته، افكارش را مشغول ساخته بوده و او كم و بيش در كشمير خود را فردى تبعيدى احساس مى كرده است.

داستان زندگانى او در اين دوره به قدرى كم رنگ و با چنان شدتى از هم پاشيده است كه من از سال ١٥٤٠ به بعد به ناچار عمدتا از ابو الفضل، مورخ اكبر (١)، و فرشته پيروى كرده ام.

هر دوى اين مؤلفان آثار خود را در فاصله اى نوشته اند كه خيلى دور از وقايع آن ايام نبوده تا آنجا كه حوادث مورد بحث آنان به احتمال از خاطرت مخبرينشان تجديد شده است. (٢)

كشمير براى مدتى سابقا فرمانروايان برجسته اى به جز آنهايى كه تنها اسما نماينده

__________

(١). اكبرشاه پسر همايون پادشاه. (م)

(٢). در مورد ابو الفضل ر. ك:. ii. tsih. mahum، صص ٨٦٢ - ٧٨٧؛ tterraj، آيين اكبرى، ص ٣٩٠؛ ارسكين. , tsih ii.، صص ٣٦٨ - ٣٦٤. در مورد فرشته به ترجمه بريج، ٤، صص ٤٩٧ و بعد از آن؛ و منتخبات آقاى راجرز [از تاريخ فرشته (م)] در مجله انجمن آسيايى بنگال، ١٨٨٥، ص ٩٨ و بعد از آن.

سلسله پادشاهان قديمى بودند، ظاهر نساخته بود. چندين رئيس محلى قدرت واقعى را در زمينه هاى گوناگون اعمال مى كردند و در آن موقعيت ويژه از شاهزاده اى ملقب به نازك شاه ظاهرا حمايت مى كردند. (١) ما نمى دانيم كه آيا ميرزا حيدر با اين شخصيت وارد دعوا شده يا نه، اما تا حدودى روشن هست كه وى را زير حمايت خود گرفته بوده. به هر حال گفته شده از ميان نمايندگان ميرزا حيدر، كاچى چك نامى كه عمده آن روسا بوده بلافاصله پس از ترك ولينعمت خود اصولا در صدد خرابى آن ولايت برآمده. به گفته ابو الفضل، دسيسه هاى وى با استقرار قدرت ميرزا حيدر، با شكست مواجه شده و «به مقتضاى فريب و خداع كه كشميرى از آن گريز ندارند از كشمير برآمده پيش شيرخان [يعنى شيرشاه] رفت. (٢)» شاه با توجه به عرضه داشت او مبنى بر استرداد كشورش، فورا با يك قشون ٢/ ٠٠٠ نفرى از افغانها حركت كرد. يك حمله تهديدآميز از سوى شيرشاه و افغان هاى او كافى بود كه ميرزا حيدر را از وجود تمام متحدين كشميرى اش محروم سازد و ناچار شد با چند تن از پيروان خود به بخشى از نواحى غيرقابل دسترس آن سرزمين عقب نشينى كند كه در آنجا تقريبا به مدت سه ماه زندگانى مخاطره آميز و ناراحت كننده اى را سپرى ساخت. سرانجام در دوم اوت ١٥٤١ (٨ (٣) ربيع الثانى ٩٤٨ هجرى) ميرزا با دشمنانش كه زياده از ٥/ ٠٠٠ سواره (مركب از بوميان و نيروهاى كمكى افغان) بودند به نبرد پرداخت و شكست سختى را بر آنها تحميل كرد. افغان ها به دهلى بازگشتند و ناراضيان كشميرى به ارتفاعات بيرون شهر گريختند. مؤلف ما با اين پيروزى، خود را به صورت ارباب بلامنازع كشمير درآورد.

به دنبال يك دوره آسايش كه تنها تا سال ١٥٤٣ دوام داشت، فراريان آن سوى مرزها، نيروهاى خود را همراه با برخى از وابستگان آنها جمع كرده به قصد سرنگونى ميرزا حيدر به سوى سرى نگر حركت كردند. اما به كلى قلع و قمع شده و بار ديگر به ارتفاعات بيرون شهر گريختند. خود ميرزا اندكى پس از آن بر ضد لاداخ به تهاجم

__________

(١). اين اسم در هر دو تاريخ ابو الفضل و فرشته به صورت مذكور ديده مى شود، اما آقاى راجرز خاطرنشان مى سازد كه در تمامى سكه ها به جاى نازك، «نادر» آمده است (ص ١١٩).

(٢). اكبرنامه، ص ٢٩٤ (م)

(٣). اكبرنامه، ص ٢٩٤، (٢٠) آورده است. (م)

پرداخت و گفته شده كه چندين نواحى آن را تحت انقياد درآورد. تنها يكى از اينها را تاريخ فرشته «لوشو» - محلى كه تعيين هويّت آن غيرممكن است، مگر اين كه بتوان آن را تحريفى از «سورو» دانست - ناميده است. در اين لشكركشى در غياب او، بيمارى مسرى اى بروز كرد كه سه تن از رؤساى ناراضى را كه تا آن هنگام جدا مخالف وى بودند از پاى درآورد. مرگ آن ها بار ديگر صلح و آرامش را براى ميرزا حيدر به ارمغان آورد كه حدود دو سال ديگر دوام داشت تا آن كه عازم حمله به كشتوار شد. بندگان كوكه نامى به فرماندهى گروهى از پيشروان لشكر فرستاده شده بود و ميرزا حيدر به فاصله اى از پشست سر او حركت مى كرد. بندگان كوكه در كناره هاى رودخانه كشتوار به دشمن رسيد و پس از دو درگيرى شكست يافته به همراه عده اى از سربازانش به قتل رسيد. بقيه نيروهاى او به گروه ميرزا حيدر پيوست كه ظاهرا قصد ادامه كار را در انقياد آن ولايت نداشتند. ميرزا حيدر گفته است كه سال بعد در ١٥٤٨، ابتدا توجه خود را به سوى تبت كوچك (يا بالتيستان) سپس به سوى تبت (يا لاداخ) و پس از آن به راجورى و پكهلى (١) معطوف داشته است، گفته شده كه در تمام اين ولايات به مقاصد خود دست يافته و سرانجام همه آنها را به كشمير كه متعلق بخودش بوده، ملحق ساخته است.

يكى از حوادث مذكور در ٥٤٩ آن است كه مؤلف ما تقريبا بيش از يك بار با افغان هاى هندوستان زد و خورد كرده است. اسلام شاه (يا به عبارتى معروف به سليم خان) پسر شيرشاه، در ١٥٤٥ جانشين پدر شد و قبايل نيازى افغان كه در پنجاب مستقر بودند به مخالفت برخاسته و بر ضد او شورش كردند. پس از آن كه به وسيله سليم در جلگه ها قلع و قمع شدند به سوى ارتفاعات گريخته و در ولايت راجورى كشمير پناه گرفتند. در اين جا از سوى اخلاف آن روساى كشميرى اى استقبال شدند كه تا چند سال قبل از آن جدا مخالف حكومت ميرزا حيدر بودند. ميان اين ها و نيازى توطئه هايى انجام گرفت، اما در اين ميان سليم در تعقيب گروه اخير به پاى ارتفاعات نزديك نوشهره در راجورى رسيد و ميرزا حيدر براى مسدود ساختن جاده منتهى به كشمير، به پيشروى

__________

(١). اكبرنامه، ص ٢٩٦، «پكلى» آورده است. (م)

پرداخت. بنا به مندرجات فرشته، ميان گروه هاى متعدد قرار صلح آميزى گذاشته شد؛ سليم با گروگان هايى كه در اختيار او قرار گرفت، آرامش يافته و به دهلى بازگشت، اما هواخواهان كشميرى از نقشه هاى خود صرف نظر كرده، عده اى به ميرزا پيوستند و ديگران همراه سليم به پايتخت او رفتند. (شايد بتوان گفت كه) عبد اللّه، مؤلف تاريخ داودى، شرح متفاوتى از اين حادثه را ارائه كرده و مى نويسد جنگى ميان نيازى و نيروى اعزامى از سوى ميرزا حيدر براى ممانعت از ورود آنان به كشمير درگرفت و نويسنده نام اين محل را به جاى راجورى، ناحيه بانيهال ذكر نموده است. قشون كشميرى وانمود كرده كه پيروزى كاملى به دست آورده، اما ميرزا حيدر مى گويد براى رضايت سليم خان، سرهاى مقتولين نيازى را با پيشنهاد صلح به نزد وى فرستاده است. درباره اصحّ بودن يكى از اين دو روايت نمى توان به سادگى قضاوت كرد. اما به نظر مى رسد كه ميرزا حيدر تقريبا در اين ايام با شاه افغانى هندوستان مذاكراتى داشته و به احتمال براى كاهش خشم او، اين عمل را ضرورى مى دانسته است. در هر صورت فرشته اظهار مى دارد كه وى در ١٥٥٠ سفرايى را با هدايا به دهلى فرستاد و سليم در عوض هيأتى را به همراه تعدادى اسب، پارچه و غيره به سرى نگر اعزام داشت. مورخ [فرشته. (م)] ذكر نكرده كه اين تبادلات التفات آميز چه حاصلى داشته يا به چه نتيجه اى منجر شده است.

همچنين حوادث سال بعدى، ١٥٥١، در رابطه با مرگ ميرزا حيدر تا حدودى اختلاف برانگيز است. (تا آنجا كه من مى دانم) تنها دو مورخ، يعنى ابو الفضل و فرشته به ضبط مفصل موضوع پرداخته اند، از آنجا كه به نظر مى رسد ترديدى در حقايق گفته هاى اولى وجود داشته باشد، به همين جهت شايد بتوان از گزارش دومى استفاده سودمندترى به عمل آورد.

ترجمه ژنرال بريج از فرشته، به طور خيلى خلاصه حاكى است كه ميرزا حيدر، قران (١) بهادر نامى از فرماندهان سواره نظام مغول را به حكومت ناحيه بهيربال (٢) گماشته بود.

__________

(١). در تاريخ فرشته، «قرا» آمده است. (م)

(٢). اين نام ها در جاى ديگرى از تاريخ فرشته به صورت قرا بهادر و بهير پول آمده است. احتمالا دومى به جاى بهيمبر به كار رفته كه در پايين نوشهره واقع است.

قران اهالى را به قدرى آزرده ساخت كه آنها در برابر اقتدار او ايستاده سرانجام بر سرش تاختند. ميرزا حيدر براى حمايت از صاحب منصب خود، شخصا در رأس مغول قرار گرفت و به سوى صحنه اغتشاش حركت كرد. در راه بر اردوى او شبيخون زدند و خود وى در اثناى جنگ با تيرى كشته شد. تاريخ دقيق اين حادثه در هيچ كجا ثبت نشده اما به نظر مى رسد كه در آخرين روزهاى رمضان يا تقريبا در اوايل اكتبر (١) بوده باشد. در ترجمه آقاى راجرز؛ كيفيات حادثه با تفصيل بيشترى ذكر گرديده، اما برخى از جزئيات آن كاملا روشن نيست. به هر حال اصل همان است و از گزارش چنين برمى آيد كه محل شكست ميرزا حيدر بايد در جايى نزديك بارامولا در جهلم بوده باشد. وى همچنين خاطرنشان مى سازد كه ميرزا حيدر اتفاقى به وسيله تيرى كه يكى از ملازمان او در تاريكى انداخته بود، كشته شد.

ميرزا حيدر در خلال بيش از ده سال (از زمان جنگ دوم اوت ١٥٤١) نيابت سلطنت خود، به گفته اكبرنامه، در حالى كه هنوز به طور جدى با دشمنانش درگير نشده بود، خويشتن را وقف انتظام امور و بهبودى منابع آن ولايت نمود. وى آنجا را در حكم خرابه و ويرانه اى يافت و آن را به سرزمين حاصلخيز و شهرهايى آباد مبدل ساخت؛ همچنين مرزهايش را گسترش داده با اعتدال و عدالت به حكومت پرداخته. با اين همه ابو الفضل سخت گير او را متهم مى سازد كه بيشتر اوقات خود را به بطالت و توجه به موسيقى مى گذراند و بدان جهت از خطراتى كه او را احاطه كرده بود كاملا بى خبر ماند. حتى بالاتر از اين او را به علت ادامه حكومت بر آن ولايت به نام شاهزاده بى اراده، نازك شاه، سرزنش مى كند. اين مورخ مى گويد، ميرزا پدر پس از كسب موفقيت هاى نظامى مكلّف بود خطبه و سكه به نام «ولينعمت جهانبانى خود نموده سپس با مصائب به كشمكش برمى خاست؛» و نيازى به كوشش براى جلب امراى محلى نبود. با اين همه وى ناچار ميرزا حيدر را مى ستايد كه پس از بازگشت همايون از تبعيد در ايران و تصرف دوباره كابل فورا احترامات لازمه پادشاهى را در مورد او مرعى داشته است.

__________

(١). سال ٩٥٨ هجرى كه آغاز آن برابر است با ٩ ژانويه ١٥٥١.

شايد اين سؤال پيش آيد كه به نظر ابو الفضل، ميرزا حيدر تا چه اندازه شخص درستكارى بوده است. اولا وى در سايه آرامش مطلوبى كه در كشمير به دست آورده بود وقت خود را تماما صرف موسيقى نكرده بوده و در طى همين سال ها، تاريخ رشيدى را - كه با كمال تعجب ابو الفضل ذكرى از آن به ميان نياورده (١) - نوشته است. به علاوه از اشارات ضمنى به تاريخ ها در متن كتاب چنين برمى آيد كه ميرزا حيدر وقت كمى را صرف اين تكليف نموده است. با توجه به تعداد مؤلفين يا سخنان ايشان كه ميرزا حيدر در جريان تاريخ خود از آنها نام مى برد معلوم مى گردد كه وى مقدار معتنابهى كتب براى خود جمع آورده بوده و مطالعه اينها بيش از آن وقت گير بوده كه وى فرصت عود يا سه تار زدن داشته باشد. از جمله آنها مى توان به نسخه اى از بابرنامه پسرخاله اش بابر اشاره كرد كه به احتمال قريب به يقين در طول اقامت در دربار همايون يا كامران آن را به دست آورده و بدون ترديد اولين نسخه بوده كه پيوسته براى مقاصد تاريخى مورد استفاده قرار گرفته است. ثانيا در خصوص اسناد ناسپاسى نسبت به پادشاه چغتايى، نبايد فراموش كرد كه مورخ اكبر (٢)، حوادث را پس از آنكه به نظر او درست جلوه كرده به رشته تحرير درآورده است. در آن هنگام كه ميرزا حيدر به نام نازك شاه در كشمير حكومت مى كرد، همايون با اتكاء به دوستى مبهم شاه تهماسب به ايران پناهنده شده و كلا اين تفكر به وجود آمده بود كه آيا وى باز خواهد گشت، يا اينكه در واقع يكى از اعضاى خاندان بابر تخت سلطنت هندوستان را دوباره تصرف خواهد كرد. پس از انقياد كامل كشمير و شكست سربازانى كه شيرشاه به مقابله او فرستاده بود ديگر جايى براى اين تفكر باقى نمى ماند، اما وفادارى به چغتائيان، ميرزا را وادار مى كرد كه از اعلام پادشاهى خود بر آن ولايت صرف نظر كند.

شايد منصفانه بتوان عمل او را در پذيرفتن دست نشاندگى محلى، نوعى اقدام موقتى براى ناديده انگاشتن خود و انتظار كشيدن محسوب داشت، چه مى ديد كه حامى او

__________

(١). عبارت مصحّح انگليسى مبهم است. شايد منظور او اين است كه ابو الفضل اشاره اى به تأليف تاريخ رشيدى در كشمير ننموده است. ابو الفضل در مواردى به تاريخ رشيدى استناد مى جويد. ر. ك: به اكبرنامه، صص ٢٤٩ - ١٨١. (م)

(٢). منظور، ابو الفضل، مؤلف اكبرنامه است. (م)

نمى تواند برگردد و مدعى پادشاهى خود بر هند باشد. حوادث روزگار موجب شد كه وى نتواند زودتر از ژانويه ١٥٥٥، يا تقريبا چهار سال پس از مرگ مؤلف ما مراجعت نمايد. وى گام به گام نواحى عمده افغانستان را تصرف كرد، قندز و بدخشان را دوباره به دست آورد و كامران ميرزا را به همراه ديگر دشمنان خانگى از سر راه خود برداشت. با اين حال ميرزا حيدر پادشاهى ظاهرى اى را كه از سوى نازك شاه به وى اعطاء شده بود در ١٥٤٥ در حالى به همايون منتقل ساخت كه وى به كمك شاه تهماسب فقط قندهار و كابل را از برادر شورشى خود گرفته و هنوز در آن سوى مرزهاى هند به سر مى برد. وى كس به كابل فرستاده حامى خود را از اين حوادث آگاه ساخت و او را به كشمير دعوت كرد. نامه هاى او پر از اظهارات صادقانه و علاقمندى بود و دعوتنامه اش حكايت از آن داشت كه پادشاه مى تواند از سرزمينى كه وى آن را مسخر ساخته به عنوان دژى تسخيرناپذير استفاده نموده سربازان خود را براى فتح هندوستان به آنجا بريزد - كار متهورانه اى كه وى اصرار داشت بدون تأخير به آن مبادرت نمايد. (١) از اين گذشته، به گفته خود ابو الفضل، وى در اين ايام، خطبه و سكه به نام همايون نموده؛ و شواهد نامعتبرى حاكى است كه اين سكه ها را مى توان، در ميان نمونه پول هاى كشمير كه امروزه به ما رسيده است پيدا كرد، در موزه بريتانيا يك سكه نقره كشميرى به نام همايون و به تاريخ ٩٥٢ يا (٢) ٩٥٣ هجرى (١٥٤٦ يا ١٥٤٥) موجود است. آقاى راجرز نيز از دو سكه يى كه در ٩٥٣ در كشمير به نام همايون مضروب شده، و از سكه ديگرى كه تاريخ ٩٥٠ به بعد را دارد اما رقم سومى ناخواناست، سخن مى گويد. اما در ميان دايره اين سكه آخرى حرف حا ديده مى شود كه به اعتقاد آقاى راجرز شايد بيانگر حرف اول اسم حيدر بوده باشد. در هر صورت، تاريخ ها نه تنها براى دوره حكومت ميرزا حيدر مفيد است، بلكه شاهد خوبى بر اين مدعاست كه وى در كشمير در اوج قدرت، همايون را پادشاه خود

__________

(١). ارسكين، ٢، صص ٣٦٧ - ٣٦٦؛ در مأخذ اكبرنامه.

(٢). احتمالا به تاريخ نخست، يا شايد دومى؛ زيرا در مورد رقم سوم ترديد وجود دارد. ر. ك: به سرلين پول،. tac. aidnI fo etats. mahum fo snioc (كاتالوگ سكه هاى دول اسلامى هند)، ص ٤٨.

مى دانسته است. (١) امّا تا به حال نه سكه ها و مدارك تاريخى كاملا مورد بررسى قرار گرفته و نه شرح هاى مذكور در مورد آنها كلا به پايان رسيده است. شايد مبادرت به چنين كارى زود بوده است. حتى سندى در دست نيست كه نشان دهد احتمالا ميرزا حيدر قبل از انقياد افغانستان در ١٥٤٥ به شكل يا اشكالى، خود يا پادشاه پوشالى اش را مانند پادشاه چغتايى تلقى مى نموده است.

بنابراين هر قصورى كه متوجه ميرزا بوده باشد، بى وفايى به رؤسايش در زمره اى تقصيرات قرار نمى گيرد. وى در ابتدا، تا پايان سلطنت نخستين ارباب خود سلطان سعيدخان با سرسپردگى به او خدمت كرد و چون با بيرحمى هاى جانشين وى، رشيد سلطان روبرو گشت براى نجات جان خود از دست چغتائيان هند، تا زمانى كه زنده بود با وفادارى تمام به آنها خدمت نمود.

به نظر مى رسد علاوه بر آثار ابو الفضل و فرشته، نوشته هاى ديگرى نيز از مؤلفين آسيايى در مورد زندگانى ميرزا حيدر موجود بوده باشد. اما با وجود چندين اقتباس از تاريخ او وقتى نسخه جامعى از آن، تا جايى كه من از روى ترجمه ها قادر به ارزيابى بوده ام، تنها اين دو به ذكر شخصيت او پرداخته اند، جوهر در خاطرات همايون (٢) فقط اشاره مختصرى به نايب وفادار آقاى خود دارد. مؤلف تاريخ داودى مذكور در فوق، او را «جوانى متمايل به بلندنظرى» توصيف و بيش از اين چيزى در مورد او تضمين نكرده است. (٣) اما امين احمد رازى در اثر جغرافيايى خود، هفت اقليم، كه كاترمر قسمت مهمى از آن را استخراج و پس از ترجمه به فرانسه در سال ١٨٦٣ منتشر ساخت، چند جمله اى را به ميرزا حيدر اختصاص داده است. (٤) احمد رازى مى گويد كه ميرزا حيدر «با وفور لطف طبع و درستى املاء و سنجيدگى انشاء و حسن نظم به غايت شجاع و مردانه بود و دأب

__________

(١). در گزارشات مؤلفين محلى، تاريخ فتح كابل به دست همايون تا حدودى متفاوت است، اما آقاى ارسكين، تاريخ ١٠ رمضان ٩٥٢ يا نوامبر ١٧٤٥ (تاريخ، ٢، ص ٣٥٣) را اختيار كرده، چون امكان دارد كه اين سكه ها چنان كه آقاى سرلين پول خاطرنشان ساخته، به ياد آن حادثه بوده باشد.

(٢). تذكرة الواقعات، ترجمه ميجر استوارت، ١٨٣٢، مذكور در صفحه ١٧.

(٣). رجوع كنيد به اليوت، تاريخ هند، ٤٦٠، ص ٤٩٧.) aidni tsih (

(٤). منتخباتى از هفت اقليم، صص ٤٨٩ - ٤٧٤.

سپاهيگرى را نيك مى دانسته، چنانچه به اشاره سلطان ابو سعيدخان (١) از راه كاشغر و تبت به كشمير درآمده رايت استيلا برافراشت و كرت ديگر از هند بدان ولايت درآمده (قرب هفت سال) (٢) حيث الاستقلال حكومت نمود ... تاريخ رشيدى كه به نام رشيدخان حاكم كاشغر نوشته بين المجهور مشهور است.» (٣) آنگاه احمد رازى ابياتى از ميرزا حيدر را به عنوان نمونه طبع شعرى او نقل مى كند. (٤)

در ميان اروپايى ها شايد آقاى ويليام ارسكين نخستين مؤلف مبتكرى باشد كه به بحث در فضايل اخلاقى يا خصوصيات فردى ميرزا حيدر پرداخته، و اگرچه اين كار را در نهايت اختصار انجام داده باز هم چندين بار اثر وى را با عالى ترين عبارات ستوده است. وى ميرزا حيدر را «مردى باارزش، مستعد و عالم» (٥) معرفى كرده كه به نوبه خود، خويشتن را داراى كمالات زياد مى دانسته و اگرچه اكثر كمالاتى كه وى نام برده، كم و بيش عاميانه بوده اما حداقل بيانگر سبكى در نويسندگى است و از او تصوير مردى را ساخته كه تا حدودى خيال پرداز بوده است.

با توجه به زندگانى او - ماجراها، سختى ها، شكست ها، گريزها - و بلاد و عصرى كه وى در آن مى زيسته، شايد بتوان او را مردى عالم محسوب داشت. به هر حال با هر اهل علمى كه تماس پيدا مى كرد و تعليماتش را سودمند مى يافت، به تشويق او مى پرداخت و از كتبى كه مى شناخته، بهترين استفاده ها را براى مقاصد تاريخى به عمل آورده است، هرچند امكان دارد اين امر (از نقطه نظر اروپايى ها) مورد ترديد قرار گيرد. با اين همه از رواياتش در مورد روابط بابر با ايرانيان شيعه پس از تسخير سمرقند در ١٥١١، به روشنى

__________

(١). نام خان تصادفا به اين شكل نوشته شده و درست نيست. كلمه ابو زائد است.

(٢). متن انگليسى، عبارت بين الهلالين را نداد. (م)

(٣). هفت اقليم، امين احمد رازى، به تصحيح جواد فاضل، انتشارات على اكبر علمى و كتابفروشى ادبيه، بدون ذكر نوبت و محل چاپ، ج ٣، ص ٤٩٣. (م)

(٤). اين رباعى در هفت اقليم به ميرزا حيدر نسبت داده شده:

عاشق شده را اسير غم بايد بود محنت كش وادى ستم بايد بود يا از سر كوى يار بايد برخاست يا از سگ كوى يار كم بايد بود (م)

(٥). تاريخ هند، ج ٢، ص ٣٦٨.

برمى آيد كه وى مسلمانى غيور و يك سنى متعصب نيز بوده است. و اين تعصب به حوادث غريب متعددى منجر شده، مثلا تأييد اقدامات منافقانه سلطان سعيدخان، اجتناب او از تعقيب شجره نامه اش تا قبل از ايام امير بولاجى، چه نياكان بولاجى مسلمان نبوده اند، و استمدادهايش از پرهيزگارى مغول خان كه به سبب تعصب مذهبى و آگاهى كه كسب كرده بود براى وادار ساختن رعايايش به قبول اسلام، بر سر آنها ميخ نعل اسب فرو مى كرد. به طور خلاصه، وى به دوران خودش تعلق داشت، و در اينجا ارزشمندترين چيزهايى كه از او باقى مانده همانا نوشته هاى اوست.

به هر حال خواننده در مورد شخصيت و ارزش مؤلف، داورى مخصوص به خود را خواهد داشت. آنچه كه با اطمينان مى توان گفت اين است كه تاريخ او از نظر امانت، متقاعد كننده است؛ اگرچه خود وى تا آنجا كه از رهنمودهايش نسبت به همايون و اداره امور كشمير برمى آيد، سربازى دولتمند بوده، با وجود اين يك دوگالد دالگتى (١) شرق بيش نبوده است.

__________

(١).) ytteglad dlagud (ظاهرا عنوان يا نام شخصيتى است كه مظهر صفت بخصوصى بوده. در مورد او نتوانستم اطلاعاتى به دست بياورم. (م)

بخش 2: سلسله چغتايي

بخش ٢

سلسله چغتايي

اين كهنه رباط را كه عالم نام است

آرامگاه ابلق صبح و شام است

بزمي است كه وامانده صد جمشيد است

قصريست كه تكيه گاه صد بهرام است (١)

عمر خيام

داستان فتوحات چنگيزخان، و تقسيم تقريبا تمامي آسياي شمالي در ميان اعقلاب او، از بس مكرر گرديده كه بازگويي دوباره آن در اين مقدمه، مفيد فايده اي نخواهد بود. فقط بايد عباراتي را به اختصار بيان كرد كه اساس تاريخ ميرزا حيدر را تشكيل داده يا به شناخت بيشتر حوادث قبلي كمك مي كند. تاريخ رشيدي اگرچه مناطق گسترده اي را در بر گرفته و از قبايل و ملل متعددي بحث مي نمايد، اما صحنه هاي اصلي آن در ميان قلمرو

__________

(١). رباعي منقول در متن اصلي را، در ميان رباعيات خيام نيافتم. رباعي فوق از نظر معني به رباعي متن اصلي نزديك بود، بنابراين به درج آن اقدام كردم. ترجمه رباعي متن انگليسي چنين است:

بدان در اين كاروانسراي ويران كه دروازه هايش به نوبت شب است و روز

چگونه سلطان، بادبدبه از پي سلطان يك دو روزي ماند و آنگه عمرش به سر آمد

چغتاي، دومين پسر چنگيز قرار گرفته و بنابراين قبل از هر چيز، تاريخ بخشي از شعبه چغتايي سلسله مغول است. به علاوه، شعبه مذكور تاكنون بيش از هر خاندان ديگر چنگيزخان در دايره ابهام قرار داشته است. شاخه هاي ديگر امپراتوري اي كه فاتح بزرگ بينانگذار آن بود، نه تنها در چين و مغولستان، بلكه در ميان نويسندگان مسلمان و آسياي غربي و اروپايي، مورخين زيادي پيدا كردند. آثار بزرگي چون نوشته هاي دوگينه (١)، دوسون (٢)، هاورث (٣)، اگرچه به تاريخ تمام دودمان چنگيزي پرداخته اند اما در تكميل تاريخ خاندان چغتاي، همچنان ناموفق بوده اند. دو مولف نخستين در توجيه ترك اين قسمت از كار تقريبا دست نيافتي، صراحتا به فقدان مطالب لازم اعتراف كرده اند، اما هاورث با وجودي كه مي دانسته تكميل تحقيقاتش در آن باره ضروري است، به طور ارادي از ارايه جلد مربوط به چغتاييان به مردم دنيا خودداري كرده است.

شايد بتوان نزديكترين راه دسترسي به تواريخ چغتاييان را در موضوعات زير پيدا كرد.

(١) در مقاله وزين آقاي اوليور (٤)، تحت عنوان مغولان چغتايي، در مجله انجمن سلطنتي آسيايي (٥)؛ كه طي آن نويسنده، بيشتر مطالب جمع آوري شده از منابع اروپايي و ترجمه هاي مولفين آسيايي را به ترتيب متوالي خلاصه كرده؛ و (٢) در تاريخ هند در دوره بابر و همايون، اثر ارسكين، مترجم دانشمند با برنامه، تاليفات مسلمانان را وسيعا مطالعه كرده و در اثر اخير خود، با استفاده از منابع اصلي، خلاصه اي از تاريخ چغتاييان فراهم آورده كه در ديگر نوشته هاي اروپايي - احتمالا بجز نوشته هاي مستشرقين روسي كه كتابهاي آنها به حق مورد تاييد خوانندگان اروپايي است - نمي توان پيدا كرد. منبعي كه آقاي ارسكين اطلاعات خود را عمدتا از آن برگرفته، همان تاريخ رشيدي است كه نه تنها آن را بررسي نموده، بلكه همچنان كه در مقدمه ديديم تا حدودي به ترجمه خلاصه آن پرداخته اشت. اما تاريخ رشيدي با شروع تاريخ چغتايي ها آغاز نمي گردد بلكه به طور دل

__________

(١). sengiuged

(٢). nosshod.

(٣). htrowoh.

(٤). revilo. e. e.

(٥). جلد ٢٠، دوره جديد، ص ٧٢ و بعد از آن.

بخواهي تقريبا به يك صد سال پس از تقسيم امپراتوري چنگيزخان و به دوره اي برمي گردد كه خانان مغولستان، خود را از خانان ماوراء النهر جدا ساخته اند، يعني دوره اي كه امكان تدوين تاريخ مشخصي براي اين شعبه فراهم است. بنابراين، پر كردن اين شكاف صد ساله براي جلا دادن به تاريخ رشيدي، در هر صورت ضروري است، و براي اين منظور بايد به دو بخشي كه در دو سوي مرز خان چغتايي - يكي در غرب و ديگري در شرق - قرار داشته نگاه اجمالي داشته باشيم، زيرا مسايل اين سه ناحيه، در برخي از دوره ها تا حدودي به هم آميخته است.

به نظر مي رسد چنگيزخان در تقسيم ممالك خود ميان چهار پسرش از يك سنت باستاني مغول پيروي كرده است. معمولا پسران ارشد يك رييس به نيابت از پدر بر اقوام يا طوايف معيني حكومت مي كردند و هنگام مرگ او، هر يك از پسران، بخشي از نفوسي را كه تحت مراقبت داشتند به عنوان تيول به خود اختصاص مي دادند. چنين سنتي بيشتر قبيله اي بود تا ارضي، قبايلي كه بيشتر خصوصيات چادرنشيني داشتند، گاهي اوقات سكونتگاه خود را تغيير مي دادند يا به وسيله دشمنان از آنجا رانده شده از ناحيه اي به ناحيه ديگر مهاجرت مي كردند. در حقيقت به نظر مي رسد كه اين حركت ها كثير الوقوع نبوده و در موقعيت بخش اصلي جمعيت نيز تغيير اساسي نمي داده است.

بنابراين بسيار مناسب و به مراتب قابل فهم تر خواهد بود كه گفته شود تقسيم ممالك چنگيزي، تا حد امكان، بر اساس شرايط اقليمي بوده است.

جوجي يا توشي، بزرگترين پسر چنگيز، چند ماه قبل از پدر وفات يافت (١) و بنابراين هرگز در نواحي اي كه حكومت داشت، به مقام خاقاني (٢) نرسيد؛ اما سرزمين هاي مذكور،

__________

(١). (٦٢٤ هـ. ق). (مص).

(٢). از آنجا كه در تاريخ رشيدي به كلمه خاقان بسيار برمي خوريم، شايد بتوان گفت كه تفاوت ميان آن و شكل ساده خان در اختلاف درجه بوده است. خاقان شكلي از قاآن بوده كه در اصل لقب مخصوص پادشاه عالي مقام مغول محسوب مي شده، در حالي كه شاهزادگان چغتايي مطيع او، و ديگر سلسله هاي چنگيزي، فقط خان ناميده مي شدند. پس از مدتي اين لقب عالي رو به انحطاط رفت و در زمره القاب متعدد پادشاهي استعمال شد، چنانكه در جريان تاريخ رشيدي خواهيم ديده ماركوپولو همه جا كلمه خان را به كار برده و اين

از سوي چنگيزخان به عنوان تيول بلافصل تماما به باتو، پسر و جانشين جوجي رسيد. (١) شايد بتوان دشت قپچاق را مركز مملكت او محسوب داشت، با اين حال قلمرو وي سرزمين هاي واقع در شمال مسير سفلاي سير دريا (سيحون) و اطراف درياهاي آرال و خزر را - «هرجا كه لگدكوب سم هاي اسبان مغول گشته بود» - دربر مي گرفت؛ سرزمين تحت حكومت او شامل دره هاي ولگا و دن و نيز برخي نواحي وسيع گسترده در شمال ساحل درياي سياه مي شد؛ چنانچه به طرف شمال تا ماوراي يايك عليا (يا رود اورال) به داخل صربستان غربي امتداد مي يافت. اين تيول سلسله جوجي در حدود جنوب و جنوب شرقي با تيول چغتاي پسر دوم چنگيز هم مرز مي شد كه ماوراء النهر مركز آن عمدتا در ميان دو رودخانه سير دريا و آمو دريا (جيحون) قرار داشت، اما در امتداد به سوي شمال شرقي، رشته كوه ها و جلگه هاي واقع در آن سوي ساحل راست سيحون، شرق دشت قپچاق و غرب درياچه هاي ايسي گول و آلانور را دربرمي گرفت. مملكت چغتاي در طرف شرق قسمت بزرگي از ناحيه اي را كه اكنون به تركستان چين (يا شرقي) معروف است و فرغانه (يا خوقند) و بدخشان را شامل مي شد؛ در حالي كه از سوي غرب، قندز، بلخ، و در وهله اول خراسان - سرزميني كه در آن روزگار به طرف شرق تا ماوراي هرات و غزني گسترده شده و جنوبش تا مكران كشيده مي شد - را دربرمي گرفت.

شايد در ميان تيول هاي مذكور، اين گسترده ترين تيول بوده و در داخل مرزهاي آن بيشترين تنوع قومي و قبيله اي و ناهمگون ترين شيوه هاي زندگي وجود داشته است. اين

__________

لقب را به قوبلاي امپراتور مغول چين اختصاص داده است. سريول معني خاقان را به معناي فعلي «خان خانان» آورده است (ر. ك: ماركوپولو، مقدمه، صص ١٠ - ٩، همچنين به دكتر ترين دلاكوپري (ed neirret. rd irepuocal) در: ١٨٨٨ rebmeced rof drocer latneiro dna nainolybab،

(١). باتو پسر دوم جوجي بود. پسر ارشد وي «اورده» نام داشت. براي اطلاع بيشتر از تقسيم ممالك چنگيزي و احوال فرزندان او رجوع كنيد به جامع التواريخ تاليف خواجه رشيد الدين فضل الله؛ تكمله الاخبار تاليف عبدي بيگ شيرازي (نويدي) به تصحيح دكتر عبد الحسين نوايي؛ امپراتوري صحرانوردان تاليف رنه گروسه، ترجمه عبد الحسين ميكده؛ طبقات سلاطين اسلام تاليف لين پول، ترجمه عباس اقبال؛ سلسله هاي اسلامي تاليف كليفورد ادموند بوسورث، ترجمه فريدون بدره اي، تاريخ مغول در ايران تاليف برتولد اشبول، ترجمه محمود ميرآفتاب (م).

تيول از يك طرف شامل قسمتي از حاصلخيزترين اراضي، داراي جمعيت مستقر، در تمدن آسيايي به مراتب پيشرفته تر، و برخي از مشهورترين شهرهاي آسيايي بود؛ در حالي كه از سوي ديگر، خشن ترين قبايل كوهستاني را كه در آن هنگام هزاره ناميده مي شدند دربر مي گرفت، مساكن اين قبايل در ارتفاعات جنوبي قرار داشت، و نواحي وسيعي از اراضي لم يزرع آن در تصرف چادرنشيناني بود كه تقريبا همرديف بدويان بودند و در جستجوي مراتع به اقتضاي فصل، گله هاي خود را از كوه به دره و از دره به كوه مي راندند.

اين خطه كه اغلب «مملكت ميانه» ناميده شده، همچنان از سوي شرق به قلمرو اكتاي (يا اگداي) سومين پسر چنگيزخان مي پيوست. سرزمين اصلي مغولان همراه با قبايل بلافصل اطراف آن، تيول مختص وي را تشكيل مي داد، در حالي كه قراقروم پايتخت پدري و رياست عاليه مردم مغول را نيز به ارث برده بود. مملكت او در حدود شرقيش، نخست در سرزميني كه از آن به بعد جونگار يا زونگاريا (١) ناميده شد با قلمرو چغتاي هم مرز مي شد - ناحيه اي كه به علت فقدان مرزهاي نه چنداق دقيق، شايد بتوان آن را تقريبا سرزمين واقع در شمال تيان شان از حدود ارومچي در شرق، به طرف رودخانه چو در غرب توصيف كرد، و مسير رودخانه ايلي را خط مياني آن در نظر گرفت.

اين ناحيه موضوع بسياري از منازعات در ميان اخلاف اكتاي و چغتاي در نيمه اخير قرن سيزدهم بود، و با انحطاط خاندان اكتاي قسمت اعظم آن و نه تمامش، به تدريج، ظاهرا در داخل ممالك خانان چغتايي مستهلك گرديد؛ در حالي كه طوايف ساكن آن، در ميان قبايل ماوراء النهر و قپچاق پراكنده شدند، و روسايشان عجالتا به گمنامي و تحت نظر خوانين يا فاتحين به سر مي بردند.

ظاهرا خود چغتاي با آنكه طبق معمول مغولان به واسطه افراط در باده گساري، عادت به شرارت داشته و شايد هم خشن و ناهموار به نظر مي رسيده، با اين حال فرمانروايي منصف و فعال بوده است. در هر صورت وي مانند پدرش روحيه سربازي

__________

(١). يعني سرزمين جونگار يا زنگار - واقع در سمت چپ - قلماق ها.

داشت و موفق به ايجاد نظم در ميان نفوس نامتجانسي شد كه هميشه تركيب يك مملكت را تشكيل مي داد. مثلا در ١٢٣٢، هنگامي كه فتنه اي در بخارا واقع شد، وي به فوريت و جديت عمل كرد و سرزمينش را از يك بلاي ديررس نجات داد. به احتمال كلي وي يك مغول كهنه كار بود، زيرا مي بينيم كه يساق يا مجموعه قوانيني را اعمال مي كرده كه چنگيزخان آن را وضع نموده بود و به موقعيت جديد ممالك خود در آن ايام و توسعه مذهب اسلام چنداق اعتنايي نداشت. با اين وجود، تساهلي منصفانه داشته، زيرا گفته شده كه در ماوراء النهر وزير مسلماني به نام جمله الملك داشته، و در ايام سلطنت او مساجد و مدارسي تاسيس يافته بود. چغتاي علي رغم بي تفاوتي به اسلام و عدم تمايل به مسيحيت، به واسطه نسطوريان با مذهب اخير آشنا بوده است. اين مذهب در ممالك او و در ممالك برادرش اكتاي كه ظاهرا تسامح زيادي داشته، برقرار بوده و در پايتخت او قراقروم، هر نوع پرستشي تشويق مي شد، از پيروان هر مذهبي نيز در خدمت او حاضر بوده اند - چنانكه بعدا خواهيم ديد اين وضعيت، مفهوم مهمي براي تاريخ آتي در برداشته است.

پايتخت خود چغتاي در آلمالغ قرار داشت كه در دره علياي ايلي در مجاورت محل آن روزي كولجه و بعدها در منتهي اليه شرقي مملكت او، واقع بود. شايد دليل اقامت او در آنجا، در آن مكان دوردست، به جاي اقامت در بخارا يا سمرقند، ناشي از يك ضرورت بوده است. اعضاي قبايل مغولي او و رعايايش - يعني پايگاه اصلي قدرت وي - به شدت مشتاق زندگي در مرغزاران بودند: تنها ارزش موجود براي مردان و فاتحان، آن چيزي بود كه در خيمه هاي نمدي نياكانشان مي گذشت، در ميان گله ها و رمه هايي كه در ايام صلح نگاه مي داشتند، و در عمليات مختلف جنگي آنها را همراه خود مي بردند. در چشم آنها خانه نشين ها و شهريان قومي فاسد و زن صفت بودند؛ - زارعين خاك، بردگاني محسوب مي شدند كه به منظور گذران بهتر زندگاني پرتجمل خود، مانند گله در زحمت به سر مي بردند. آنها به خاني كه به زندگاني ارزشمند مردان آزاد به دنيا آمده و «آقايان خانه بدوش» توجهي نداشت، خدمت نمي كردند؛ و چغتاي و جانشينان بلافصلش،

همچنان كه اخلاف بعدي آنها به قول ميرزا حيدر تجربه كردند، مي ديدند كه يكي از راه هاي ابقاي اتحاد در ميان مردم آنها، رضايت دادن به خواسته هايشان در اين زمينه و زيستن با آنها به شيوه چادرنشيني است.

چغتاي در ١٢٤١، پس از يك دوره سلطنت تقريبا چهل ساله درگذشت و در همين سال مرگ اكتاي نيز در قراقروم فرا رسيد. بدين ترتيب دو بخش از چهار بخش عمده امپراتوري مغول، ناگهان پادشاهان خود را از دست داد كه نتيجه آن درگيري تقريبا تمام جانشينان چنگيز در مساله جانشيني بود. آقاي اليور در مطلب خلاصه خود درباره اين دوره مي نويسد، «در ميان مدعيان جانشيني كه به داشتن خوي جنگي مشهور بودند، نمايندگان چغتايي از بيرحم ترين آنها محسوب مي شدند. با تعيين توراكينا، بيوه اكتاي به نيابت سلطنت، موضوع موقتا خاتمه يافت، اما منازعات مدعيان رقيب همچنان تداوم داشت و تخم بسياري از شرارت هاي بعدي كاشته شده بود. پس از آن منازعات طولاني بر سر جلوس بر اريكه خان بزرگ به طور لاينحلي با مسايل ديگر، مخصوصا موضوع خانات شرقي چغتايي آميخته شد و به همين جهت ارايه شرح معقولي از دومي بدون مراجعات ضمني به اولي غير ممكن است.» (١)

دانسته نيست كه چغتاي هنگام مرگ مملكت خود را چگونه واگذار كرده و ظاهرا از تبعيت او از سنت باستاني خاندانش در تقسيم مملكت ميان اخلاف خود، در هيچ كجا ذكري به عمل نيامده است. گفته شده كه بازماندگان متعددي به جاي گذاشت اما نوه خردسالي به نام قراهلاگو جانشين او شد و بيوه اش ابوسگون به نيابت سلطنت پرداخت.

اما بنظر مي رسد اين اظهارات مربوط به تركستان، ماوراء النهر و نواحي مجاور بوده باشد:

كاشغر، ياركند، آقسو، دامنه هاي جنوبي كوه هاي تيان شان - يا به عبارت ديگر ايالت جنوبي سلسله تيان شان كه در زمان ما تركستان شرقي ناميده مي شود - كلا ارتباطي با حوادث مذكور ندارند. اما ميرزا حيدر در خصوص اين ايالت مي گويد كه چغتاي از قرار معلوم هنگام مرگ آن را به طايفه يا خاندان دوغلات كه اعضايش از نسل خالص مغول و

__________

(١). اليور، صص ٩١ - ٩٠.

از شريف ترين شعبات آن مردم محسوب مي شدند، بخشيده است. درباره طايفه مذكور و ايالت تحت حكومت آنها بعدا مطالب زيادي خواهيم شنيد؛ اما نكته مهم قابل ذكر در اينجا آن است كه با توجه به حوادث بعدي، دوغلات ها در نواحي مختلف تركستان شرقي، تا واپسين روزگار چغتاي، روسا يا امرايي بودند كه از طريق وراثت به اين مقام دست مي يافتند، زيرا محور اصلي تقسيم دايمي قلمرو چغتاي را در ميان دو شعبه تا مدتي مديد همين موضوع تشكيل مي داد.

سلطه و نفوذ ابوسگون ديري نپاييد، چون در آغاز ١٢٤٧ آلمالغ مورد تهاجم گيوك، پسر و جانشين اكتاي قرار گرفت و او از قدرت محروم شد. براي مدتي بي نظمي در سرتاسر خانات شيوع يافت؛ اما گيوك ظاهرا قدرت كافي داشت تا شخصي به نام يسو (ياايسو) منگو را به حكومت تعيين كند. وي كه از خود يك لاابالي بي ارزش ساخته بود، مملكت را به وسيله خواجه بهاء الدين وزير مسلمان خود اداره مي كرد. گيوك در سومين سال جلوس بر تخت سلطنت درگذشت و منگو به عنوان خاقان بزرگ جانشين او شد. منگو در ١٢٥٢، قراهلاگو و ابوسگون را به جايگاه سابقشان بازگردانيد. بهاء الدين و يسومنگو، به نوبه خود از كار بركنار شدند، اولي بلافاصله مقتول گشت. قراهلاگو در عرض چند ماه پس از قدرت يابي مجدد درگذشت و پس از مرگ او چيز زيادي در مورد ابوسگون نمي شنويم. تخت هلاگو به همسر بيوه اش - به نام اورغنه خاتون - قرار گرفت كه اولين اقدام او مقتول ساختن يسومنگو بود، زيرا وي براي رهايي خود، ظاهرا ميان سلف او رغنه خاتون و خاقان منگو، توطيه هايي چيده بود.

اورغنه به داشتن زيبايي وافر، خرد و نفوذ توصيف شده و تا زماني كه منگو زنده بود، وي سلطنتي آرام داشت. اما با مرگ او در ١٢٥٩ ميان برادرانش ارتق بوقا و قوبلاي جنگ بر سر جانشيني خان بزرگ درگرفت. شاهزادگان چغتايي ظاهرا در اين منازعه دخالتي نداشتند. اما با وجود اين اورغنه متحمل زيان شد، زيرا در ١٢٦١ آلغو (يكي از نوادگان ارشد چنگيز) كه از سوي ارتق بوقا به فرمانروايي قلمرو اورغنه و جمع آوري نيروهاي چغتايي براي كمك به او در جنگ با قوبلاي منصوب شده بود، وي را از آلمالغ بيرون

راند، اما آلغو حامي خود را بفريفت و ارتق بوقا پس از ترك قراقروم به قصد رقيب خود قوبلاي، ابتدا به آلمالغ لشكر كشيد، از اين رو آلغو براي نجات خود نخست به كاشغر و سپس به ختن و سرانجام به سمرقند گريخت. ارتق بوقا زمستان ١٢٦٣ را به تخريب بلاد و قتل بسياري از پيروان آلغو گذراند. وي با اين زياده روي ها تا اندازه زيادي سپاه و منابع خود را تضعيف نمود تا آنجا كه اجبارا به قوبلاي تسليم شده و با آلغو صلح كرد، مشروط بر اين كه قسمتي از بخش شرقي خانات چغتاي از آن او باشد. اين تحولات نه تنها موجبات آشتي ميان آلغو و اورغنه را فراهم آورد بلكه منجر به ازدواج آن دو شد. به هر حال آلغو و اورغنه به فاصله چند ماه از يكديگر فوت شدند و ارتق بوقا بر در خيمه قوبلاي سجده كرده با او از در اطاعت درآمد. قوبلاي، خان بزرگ منطقه اي شد كه از پكن تا ماوراء النهر امتداد داشت و لقب خاقان را نيز به دست آورد. وي «قاآن بزرگ» ماركوپولو بود.

اما رقيب ديگري در شخص قايدو، نوه اكتاي شروع به تظاهر كرد. اين شاهزاده در غرب قپچاق مشغول توطيه چيني بود و در ادعايش بر ايالت تركستان - شمال غرب قلمرو خاندان چغتاي - و همچنين احتمالا بر ناحيه اي كه بعدا مغولستان شناخته شد، از مساعدت عمومي خود با تو برخوردار بود، مغولستان متصل به شرق تركستان بود و چنانكه قبلا مذكور شده، سرزمين زنگار را در بر مي گرفت. قوبلاي هنگام مرگ آلغو، مبارك شاه پسر او و اورغنه را به جانشيني چغتاي منصوب ساخته بود اما گفته شده كه بلافاصفه پس از آن، براق (يا براق) يكي ديگر از نوادگان چغتاي را به نيابت سلطنت مبارك شاه تعيين كرد تا از او در مقابل قايدو حمايت كند. اما براق به جاي كمك به خان جوان او را از تخت سلطنت برداشته با قايدو و روابط حسنه برقرار ساخت و براي مدتي با او مشتركا بر ماوراء النهر حكومت كرد. اما طولي نكشيد كه حسادت ها در ميان آن دو متحد خود را نشان داد، و نتيجه منازعات صرفا به يك قوريلتاي، يا گردهمايي روساي قبايل در ١٢٦٩ در تركستان منجر شد كه در برخي موارد موافقت هايي بدست آمد، مهمترين آن عبارت بود از «به رسميت شناختن ضمني قايدو به عنوان خاقان قانوني

مغولان از سوي خانان چغتايي كه مقام مذكور را از آن به بعد به او و پسرش چاپار واگذار كردند.» (١)

در اين حال براق براي جبران مافات خود به خراسان تاخت، اما لشكركشي هاي او جز شكست نتيجه اي در بر نداشت و سرانجام به بخارا بازگشته در ١٢٧٠ در آنجا درگذشت يا به قولي مسموم شد. به گفته آقاي اليور «سلطنت او فقط نزديك به چهار سال طول كشيد، اما در همين مدت كوتاه موجب ويراني بهترين اراضي و بدبختي سعادتمندترين شهرهاي زرافشان گشت. مرگ وي حداقل باعث رهايي آنان از دست يك جبار نامرد و آزار دهنده شد، با اين حال هنوز از تداوم جنگ هاي برادر كشانه اي كه دايما ميان روساي رقيب سلسله هاي اكتاي و چغتاي در مي گرفت، رنج مي بردند و حتي شهرنشينان بدبخت بيش از مردم و نيز باستان حق داشتند كه در مقابل «بلاي هر دو منزل خود» دست به دعا بردارند.

«مرگ براق سبب شد كه قايدو يگانه ارباب بخش غربي خانات چغتاي باقي بماند.

مبارك شاه مخلوع و روساي ديگر، نسبت به او سوگند وفاداري ياد كردند، بدين ترتيب وي به صورت رقيبي بسيار خطرناك، اما ساكت، براي قوبلاي درآمد. قايدو در ١٢٧٠ (٦٦٨ هـ) براي آزار بيشتر پسران براق، نيك پاي، نوه چغتاي را به رياست قبيله منصوب كرد، اما نيك پاي ظاهرا در عرض كمتر از دو ماه، سر به شورش برداشت و كشته شد و طغاتيمور يكي ديگر از نونهالان اين خاندان (در حدود ١٢٧١ يا ٦٧٠ هـ) به جاي او نشست، با وجود اين، تقريبا پس از دو سال، دوا پسر براق، طغاتيمور را بركنار ساخت (در حدود ١٢٧٣، يا ٦٧٢ هـ) و نزاع را با قايدو از سرگرفت، و پيوسته ادعاهاي خود را مصرا متوجه چاپار پسر قايدو مي ساخت. سلطنت او از سلطنت اخلاف ديگر چغتاي طولاني تر بود و اميد مي رفت كه خانات چغتاي به واسطه اتحاد ميان رقباي آن خاندان تا حدودي آرام گيرد، اما بدبختانه سومين شخص فتنه انگيز در صحنه ظاهر شد. اباقا ايلخان ايران كه بر خلاف قايدو، هميشه قوبلاي را خاقان قانوني مي دانست و هرگز

__________

(١). اليور، ص ٩٦.

تهاجم براق را به خراسان فراموش نكرده بود، تنها كسي محسوب مي شد كه مترصد فرصت بود، وزير او شمس الدين جويني (١) براي جلب توجه اباقا به سوي هدف مطلوب به اجبار وي را به سوي بخارا حركت داد و در حدود ١٢٧٤ (٦٧٢ هـ) بدانجا وارد شده شروع به غارت، سوزانيدن و قتل عام كرد.» (٢)

دوا حدود سي و دو سال سلطنت كرد و دايم مشغول جنگ بود. وي غزنه را از آن خود ساخت و آن را به صورت پايگاهي براي حمله به هند درآورد، چندين بار به پنجاب و سند تاخت و در مواقع مختلف در فاصله ١٢٩٦ تا ١٣٠١ پيشاور، مولتان، لاهور و دهلي را غارت كرد. در اين ميان قايدو خود را درگير جنگي طولاني با خاقان قوبلاي ساخته بود و اين اتفاق اندكي قبل از سفرهاي ماركوپولو از طريق آسيا و چين، آغاز گشته بود، از ميان روايات او، گزارش هاي مفصلي در باب اين حوادث، دست به دست گشته و به ما رسيده است. اين جنگ ها، از نخست تا پايان، يك دوره تقريبا سي ساله را در برمي گيرد و حتي در ١٢٩٤ كه قوبلاي وفات يافت و نوه اش اولجايتو (٣) به مقام خاقاني رسيد، خاتمه نيافته بود. نهايتا اعتبار واقعي قايدو در گرو برانداختن اين شاهزاده بود و تنهايي نتوانست او را وادار به اطاعت كند، بلكه هنگام بازگشت دوا از لشكركشي به هند در ١٣٠١ ظاهرا با او متحد شد و دوا در اين آخرين جنگ قايدو را در نبرد با خاقان ياري كرد. قايدو بلافاصله پس از آخرين مراجعت خود درگذشت و اين حادثه بايستي در ١٣٠٢ اتفاق افتاده باشد. چاپار پسر او كه از سوي دوا حمايت مي شد، جانشين خود را بر قسمت شرقي خانات آن سرزمين به رسميت شناساند و هر دو نمايندگاني به نزد اولجايتو فرستاده اظهار اطاعت كردند و بدين ترتيب ظاهرا بايد براي مدتي صلح ميان آنها برقرار شده باشد. اما اين طور نشد. در عرض يك سال پس از مرگ قايدو، ميان دوا و چاپار اختلاف افتاد و چاپار در جنگي كه بين آن دو در ميانه سمرقند و خجند درگرفت شكست خورد. اين درگيري چند برخورد ديگر را به دنبال داشت و طرفين هرچند يك

__________

(١). اين وزير برادر علاء الدين عطا ملك جويني، مورخ و مولف جهانگشاي جويني - اثري كه بعدا به آن اشاره بيشتري خواهد شد - است.

(٢). اليور، صص ٩٨ - ٩٧.

(٣). شايد «تيمور اولجايتو؛» تيه - مو - اوره (hru - um - eit) يا چينگ تسونگ چيني ها.

بار غالب و مغلوب مي شدند تا سرانجام خاقان اولجايتو، چاپار را قلع و قمع كرد و او را به اطاعت از دواخان وادار ساخت.

مرگ دوا در ١٣٠٦ فرا رسيد و پسرش گيوك جانشين او شد اما بيشتر از دو سال زنده نماند و نوبت به يكي از اخلاف چغتاي به نام تاليكو رسيد. گفته شده كه اين شاهزاده، اسلام را پذيرفته بود و به همين جهت امرايش وي را به قتل آوردند و يكي از پسران دوا را به نام كبك به جاي او نشاندند. كبك در ١٣٠٩ به اين مقام منصوب شد و بلافاصله مورد هجوم چاپار و تعدادي از اعضاي خاندان اكتاي قرار گرفت. متحدين در چندين نبرد شكست يافتند و سرانجام براي پناهندگان به قلمرو خاقان (در آن هنگام، كولوك (١) برادرزاده اولجايتو) گريختند، در حالي كه ممالك آنها به خاندان چغتاي اختصاص يافت، طوايفي كه در آنها ساكن بودند بخشي به عنوان رعاياي خاندان چغتاي و بخشي به عنوان رعاياي قپچاق ها باقي ماندند. به گفته آقاي اليور «خاندان اكتاي به چاپار پايان مي يابد، هرچند كه براي مدت كوتاهي افرادي مانند علي و دانشمنجه خودنمايي كردند، اما تيمور (تمرلان) پس از استيصال خاندان چغتاي، خاناني از دودمان اكتاي را به عنوان عوامل پوشالي خود برگزيد.» (٢) كبك در همان سال انتصاب خود، راه را براي برادر بزرگترش باز كرد كه به نام ايسان بوغا بر تخت چغتاي جلوس نمود، هرچند كه هويت تاريخي او (حداقل در رابطه با اين نام) تا حدودي مبهم است. وي خاقان را به جنگ تحريك كرد و تقريبا در نخستين وهله از حكومت خود شكست يافت؛ پس از آن به خراسان تاخت و همان نتيجه عايد او گشت و سرانجام از مقابل لشكرهاي به هم پيوسته يكي از برادرانش و ايلخان هفتم (٣)، يا پادشاه ايران، به ناچار از مملكت خود گريخت. اين

__________

(١). هاي شان، يا ووتسونگ (gnust uw ro ,nahs iah) سالنامه هاي چيني.

(٢). اليور، ص ١٠٥.

(٣). ظاهرا سلطان ابو سعيد بهادر آخرين ايلخان بزرگ (٧١٦ - ٧٣٦)؛ اما وي نهمين ايلخان است نه هفتمين، ايلخان هفتم غازان خان است (٦٩٤ - ٧٠٣)، بدين ترتيب: هولاگو؛ اباقا خان؛ سلطان احمد تگودار، ارغون خان، گيخاتو، بايدو، غازان خان، اولجايتو، ابو سعيد بهادرخان (اقبال آشتياني؛ عباس، تاريخ مفصل ايران، ضميمه دوره تاريخ ايران، به كوشش محمد دبير سياقي، انتشارات كتابخانه خيام، بدون نوبت چاپ، ص ٥٥١). (م)

حادثه در ١٣٢١ اتفاق افتاد كه ظاهرا منجر به بازگشت كبك به تخت سلطنت شد كه دوازده سال قبل، از آن محروم شده بود.

در اين هنگام بود كه يك تقسيم بندي دايمي در قلمرو چغتاي روي داد، اين دو بخش يا وجودي كه ولايات ديگري به آنها پيوسته است، عموما به نام هاي ماوراء النهر، مغولستان (يا جته) ناميده مي شوند. داستان خانان نخستين اين شاخه، به طور كلي در فوق بيان شد و در اينجا نيازي به ذكر بيشتر نيست. تاريخ ميرزا حيدر نيز كه كار ما عمدتا در رابطه با آن است، به شاخه ديگر يا بخش شرقي و به قول خود وي به اولاد شاهزادگان آن بخش تعلق دارد. تنها در مورد ماوراء النهر ذكر اين نكته ضروري است كه پنجاه سال پس از تقسيم بندي مذكور، امير بزرگ، تيمور از هرج و مرج موجود سود جسته و خود را ارباب آن ولايت ساخت. در خلال آن سال ها نام پانزده تن - كه برخي از آن حتي از سلسله چغتايي نبودند - در زمره خانان، همراه با دوراني از آشفتگي به ميان مي آيد، حال آنكه اسمي هم موجود نيست. ظهور تيمور در ماوراء النهر، نقطه بازگشتي بود از موضع ضعف به موضع قدرت، اما در همان ايام مرگ سلسله اصلي چغتاي فرا رسيد. وي مملكت را نظم داد و با قدرت مطلق حكومت كرد، با وجود اين درجات و امتيازاتي به خان ها واگذار مي نمود كه بيش از يك اسم نبود و آنها را به دلخواه برمي كشيد يا ساقطشان مي كرد.

قبلا ديده ايم كه چگونه امپراتوري چغتاي در خلال جنگ هاي قايدو به زمان تقسيم خود نزديك شده بود، تا آنجا كه مي توان محقق كرد، اين شاهزاده يكي از تواناترين افراد سلسله اكتاي و شخصي جدي و سربازي با اراده بود. در خلال جنگ هايي كه براي نيل به برتري انجام داد قطعه بزرگي از مملكتي را كه عمدتا از دست دودمان چغتاي بيرون رفته و بخشي از مملكت اكتاي محسوب مي شد، حفظ كرد. حدود خطه اي كه او بدين ترتيب موقتا در دست داشت مشخص نيست و در حقيقت احتمال دارد كه اصلا مرزهايي براي آن تعيين نشده باشد. به هر ترتيب اقتدار او عمدتا شامل برخي از قبايل بدوي، يا چادرنشين بود و مقيمان آنها نيز در مواقع مقتضي به عادت كوچ نشينان حركت

مي كردند، احتمال دارد چنين تحركاتي در دوران قايدو بيش از حد معمول انجام گرفته باشد، زيرا افراد قبيله دايما بايد درگير جنگ هاي متداول مي شدند و به همين جهت وابسته به اقبال بودند كه به نفع يا به ضرر ايشان تغيير مي يافت. نتيجتا حدود قلمرو او بايد تابع قبيله باشد تا خاك. در هر صورت به نظر مي رسد قدرت قايدو در آخرين روزهاي وي - در ايامي كه با براق متحد شده بود - از رودخانه تالاس و درياچه بالخاش در غرب، تا قره - خوجه (ميان تورفان و هامي (١)) در شرق مي رسيد، و بدين ترتيب تقريبا تمامي طول كوهستان هاي تيان شان به انضمام مملكت زنگار در شمال، و كاشغر، ياركند، آقسو، و غيره را در جنوب آنها دربرمي گرفت. اگر چه اين قطعه وسيع، هرگز به طور دايمي به دست او يا قومش نيفتاد اما ظاهرا تسلط موقتي او بر آنجا، كمك كرد تا قطعه مذكور به طور خود شمول به عنوان بخش شرقي قلمرو چغتاي محسوب گردد، و بخش عمده آن - كلا آنچه در شمال تيان شان واقع است - به دست آنها افتاد كه تا اين زمان به نام مغولستان يا به زبان عاميانه «جته» ناميده مي شود. اين قطعه مخصوصا بخش هاي شمالي آن، اراضي متعلق به قبايل اصيل خانه بدوش مغول (يا منقول) بود كه از جمعيت اسكان يافته تركستان، فرغانه و ماوراء النهر از يك سو، و كوهستان هاي حصار، قراتكين، بدخشان و غيره از سوي ديگر، متمايز بود. آن جا سرزميني محسوب مي شد كه مردم كوچ نشين به اقتضاي امنيت يا علايق ديگر مي توانستند به درون آن مهاجرت كرده و يا آن جا را ترك گويند؛ به علاوه آن چنانكه از تاريخ ميرزا حيدر برمي آيد، پناهگاه موقتي شكست خوردگان و نارضيان آن قبايل و ملل همسايه بود، و مغول اصيل دوست داشت كه آن را سرزمين خود بنامد.

بدين ترتيب در آغاز قرن چهاردهم كه اقتدار خانان چغتايي سريعا رو به انحطاط مي رفت و به سختي قادر به ابقاي خود در مركز قلمروشان ماوراء النهر، اين بخش شرقي يا مغولستان بودند، ظاهرا به زحمت مي توانسته اند به تزلزل خودشان پي ببرند. امراي دوغلات كه امارت در ميان آنها ارثي بود و همان طور كه ديده ايم به وسيله چغتاي به اين

__________

(١). imah.

مقام دست يافته بودند، در شهرهاي گوناگون و نواحي جنوبي منطقه تيان شان (شرقي تركستان) كم و بيش با اقتدار حكم مي راندند و در پشت سر ردي از خود در هيچ تاريخي باقي نگذاشته اند مگر در تاريخ يكي از افراد طايفه خود - ميرزا حيدر، آنها با نام خان چغتاي زمان عمل مي كردند و اگرچه اسما مقام موروثي داشتند، اما در عمل حفظ مقام مذكور عمدتا بستگي به رضايت افرادي از قبيله داشت كه اداره امور به عهده آنها بود؛ در عين حال احتمالا وجهه هر اميري بيشتر از ميزان قدرت او، از برقراري امنيت در بخش كوچك تحت رياستش ناشي مي شد تا از حق وراثت. همچنين برخي از آنها در همان روزهاي نخست، قدرت قابلي داشته و به نسبت انحطاط قدرت خانان چغتايي، ايشان اقتدار بيشتري مي يافته اند. جنگ در ميان آنان امري عادي بود و بدون ترديد مردم از بي نظمي ناشي از آن رنج مي بردند. بنابراين كاملا طبيعي است كه ايسان بوغا از نسل مغول، هنگامي كه به اجبار از ماوراء النهر بيرون رانده مي شود، مي تواند با پاي خود به سوي مغولستان و ولايت همجوار كوهستاني آن در جنوب برگردد.

درست در اين نقطه تواريخ ايام ناهماهنگ هستند. چنانكه در بالا گفته شد، هويت ايسان بوغا تا حدودي مبهم است. وي يكي از پسران دواخان شناخت شده و عقيده بر اين است كه برادراني نيز داشته است. ابو الغازي مورخ پادشاه خوارزم در قرن هفدهم از او به عنوان «ايل خواجه، معروف به ايساي بوغا» ياد مي كند. از سوي ديگر خواند امير مي گويد كه ايسان بوغا تا زمان مرگ خود بر شاخه غربي چغتاي حكومت كرد، و اظهار مي دارد كه ايميل خواجه نامي (ظاهرا يكي ديگر از پسران دواخان) سلطنت خود را در مغولستان برقرار ساخت (١). ممكن است كه ايميل، يا ايل، نام يك شخص و يا نام ايسان بوغا بوده باشد. (٢) اما با وجود اين، اگر برداشت از نوشته ابو الغازي درست باشد احتمالا

__________

(١). ر. ك: ابو الغازي، تاريخ مغولان (slognom sed. tsih)، ترجمه دسمايسونز، صص ١٦٥ - ١٦٤ و حبيب السير خواندمير، ترجمه دفرمري (yremerfed) در مجله آسيايي، سري چهارم، ج ١٩، ص ٢٧٠ و ٢٨٠.

(٢). ارسكين (تاريخ، ١، ص ٣٧) مي نويسد كه او در تاريخ رشيدي، آيس يا ايسان بوغا ناميده شده؛ در شجره الاتراك، ص ٣٧٨، و از سوي پرايس (و. tsih. dmahum، ج ٣، ص ٧) به پيروي از خلاصه الاكبر، ايل يا

مي توانيم بگوييم: «از آنجا كه ديگر هيچ شاهزاده اي از نسل چغتاي در كاشغر، ياركند، الغ تاغ يا اويغورستان باقي نمانده بود كه اقتدار او مورد تاييد باشد، امراي مغول شورايي تشكيل دادند و در آن شورا تصميم گرفتند كه ايسان بوغا را از بخارا فرا بخوانند و او را خان كاشغر، ياركند، الغ تاغ، و خان مغولستان قلمداد كنند.» (١) از اين امر چنين برمي آيد كه ايسان بوغا زماني كه از سوي امراي دوغلات فراخوانده شد، هنوز در ماوراء النهر سلطنت مي كرده؛ اما اين نكته هم مسلم نيست، زيرا قبلا گفته شد كه وي به مغولستان گريخته بود. در هر صورت، تاريخ دو حادثه با هم مطابقت مي كند چون غيبت ايسان بوغا از ماوراء النهر، بنا به نوشته يك مولف، در ٧٢١ ه (١٣٢١ ميلادي) انجام گرفت و اين درست همان سالي است كه به گفته مولف مذكور، ايسان بوغا به كاشغر فراخوانده شده و به خاني مغولستان با (اگر بتوان چنين فرض كرد) توابع آن منصوب گشته است.

بدين ترتيب، اگر چه تواريخ ايام و حتي برخي از حوادث آن روزگار مبهم است، اما به نظر مي رسد كه تقسيم نهايي خانات چغتايي در ١٣٢١ و يا در همان حدودها اتفاق افتاده، و منجر به تاسيس دو سلسله جداگانه گرديده كه بعد از آن هرگز به اتحاد نيانجاميده است. شاخه غربي اندكي بعد به زير سلطه تيمور درآمد و اولاد او، به واسطه بابر، خاندان حكومتگر را به هند منتقل كردند كه سه قرن با نام «مغول» بر آنجا حكومت كرده اند؛ با وجود اين همان طوري كه در روايت ميرزا حيدر خواهيم ديد، اين شاخه در روزهاي نخست خود به عنوان «چغتايي» - و شايد همين صحيح تر بوده باشد - شناخته مي شد. شايد اكنون بتوانيم از سخن گفتن درباره تاريخ شاخه شرقي - تاريخ «مغولان» اصيل آسياي مركزي - دست برداريم؛ اما از آنجا كه اين سلسله چند بار درهم شكسته يا به بخش هاي كوچك تري تقسيم گرديده و از آنجا كه موضوع، يكي از پيچيده ترين

__________

آيل خواجه، از سوي شرف الدين (ترجمه پتي، ج ١، ص ٢٦) آيمل، و از سوي ابو الغازي «آيمل خواجه كه با لقب ايسان بوغا خان در ماوراء النهر سلطنت مي كرده» نوشته شده است. اما در خصوص نام آيس، در متن ارسكين اشتباهي در قرايت انجام گرفته، اين نام به شكل مذكور در هيچ كجا موجود نيست.

(١). دسمايسونز (snosiamsed)، ص ١٦٥.

موضوعات است. شايد ارايه يك نظريه كلي (بلافاصله در ذيل) در اظهاراتي كوتاه راجع به موضوع جانشيني خانان مغول از زمان ايسان بوغا به بعد، به خواننده كمك كند. اين مطلب كوتاه، تقريبا به طور كلي از تاريخ هند ارسكين (١) استخراج شده و او نيز آن را از روي تاريخ رشيدي فراهم آورده است؛ اما در تاريخ هند از روي تاريخ سلسله مينگ چيني، كه ترجمه آن توسط دكتر برتشنيدر براي دوران جانشيني بلافصل خضر خواجه انجام گرفته، تصحيحاتي به همراه چند اصلاح ديگر به عمل آمده است.

تقريبا در اين دوره است كه تواريخ ايام ميرزا حيدر، در ضعيف ترين حالت قرار دارد؛ و همچنين اين دوره، دوره اي است كه برخي از بهترين مولفان مسلمان ما را نااميد مي كنند. روضه الصفاي ميرخواند و ظفرنامه شرف الدين هر دو با تاريخ رشيدي اختلاف دارند و تاريخ مينگ با هر سه آنها مغايرت دارد. بدين ترتيب كه روضه الصفا و ظفرنامه، بين خضر خواجه و ويس خان از دو خان ديگر حاكم در مغولستان نام مي برند و تاريخ رشيدي نيز تنها درباره دو نفر گزارشهايي ارايه مي دهد، با اين تفاوت كه اسامي موجود در اثر اخير الذكر، همان نام هايي نيست كه در دو تاريخ ديگر آمده (٢). اما تاريخ رشيدي در جاي ديگر مي گويد كه شش خان از جمله خضر خواجه و ويس خان، به واسطه خداي داد امير دوغلات بر تخت نشستند، بدين ترتيب چهار تن را در ميان آن دو قرار مي دهد. اين خان ها عبارتند از:

شمع جهان،

نقش جهان،

محمد،

شيرمحمد،

و در اين ترتيبي كه مولف براي ذكر آنها به كار برده، اگرچه سه اسم با اسامي ارايه شده در تواريخ چيني مطابقت پيدا مي كند اما با ترتيب مذكور در آن تواريخ مطابق نيست.

__________

(١). ج ٢، ضميمه. رضي الله عن

(٢). هفت اقليم از روي تاريخ رشيدي رونويسي كرده و به تكميل نسخه پرداخته است، بنابراين نمي تواند به عنوان مرجع مورد استفاده قرار گيرد. (ر. ك: به منتخباتي از هفت اقليم، ١٤، ص ٤٧٤ و بعد از آن).

از سوي ديگر هيچ يك از مولفان مسلمان، تاريخ جلوس خانان مذكور را به طور به هم پيوسته بيان نكرده اند. سالنامه هاي چيني در فاصله ميان خضر خواجه و ويس از سه خان نام مي برند و سال جلوس هر يك از آنها در كنار ارايه تاريخ حوادث ديگر آن ايام مشخص مي گردد، بدين ترتيب معلوم مي شود كه فلان خان در فلان زمان سلطنت مي كرده است. اگر چه اين سالنامه ها عمدتا به هيات هاي تابعه و تقاضاهاي مساعدت از امپراتوري چين اشاره كرده اند اما حوادثي كه بدين ترتيب در تواريخ ايام چيني ها ضبط شده از توجه و دقت برخوردار است. اگر چه عقيده بر اين است كه تواريخ سلسله اي آنها هميشه ارزشمند نبوده، اما در هر صورت، كم و بيش، تاليفاتي از اسناد دولتي هستند و مانند بسياري از تواريخ مسلمانان، فقط بر اساس حديث نوشته نشده اند. بنابراين احتمال دارد گزارش هاي چيني ها با توجه به ضبط صرف حوادث و تواريخ، بهترين راهنما باشند؛ و من در خصوص اين دوره بايد اطلاعات آنها را جانشين گزارش هاي ميرزا حيدر كنم. به هر حال چنانكه خواهيم ديد من در تصحيح خلاصه آقاي ارسكين، هر دو آنها را نشان داده ام. يك اقتباس كلي از ترجمه دكتر برتشنيدر درباره تاريخ چين نيز در همين جا، در ذيل ضميمه مي گردد.

سه فهرست مورد نظر عبارتند از:

الف) - روضه الصفا (١) و ظفرنامه (٢).

١) خضر خواجه ... متوفي ١٣٩٩

٢) محمدخان ... بدون تاريخ

٣) نقش جهان ... بدون تاريخ

٤) ويس خان ... بدون تاريخ

ب) - سالنامه هاي چيني سلسله مينگ (٣).

١) خضر خواجه ... متوفي ١٣٩٩

__________

(١). ٣٠٠. p ,. iii ,. tsih ,mahum secirp.

(٢).

٢١٣. p,. iii, ceb rumit ed. tsih, xiorc al ed sitep

(٣). ٢٣٩ ,٢٣١. pp ,. ii ,. ser. dem ,redienhcsterb.

٢) شمع جهان ... متوفي ١٤٠٨

٣) محمدخان ... متوفي ١٤١٦

٤) نقش جهان ... متوفي ١٤١٨

٥) ويس خان ... متوفي ١٤٢٨

ج) - تاريخ رشيدي

١) خضر خواجه ... متوفي ١٤٢٠

٢) شمع جهان ... بدون تاريخ

٣) نقش جهان ... بدون تاريخ

٤) محمدخان ... بدون تاريخ

٥) شيرمحمد ... بدون تاريخ

٦) ويس خان ... متوفي ٩ - ١٤٢٨

از دو تاريخ تهيه شده توسط ميرزا حيدر، تاريخي كه بيانگر مرگ خضر خواجه مي باشد، بدون ترديد غلط است، زيرا علاوه بر تطابق مراجع فوق در اين مورد، شاهدي در دست است كه نشان مي دهد اين خان تا سال ١٤٢٠ سلطنت نكرده است. بخش مربوط به مطلع السعدين عبد الرزاق، ترجمه كاترمر (١)، اگر چه فهرست اين خان ها را در بر ندارد اما از سفرايي سخن مي گويد كه نقش جهان پسر شمع جهان و فرمانرواي مغولستان، در ٨١٩ ه (١٤١٦) آنها را به نزد شاهرخ فرمانرواي ماوراء النهر فرستاده است؛ بدين ترتيب از فحواي مطالب چنين برمي آيد كه در آن سال، نقش جهان فرمانرواي مغولستان بوده است. اين تاريخ با تاريخي كه چينيان براي جلوس نقش جهان - يا سالي كه وي به احتمال قوي سفرايي را به نزد همسايگانش فرستاده - مشخص كرده اند، مطابقت دارد.

همچنين اثر مذكور (٢) اظهار مي دارد كه در سال ٨٢٣ ه (١٤٢٠) فرستادگان شاهرخ در

__________

(١). ٢٩٦. p ,. lov ,stiartxe te seciton.

(٢). مطلع السعدين، كاترمر در ٨٨. p ,stiartxe te seciton.

سر راه خود به چين خبر يافتند كه به علت حمله شيرمحمد اوغلان به مغولستان كه در آن هنگام تحت نفوذ و فرمانروايي ويس خان قرار داشت، هرج و مرج در آنجا شيوع يافته است. تاييد اين عبارت در متن خود آن قرار دارد اما به اين قول ميرزا حيدر هم شبيه است كه مي گويد ميان ويس خان «و شيرخان منازعات عظيمي وجود داشت» همچنين از مطلع السعدين چنين مي آيد كه شيرمحمد در ١٤٢٥ در مغولستان داراي نوعي اقتدار بوده، هر چند كه احتمالا عنوان فرمانروايي نداشته است. به هر حال گفته شده كه در آن سال ميرزا الغ بيگ فرمانرواي ماوراء النهر به مغولستان لشكر كشيد و شيرمحمد را شكست داد. اما به گفته چيني ها اين حادثه در زمان ويس خان كه پس از كشتن نقش جهان در ١٤١٨ بر مغولستان حكومت مي كرد، اتفاق افتاده است. بنابراين به نظر مي رسد كه مطلع السعدين و تاريخ رشيدي در خصوص شيرمحمدخان اتفاق نظر دارند تا آنجا كه هر دو معتقدند كه وي درست تا لحظات جلوس ويس خان بر تخت سلطنت، در قيد حيات بوده، اما هيچ يك به صراحت نمي گويند كه او از فرمانروايان آن سلسله بوده است.

شايد به همان ترتيبي كه در فوق، ليست خانان فرمانروا را از روي منابع مختلف در كنار هم قرار دادم، نشان دادن اختلافات منابع در مورد پسران خضر خواجه هم كه بعضي از آنها به مقام فرمانروايي رسيده و بعضي از آن مقام محروم بوده اند، مفيد بوده باشد.

روضه الصفا بدين ترتيب آورده: -

١) شمع جهان

٢) شيرعلي

٣) شاه جهان اوغلان

ظفرنامه چنين اظهار نظر كرده:

١) شمع جهان

٢) محمد اوغلان

٣) شيرعلي

٤) شاه جهان

در حالي كه تاريخ رشيدي مي گويد: -

١) محمدخان

٢) شمع جهان

٣) نقش جهان

عبارت برگرفته از ترجمه دكتر برتشنيدر، از تاريخ مينگ چنين ادامه مي يابد (١): -

«يانگ دهم پس از جلوس بر تخت، سفيري را با نامه و هدايا به نزد پادشاه بيه - شي - با - لي (٢) فرستاد اما در آن هنگام هيه - دي - ره - هو - جو (٣) وفات يافته و پسرش شه - مي - چه - گان (٤)، جانشيني وي شده بود. فردا خير يك سال بعد سفيري را همراه با مقداري يشم نتراشيده و تعدادي اسب خوب، به عنوان باج، پيش امپراتور فرستاد. با اين سفير به خوبي رفتار شد و به او پاداش دادند. در همان ايام، آن - كو - تيه - مو - ره، شاهزاده هامي، به وسيله گوي - لي - چي، خان مغول ها مسموم شد و شه - مي - چه - گان با فرد اخير به جنگ پرداخت. امپراتور براي اظهار تشكر سفيري را همراه با هدايا به نزد او فرستاده توصيه كرد كه با، توتو، شاهزاده هامي مناسبات دوستانه اي داشته باشد.

«در سال ١٤٠٦ شه - مي - چه - گان باج فرستاد و از قرار معلوم امپراتور ليو - مو - ره را كه يك صاحب منصب عالي رتبه بود با هدايايي به بيه - شي - با - لي اعزام داشت. شه - مي - چه گان در سال ١٤٠٧ سه بار خراج تقديم كرد. فرستادگان او دستور داشتند براي فتح مجدد سه - مه - ره - هن، كه به گفته آنها سابقا متعلق به بيه - شي - با - لي بوده، از سربازان چيني تقاضاي مساعدت نمايند. امپراتور، خواجگان خود، په تاي و لي ته را به همراه ليو - تيه - مو - ره، به بيه - شي - با - لي فرستاد تا از روي احتياط درباره موضوع تحقيق كنند. فرستادگان پارچه هاي ابريشمي به پادشاه تقديم كردند و مورد استقبال قرار گرفتند. آنها سال بعد به هنگام بازگشت خبر آوردند كه شه - مي - چه - گان وفات يافته و برادر جوانترش، مه - هه - مه (٥)، جانشين او شده است. پس امپراتور همان سفيران را يك

__________

(١). ٤٢ - ٢٣٩. pp. ii ,sehcraeser. dem.

(٢). بش باليق: نام چيني مغولستان، چنانكه در ذيل خواهيم ديد. - مصحح

(٣). به گفته ظفرنامه، خضر خواجه در ١٣٩٩ وفات يافت ...

(٤). شمع جهان. (م)

(٥). محمد (م)

بار ديگر به بيه - شى - با - لى فرستاد تا به ياد خان متوفى قربانى كنند و هدايايى نيز به مه - هه - مه بخشيد. هنگامى كه فرستادگان امپراتور در ١٤١٠ در سر راه خود به سه - مه - ره - هن از بيه - شى - با - لى مى گذشتند، مه - هه - مه با آنها به خوبى رفتار كرد، وى سال بعد هيأتى را به دربار چين فرستاده اسبان خوب و پلنگى نيز تقديم داشت.

«هنگام بازگشت اين هيأت، «آن» نامى با ايشان همراه شد و پارچه هاى ابريشمى زربفت براى پادشاه برد. در همان ايام فرستاده اى از جانب وا - لا (اويرات ها) آمده شكايت كرد كه مه - هه - مه در صدد تهيه سپاه است تا با وا - لا وارد جنگ شود. امپراتور اخطارى براى او فرستاد. در ١٤١٣ مه - هه - مه يكى از سرداران خود را با خراج به چين گسيل كرد. وقتى فرستاده به كان سو رسيد، مردم و اولياى امور نظامى به دستور امپراتور به گرمى از او استقبال كردند»

«در سال بعد (١٤١٤) مردمى كه از سى - يو بازمى گشتند خبر آوردند كه مه - هه - مه - و برادرش بلافاصله درگذشته اند. امپراتور بار ديگر «آن» را همراه با نامه تسليتى به بيه - شى - با - لى فرستاد. مه - هه - مه - به هنگام مرگ، پسر نداشت به همين علت برادر زاده اش نه - هيه - شى - جى - هان (١) به جاى او نشست و در بهار ١٤١٦ هيأتى را به نزد امپراتور فرستاد تا وى را از مرگ عموى خود باخبر سازد. امپراتور، خواجه لى - ته را فرستاد تا به ياد پادشاه متوفى قربانى كرده و به جانشين او لقب وانگ (پادشاه) اعطاء نمايد. در ١٤١٧ نه - هيه - شى - جى - هان هيأتى را به نزد امپراتور گسيل كرد تا خبر ازدواج خود را با يكى شاهزاده خانم هاى سه - مه - ره - هن به اطلاع او برساند (٢). و در مقابل اسبها [ى تقديمى] لباس و اثاثيه عروس تقاضا كرده بود. بنابراين ٥٠٠ توپ پارچه ابريشمى رنگارنگ و ٥٠٠ توپ پارچه ابريشمى سفيد به عنوان هديه عروسى به پادشاه بيه - شى - با - لى بخشيده شد.

«در ١٤١٨ فرستاده اى به نام سو - كو از بيه - شى - با - لى آمده خبر داد كه پادشاه او (نه - هيه - شى - جى - هان به دست عمويش وى - سز (٣) كشته شده و وى - سز خود را

__________

(١). نقش جهان. (م)

(٢). نويسندگان مسلمان گزارش اين ازدواج را ضبط نكرده اند.

(٣). ويس. (م)

پادشاه خوانده است در همان هنگام وى - سز همراه با قوم خود از اقامتگاهش به سوى غرب حركت كرده و نام سابق امپراتورى (بيه - شى - با - لى) را به اى - لى - با - لى تغيير داد. امپراتور اعلام كرد كه دخالت در امور داخلى كشورها شيوه او نيست. امپراتور به سو - كو رتبه توتو تسه ئين شى بخشيد و در همان حال خواجه يانگ چونگ را با هيأتى به نزد وى - سز فرستاده، هدايايى از جمله خدنگ، شمشير، زره و پارچه هاى ابريشمى به پادشاه تقديم داشت. رئيس هو - داى - دا (١) و بيش از هفتاد تن ديگر از مردم اى - لى - با - لى نيز هدايايى دريافت داشتند. بعدها وى - سز همچون مادرش سو - لو - تان - ها - توم (سلطان خاتون) غالبار به دربار چين (٢) خراج مى فرستاد.

وى - سز در ١٤٢٨ درگذشت و پسرش يه - سين بو - هوا (٣) به جاى او نشست. وى نيز بلافاصله به دربار چين خراج فرستاد. خراجى هم از سوى بو - ساى - اين، داماد شاه متوفى تقديم شد.

«يه - سين بو - هوا در ١٤٤٥ فوت شد و يه - مى - لى - هو - جو (٤)، جانشين او شد. فرد اخير، شتران و مقدارى يشم خام به وزن ٣٨٠٠ كين به عنوان خراج فرستاد و اما يشم هاى مذكور از بهترين نوع آن نبود. دولت چين در مقابل هر دو كين يشم، يك توپ ابريشم سفيد ارسال داشت.

«در سال ١٤٥٧ يك فرستاده چينى همراه با هدايايى به، اى - لى - با - لى به نزد پادشاه اعزام شد و در سال ١٤٥٦ (٥) نيز به همان ترتيب. پس از آن ارسال خراج از اى - لى - با - لى هر سه سال يا پنج سال يك بار انجام مى گرفت، و تعداد كسانى كه به عنوان فرستاده اعزام شدند از ده تن تجاوز نمى كرد. بعدها به ندرت سفرايى از آن كشور در دربار چين مشاهد مى شد.»

__________

(١). به نظر مى رسد اين شخص خدايداد امير كاشغر بوده باشد كه نفوذ زيادى در مغولستان داشت ... فرستادگان شاهرخ به چين در ١٤٢٠، خدايداد را در حالى ملاقات كردند كه در مغولستان اقتدار بسيار زيادى داشت.

(٢). فرستاده شاهرخ در ١٤٢١ سفير اويس خان را كه باتو تيمور آنكا نام داشت در پكن ملاقات كردند.

(٣). ايسان بوغاى دوم منابع اسلامى ...

(٤). ايميل خواجه منابع اسلامى ذكرى از اين خان به ميان نياورده اند.

(٥). احتمالا دو تاريخ فوق بايد جابجا گردد.

نظرى اجمال به خانان مغولستان

(عمدتا از ارسكين)

ايسان بوغاخان، ظاهرا آن چنانكه در مغولستان گفته شده از حدود ٧٢١ هجرى قمرى (١٣٢١) به قدرت رسيده و تا ٧٣٠ (١٣٢٠) سلطنت كرده است.

يك روزگار فترت

تغلق تيمورخان پسر ايسان بوغا، متولد حدود ٧٣٠، آغاز به سلطنت ٧٤٨ (١٣٤٧)، وفات ٧٦٤ (١٣٦٣).

غصب پادشاهى از سوى امير قمر الدين. لشكركشى تيمور به مغولستان در ٩٤ - ٧٦٨ (١٣٩٢ - ١٣٦٧) بر ضد او انجام گرفت.

خضر خواجه خان، پسر تغلق تيمور، در ٧٩١ قبل از مرگ قمر الدين بر تخت نشست.

وى تا سال ٨٠١ سلطنت كرد و پسرش جانشين او شد.

شمع جهان، برادرش به جاى او نشست،

نقش جهان، برادرش جانشين او بود،

محمدخان، پسرش جانشين وى شد،

شيرمحمدخان، برادرزاده اش به جاى او نشست،

سلطان ويس خان، پسر شيرعلى اوغلان، برادر شيرمحمد. سلطان ويس خان در ٨٣٢ (٩ - ١٤٢٨) كشته شد. (١)

با مرگ ويس خان انشعابى در ميان مغولان روى داد، برخى هواخواه يونس خان پسر ارشد ويس و گروهى طرفدار ايسان بوغاى دوم پسر جوانتر او بودند.

__________

(١). عبارات داخل پرانتز فوق بر طبق سالنامه هاى چينى بايد به ترتيب ذيل باشد:

خضر خواجه متوفى ١٣٩٩

شمع جهان متوفى ١٤٠٨

محمدخان متوفى ١٤١٦

نقش جهان متوفى ١٤١٨

ويس خان متوفى ١٤٢٨

ظاهرا هر يك از اينها بلافاصله پس از مرگ ديگرى جانشين او شده است.

شرق

ايسان بوغاى دوم، در ٨٣٢ هجرى (١٤٩٢) بر تخت نشست و در تمام طول زندگانى مورد حمايت مغولان شرقى بود، در ٨٦٦ (١٤٦٢) (١) درگذشت و پسرش جانشين او شد.

دوست محمدخان، كه در نواحى شرقى (اويغورستان و غيره) حكومت مى كرد و در ٨٣٧ (٩ - ١٤٦٨) فوت شد.

كبك سلطان اوغلان، پسر او مدتى بر حدود تورفان يا اويغورستان حكومت داشت كه در آنجا به قتل رسيد.

سلطان احمدخان، پسر دوم يونس خان كه بر مغولان شرقى در آقسو و اويغورستان فرمان مى راند، او كه معمولا به الاچه خان - «خان قاتل» مشهور است بر آن بود تا خود را فرمانرواى مطلق دشت ها كرده، رؤساى آنها را نابود كند و از قدرت قبايل آن بكاهد. شيبانى خان در ٩٠٨ (٣ - ١٥٠٢) او را شكست داد و سلطان احمد در ٩٠٩ (٤ - ١٥٠٣) از غصه هلاك شد.

غرب

يونس خان، كه در ٨٣٢ (١٤٢٩) بيرون رانده شده بود، در ٨٦٠ (١٤٥٦) بازگشت و بر غرب مغولستان سلطنت كرد. دشمنى هاى ميان مغولان شرقى و غربى تا زمان مرگ كبك سلطان برادرزاده ارشد او همچنان باقى بود اما وى بدون رقيب سلطنت كرد.

در نيمه دوم زندگانى او قبايل دوردست دشت ها از شيفتگى وى به شهرها اظهار نارضايتى كرده از اطرافش پراكنده شدند و سلطان احمد يا الاچه خان پسر دوم او را به خانى برداشتند - بدين ترتيب در طول زندگانى يونس خان، براى بار دوم پادشاهى به دو بخش تقسيم شد. وى در ٨٩٢ هجرى (١٤٨٧) درگذشت.

سلطان محمودخان، پسر ارشد يونس خان، در تاشكند به جاى پدر نشست و رياست قبايل غربى را نيز به دست گرفت. وى در ٩٠٨ از شيبانى خان شكست خورده، تاشكند و سيرام را از دست داد و سرانجام در ٩١٤ هجرى (٩ - ١٥٠٨) به فرمان شيبانى مقتول شد.

__________

(١). مطابق روايات چينى، ايسان بوغاى دوم در ١٤٤٥ درگذشت و يه - مى - لى - هو - جو (ايميل خواجه) نامى به جاى او نشست. ايميل خواجه شخصى است كه ظاهرا هيچ يك از منابع اسلامى، نامى از وى به ميان نياورده اند.

پس از مرگ سلطان احمد، مغولستان دچار جنگ هاى متعدد داخلى و آشفتگى فراوان شد. برادر بزرگتر او سلطان محمود از غرب به ممالك وى تاخت. پسران متعدد سلطان احمد با يكديگر به منازعه برخاستند. گروه هايى از مردم و نيز قرغيزها از تنه هاى اصلى جدا شدند. آشفتگى و جنگهاى داخلى چندين سال دوام داشت. ابا بكر (دوغلات) كاشغرى توسط قلماق ها و قزاق ها بر مملكت تسلط يافت. پس از آن قبايل مغولستان هرگز تحت رياست يك تن واحد با هم متحد نشدند. دو تا از خانات و اتحادى از قرغيز - قزاق، ظاهرا از ميان خرابى هاى خانات مغولان سر بيرون آوردند. سلطان منصور پسر ارشد سلطان احمد در آقسو، تورفان و غيره مستقر گشت و خانات جديدى در كاشغر و ولايات غربى تأسيس شد.

شرق

منصورخان، پسر ارشد سلطان احمد كه فرمانرواى تورفان و ولايات شرقى - يعنى اويغورستان شناخته شد و بر آنجا فرمان مى راند. وى در ٩٥٠ (٤ - ١٥٤٣) درگذشت در حالى كه دو سال به اتفاق پدر و بيش از چهل سال شخصا سلطنت كرده بود. پسرش شاه خان جانشين او شد.

غرب

سلطان سعيدخان، پسر سوم سلطان احمد، در رجب ٩٢٠ (سپتامبر ١٥١٤) يا يازده سال پس از مرگ پدر، كاشغر را گرفت و ابا بكر ميرزا را بيرون راند. وى در ١٦ ذيحجه ٩٣٩ (٩ ژوئيه ١٥٣٣) درگذشت؛ و پسرش عبد الرشيدخان به جاى او نشست كه وى نيز در ٩٧٣ فوت شد؛ و پسرش عبد الكريم جانشين او شد.

در اين ميان قرغيزها تحت فرمان خانان خود در دشت هاى قرغيز مستقر گشتند و با گذشت زمان نوعى اتحاد و همبستگى با اوزبكان قزاق تشكيل دادند. گروه اخير تا حدودى توانسته بود تا آن روز دوام بياورد و «گروه سوم قرغيز» نام گرفته بود.

امراى كاشغر يا آلتى شهر كه معاصر خانان مغولستان بوده اند:

امير تولك، الوس بيگى (يا رئيس قبيله) خانان مغول، معاصر ايسان بوغاى اول؛ امير بولاجى جانشين او شد؛ برادرش تغلق تيمور را بر تخت سلطنت نشانيد؛

امير خدايداد پسرش جانشين وى شد و گفته شده حدود نود سال در كاشغر سلطنت كرده. وى احتمالا اندكى بعد از ٧٤٨ هجرى (١٣٤٧) جانشين پدر خود شده بود. در زمان او، عمويش قمر الدين، خانى مغولان را غصب كرد و براى مدتى (ظاهرا) بخش بزرگى از آلتى شهر نيز در اختيار او بود. شرح وقايع تاريخى دوران امير خدايداد بسيار مبهم است.

امير سيد على نوه خدايداد (به واسطه پسرش سيد احمد) جانشين او شد. سيد على حدود بيست و چهار سال - ٨٣٨ تا ٨٦١ هجرى (١٤٣٥ تا ١٤٥٧)، سلطنت كرد و پسرانش به جاى او نشستند،

محمد حيدر ميرزا در كاشغر كه برادرش او را از آنجا بيرون راند.

سانيز ميرزا، در ياركند كه برادرش را از كاشغر بيرون راند و هفت سال سلطنت كرد. وى در ٨٦٨ هجرى (٤ - ١٤٦٣) در گذشت.

محمد حيدر ميرزا پس از مرگ برادر جانشين او شد. گفته شده كه وى مجموعا بيست و چهار سال سلطنت كرده كه هشت سال آن همراه با اقتدار جزئى و شانزده سال آن با اقتدار كامل بوده است. در ٨٨٥ (١٤٨٠) برادرزاده و ناپسرى اش ابا بكر او را بيرون راند.

ابا بكر ميرزا پسر سانيز ميرزا چهل و هشت سال تمام سلطنت كرد. سال هاى پادشاهى او احتمالا از تاريخ تصرف ياركند در حدود ٨٧٣ هجرى (٩ - ١٤٦٨) محسوب مى گردد. وى سرانجام از سلطان سعيدخان، سومين پسر سلطان احمدخان (الاچه سلطان) كه موجب تغيير سلسله شد، شكست خورد و بيرون رانده شد. نگاه كنيد به خانان مغولستان در فوق. ابا بكر در ٩٢٠ هجرى به قتل رسيد.

شايد ارائه فهرستى از سلسله خانان چغتايى، شاخه غربى (ماوراء النهر) براى روشن ساختن قضايا مفيد بوده باشد، اين فهرست به نقل از طبقات سلاطين اسلام (١) (ص ٢٤٢) اثر آقاى استانلى لين پول به شرح ذيل است.

__________

(١). نام اصلى كتاب seitsanyd nadmmahum است كه تحت عنوان فوق، توسط عباس اقبال به فارسى ترجمه شده است.

شروع سلطنت

تسلط تيمور در ٧٧١ هجرى قمرى ١٣٧٠ ميلادى

جدول شجره نامه خاندان چغتاى

توجه: بخش اول اين جدول (تا تغلق تيمور) عمدتا از روى يادداشت هاى سرهاورث كه در طبقات سلاطين اسلام تأليف آقاى لين پول در مقابل نسخه ٢٤٢ منتشر شده، تكميل گرديده است.

بخش دوم، از تاريخ رشيدى، به طورى كه در بخش دوم مقدمه توضيح داده شده. شماره هايى كه در پرانتز نيستند، مشخص كننده سلطنت خانان سلسله ماوراءالنهار هستند كه در فهرست صفحه يكصد و دوازده و يكصد و سيزده بخش دوم مقدمه، نشان داده شده است.

جدول شجره نامه خاندان تيمور

ادامه جدول خاندان تيمور

جدول شجره نامه امراى دوغلات

بخش 3: سرزمين مغولان

بخش ٣

سرزمين مغولان

كرسي نيرومندترين پادشاه در هر كجا كه بود

در شهري كهن يا تازه

چشمش مي توانست ناظر باشد از

ديوارهاي معروف خان بالغ (١)

كرسي خان (٢) ختاي،

و سمرقند، تختگاه تيمور در كنار جيحون،

تا پكين (٣) پادشاهان سينا؛ و از آنجا

تا آگره و لاهور مغول كبير ...

- بهشت گمشده، كتاب ١١

تاريخ ميرزا حيدر فضاي بسيار گسترده اي را دربر مي گيرد. به تعبير جغرافيون عصر ما شايد بتوان گفت كه موضوع اين اثر در ارتباط با تركستان غربي، بخارا، فرغانه، ولايت روسي سميره چنسك (٤) (يا هفت رود)، ولايت چيني ايلي (زونگاريا)، تركستان شرقي،

__________

(١). ulabmac.

(٢). nac naiahtac.

(٣). niuqap.

(٤). ksnehc erimes.

تبت، لاداخ، بالتيستان، گيلگيت (١) و دولت هاي مجاور، چيترال، و خان، بدخشان، افغانستان، كشمير و هند شمالي است. با اين حال برخي از اشارات آن، حتي كشورهايي را كه در ماوراي اين نواحي قرار گرفته، در بردارد. اما كتاب مذكور يك اثر تاريخي، به ويژه تاريخ شاخه شرقي چغتاييان - يعني مغولان واقعي - است و به همين جهت درون سرزمين اصلي آنها و نواحي مجاور آن، صحنه عمده حوادث مي باشد. توصيف موقعيت و وسعت اين ناحيه آسان است اما اختصاص يك نام واحد براي همه آنها مشكل مي باشد.

حدود مذكور در هيچ دوره اي به طور كامل قابل تعريف نبوده و تنها در يك دوره بيست ساله چنين موقعيتي داشته است. حتي نام هاي «جته» و «مغولستان» كه بخشي از اين حدود بدان معروف بوده در حال حاضر نه تنها مهجور است بلكه تعيين دقيق محلي كه شامل نواحي مذكور باشد تاكنون موجبات برخي ترديدها را فراهم آورده، بعلاوه هرگز نام احدي كه متصدي امور تمام خانات باشد عملا به ميان نيامده است. ميرزا حيدر معمولا از «مغولستان» و «كاشغر» سخن مي گويد اما روشن نيست كه آيا منظور او از كاشغر فقط شهر و حومه آن است يا تمام ولايات آلتي شهر - شش شهر (٢) تركستان شرقي - كه بنا به گفته هاي مكرر او، زماني كه با فرغانه يكي مي شد، منگلاي سويه يا «آفتاب رو» (٣) نام مي گرفت. اين خطه، قريب به يقين با ولايات فرغانه و تركستان منهاي نواحي كاشغر، تورفان و هامي در منتهي اليه شرق؛ يا به عبارت ديگر با فرغانه و آلتي شهر مطابقت دارد. با اين حال حتي اگر تمام ناحيه را با دو نام «مغولستان و منگلاي سويه» بخوانيم باز هم تعريف آن خالي از اشكال نخواهد بود. در نگاه اول چنين به نظر مي رسد كه مولف حدود آن را بسيار دقيق تشريح كرده؛ اما اين مورد به دو دليل كامل نيست. نخست آن كه او از ولاياتي سخن مي گويد كه چندين بار آنها را به هم آميخته اما

__________

(١). tiglig.

(٢). شش شهر عبارت بودند از كاشغر، يانگي حصار، ياركند، ختن، اوش - تورفان، و آقسه، به گفته دكتر بللو از وقتي كه آلتي شهر، يتي شهر يعني هفت شهر شده، مرالباشي را نيز گاهي اوقات به اين فهرست افزوده اند (١٨٥. p ,troper dnakray) شايد اين نام در اصل خوقندي و متعلق به قرن اخير قرن نوزدهم بوده باشد.

(٣). جهت اطلاع بيشتر در مورد اين نام ر. ك: به يادداشت ص ١٩٤، پي نوشت شماره ١٧.

هميشه به شكل واحدي از آنها نام نمي برد، ديگر آنكه به عادت همه آسيايي ها وقتي به توصيف ناحيه اي اقدام مي كند از بخش يا شكل جغرافيايي به عنوان سرحد سخن مي گويد اما روشن نمي سازد كه داخلي است يا بيروني - يعني آيا آن ناحيه محدود، رشته كوه يا درياچه، در داخل ناحيه اي قرار دارد كه وي از آن سخن مي گويد يا در بيرون از آن قرار گرفته. علاوه بر مبهمات در مورد تصرف اتفاقي مغولستان از سوي خانان مغول نيز تناقضاتي موجود است. اينها اگرچه هميشه آن را حق قانوني خود مي دانستند اما به ندرت بيش از يك يا چند محل، يا ناحيه داخل مرزهاي آن را در اختيار مي گرفتند و حتي معمولا قادر به نگهداري اين نواحي براي مدتي طولاني نبودند. بنابراين فرغانه عملا نمي توانسته بخشي از ممالك خانان مغول را تشكيل دهد هرچند كه در اصطلاح جغرافيايي ممكن است فرغانه مشمول «منگلاي سويه» بوده باشد. به هر حال، با اين ترتيب و براي نشان دادن توصيفات مولف، مناسب است كه بگوييم فرغانه اسما ضميمه مغولستان و آلتي شهر بوده، به طوري كه پس از در نظر گرفتن مقتضياتي كه در ادوار مختلف براي ترقي و تنزل صورت گرفته، شايد بتوان عبارت زير را (تا حد امكان) بيانيه اي محسوب داشت براي وسعت ممالك خانان مغول، از حدود نيمه قرن چهاردهم تا نيمه قرن شانزدهم.

بخش مركزي وجود نداشت، اما مغولستان - يا همچنانكه در اوايل آن دوره گفته مي شد، جته - كه يك «مرغزار» يا سرزمين چوپاني خاص، و خطه اصلي قبيله غالب بود، مي توانست بخش اصلي محسوب گردد. مرز غربي آن به استان شاش، تاشكند فعلي محدود مي شد كه ظاهرا شامل تمام اراضي سفلاي دره سيحون، اندكي از قسمت علياي خجند تا حدود فرعي اريس (١) بود و شهرهايي از قبيل شاهرخيه، تاشكند و سيرام را در برمي گرفت - در شرق اين قطعه يك نواخت زراعتي، بلافاصله ارتفاعاتي ديده مي شود كه آن را از دره طالاس عليا جدا مي سازد، و به نظر مي رسد كه اين رشته كوه ها يا ارتفاعات، مرز معمولي و كلي مغول را تشكيل مي داده. در امتداد شمال شاش، ولايت

__________

(١). syra.

تركستان جاي گرفته و كوه هاي قراتو و طالاس سفلا در وسط آن قرار دارد، و از اين نقطه مجددا ارتفاعاتي ديده مي شود كه ظاهرا مرز قبايل چادرنشين بوده است. با پيچش به سوي شمال غرب، خطي از قراتو به منتهي اليه جنوب درياچه بلخاش كشيده شده و از منتهي اليه ديگر آن به سوي كوه هاي تاربارگاتاي امتداد مي يابد كه شايد تقريبا خط مرزي همان مسير محسوب گردد. به هر حال از مغولان به عنوان يك قبيله، نه در شمال غرب بلخاش چيزي مي شنويم، و نه به استثناي گريختن آنها از مقابل لشكر كين توز تيمور به داخل دره ايرتيش در ١٣٨٩ و ١٣٩٠، ردي از ايشان در شمال رودخانه ايميل كه از كوه هاي تارباگاتاي سرچشمه مي گيرد، پيدا مي كنيم. اما يك مورد استثنايي موجب شد كه مغولان به علت احساس خطر در جستجوي پناهنگاهي در آن سوي سرزمين هاي خود باشند. از كوه هاي تاربارگاتاي خطي مرزي احتمالا به طرف جنوب شرقي كج شده و به نقطه اي در دامنه شمالي تيان شان، نزديك ارومچي فعلي مي رسيد، اما اين مورد تا حدودي قابل ترديد است. كلا آنچه روشن است اين است كه ناحيه معروف به «زونگاريا» (يا سرزمين زونگار، يا جونگار، قلماق ها) بخشي از مملكت مغول را تشكيل مي داده، اما مشخص نيست كه زونگار يا حقيقتا تا چه اندازه به سوي شرق امتداد داشته.

شايد درياچه هاي ابي نور (١) و ايار نور (٢) را دربر مي گرفته و در قسمت مركزي آن مسير علياي رودخانه ايلي قرار داشته است. در جنوب با رشته اصلي تيان شان تا منتهي اليه غربي، تقريبا تا راس رودخانه نارين، مغولستان را از كوچر (٣)، آقسو، و غيره جدا كرده، در حالي كه به نظر مي رسد در غرب آبهاي منشعب كوه هاي ميان نارين و درياچه ايسيغ گول به سوي ريوس طالاس تقريبا خط فاصلي را از كاشغر و فرغانه به وجود آورده اند.

مرزهاي آلتي شهر به علت دارا بودن عواملي طبيعي، بهتر از مغولستان قابل دفاع بود.

كلا شايد بتوان گفت كه تمامي رشته هاي تاريم را همراه با آبهاي قسمت علياي سيحون دربر داشته و چنانكه در بالا مذكور شد در شمال با سرحد جنوبي مغولستان هم مرز بوده است. آلتي شهر در شرق شامل شهر و ناحيه كوچر (كه معمولا از توابع آقسو محسوب

__________

(١). ron ibe.

(٢). ron raya.

(٣). rahcuk.

مي شد) و احتمالا ناحيه درياچه لوب (١) بود؛ در حالي كه بدون قره شهر - بعدها چاليش - و در طول تمامي شرق آن، همچنانكه خواهيم ديد، ايالتي را تشكيل مي داد كه نام قديمي اش «اويغورستان» بود. در جنوب در طول تمامي منطقه، سراشيبي تند ارتفاعات تبت - كوين لون (٢) و آلتي تاغ - آن را بكلي از مناطق دورتر جدا مي ساخت. بطور كلي، پامير منتهي اليه مرز غربي آن را تشكيل مي داد تا جايي كه اين حدود به طرف شمال با مرزهاي جنوبي دره رودخانه سيحون هم مرز مي گشت، زيرا اين ارتفاعات از آن وقت تا بحال ظاهرا ناحيه كاشغر را از فرغانه جدا كرده است. مشخص نيست كه مرزهاي حقيقي ناحيه پامير چه بوده، اما ميرزا حيدر هنگام صحبت از ساريغ - گول اظهار مي دارد كه آن ناحيه در نهايت داخل ولايت آلتي شهر قرار گرفته، و گاهي نيز مي بينيم و خان و شغنان با وجودي كه علي القاعده ارتباطي به موضوع نداشته از توابع كاشغر محسوب شده اند.

اين مرزها عليرغم تقريبي و معمولي بودن نمي تواند دنباله مرزهاي مذكور محسوب گردد، از يك سو هرگز از آن حدود تجاوز نكرده، و از سوي ديگر اين مرزها شامل ناحيه ايست كه پيوسته دست نخورده باقي مانده است. حقيقت امر اين است كه آنها گاه گاهي تغييرات قابل توجهي داشته اند. مثلا قبل از ظهور تيمور، تهاجمات مغول ها به شاش، تركستان و حتي ماوراء النهر، رويدادي عادي محسوب مي شد، اما در تاريخ متاخرشان، بارها نفوذ خود را به مناطقي گسترش دادند كه در حقيقت متعلق به آلتي شهر نبود. به اين ترتيب هنگامي كه امور همسايگان آنها در دست فرمانروايان قدرتمندي قرار مي گرفت، بخش هايي از مغولستان براي مدتي از آن جدا مي شد و ظاهرا تعدادي از سكنه در پيوستن به خدمت فاتح موفق وقت، ترديدي به خود راه نمي دادند.

بخشي كه به مغولستان مشهور بود به طور گسترده اي از جهات مختلف با ولايت مجاور خود در جنوب تفاوت داشت. آنجا كه سرزمين كوهستان ها، رودخانه ها و درياچه ها، سرزمين مراتع كوهستاني و مرغزاران، سرزمين دره هاي پردرخت و حتي

__________

(١). bol ekal.

(٢). nul neuk.

جنگل ها بود؛ براي مدتي شمال مناطقي را تشكيل مي داد كه تنها در صورت داشتن باران هاي موسمي متاثر از درياهاي جنوبي و يا استفاده از فنون آبياري اهالي، مي توانست حاصلخيز گردد، اين ناحيه به اندازه كافي از برف هاي مخرب و روزهاي بي آفتابي سيبري دور بود تا بتواند در بعضي قسمت ها از نوعي سبزه پوشيده شود.

ارتفاعات آن ملايم و از اين رو آب و هوايش همچنانكه ميرزا حيدر توصيف كرده، سرد و فرحبخش بود، اگر چه براي اروپاييان كه به زندگي معتدل متاثر از دريا عادت كرده اند، اين امر بايستي ظاهرا در معرض درجه حرارت فوق العاده حاصل گردد. دشت به معني واقعه كلمه - شني يا سنگي غيرمسكون، با اندكي رستني و آب يا بدون آنها - در هيچ كجا به استثناي منتهي اليه حدود شمال غربي ديده نمي شود و اگر در متن تاريخ رشيدي همه جا ضمن اشاره به مغولستان از كلمه «دشت» استفاده شده بدان علت بوده كه مولف معادل فارسي يا تركي آن را به كار برده، با اين حال معني واقعي آن بايستي «سرزمين باز» يا «سرزمين عاري از آبادي ها و زراعت - «استپ» - باشد كه اين واژه معادل انگليسي ندارد.

به هر حال شايد اين بدان معني باشد كه ناحيه مذكور از هر جهت مناسب آداب و رسوم جمعيت پراكنده چوپانان و شبانان چادرنشين بوده و به همين جهت موجب رشد و گسترش و حداقل جذب قومي شده كه مي توانسته نيازمندي هايش را از آن ناحيه برآورد.

اما پرداختن به حرف مسالمت آميز افزايش گله ها و ملازمت رمه ها تنها مشغوليت مردمي با آداب و رسوم مغول ها نيست. شايد خواست اصلي آنها داشتن قطعه زميني بوده تا بتوانند از آنجا بر همسايگان مستقر و ثروتمند خود بتازند، و به جايي نياز داشتند كه در صورت شكست بتوانند بدانجا عقب نشيني كرده و پناهگاهي پيدا كنند - به طور خلاصه، زميني كاملا به دور از دسترس و باير كه به تعبير خود آنها به يكباره محل امني براي عقب نشيني بوده، و قطعه مهمان نانوازي براي دشمن متعاقب باشد؛ زيرا هرجا كه ايشان كوچ مي كردند تمام منابع مملكت - تداركات غذايي، حمل و نقل، پناهگاه - به همراه ايشان حركت مي كرد و معمولا به تنهايي احتياجات خود را رفع مي نمودند. اين ها قلعه يا

آبادي يا دارايي هاي غيرمنقول ارزشمندي نداشتند كه مورد تخريب مهاجمي قرار بگيرد و جمعيت ساكني را بلا دفاع نمي گذاشتند تا دشمن بتواند از آنها كين توزي كند؛ به همين جهت كودكان و سالخوردگان قسمتي از اردو را تشكيل مي دادند و بدون شك بسياري از شيوه هاي متداول ايام سكونت قبيله در اردوگاه، در حالي كوچ نيز به كار گرفته مي شد. در ايام صلح - يا بيشتر در ايام بيكاري - احتمالا علاوه بر پرورش شتر و گوسفند كه فرآورده هاي اصلي غذاي آنها را تشكيل مي داد، به مقدار زيادي نيز يابو تربيت مي كردند، زيرا به هنگام جنگ و تاخت و تاز، نياز كلي به وجود آنها احساس مي شد.

سهولت حركت چه در هنگام حمله و چه در موقع عقب نشيني بايستي بيش از هر چيز ديگري براي آنها اهميت داشته باشد و ما مي بينيم كه دشمنانشان را بيشتر با تحركات خود از حركت بازمي داشته اند تا با توان رزمي. در حقيقت معناي واقعي جنگ از نظر آنها چنانكه از درگيري با همسايگانشان برمي آيد عبارت بوده از حرفه اي كه به احتياط مفرطي نياز داشته است. درست است كه مي خوانيم شماره سپاهيان درگير در جنگ به صدها هزار بالغ مي شده و با كشته شدن هزاران نفر از طرفين، معركه جنگ گرمتر مي گشته، اما بايد توجه داشت كه صرف نظر از اين حقيقت كه جمعيتي با چنان ابعادي نمي تواند اين همه جنگجو داشته باشد، بلكه آن تعدادي هم كه معمولا شرقي ها در كلام خود ذكر كرده اند غير واقعي مي باشد، لازم به ذكر است كه آنها در شرح مفصل جنگي ويژه يا حادثه اي مخصوص، ارقامي را ذكر نموده اند كه در حقيقت خيلي بيشتر از تعداد واقعي بوده است.

اين مورد بخصوص كه پس از نخستين ربع قرن شانزدهم، قبايل متحد يكديگر مي گشتند، بايستي بيشتر مربوط به قبايل مغول و چادرنشين بوده باشد. به نظر مي رسد در دوران سلطنت امير تيمور، مغول ها تحت فرمان يكي از بهترين رهبران خود، يعني قمر الدين، هميشه در رويارويي با سربازان امير تيمور از آنها شكست مي خورده اند. با اين حال هرگز به طور كلي متوقف نمي شده اند چنانكه فاتح بزرگ تمام قدرت و منابع خود را به كار برده و در گروه هاي جداگانه تا دورترين مرزهاي قلمرو آنان به تعقيبشان

پرداخته است. مشكل امير تيمور چگونگي شكست مغولها در جنگ يا تهاجم به سرزمين آنها نبود، بلكه موضوع چگونگي گرفتن نيروهاي كافي از آنها به منظور ايجاد تاثير گسترده در مردم بود؛ اما مغولها نيز به نوبه خود ظاهرا هرگز به داخل ممالك تيمور حمله نمي كرده اند، مگر زماني كه او و سربازانش در جاي ديگري در پي جنگ بوده اند.

بعدها الغ بيگ دچار همان مشكل گشت، او فقط يكبار و تصادفا به واسطه خيانت يكي از مردم خود آنها كه زمينه را براي استفاده از فرصتي غيرمنتظره آماده ساخت، توانست ضربتي بر مغولها وارد آورد. و باز هم بعدها - در قرن شانزدهم - زماني كه قرغيزها و قزاق ها مي بايستي تا حدود زيادي جانشين مغولها در سرزمين آنان و متعلقاتشان باشند، و خان هاي اسمي مملكت (سلطان سعيد و جانشينش) مراكز اداري آنها را در كاشغر به دست بگيرند، عليرغم خلاصه گويي ميرزا حيدر، ظاهرا بديهي به نظر مي رسد كه رويه چادرنشينان براي آنها عملا كارهاي ماهرانه محسوب مي شده است. حتي چنانكه مي گويند اگر در آن روز جنگي درمي گرفت ايشان معمولا شكست مي خوردند. شايد تنها قدرتي كه مغولان پس از روزگار تيمور، از ترس به آن پيوستند، قدرت اوزبكان در نخستين روزهاي شكل گيري آن بود. قبايل متحد اوزبك تحت رهبري شيباني خان، همچنان ويژگي ها و خصوصيات مردم چادرنشين را حفظ كرده بودند، و ذكر اين نكته مهم است كه اگرچه با مغولان همانگونه رفتار مي شد كه در مورد مردم كشورهاي پست متداول بود اما با وجود اين عده زيادي از آنها تحت فرمان شيباني خان درآمده و در مقابل نيروهاي پيشرفته تر بابر و ميرزايان خراسان او را ياري رسانيدند. ظاهرا آنها مي ترسيدند با كساني خود را مقايسه كنند كه قادر بودند در مقابل ايشان از شيوه هاي خود آنان استفاده نمايند، يا در حقيقت با اسلحه خود آنان با آنها بجنگند.

در جاي جاي تاريخ ميرزا حيدر به همان سياق ظفرنامه و كتب ديگر، ذكري از «شهرها» يا «آبادي ها» ي مغولستان به ميان آمده؛ اما شيوه مذكور اگر چه هنگام سخن گفتن از ممالك آباد ماوراء النهر، تركستان، و آلتي شهر ضرورت كامل دارد، با اين حال استفاده از آن درباره الوس يا اردوگاه هاي مردم چادرنشين تا حدودي اصطلاح گمراه

كننده اي خواهد بود. يك نويسنده بومي كه تاريخ كتاب او از نيمه نخست قرن چهاردهم آغاز مي گردد، در چند جمله تصوير گويايي از مغولستان زمان خود - يا بخشي از تركستان دوره هاي بعدي تا كنون - ارايه داده است. به نوشته او «از زماني كه سپاه تاتارها ناحيه را تخريب كردند تنها بخش كوچكي از جمعيت در آن ساكن گرديده است. به گفته شخص مورد اعتمادي كه سراسر آن سرزمني را زير پا گذاشته بود، در تركستان به غير از خرابي ها و بقاياي آثار كم و بيش محو شده، چيز ديگري به چشم نمي خورد. انسان با مشاهده مسافتي از توابع يك دهكده كه پر از گياهان زيباست اميدوار مي شود كه در سر راه خود بعضي از اهالي را ببيند اما صرفا به خانه هايي برمي خورد كه كاملا متروكه شده اند. جمعيت فقط تركيبي است از چادرنشينان - يعني شبانان و چوپاناني كه هرگز خود را پايبند زمين هاي كشاورزي يا محصولات كاشتني نساخته اند. به غير از گياه خود رويي كه مخصوص استپ هاست هيچ نوع گياه ديگري در آنجا ديده نمي شود.» (١)

اگرچه شهرهاي موجود در آن سرزمين به معناي واقعي كلمه، منظم بوده اند اما هنگامي بنا شده اند كه ناحيه مذكور تحت تصرف و حكومت ديگران قرار داشته و قبل از دوره اي بوده كه چادرنشينان مغول آنجا را به صورت سرزمين بومي خود درآورده اند.

اويغورها كه يك قبيله نسبتا با فرهنگي در مقايسه با قبايل ديگر بودند، به مدت كمتر از يك قرن قبل از ظهور مغولها، اگر چه بخش اعظم آن سرزمين و نه كل آن را در اختيار داشته اما احتمالا كم و بيش بنيانگذار چند شهر مهم بوده اند؛ در همان حال در ايام مذكور تمام مغولستان در تصرف قراختايي ها بوده كه با وجود آميختگي زياد احتمالي با قبايل چادرنشين، ظاهرا در شهرهايي نيز ساكن بوده اند كه داراي ساختمان هاي محكم و برخوردار از فرهنگ بوده است. اما انقياد طوايف مغول از سوي چنگيز و جانشينان او نقطه پاياني بر اين پيشرفت ها گذاشت و از آن هنگام تا پايان تاريخ ميرزا حيدر (و شايد هم مدتها پس از آن)، اين سرزمين به وضعيتي صرفا شباني رجعت كرد. بنابراني موقعي كه ما در مورد شهرهاي طراز، بالاساغون، ايمل، بش باليق، آلمالغ و غيره در ايام مغول

__________

(١). ر. ك: مسالك الابصار تاليف شهاب الدين، ترجمه كاترمر، در (٢٥٧. p ,. iiix. rtxe te. ton).

مطلبي مي خوانيم، مشكل مي توانيم آنها را شهرهايي مغولي بدانيم، بلكه بيشتر اردوگاه هايي - عليرغم موقعيت مركزيت و فراواني جمعيت برخي از آنها - محسوب مي شده اند كه در محل بقاياي اين امكنه و يا نزديك به آن قرار داشته اند.

در ممالك پيشرفته تري كه سپاهيان مغول آنها را گشودند - در ايران، ماوراء النهر، تركستان و غيره - آثاري از شهرهاي محو شده يا حتي ويران گشته به روش معمول (مگر در جريان جنگ ها) وجود ندارد و ظاهرا بازگشت به سطح زندگاني چادرنشيني اتفاق نيفتاده است؛ اما در اين مورد فرق مغولستان با آن كشورها در اين است كه قبايل چادرنشين مرغزاران متصل به شرق - مغولستان اصلي - تحت فشار قرار گرفته و به اقتضاي عادات سرزمين خود، ريشه كن شده اند، در حالي كه در كشورهاي فروتر، آنها صرفا به عنوان فرمانروا مستقر گشته اند. مغولهايي كه پس از نخستين تهاجم، در سرزمين هاي مفتوحه، با خانان يا روساي حاكم خود اقامت گزيدند احتمالا بعد از مدتي با مردم اسكان يافته وصلت نموده و به زودي در ميان ايشان مستغرق شدند؛ اما بنابر آنچه مشهور است - و مخصوصا به اين دليل حسابي - چون در «مغولستان» يا «سرزمين مغولان»، مهاجمين خانه هاي مناسبي پيدا كردند و خود را به عنوان يكي از ملل آن سرزمين قرار دادند، حداقل براي مدتي يكي از گروه حاكمان شدند. بدون ترديد با گذشت دوره ها، تمايلي در آنها به از دست دادن هويت از طريق ازدواج با اقوام ديگري كه تا آن موقع به طور پراكنده در آن ناحيه ساكن گشته بودند، پيدا شد. اما در اين فاصله مجذوبيت آنها در مقايسه با جماعتي كه در ممالك فروتر در غرب چنين سرنوشتي داشتند، بايستي جريان كندي را طي كرده باشد. «اول» (١) يك جامعه قبيله اي بوده و شايد تعداد مغولها در آن بيشتر از همسايگانشان بوده است و اين در حالي است كه در زندگاني در مرغزاران، جدايي تا حد معين اجتناب ناپذير است. تمام اين كيفيات را بايد با آهنگ كند آميختگي قومي تركيب كرد، اما تا جايي كه شواهد نشان مي دهد احتمالا مورد مذكور تا پايان، امكان مرتفع ساختن مشكل فوق را نداشته است.

__________

(١). lua.

بنابراين در اينجا شهري پديد نمي آمد، مگر آنكه شهرهايي كه از قبل موجود بوده عنقريب رو به ويراني نهد. اما نويسندگان مسلمان كه هميشه در استعمال واژه هاي مربوط به «شهر» و «كشور»، و حتي «ملت» اشتباه كرده اند، بعيد است فرقي ميان يك شهر دايمي و مركب از ساختمان ها، و يك اردوگاه فراهم آمده از چادرهاي نمدي، فرقي قايل شوند. ميرزا حيدر در چندين مورد از شهرهاي مغولستان فقط با عنوان خرابه نام مي برد و بر اين نكته صراحت مي ورزد. هرچند كه تنها تصور منطقي اين است كه فرض كنيم وي حداقل مي توانسته در ضمن سخنان خود از شهرهاي موجود ذكري به ميان آورد و حتي به توصيف شهرهاي آلتي شهر بپردازد. «اول»، يا مجموعه اي از چادرهاي نمدي، بدون نظم يا بدون هرگونه منظور دايمي، در كنار رودخانه برپا مي شد و احتمالا در دوره مورد نظر در مركز مناطقي قرار مي گرفت كه ضمن دسترسي به مرتع، نزديكترين راه به شهر نيز بوده باشد. در اين ناحيه احتمالا ساختمان مربع يا مستطيلي شكلي از آجرهاي گلي قهوه اي رنگ وجود داشته كه با دم هاي گاوان تبتي، سرهاي بزكوهي، و رشته هاي باريك، پرچم هاي رنگي تزيين مي يافته و به احتمال نشانه اردويي مخصوص، يا تالار بار عام و محل اقامت رييس بوده كه چادرهاي گنبدي شكلي از تركه جگن در اطراف آن پراكنده شده و با قطعه هاي نمد - تماما سياه و چرب - پوشانده شده بود و زنان قبيله هر لحظه آماده بودند كه آنها را بخوابانند و همراه ديگر لوازم خانگي بسته بندي نموده بر پشت شتران بگذارند. در آنجا نشاني از دژها، حصارها، يا خيابانها نمي توانسته وجود داشته باشد. هنگام روز پشكل خشك شده گوسفند زمين محل استقرار اردو را تا عمق يك پا مي پوشاند، اين پشكل كه به وسيله باد غربي در هوا مي چرخيد مي توانست دره اي به وسعت يك ميل را با بوي زننده خود پرساخته و همه چيز، حتي سطح رودخانه را با لايه اي از سياهي بپوشاند. هنگام عصر، اين فرش نامطبوع تحت فشار هزاران گوسفندي قرار مي گرفت كه از دره هاي تنگ مجاور و در دسته هاي انبوه حركت داده مي شدند. گله ها تا هنگام شب معمولا از هم جدا نمي گشتند و در پشت سر آنها قطاري طولاني از شترهاي زانوزده با افسارهاي طنابي، و خيل در هم برهمي از

يابوها ديده مي شد كه به سرعت آماده حركت به جلوخان خيمه هاي اربابان خود بودند.

شايد بتوان برخي از حصارهاي ويران يا تپه هاي برآمده از باد و خاك را در حال حاضر نشانه اي از شهر يا قطعه اي اويغوري دانست كه صدها سال قبل خراب شده و به خرابه هاي دژ اليزابت يا قلعه نرمان، و نيز نوع زندگاني يك حاكم نشين ايالت مجاور انگلستان امروزه بيشتر شباهت دارد تا با زندگاني مردم «اول».

اردوگاه هايي از اين قبيل نه تنها هيچ ردي از محل اقامت خود بر جاي نمي گذاشتند، بلكه بعيد است كه حتي اسامي آنان در تاريخ دوام آورده باشد. بدون ترديد، آت باشي، قوچقار، جومقال، جودقوزي و غيره از آن جمله اند كه در بخش دوم تاريخ رشيدي بيشتر مورد بحث قرار مي گيرند و در چندين مورد به ذكر نام هايي پرداخته مي شود كه افزون بر اسامي موجود در ظفرنامه و جهانگشاي بوده و در حال حاضر تعيين هويت آنها غيرممكن است. آنان به عنوان يك قوم - قومي از يك ملت عاري از غرايز سودمند كه مقدر بود تابع زمين باشد و راه را براي ديگران بازكند - نمونه اي از مغول ها بودند.

دوره بعد از فتوحات جانشينان چنگيز، دوره اي آشفته و تعصب آميز بود كه موجب شد مسافران اروپايي كه مي توانستند گزارش هايي از خود بر جاي بگذارند از سفر به سرزمين مغولان محروم شوند؛ با اين حال روبروك درباره ملاقاتش با منگو قاآن (نوه چنگيز) در قراقروم در سال ١٢٥٣ يعني آغاز استقرار مغولان در ناحيه مورد نظر، ذكر مختصري از موضوع به ميان آورده كه مي تواند اطلاعي ضمني تلقي گردد. در آن هنگام قراقروم پايتخت مغول بود، تعداد زيادي از چينيان، اويغورها، و ديگر مردمان با فرهنگ، در زمره اهالي آن قرار داشتند و از قرار معلوم هرچند كه تنها شهر برجسته مغولستان محسوب نمي شد اما از تمام جهات از همه آنها به مراتب بهتر بود. هنوز ديوارهايي كه محيط آنها فقط حدود يك ميل برآورد شده موجود است و روبروك درباره آن مي گويد:

«بايد بداني كه اگر كاخ خود قاآن را استثنا كني، اين محل بهتر از قصبه دنيس مقدس (١) نخواهد بود؛ و اما خانگاه دنيس مقدس ده برابر از كاخ قاآن ارزشمندتر است:

__________

(١). sinned. ts.

شهرداراي دو خيابان مي باشد كه يكي از آنها در تصرف اعراب است و بازار در آن محل قرار گرفته و خيابان ديگر در اختيار ختايي هاست كه تماما صنعتگراند ... دوازده بتكده نيز در آنجا ديده مي شود كه به اقوام گوناگون تعلق دارد. دو مناره كه شريعت محمد ص بر آن نقش بسته و يك كليساي مسيحي در منتهي اليه شهر ديده مي شود.

شهر با ديوار گلي محصور گرديده و داراي چهار دروازه است.» (١) جهانگردان چيني قرن سيزدهم كه از مغولستان عبور كرده اند، توصيفي از مراكز مسكوني آن ارايه نداده اند، اما يكي از آنها به نام چانگ تي (كه ظاهرا نظري به آبياري داشته) به اختصار مي گويد كه در بازار آلمالغ مخازني وجود داشت كه «به آب جاري متصل بود» همچنين به گفته او، دورتر در طرف غرب در دره چو، ناحيه در تمام جهات به وسيله كانال هاي متعددي تقسيم شده بود كه كشتزارها را آبياري مي كرد، و در آنجا ديوارهاي قديمي متعدد و خرابه هاي ديگر به چشم مي خورد كه به روزگار كيتان يا قراختايي (٢) نسبت داده مي شد.

به هر حال تمام اين نشانه هاي تمدن در ايام ميرزا حيدر نابود شده بود، چنانكه خود وي در توصيف آثار باستاني آن بخش از خاناتي كه به گفته او قبلا به قراختايي معروف بوده، بدين نكته اشاره كرده است.

در تلاش براي روشن ساختن وضعيت مغولستان و نواحي مجاور آسياي مركزي، شايد بتوان پيچيدگي عمده آن را در تشريح فهرست امكنه و اشخاص تجربه كرد. نه تنها اسامي ممالك و شهرها با گذشت زمان تغيير يافته، بلكه ملل گوناگون غالبا در معرفي هر يك از آنها و در معرفي همان محل از اسامي متفاوت استفاده كرده اند. بنابراين در برخي دوره ها نام هايي ظاهر شده كه براي مدتي مورد استفاده نويسندگان قرار گرفته و سپس استعمال آنها به فراموشي سپرده شده است. مثلا در ايامي كه مغولها قدرت داشتند نام خود را بر بسياري از نواحي گذاشته بودند اما اسامي مذكور پس از افول قدرت آنها متروك شد. فتوحات تيمور نيز نام هايي را ايجاد كرد كه تنها مختص آن دوره است و شايد فقط در ميان سپاهيان او و يا كساني متداول بوده كه با دربار امير فاتح مرتبط

__________

(١). ر. ك: به ماركوپولو، اثر يول، ١، ص ٢٢٨.

(٢). ر. ك: به برتشنيدر، ١، صص ١٢٩، ١٢٧.

بوده اند. مقتضيات مذكور به انضمام استعمال كنيه براي قبايل و اقوام مي تواند يكي از مشكلاتي محسوب گردد كه تعيين هويت اسامي ارايه شده از سوي مولفين متعدد را دربر گرفته است، و مي تواند هشداري باشد در مورد قبايلي كه به سهولت تمام با مفهوم نژادي نام هاي داده شده به آنها سازگاري ندارند.

در سده هاي سيزدهم و چهاردهم چغتاييان ماوراء النهر و غرب، مغولستان را به نام جته مي شناختند، و اگر چه اين تنها يك اصطلاح تحقيرآميز، يا (همچنانكه در زير توضيح داده خواهد شد) كنيه تلقي مي شد اما چند تن از نويسندگان ايراني دوره تيموري كه آثارشان مآخذي براي ارجاعات تاريخي است، به طور گسترده از آن استفاده كرده اند.

آنچه بيشتر موجب شگفتي است شايد اظهار اين مطلب باشد كه نام بش باليق كه غالبا در تواريخ و سفرنامه هاي سده هاي ميانه، و در سالنامه هاي تاريخي چين موجود است همان است كه چيني ها آن را در بخش نخستين دوره اي كه تاريخ ميرزا حيدر آن را در برگرفته، خانات مغولستان ناميده اند. اصولا اين نام ارتباطي با مغولها يا قلمرو آنان نداشته بلكه بجاي مانده از ايامي بوده كه آن ناحيه متعلق به اويغورها بوده است. اين اسم در حقيقت صرفا نام يك شهر بوده كه اويغورها آن را ساخته بودند و به نظر مي رسد كه در آن روزگار (حدود ميانه قرن نهم) احتمالا پايتخت پنج بخش يا ايالت بوده كه تقسيمات داخلي مملكت اويغورها را تشكيل مي داده؛ يا به عبارت ديگر احتمالا به معني قبيله اي بوده كه به پنج شاخه منشعب گرديده، يا شايد شهري (چنانچه يكي از مولفين اظهار كرده) كه به پنج محله تقسيم شده بوده (١) به هر حال شايد اين بدان معنا باشد كه چيني ها آن سرزمين را به نام تركي اش (كه گاهي معادل چيني آن را - ووچانگ (٢)، ترجمه كرده اند) مي شناخته اند، و در عين حال به خود شهر نام چيني پي - تينگ (٣)، يا

__________

(١). ر. ك: به برتشنيدر، ١، ص ٢٥٨، اما آقاي واترز (srettaw) كه ظاهرا اطاعت خود را از منابع چيني برگرفته، بش باليق يا ارومچي را يكي از آن «پنج شهر» دانسته و مي گويد كه يانگي (قرا شهر فعلي) و كوييتز (كوچر حاليه) دو تا از آن پنج شهر بوده اند. وي دو شهر باقيمانده را مشخص نكرده است (١١٢ ,١٠٨. pp ,٢. on ,xix ,weiver anihc).

(٢). gnehc - uw.

(٣). gnit - iep.

«دربار شمالي» داده بودند؛ و بعدا (در اوايل قرن پانزدهم) نام تمام آن سرزمين را از «بش باليق» به «ايلي باليق» تغيير دادند.

شهر بش باليق در محل فعلي ارومچي يا نزديك به آن، واقع بوده و حومه اصلي آن تا به سوي غرب و شمال غربي همچنان تا ماوراي دامنه هاي جنوبي تيان شان امتداد داشته است. ناحيه مذكور نيز مانند ديگر نواحي اين بخش از آسيا، در داخل امپراتوري چنگيزخان قرار گرفت و پس از مرگ او به پسرش چغتاي واگذار شد. بعدها نيز در روزگار مينگ هاي چين، مورخين رسمي آن سلسله، حدود اين سرزمين را به همان ترتيب توصيف كرده اند. بنابراين شكي باقي نمي ماند كه سرزمين موسوم به بش باليق همان مغولستان بوده است. مينگ شي (١) مي گويد: «بيشي - بالي، مملكت بزرگي است در سي يو ممالك غرب. اين ناحيه از جنوب به يوتين (٢) ختن، از شمال به سرزمين والا (٣) قلماق هاي اويرات، از غرب به سه - مه - ره - هن سمرقند، و از شرق به هو - چو قره خوجه محدود است. فاصله آن از كيا - يو - كوان احتمالا منظورش اردوي خان است در شرق ٣٧٠٠ لي (٤) مي باشد. عقيده بر اين است كه بيه - شي - با - لي شامل همان مناطقي بوده كه در گذشته، يانگي يا كوييتز را تشكيل مي داده اند.» (٥) تاريخ مينگ در توصيف آن سرزمين و مردمش مي افزايد: - «سرزمين ايلي - با - لي را دشت ها در ميان گرفته اند. فاصله آن از شرق به غرب ٣٠٠٠ لي و از شمال به جنوب ٢٠٠٠ لي مي باشد.

در آنجا آبادي يا شهري به چشم نمي خورد. مردم چادرنشيني هستند و در خيمه هاي نمدي زندگي مي كنند، و براي رسيدن به آب و مرتع، همراه با رمه هايشان محل اقامت خود را تغيير مي دهند. ظاهر آنها درنده خود به نظر مي رسد. قوت غالب آنها را گوشت و قميز تشكيل مي دهد. آنها به روش مردم والا لباس مي پوشند.»

__________

(١). برتشنيدر، ٢، ص ٢٢٥ و بعد از آن.

(٢). neit - uy.

(٣). al - aw.

(٤). مقياس سنجش مسافت در چين قديم كه امروزه معادل يك ميليمتر و نيز معادل يك كيلومتر و همچنين برابر با صدم آر است. (م)

(٥). به قول دكتر برتشنيدر، قبل از دوران مسيح، در اينجا دو مملكت وجود داشته و چيني ها آن را كلا با قراشهر و كوچر فعلي مطابق مي دانند.

از اشارات متعددي كه در مينگ شي در رابطه با سفرايي كه ميان بش باليق يا ايلي باليق، و پايتخت چين از رفت و آمد بوده اند، موجود است، چنين برمي آيد كه خانان مغول و امراي دوغلات به چين باچ مي داده اند. به هيچوجه مشخص نيست كه آيا اين موقعيت خراجگذاري به وسيله برتري نيروها بر آنان تحميل گرديده يا به وسيله هييت هايي كه براي توسعه دوستي يك كشور نيرومند و سودجويي از تغييرات موجود به آنجا رفته بوده اند؛ به هر حال پيامدهاي آن از زمان خضر خواجه از حدود ١٣٩١ تا دوران سلطنت ايسان بوغاي دوم ادامه داشته است. در ١٤٥٦ هر يك از خانان (چنانكه در بخش دوم ديده ايم) متواليا يك يا چند گروه حامل خراج را به دربار مينگ فرستادند.

به نظر مي رسد كه آنها پس از استقرار در ايلي - با - لي، هر سه سال يكبار به ارسال خراج اقدام مي كرده اند. با اين همه از هيچ گروه بخصوص ذكري به ميان نيامده و احتمالا طولي نكشيده كه اين رسم به علت ضعف روزافزون مغولها به فراموشي سپرده شده است.

شايد سكوت تاريخ ميرزا حيدر در مورد آميزش با چين، يا عدم اشاره به انجام اين اعمال اطاعت آميز از سوي خانان مغول نسبت به امپراتوران آن سرزمين، عجيب بوده باشد. اين موضوع به عنوان يك حدس باقي مي ماند كه آيا ميرزا حيدر به اين علت از اشاره به مورد مذكور صرف نظر كرده كه احساس مي نموده پرداخت خراج، وهني براي نياكان او بوده، يا اينكه فكر مي كرده موضوع قابل ذكري نيست. به احتمال قوي چنانكه خواهيم ديد دليل آن با توجه به اشارات هييت هاي اويغوري به موضوع مذكور، همان مورد اخير بوده است. از قرار معلوم، اين پيشامد يك جريان عادي يا در حقيقت بي مورد به نظر مي رسيده و بنابراين از ديدگاه مورخ جالب توجه نبوده است.

معهذا سكوت وي در اين مورد نمي تواند اظهارات چيني ها را رد نمايد، زيرا گفته ها صريح و مبرم مي باشد و به غير از همان حقايق عريان درج شده نمي توان طور ديگري آنها را تصحيح كرد. به هر حال بسيار جالب توجه است كه خانان و امرايي كه از روي صداقت و يا برعكس، در مقابل چيني ها به زانو درمي آمدند، در زورآزمايي با سرباز بزرگي مانند تيمور ترديدي به خود راه نمي دادند. حقيقت اين است كه قدرت وي به

علت نزديكي و قرار گرفتن در مقابل چشمان ايشان، احترام آنها را برنمي انگيخت، يا مانع از آن نمي شد كه از ترس تحريك كينه جويي به داخل قلمرو او حمله نكنند. اما به نظر مي رسد چيني ها با وجود هنر برتري كه در جذب اطاعت خارجي در صور گوناگون آن داشته اند گاهي نمي توانسته اند بر جنبه واقعي آن پافشاري كنند.

حال با عبور از وسط كوه ها به سوي جنوب شرقي به سرزمين و مردم كاملا متفاوتي در ايالتي مي رسيم كه شايد بتوان آنرا به اقتضاي تمام و به طور كاملا درست، آلتي شهر، يا «شش شهر» تركستان شرقي ناميد. اينجا سلسله هاي كم ارتفاع و دره هاي وسيع استپ ها از يك سو به كوه هاي عظيم الجثه و از سوي ديگر به دشتهاي شني؛ «اول» چادرهاي نمدي، به شهر قهوه اي ساخته شده از آجرهاي گلي و بازارهاي سرپوشيده متقاطع؛ زمين هاي مرتعي و سيلابهاي برآمده از تپه ها به اراضي مزروعي و ترعه هاي آبياري تغيير مي يابد و بالاتر از همه چادرنشين افراطي بي مسيوليت جاي خود را به كشاورز و صنعتگري مي دهد كه مصنوعات آنها ابزار سخت مورد نياز را در اختيار آنان قرار مي دهد. عليرغم وسعت ناحيه، نقاط قابل گشت و مسكوني آن بي اندازه كوچك است. يك سياح معاصر، آن را دشت بزرگي توصيف مي كند كه داراي چند تكه زمين كوچك زراعتي است. سياح ديگري مي گويد كه اگر بتوان مانند چشم پرنده از بالا به آن نگاه كرد، دشت بزرگ عرياني نمودار خواهد شد كه كوه هاي برهنه از سه طرف آن را دربر گرفته و مي توان در دامنه هاي آنها نقاط سبز مقطعي را ديد كه مانند يك تصوير نقاشي شده با مركب داراي خطوط سبز رنگ تزييني است. در انتهاي بخش غربي، كشاورزي گسترده تر و مداوم تر از نيمه شرقي است كه داراي واحدهاي كوچك بوده و قطعات صحرا آنها را از هم جدا مي كند، با عبور مسافر به سوي غرب، اين وضعيت همچنان گسترده تر مي گردد؛ در حالي كه منتهي اليه شرقي، بياباني صرف و ساده است.

به هر حال، واحه ها براي خود آنان به اندازه كافي حاصلخيز است زيرا هر قطره اي از آب كه از طريق رودخانه ها از ارتفاعات سرازير مي گردد به ترعه هاي آبياري هدايت مي شود و براي مقاصد كشاورزي تا حد امكان به دورترين نقاط دشت منتقل مي گردد.

كلا به استثناي اراضي شني اي كه از قطعه وسيع مركزي جداست، ظاهرا آب تنها نياز اصلي زمينهاي حاصلخيز مي باشد اما در حقيقت آب نعمتي است كه از اين زمين ها مضايقه شده. اگر چه ابرهاي باران زا در هر تابستان از روي توده هاي كوه ها در سمت غربي مي غلتد، اما به ندرت كشاورزي را كه به اميد باران بر آن چشم دوخته از رنج انتظار مي رهاند. براستي هم ريزش باران بسيار نادر است و يك سياح چيني در روزگاران قديم (١) از دير باوري مردم آنجا مي نويسد وقتي كه به آنان گفته در سرزمين او آب مورد نياز كشاورزي از نزولات جوي بر روي زمينهاي مورد نظر تامين مي گردد و آنها را از آبهاي ذوب شده برفها بي نياز مي سازد. آنها خنديده و فرياد زده اند: «آسمان چگونه مي تواند براي همه آنها آب كافي تهيه كند؟» ممكن است گاهي برفي هم ببارد اما جو آنچنان خشك است كه در صورت وقوع بارندگي، در عرض چند ساعت آن را تبخير مي كند و به ندرت سطح زمين را مرطوب باقي مي گذارد.

شگفت آور نيست كه زميني با اين گونه طبيعت، جمعيت اندكي را در خود جاي دهد و آنچنان فقير باشد كه به قول ميرزا حيدر محصول كافي براي نگهداري سپاه نداشته نباشد. ضعف اين سرزمين، خواه ناشي از مورد مذكور و خواه ناشي از موارد ديگر، هميشه باعث گرديده كه به عنوان يك كشور طعمه راحتي براي مهاجمان باشد، و به ندرت در طول تاريخ، يك فرمانرواي بومي داشته است. در سده هاي گذشته جمعيت آن را صرفا ترك ها تشكيل مي داده اند و شايد بتوان شاخه اويغوري آن قوم را (تا آنجا كه به دورانهاي تاريخي مربوط است) صاحبان اصلي ناحيه و پديد آورنده ريشه بخش اعظم سكنه امروزي محسوب داشت (٢). از آنجا كه آنان حداقل در روزگاران بعدي به صورت قومي مهاجم ظاهر نگشته اند و داراي استعداد صنعتي و ادبي قابل ذكري نيز نبوده اند، طبعا معلومات ما درباره ايشان اندك خواهد بود. بدون ترديد چنين مردمي تمايل

__________

(١). سونگ يانگ در ٥١٨ ميلادي. ر. ك: cx. p ,. ik - uy - is slaeb.

(٢). مقايسه كنيد با: , ١٨٦٦, neynuliehttim snamretep ni fooldar dna, ٣٩٢. p,. i, gnikep a. yov sikwokmit ni htorpalk ٩٧. p,. iii. tfeh.

داشته اند كه تحت فرمان حكومتي كه براي جلوگيري از دشمنان خارجي قدرت كافي داشته باشد در صلح و آرامش زندگي كنند؛ به همين جهت هنگامي كه ميرزا حيدر مي گويد كه آلتي شهر «از آسيب مردم و سم مراكب بيگانه بر كرانه است و اهل قناعت را و خداوند سامانرا گوشه مامني است» (١)، شايد تصويري از آن سرزمين ترسيم مي كند كه نه تنها براي دوران خود او صادق است، بلكه براي چندين قرن قبل از آن و بعد از آن هم مصداق دارد.

در ايام تسلط امراي دوغلات و خانان مغول مي شنويم كه لشكرهايي براي تسخير بدخشان، لاداخ و ديگر حكومت هاي ضعيف فرستاده مي شود، اما اين زماني است كه نواحي مذكور ظاهرا تحت سلطه فرمانروايان بيگانه و سربازان خارجي آنها قرار داشته و نه در اختيار مردم آن سرزمين؛ در حقيقت ما خيلي بيشتر از حد معمول به گزارش هايي برمي خوريم كه نشان مي دهد خود آنان در زيردست دشمنان متعددي مانند اعراب، مغولان، قره ختايي و حتي قلماق ها به سر مي برده اند. احتمال دارد كه بوميان آلتي شهر در تهاجمات مغولها به داخل تركستان غربي و ماوراء النهر، در جنگهاي آنان با تيمور و الغ بيگ و منازعات طولانيشان با اوزبكان، سهم اندكي ايفا كرده باشند، زيرا هرگز از آنان در زمره جنگجويان ذكري به ميان نيامده است. خلاصه (و تا به امروز) آنها داراي تمام صفات يك سرزمين پست و مردمي غير جنگجو بوده اند، ثروت ايشان حرص و طمع همسايگان مجاور را برانگيخته، اما طبيعت و سنن مملكت آنان مانع از آن بوده كه خود به صورت مهاجمي درآيند.

جالب خواهد بود كه بدانيم سپاهياني كه در دوران ابا بكر و سلطان سعيد، به بدخشان، چيترال و غيره، لاداخ، تبت و كشمير حمله كردند چه كساني بودند. به احتمال قوي تعداد آنها بسيار اندك - در مواردي مي توان تعداد آنها را بجاي هزاران، صدها نفر به حساب آورد - و احتمالا مزدوراني بوده اند كه از ممالكي غير از آلتي شهر آمده بودند.

ميرزا حيدر به هيچوجه قوميت كساني را كه در اين نيروها داراي درجه و رتبه برجسته اي

__________

(١). تاريخ رشيدي، نسخه خطي موزه بريتانيا، برگ ٢٠٠ ر.

بوده اند مشخص نساخته است. وي با ورود به فتح كاشغر در ١٥١٤، تحليلي از روساي سپاه سلطان سعيد به عمل مي آورد، همه آنها تقريبا از طوايف گوناگون مغولها يا اعضاي قبايلي بوده اند كه وي قبلا سرنوشت آنها را با سرنوشت مغولان پيوند داده بود، و نيز تعدادي از پيروان قبايل بوده اند كه روساي اصلي، به لطايف الحيل آنها را با خود آورده بودند. اگر ارقام ارايه شده درست - و به عبارت ديگر، دقيق - بوده باشد، روشن است كه پيروان هر يك از روساي قبايل صرفا مشتي بيش نبوده اند زيرا به گفته وي، مجموع افراد قبايلي كه ذكر آنها به ميان آمده از تعداد كل سپاه كه ٤٧٠٠ تن بوده اند تجاوز نمي كند. (١)

بقيه بايستي از مزدوران و ماجراجوياني بوده باشند كه بدون ترديد در آن روزگار در ميان تمام سكنه آسياي مركزي، در ميان افراد قپچاق، تراكمه، افغانها، قارلق ها و مانند آن پيدا مي شدند. همچنين در اين هنگام تلاش عظيمي به عمل مي آمد و جايزه ارزشمندي در گرو آن بود؛ قشون در فرغانه و مغولستان نيز ظاهر شده و آلتي شهر آرامش نداشت.

بدين ترتيب كه احتمال مي رفت در فاصله لشكركشي ها قشون ديگري به كار گرفته شود كه تعداد آنها با استخدام سربازاني كه از آن سوي كوه ها مي آمدند به مراتب بيشتر مي شد، با اين حال كاملا مي توان حدس زد كه تركيب هر دو آنها از تمام جهات به همديگر شباهت داشته است. مولف در لشكركشي سلطان سعيد عليه لاداخ، كشمير و تبت در ١٥٣٢ مجموع افراد قشون را كلا ٥٠٠٠ تن برآورد مي كند، اما در اين فاصله گزارش خاصي درباره آن ٤٧٠٠ نفر و حاميان آنها كه به كاشغر حمله برده بودند ارايه نمي دهد. بنابراين احتمال دارد كه اين تعداد كل، يكي از آن زياده روي هاي مشابه متعددي بوده باشد كه در كتاب او فراوان به چشم مي خورد؛ زيرا بعيد به نظر مي رسد كه آنها گمان كنند براي اين دست اندازي و انتزاع كاشغر و تمام آلتي شهر از دشمن بسيار نيرومندي مانند ابا بكر، به چنان قشون بزرگي نياز هست. درست است كه وي مي گويد لاداخ توانايي نگهداري از قشون خان را نداشت، اما اين مورد حتي با نصف ٥٠٠٠ نفر و تمام اسبان آنها مي تواند مصداق داشته باشد.

__________

(١). به هر حال اين قشون تنها لشكري بود كه بر ضد كاشغر، يانگي حصار و غيره، عمليات نظامي واقعي انجام داد، زيرا مولف از سربازان ديگري نام مي برد كه محافظ راه مغولستان، و بار و بنه بوده اند؛ هرچند كه وي تعداد آنها را مشخص نساخته است.

شايد قابل ملاحظه ترين و منحصر به فردترين قسمت اين سرزمين شش شهر كه عمدتا نظر نويسندگان قديم و جديد را به خود جلب كرده، صحراى مركزى آن با شن هاى متحرك و شهرهاى دفن شده باشد. در نوشته هاى چينى كه بيش از ٢٠٠٠ سال قدمت دارند از قول سياحان آن سرزمين به اين موضوع اشاره شده و آنها اين ناحيه را ليوشا يا شن هاى متحرك، ناميده اند كه از ويژگى هاى اصلى و بارزترين خصوصيات ناحيه مذكور است (١)؛ و اروپايى ها اين سرزمين را از طريق گزارشات برجسته اى كه از ماركوپولو باقى مانده، مى شناخته اند. پديده شن هاى متحرك نمى توانسته از نظر ميرزا حيدر به دور مانده باشد و داستانى كه او از پوشيده شدن كتك و مسجد و مناره آن مى گويد، يكى از بهترين انواع مطالب كتاب اوست. اين اظهارات تقريبا رونوشت دقيقى است از گفته هاى هيوان تسانگ در قرن هشتم در توصيف شهرى واقع در ميان ختن و پيما (پين؟ (٢)) كه به او گفته بوده اند كه شهر مذكور صدها سال پيش به وسيله همان عامل [شن هاى متحرك] غرق شده است. در قول نخست، علت اين امر، غفلت از پرستش حقيقى يك بتكده بودايى ذكر گرديده، در حالى كه در قول دوم، يكى از مسلمانان دليل آن را خشم خداوند دانسته است. همچنين در مورد نخست گفته شده كه هفت روز قبل از وقوع حادثه، كشيش پرهيزگار بودايى آن را پيش بينى كرده بوده.

نخست توفان شديدى برخاسته كه شن و خاك را از پيش رو برداشته و به گفته راوى «روز هفتم به هنگام عصر درست بعد از آغاز شب؛ باران شن و خاك باريدن گرفت و شهر را پر كرد .. آنگاه شهر هو - لو - لو - كيا به يك تپه بزرگ شنى تبديل شد. پادشاهان كشورهاى همسايه و افراد مقتدر نقاط دوردست بارها خواسته اند كه تپه را حفر كنند و اشياء نفيس مدفون شده را دور سازند اما به محض ورودشان به محدوده هاى محل، باد شديدى برخاسته، ابرهاى تاريك از چهارگوشه آسمان فراهم آمده و آنها نابود شده اند.» (٣)

داستان هاى مشابهى تقريبا در دهان تمام بوميان اين سرزمين از آن هنگام تا به امروز

__________

(١). ر. ك: به برتشنيدر، ٢، صص ١٤٤، ١٨.

(٢). niap.

(٣). ٤ - ٣٢٣. pp,. ii,ik - uy - is s’laeb.

وجود داشته و دكتر بللو و سر داگلاس فورسيث مواردى از آن را ثبت كرده اند. خود اين جهانگردان چند خرابه مدفون شده در شن را در مجاورت يانگى حصار مورد بازديد قرار داده اند. يكى از آنها قلعه اى اويغورى به نام توخته رشيد بوده كه ارسلان خان در حدود قرن يازدهم آن را ويران ساخته و پس از آن در شن مدفون شده است. ديگرى مزار يا بقعه حضرت بيگم نامى بوده كه نخست بلعيده شده و سپس با عقب نشينى شن ها در دوره هاى بعد آزاد گشته است. حوالى خرابه دوم با اين عناوين توصيف گرديده. «درياى كاملى از شن هاى سست كه رديف منظم امواج آن از شمال غرب به جنوب شرق پيش مى رود. شن هاى روان غالبا ده تا دوازده پا ارتفاع دارند، اما گاهى ديده شده كه ارتفاع آنها مانند ارتفاع تپه هاى كوچك به صد پاى كامل، و در برخى نقاط به بيشتر از آنهم رسيده است. اين شن ها كه در ميان لايه هايشان گل رس ديده شده با صف هاى متشكل از يك يا دو يا بيشتر، در يك خط فراهم آمده و در رديف هاى متوالى يكى پس از ديگرى به حركت درمى آيد و دشت ها را مى پوشاند، درست مانند آثارى كه امواج كوچك در يك ساحل شنى بر جاى مى گذارند، اما در مقياسى گسترده تر. اين شن هاى روان در ادامه حركت به سوى جنوب شرق، كلا كرانه اى را با سراشيبى تندى به شكل هلال نمودار مى سازد كه شاخ هاى رئوس آن به طرف جلو و رو به پائين به زمين مى رسد ... » دكتر بللو دريافت كه مرحله غرق شدن معمولا بسيار كند است به طورى كه تقارن توده هاى شن در برخورد با يك مانع شكسته مى شود و مواد سست شده آن ته نشين مى گردد و بدين ترتيب مانع را غرق مى سازد. در مورد يكى از بناهاى تحت بررسى، تشخيص داده شد كه سه رديف از توده هاى شنى هلالى، پهلو به پهلو، محوطه يك عمارت برخورده و هنگام برخاستين بلافاصله تا اوج آن رسيده و بدين ترتيب هنگام ريزش، ناحيه را پر و لبريز كرده است؛ در حالى كه دو هلال همرديف آن به مسير بلامانع خود ادامه داده و شكل صحيح و مرتب خود را حفظ كرده اند.» (١) نويسنده نتوانسته است ميزان پيشروى را تعيين كند، زيرا اين كار به نيروى متنوع قدرت به پيش برنده، خاك

__________

(١). ر. ك: به ١١ - ٩. pp,١٨٧٧,. ycos. oeg. lr. nruoj.

زمين، و موانع مقابل آن بستگى دارد. به هر حال اين عمل همانند عملى است كه مثلا در كليساى اكليز (١) در ساحل نور فلك (٢) اتفاق افتاده، فقط در مقياسى گسترده تر. تمام كليسا به استثناى قسمتى از برج آن تا سال ١٨٣٩ مدفون بود تا اينكه در سال ١٨٦٢ برج تقريبا دوباره ظاهر گشت؛ و در ١٨٩٢ پس از آنكه توده هاى شن به خشكى رانده شد، تمام ساختمان، بدون عيب در ساحل نمودار گرديد.

پديده موجود در عمل مذكور، كيفيت پوشانيده شدن شهر كتك و شهرهاى ديگرى را كه ميرزا حيدر نام برده، نشان مى دهد و تأكيدى است بر داستان هايى كه هنوز در تركستان شرقى در رابطه با خرابى شهرها يا بناهاى كه گاهى ظاهر مى گردند و دوباره فرو مى روند، بر سر زبان هاست. (٣) در منتهى اليه شرق اين سرزمين، بدترين صحراى شنى قرار گرفته و ريشه بسيارى از داستان هاى فوق العاده ترسناك، به اين ناحيه مربوط مى گردد. از توصيفات روشن ژنرال پرژوالسكى مى توان داورى كرد كه افكار خرافى آسيايى ها تا چه حد تحت تاثير مهملات اين شن هاى روان قرار داشته و تا چه حد عجايب مربوط به داستان هاى اشباح، ديوها، و خيالاتى كه در منطقه ايجاد كرده، بى اساس بوده است. او مى نويسد، «هنگامى كه در ميان اين تپه هاى زردرنگ كوچك و عريان قرار مى گيرى نهايت دلتنگى و ملالت را احساس مى كنى و چيزى نمى بينى الاّ آسمان و شن؛ نه گياهى به چشم مى آيد و نه حيوانى، مگر منحصرا بزمجه هاى زرد

__________

(١). selcce. (م) (شهرى در لانكشاير انگلستان).

(٢). klofron.

(٣). ميرزا حيدر و جهانگردان چينى هنگام اشاره به مورد فوق، اين بلايا را ناشى از شن هاى ريزى مى دانند كه غالبا پس از طوفان هاى شديد باد فرو مى ريزند. بدون ترديد اين امر درست نيست زيرا باد مقاديرى از گرد و خاك بسيار نرم را به فضاد داخل مى كند و قسمت اعظم آن بتدريج پس از فرو نشستن توفان دوباره بر زمين مى ريزد. بارش گرد و خاك چنانكه دانيبيگ) gabinad (جهانگرد گرجى در ١٧٩٣ و آقاى جانسون) nosnhoj. h. w (كه در ١٨٦٥ از ختن بازديد كرده، توضيح داده اند، به ترتيب مذكور انجام مى گيرد. اما اين گرد و خاك ريزان نمى تواند توصيف ناپديد شدن شهرها يا حتى بناها را در گزارشات، اتفاقى و مصيبت آميز مؤمنان آسيايى دربر داشته باشد. اين گرد و خاك ها با نهايت كندى عمل مى كنند و پس از قرن ها فعاليت فقط مى توانند يك ساختمان را بپوشانند. اما توفان هاى شنى تنها در عرض چند سال قادر به چنين كارى هستند. (ر. ك: به دانيبيگ در p,١٨٧٦. yam. ryoeg ,١٥٠ جانسون در ٥. p,١٨٦٧. s. g. r. j (همچنين پى نوشت شماره ٢٠، ص ١٩٦.

خاكسترى (١) و رد بدن آنها بر روى خاك سست كه آن را با نقشه هاى مسير خود علامت گذارى كرده اند. در اين درياى بى روح شن، افسردگى كسل كننده اى احساسات را مى آزارد. هيچ صدايى شنيده نمى شود، حتى صداى جيرجير كردن ملخ؛ سكوت مرگبارى انسان را فرا مى گيرد.» (٢)

توصيف هيوان تسانگ چندان تفاوتى با توصيفات سياحان روسى ندارد. وى مى گويد: «اين شن ها مانند سيلى روان در مسافتى گسترده در مقابل باد انباشته شده و يا پراكنده مى گردد. از مسافران رد پايى در پشت سرشان باقى نمى ماند و اغلب اوقات راه گم مى شود و به همين جهت آنان بدون هر گونه راهنما يا مسيرى در اين سو و آن سو سرگردان مى مانند. از اين روست كه مسافران استخوان هاى حيوانات را به عنوان علامت بر روى هم انباشته مى كنند. هنگام برخاستن اين بادها، انسان و حيوان گيج و فراموشكار شده آنگاه كاملا ناتوان مى گردند. گاه گاهى نجواهاى غم انگيز و شكوه آميز و فريادهاى رقت آورى شنيده مى شود. بدين ترتيب انسان ها در ميان مناظر و صداهاى اين دشت گيج مى گردند و نمى دانند به كجا مى روند. از اين رو چه بسيار از آنها كه در اين سفر جان خود را از دست مى دهند. اما همه اينها كار ديوان و ارواح خبيثه است.» (٣)

و اگر خرافات آسيايى از مناظر مرموز صحرا سرچشمه گرفته، محرك حرص مال اندوزى اشخاص نيز افسانه هاى مربوط به اموال دفن شده اى بوده كه تصور مى رفته به شهرهاى غرق شده تعلق داشته است. گذشت روزگار چيزى از اين عقايد و يا تكرار فراوان آن نكاسته و بدون ترديد در حال حاضر - و در حقيقت در ايام ميرزا حيدر نيز - داستانهاى گنج هاى پنهانى به اندازه كافى قديمى است تا بتواند محرك بسيار نيرومندى براى تعدادى از اهالى جهت تحصيل آنها بوده باشد. هر از چند گاهى لوازم تزئينى، ظروف، مجسمه ها و سكه هاى بزرگ عجيبى از خاك درمى آيد كه به سختى مى تواند ارزش زيادى براى پيدا كنندگانش داشته باشد، زيرا آنان صرفا به ارزش فلزى علاقه

__________

(١). sulahpeconyrhp.

(٢). ٤ - ١٦٣. pp,bol ekal ot ajluk,ikslavejerp.

(٣). ٥ - ٣٢٤. pp,ii,ik - uy - is s’laeb.

دارند كه در تركيب اشياء مذكور به كار رفته است. شايد تنها بهره بردارى اصولى از محل هاى باستانى كه تاكنون به آن مبادرت شده، مربوط به ميرزا ابا بكر، امير كاشغر بوده باشد كه مؤلف ما به تفصيل از آن سخن گفته است. شايد تاريخ آن حدود پايان قرن پانزدهم و آغاز قرن شانزدهم بوده باشد و احتمالا مى توان حدس زد كه تقريبا تمام اشياى فى نفسه ارزشمند بيرون آورده شده، اگر چه بسيارى از فوايد باستانشناسى آنها از ميان رفته، با اين حال در دوره هاى بعد كه كاشفان متمدن به بررسى خرابه ها پرداخته و از زحمات خود سودى نبرده اند، احتمالا از روى نااميدى خود را مرهون طمع ورزى هاى ميرزا ابا بكر احساس كرده اند. شايد به سادگى بتوان داستانهاى مؤلف را از ثروتهاى انباشته شده ميرزا، در سطح وسيعى افسانه محسوب داشت، اما در حقيقت اين قبيل داستانها باعث گرديده كه تخمين هاى گزافه آميز درباره ثروتهاى مدفون شده، حتى تا به امروز، در اين سرزمين عادى جلوه كند.

شايد هنوز هم گزارش هاى ارزشمندى از گذشته شهرهاى غرق شده، تك و توك ارائه گردد، نظير گزارش هايى كه سرفورسيث در ١٨٧٤ به دست آورده و مشخصات يك نگاره بودا در قرن دهم، مجسمه اى از گل رس مربوط به هانومان، خدايى كه هندوها به صورت ميمون مى پرستند، و زينت آلات زنان هندى را يكايك برمى شمارد، همه اينها چنانكه از ديگر منابع مطلع مى گرديم، دلالت بر روابط نزديكى دارد كه قبل از رواج اسلام با هندى ها برقرار بوده و اسلام آنرا از بين برده است. وى چند سكه يونانى بسيار قديم و جالب نيز به دست آورد. از ميان اينها مخصوصا به سكه اى از آنتيماخوس (١) به تاريخ ١٤٠ قبل از ميلاد، و ديگرى از مناندر (٢) حدودا داراى تاريخ ١٢٦ قبل از ميلاد و سومى سكه اى آهنى از هرمئوس (٣) اشاره شده، چنانچه استدلال گرديده با آزمايش مى توان ثابت كرد كه حتى روابطى قديمتر از هر دو اينها نيز وجود داشته است. در هر حال بقاياى به جاى مانده از اعصار دور را لزوما نبايد در ميان ويرانه هاى شهرهاى پوشيده شده از شن روان جستجو كرد. تاكنون آثار باستانى فراوانى مورد شناسايى قرار

__________

(١). suhcamitna.

(٢). rednanem.

(٣). suemreh.

گرفته كه در طول برآمدگى هاى تيزتيان شان قرار داشته، اما تا به حال هيچ يك از آثار متعلق به دوره آنها مورد ارزيابى قرار نگرفته است. كاپيتان بوئر (١) در نزديك شهر كوچر - كوئيتز قديمى چينى ها - نوشته اى به سانسكريت پيدا كرد كه بر روى پوست درخت غان (٢) نوشته شده و تاريخ قرن پنجم را دارد، در عين حال وى به ويرانه هاى شهرهايى نيز اشاره مى كند كه در زير هموارى هاى سرزمين فعلى دفن شده ولى هيچ ارتباطى با شن هاى روان نداشته است. (٣)

حال زمان آن فرا رسيده كه از سرزمين مردم به مردم سرزمين برگرديم.

__________

(١). rewob.

(٢). درختى است از تيره پياله داران و از دسته غانها كه درختى است بزرگ و داراى برگ هايى است با دمبرگ دراز و دندانه دار و نوك تيز، اين درخت در قسمتهاى شمالى نيمكره زمين (قسمتهاى شمالى روسيه و نروژ) تشكيل جنگلهايى داده است. از پوست آن در برخى نقاط مخصوصا در روسيه نوعى قطران به نام قطران غان مى گيرند. (فرهنگ فارسى معين).

(٣). ر. ك: به ١٨٩٠. von,. b. s. a. r. sorp.

بخش 4: مردم - مغول، ترك، و ايغور

بخش ٤

مردم - مغول، ترك، و ايغور (١)

مردم از نواحي نزديك مصب ولگا

آميخته با خشونت، تيراندازان سياه جنوب؛

... روساي قوم اوزبك،

كاكل هاي حواصلي خود را با وقاري نظامي بافته اند؛

تراكمه، در حالي كه گله هاي بيشمارشان را به پيش انداخته اند

از مراتع معطر شمال؛

جنگجويان خشن تپه هاي فيروزه اي - و آنها

كه ساكن آن سوي برف هاي هميشه پايدار

هندوكش هستند، در آزادي اي توفاني پرورش مي يابند، ...

- پيامبر نقابدار خراسان

در بخش سابق الذكر مناسب ديده شد كه كلمه مغولستان به بخشي اطلاق گردد كه متعاقب ايام چغتاي خان در تصرف اخلاف منقولان بود، در اين ميان، به هنگام گفتگو از مردم يا زبان آنها از نقطه نظر قومي، گاهي اعمال اصطلاح منقول و منقولي بيشتر از

__________

(١). سر هاورث نسخه خطي اين بخش را خوانده و از روي لطف يادداشت هايي در حاشيه آن نوشته است. من اين يادداشت ها را با حروف مختصر اسم او مشخص ساخته ام.

اصطلاح مغول ضرورت پيدا مي كند. احتمالا اين تفريق نمي تواند كاملا عامل رضايتبخشي باشد و احتياجي هم به فراتر رفتن از نياز مورد لزوم جهت فرق گذاشتن ميان صفات قومي در درجه اول و جنبه هاي ملي يا سياسي در درجه دوم نيست. به هر حال، ظاهرا تفريق ميان منقول هاي حقيقي مغولستان قبل از پراكندگي آنها به سوي جنوب در دوره چنگيزخان، كار ساده اي نيست، و همان مردم بعدها به هنگام پراكندگي از سرزمين نياكان خود، به نواحي نزديك مسلمان نشين ايالات غربي آسياي مركزي آمده اند. اين همسايگان نام قوم اصلي تازه واردين را به طور نادرست تلفظ كرده اند و بعدها مورخينشان همان نام را كه ظاهرا تغيير يافته بوده در مورد اعقاب آنها به كار برده اند. خوشبختانه نويسندگان ترك و ايراني تغيير زيادي در اين مورد به عمل نياورده اند، اما تغيير جزيي انجام گرفته از سوي آنها، در روزگار فعلي اين ابهام را ايجاد كرده كه آيا منظور از اصطلاح منقول يا مغول، يك كلمه بوده و آيا آن دو بر يك قوم دلالت داشته اند يا بر دو قوم. شايد بتوان پذيرفت كه منظور هر دو شكل و نيز مو - ال كه برخي از مترجمين متقدم چيني به كار برده اند، يك جور و يك سان بوده است. (١)

اين امر در رابطه با نام سرزمين تا حدودي متفاوت بوده است. شايد خود منقول ها هرگز نام واحدي براي تمام سرزمين هايي كه قبايلشان در آن ساكن بوده اند - يعني براي ناحيه اي كه در نزد اروپاييان به معناي وسيع كلمه به «منقوليا» معروف است - نداشته اند.

احتمالا در روزگار چنگيزخان هر مملكت ناشناسي كه اصلا در تصرف منقول ها يا مغول ها بوده از سوي نويسندگان ترك و ايراني، صرفا مغولستان ناميده شده؛ اما بعدها، هنگامي كه يك ناحيه مخصوص واقع در سرحد برخي از مترقي ترين و پرجمعيت ترين ممالك تركان و تاجيك ها، خانه افراد قبايل منقول گرديد و حضور آنها در قالب خلق و خويي نامطلوب احساس شد، توجه همسايگان به سوي آنها جلب گشت و از مغولان با

__________

(١). امروزه، وقتي كه يك مغول حقيقي اين كلمه را ادا مي كند، گوش به صراحت فرق دقيق در تلفظ آن را درمي يابد چنانكه، مثلا در خلكا (aklahk) يا چخار (rahkahc) ديده مي شود. صداي آن در مو - غل يا مو - اول اكثرا مانند منقول و حتي گاهي منغول است. اما هميشه با صداي مصوت ا، و هيچوقت با صداي او نمي آيد. بدون ترديد حرف مصوت اخير را بيگانگان بر آن داخل كرده اند.

احساس مخصوص سخن گفتند و سرزمين آنها را مغولستان ناميدند. باقيمانده قوم از نظرها دور ماند: قلمرو آنها بسيار دور بود و كمتر درباره آن چيزي شنيده مي شد، در عين حال با توجه به عقايد فراموش شده در ميان آسيايي ها درباره چنين مسايلي، ابدا متحمل نيست كه ناحيه اي كوچك اما بسيار معروفي همان نامي را داشته باشد كه با صراحت موكدي براي تمام منطقه به كار مي رفته است.

قبلا ديده ايم كه جمعيت اصلي اين ناحيه قبل از آنكه افراد قبايل منقول آنجا را خانه خود قرار دهند، تركيبي از اقوام مختلف بوده است. ابو الغازي مي گويد كه قبايل متعددي - كه برخي از نژاد منقول و برخي از نژاد ديگر بودند - در آن سكونت داشته اند و دوسون و هاورث اين موضوع را مفصلا تشريح كرده اند. اين اقوام تركيبي بود از اويغورها كه قبيله اي از نژاد ترك محسوب مي شدند؛ قراختايي ها كه اگر چه احتمالا آميختگي خوني زيادي با منقول ها داشتند اما عمدتا اصل آنها منچويي (و لذا ريشه تنقوزي) بود؛ همچنين نايمان ها و قارلوق ها، و شايد برخي از قرغيزي الاصل ها، تمام ترك نژادان، و به علاوه قلماق ها كه بايستي آنها را شاخه اي از قوم منقول تلقي كرد. (١) اما هنگامي كه در دوران تفوق منقول، تعداد كثيري از آن مردم در اين سرزمين مستقر گشتند و از نقطه نظر نظامي به صورت قوم حاكم درآمدند جاي تعجبي باقي نخواهد ماند كه بيگانگان غربي به تمام ناحيه نام مغولستان داده باشند (٢)، درست به همان ترتيب كه سابقا در دوران برتري

__________

(١). نام قلماق موضوع بغرنجي است. اين نام در ميان كساني كه قلماق ناميده مي شوند شناخته شده نيست. آنها اين كلمه را عنواني خفت بار مي دانند و گمان شده كه تحريفي از قلپاق بوده باشد. از قره قلپاق ها - سياه كلاهان - به عنوان يك لقب ياد شده. من كاملا متقاعد شده ام كه نايمان ها و قارلوق ها شاخه اي از اويغورها هستند. نايمان به معني «هشت» بوده و به نوبه خود ممكن نيست لقب بوده باشد. آنها در واقع «نايمان - ايغور» يا «هشت اويغور» ناميده مي شده اند. پس از تجزيه امپراتوري منقول، نايمان ها به اتحاديه هاي قزاق و اوزبك پيوستند و رييس قبيله اردوي مياني هنوز نايمان ناميده مي شود - هاورث.

(٢). مرحوم پروفسور گريگوريف اظهار داشته كه: «مورخان مسلمان از زمان تيمور، نام منقول يا موقل را براي اتباع ترك چغتاييان كه در زونگاريا و بخش هاي غربي استپ هاي قرغيز فعلي سكونت داشتند به كار برده اند و نه براي منقولان.» (ر. ك: به تركستان، اثر شوبلر، ١، ص ٣٧٥) كلمه «غربي» احتمالا غلط چاپي به جاي كلمه «شرقي» است، زيرا پروفسور گريگوريف نمي توانسته نام منقول يا مغول را صرفا در مورد تركان به كار برد و نتيجتا از نژاد مغول صرف نظر كند. به گمان من براي تصحيح اشتباه وي كافي است كه شيوه غيرقومي

قره ختايي، تمام آن خطه را قره ختايي مي گفته اند اين نامي بوده كه خود منقولان آن را به خويشتن اختصاص داده و (در آن روزگار، به هر صورت) به آن مي باليده اند، و نيز نامي بوده كه با شهرت و رايج ترين رسوم آنها ارتباط داشته است. طرز عمل و نتيجه غير هوشيارانه ناشي از آن مانند شيوه فرانك ها در گل، در تاريخ اروپاييان بوده است.

فرانك ها در خلال قرن سوم هنوز يك هم پيمان نامطميني براي قبايل ژرمني كه در آن سوي ساحل راين زندگي مي كردند محسوب مي شدند. اينها به تدريج زير نظر مروونژين تهاجم به منطقه ساحل چپ را شروع كردند. با كاهش قدرت رومي ها، بر قدرت اينان همچنان افزوده مي شد تا اينكه در قرن پنجم اقتدار آنها بر تمام گل شمالي گسترش يافت.

در اينجا خود را با اوضاع خطه جديدشان تطبيق دادند و تدريجا در روي تمام سطح زميني كه امروزه فرانسه ناميده مي شود پراكنده شدند. اگر چه تعداد آنها به قدري اندك بود كه زير فشار جمعيت وسيع گال قرار داشتند اما تازه واردان مآلا موفق شدند كه نام خود را بر آن ملت انبوه تحميل نمايند و نام هاي فرانسه يا فرانسوي از نام آنها مشتق شده كه كاملا با سكنه قديمي آنجا جابجا گرديدند.

اما مغولستان تنها نام سرزمين جديدي نبود كه منقول ها به دست آورده بودند، زيرا در بسياري از كتب سده هاي پانزدهم و شانزدهم مي بينيم كه نام جته - اسمي كه در ترجمه چندين شكل غيرضروري را پذيرفته - هم بر سرزمين و هم بر مردم آنجا اطلاق شده است. مثلا ترجمه اي كه پتي دلاكروا مترجم فرانسوي ظفرنامه در پايان قرن هفدهم گذشته از اين كلمه به صورت جته به عمل آورده و بسياري از مولفان بعدي از آن الگو پيروي كرده اند. از اسمي كه به اين طريق غلط تلفظ شده، در ميان نويسندگان اروپايي انديشه هاي زيادي ظهور كرده است، برخي از آنها توانسته اند از اين كلمه عنوان جت هاي هند را مشتق سازند و گروهي ديگر آنرا جته يا ماساژت هاي مولفان قديم دانسته اند. لازم به ذكر است كه جديدترين مستشرقان عليرغم پوشيده بودن ريشه و

__________

نويسندگان آسيايي را در مورد كلمه ترك در نظر بگيريم كه در اين صورت پروفسور سخت تحت تاثير احساسات قومي قرار خواهد گرفت. در بخش حاضر درباره اين موضوع بحث بيشتر به عمل خواهد آمد.

معني كلمه برايشان، در قبول اين حدسيات نظري، ترديد كرده اند. ميرزا حيدر در اين مورد با دادن اطلاعاتي به خوانندگانش، موضوع را مي شكافد (و او نخستين كسي است كه اين كار را انجام مي دهد) و در چند جا با جمله معترضه اظهار مي دارد كه مغولستان و جته نام سرزمين واحدي بوده است. در عباراتي كه وي در بخش اول تاريخ خود از ظفرنامه نقل مي كند. مكررا اين تعريف را تحريف مي نمايد، در حالي كه در قسمت پاياني آن بخش با توضيحات بيشتري مي افزايد كه چغتاييان، به واسطه دشمني با مغول ها و به منظور تحقير، آنان را جته مي ناميدند. بنابراين جته صرفا يك لقب - اصطلاحي براي اهانت يا سرزنش - بوده و هنگامي كه با اين كليد در يك فرهنگ منقولي به جستجوي كلمه مذكور پرداخته شود، به معني يك «شخص بي ارزش،» يك «آدم بي معني،» يا «رذل» خواهد بود (١). بدين ترتيب كلمه مذكور مفهوم قومي ندارد جز آنكه مانند نام هايي از قبيل قزاق، قلماق و غيره، به علت خوي وحشيانه، سيرت سركشي، و كلا عادات درهم و برهم مغول ها، از سوي همسايگان با فرهنگ تر ايشان، به اين قوم اطلاق شده است. (٢) اين بدان معني است كه جز در زمان ترجمه از روي متون، احتياج به استعمال كلمه مذكور نيست؛ يك بار براي هميشه توضيح داده شده كه جته ها كه به مدت دويست سال دايما موضوع آثار مورخين و مفسرين بوده اند، جاي واقعي خود را پيدا كرده و توضيح بيشتر در اين مورد ضرورت ندارد.

اما اصطلاحات غيرعادي در اينجا خاتمه نمي پذيرد، زيرا مولف ما همچنين اظهار مي دارد كه مغول ها، چغتاييان را به طور خفت آوري قراواناس مي خواندند. متاسفانه وي در اين مورد مفهوم روشني از كلمه مذكور ارايه نكرده و فرهنگ هاي تركي و فرهنگ هاي

__________

(١). توجه من به كلمه مغولي جته، يا چته جلب شده كه به معني «حاشيه»، «لبه»، «مرز» است، اما اين مفاهيم نمي تواند به معني سرزنش و تحقير بوده باشد.

(٢). كاترمر عليرغم بي اطلاعي از معني كلمه زيركانه از قول مولفان متعددي كه آثار آنها را خوانده، اظهار مي دارد كه اين كلمه براي معرفي قومي به كار رفته كه با قبايل منقول و ديگران آميخته بوده و در واقع نام يك قوم نبوده است. همچنين به گفته او اصطلاح جته ريشه كاملا جديدي دارد. اين موضوع را در آثار مولفان پيش از سده پانزدهم نمي توان پيدا كرد. و تقريبا همزمان با تولد حكومتگراني مانند قزاق، سارت، سر (rris)، قلماق و ديگران است كه به آن برمي خوريم. از سوي ديگر كاترمر نمي توانسته اين كلمه را در كتبي كه پيش از عبد الرزاق (مطلع السعدين) متوفي ١٤٨٢ بوده، رديابي كند. (ر. ك: به) ٢٣١. p ,. iiix ,stiartxe te. ton.

مغولي ترجمه شده نيز (تا آنجا كه من توانسته ام از آنها استفاده كنم) هيچگونه روشنايي بر روي آن نينداخته اند. در واقع، من به غير از استنباطي كه از گفته ميرزا حيدر دارم، چيزي نمي دانم تا به تحقيرآميز بودن اين اصطلاح اشاره كنم، اما با توجه به نسبتي كه او ابداع كرده و شيوه متداول در بخش اعظم آسيا كه به موجب آن هر قومي ديگري را با لقبي تحقيرآميز مي خواند، احتمالا اين مورد مجرد كافي خواهد بود. مترجمين، اين اسم را در چندين آثار شرقي با يك يا چند اختلاف مشاهده كرده اند و ظاهرا در موارد متعددي براي قبيله يا اجتماعي كاربرد داشته: چنانكه كاترمر به نقل از تاريخ وصاف عبارتي مي آورد مبني بر اينكه «قراوناس» بيشتر به ميمون شباهت داشتند تا به انسان، اما «در ميان منقول ها» شجاع ترين افراد بودند (١). مير خواند نيز در توصيفي مختصر آنها را به همين صفت معرفي كرده، همچنين رشيد الدين از دلاوري آنها سخن گفته، و به هر حال چند نفر ديگر فقط به ذكر نام آنها پرداخته اند. هيچ يك از اين مولفان در تشخيص معني كلمه يا پي گيري ريشه كاربرد آن به عنوان يك ملت براي چغتاييان، كمكي به ما نمي كنند.

هيچ يك از آنها رهنمودي بيش از اين ارايه نمي دهند كه قراواناس جزيي از قبيله منقولاني بوده اند كه در دوران هلاگو يا بلافاصله پس از او وارد خراسان و ايران گشته اند.

در واقع از تاريخ وصاف چنين برمي آيد كه در اواخر قرن دوازدهم در ميان منقولان قبيله اي به نام قورانس (٢) بوده، اما اين اسم در فهرست رشيد الدين قابل رديابي نيست، جز آنكه ما آماده شدايم آن را به صورت «قره نوت» (در حالي كه ت آخري جمع مغولي است)، يا «قورولاس» (٣) در ترجمه دكتر اردمان بپذيريم. در هر صورت گفته شده كه قورانس بعدها در فارسي به قراوناس تغيير يافته كه همان تلفظ ميرزا حيدر مي باشد. جز

__________

(١). عين عبارت تاريخ وصاف چنين است: «لشكر قراوناس ... كه پيش از آن كه انسان باشند نسناس اند و در ميان مغول به پاكي آنان يافت نشود». (تحرير تاريخ وصاف، به قلم عبد الحميد آيتي، موسسه مطالعات و تحقيقات فرهنگي «پژوهشگاه» چاپ دوم، م ١٣٧، ص ٧٢ (م).

(٢). اين كلمه در فهرست سي و نه قبيله اي قرار دارد كه توسط وصاف تهيه شده و او اين فهرست را از روي كتابي به نام تاريخ مغول فراهم آورده است. اين اطلاعات از خان بهادر مولا بخش وابسته سفارت عليا حضرت در سركنسولگري خراسان به من رسيده است. (همچنين ر. ك: پيوست دو).

(٣). در ١٦٨. p ,ehcilrett uhcrenu red nihcsdumet اثر اردمان (nnamdre).

آنكه صداي a ١ سوم حذف گرديده. اما حقيقت آن است كه يك قبيله يا جزء آن در سده هاي دوازدهم يا سيزدهم داراي اين نام بوده، و به هيچ وجه گزارشي درباره كاربرد آن به عنوان اصطلاح عام خفت باري براي چغتاييان وجود ندارد: بايد دلايل و ريشه هاي ديگري در كار بوده باشد. خود كلمه كه به وسيله كاترمر پيدا شده قبل از تهاجمات مغول به غرب، يا متعاقب تاريخ ظفرنامه - يعني ١٤٢٤ (٢) - هرگز به چشم نمي خورد. ماركوپولو يكي از اولين كساني است كه از اين كلمه نام برده و آن را به صورت قراوناس آورده. وي مي گويد كه در كرمان با اينها ملاقات كرده و ظاهرا در جاهاي ديگري از ايران نيز در نواحي دورتر شمال به آنها برخورده است و آنها را قبيله راهزني توصيف مي كند كه «از طرف مادر هندي و از طرف پدر تاتار» بوده اند. شايد وي كلمه هندي را به معناي وسيع كلمه به كار برده، يا احتمالا همان طوري كه سريول اشاره كرده، اين كلمه نماينده بلوچي است؛ اما در هر صورت ماركوپولو آنان را قومي دو رگه تلقي كرده و مي گويد كه به علت آميختگي اصل و نسبشان، آنان را قراوناس ناميده اند (٣). دكتر اردمان نيز به قراوينه، يا قراوينس كه در حدود همان دوره در خراسان سكونت داشته اند اشاره كرده و مي گويد كه در منبع وصاف آنها توپچيان (فوير وركر) (٤) لشكر چغتايي بوده اند (٥). تنها اين دو مورد است كه بر من روشن گرديده، اگرچه مولفان معاصر مبتكر، معاني اي را در ارتباط با اين اصطلاح ارايه كرده اند، اما ظاهرا دليلي وجود ندارد تصور كنيم كه اين اسم منحصرا به يك چنين گروه هايي كه راهزناني دورگه يا توپچي بوده اند اطلاق مي شده است. به گفته ميرزا حيدر، اين نام عموما به چغتاييان تحميل شده بود و بنابراين بعيد به نظر مي رسد كه در اصل آن چيزي وجود نداشته باشد كه با راهزنان كرمان يا توپچيان در خراسان بي ارتباط بوده باشد، زيرا هر دو گروه احتمالا وارث حق امتياز خويشاوندي با چغتاي بوده اند (٦): اكثريت بايستي در برگيرنده اقليت بوده باشد.

__________

(١). توضيح آنكه مصحح انگليسي، اين كلمه را از قول ميرزا حيدر به صورت قراواناس (sanawarak) آورده كه اگر علامت «-» را از روي a سوم برداريم، كلمه مذكور به شكل قراوناس درخواهد آمد. (م)

(٢). ٢٨٢. p. vix. rtxe te. ton.

(٣). ماركوپولو، ١، ص ٩٩، و يادداشت.

(٤). rekrew reuef.

(٥). ١٨٣. p. dortni ,nihcsdumet.

(٦). روشن نيست كه ماركوپولو واژه «تاتار» را به چه معني به كار برده اما به گمان من، مانند بيشتر نويسندگان

اما مغولان براي همسايگانشان با هيچ نام ديگري شناخته نمي شده اند، يكي از قابل ملاحظه ترين وقايع مربوط به آنها در همان دوران مورد نظر تاريخ ميرزا حيدر آن است كه قدرت و نظرات آنها به سرعت كاهش يافته است. به نظر مي رسد با ورود آيين اسلام به ميان آنها، به تدريج خصوصيات قومي ايشان فراموش گرديده و به طور روزافزوني در ميان قبايل يا اقوامي كه - در مقابل بخش اعظمي از ترك نژادان - آنها را در ميان گرفته بود مستهلك شدند. از زمان فتوحات منقول تا نيمه نخست سده شانزدهم، نزديك به سيصد سال سپري شده بود. در يك چنين دوره طولاني، به طور معقول تنها مي توانيم نتيجه بگيريم كه احتمالا در ضعف سياسي و نااستواري مردمي مانند منقولان تغييراتي رخ داده و آنها همچنين از غرب و جنوب تحت فشار اقوام متحدي قرار گرفته اند كه از نظر تعداد، برتري زيادي نسبت به ايشان داشته اند. به هر حال لزومي ندارد مانند برخي از نويسندگان، فرض كنيم كه توده هاي مغول، حتي در آخرين سال هاي اين دوره، خون تركي داشته باشند، يا اينكه تركي را به عنوان زبان خود استعمال نمايند (١). مقتضيات مورد مشاهده در ارايه اين نقطه نظر عبارت است از: (١) در تاريخ خانان و روساي (تقريبا تنها افرادي كه هميشه به طور انفرادي مورد توجه مورخين بوده اند) مغول گاهي جلوه هايي ديده مي شود مبني بر اينكه در دوره هاي بعدي، تقريبا نزديك به دوره غلبه منقول، آنان از هر لحاظ ترك شده بوده اند - اين موضوع فقط مبتلا به مغول هاي مغولستان مي باشد؛ و

__________

غربي، پيش خود فرض كرده كه چغتاييان بايستي تحت عنوان واژه مذكور قرار گيرند. در مورد اظهارات بيشتري از سوي مولابخش راجع به قراواناس در ايران ر. ك: پيوست دو.

(١). من در اين اظهار نظر به اصل قبايل منقول نمي پردازم، كيفيت ظهور منقول، و تاتار در سال هاي دور، موضوعي است كه ارتباطي به كتاب ميرزا حيدر ندارد و بنابراين لازم نيست كه در اينجا فكرمان را به آن مشغول سازيم. دكتر اردمان در اثر عالمانه كاملا مستند خود، موضوع را كلا بررسي كرده و نشان داده كه مغول چگونه با ترك وابستگي اصل و نسبي داشته است. سر هاورث باور نظر گرفتن اصل مشترك دو قوم، به نتايج مشابهي رسيده است. من در اينجا تنها به بررسي دوره طولاني بعدي مي پردازم كه طي آن منقولان و تركان، در سيما، و در زبان، تا حدود بسيار زيادي مانند نژادهاي اسكانديناوي و لاتين در اروپا، از يكديگر متفاوت گشته اند. آنچه به اين تاريخ ارتباط مي يابد آن است كه احتمالا علي رغم تمايل تدريجي به ترك شدن از طريق آميزش زبان و خون، در حقيقت آن گروه از منقولاني كه در دوره مورد نظر، نزد همسايگان غربي به عنوان اهالي مغولستان شهرت داشته اند، هنوز يك منقول بوده اند.

(٢) عادت مولفان مسلمان كه به هنگام معرفي اقوام گاهي براي تمام چادرنشينان و سكنه مرغزاران يا مراتع و قبايل، و زماني براي؟؟؟؟ قومي بخصوص، از كلمه ترك استفاده مي كنند.

استعمال دوگانه اين واژه ترك، چنان كه از نوشته هاي مولفان شرقي برمي آيد ماخذي براي قوم شناسي تمام آسياي مركزي بوده است. به عقيده من، در صورت امكان بايد از تمام مباحث مربوط به اين موضوع كاملا بحث برانگيز اجتناب كرد، اما از آن جهت كه برخي از اظهارات مولف ما احتمالا غلط تعبير نشود، ضروري است درباره آن ملاحظات كوتاهي به عمل آيد.

موردي كه به اين مرحله (١) ارتباط دارد عبارت است از خصوصيات قومي خاندان بابر، كه سلسله پادشاهان موسوم به «مغول» را در هند تاسيس كرد. در اينكه نه تنها خود بابر از هر لحاظ ترك بوده، بلكه بيشتر نياكان بلافصل او نيز ترك بوده اند، جاي بحث نيست؛ و اين مورد نه فقط در تحميل زبان و عادات وجود داشته، بلكه در آميختگي خوني نيز موجود بوده است. همچنين تصاوير نقاشي شده از جانشينان وي در هند كه تا به امروز باقي مانده، اثري از آثار سيماي نژاد مغول را نشان نمي دهد. گفته شده شخصي از اهالي خيوه كه معاصر جد بابر (سلطان ابو سعيد حاكم خراسان، ٦٧ - ١٤٥٢) بوده و با او ملاقات كرده، وي را مردي بسيار خوش قيافه و با ريشي انبوه و بدون شباهت به مغول توصيف كرده است. يك مورد ديگر و شايد كامل تر در اين باره، توصيفي است كه در تاريخ رشيدي از ظاهر شخصي يونس خان حاكم مغولستان در ١٤٥٦، يا فقط حدود دو قرن پس از مرگ چغتاي خان - كه مطمينا مغول خالصي بوده - به عمل آمده است. در اين توصيف، درباره يونس خان از جانب شخصي كه مي گويد انتظار داشته مرد بي ريشي را ببيند گفته شده وي «مانند هر ترك ديگر دشت» داراي ريشي انبوه و خصوصيات يك تاجيك (يعني آريايي) بود (١)؛ و اين توصيف اگرچه كوتاه است اما شرح پرمعنايي از يك قوم تغيير يافته ارايه داده، شايد ارزش اين مدرك به همان اندازه تصوير نقاشي شده حتي از سوي برترين هنرمندان هندوستان بوده باشد. معدود خاندان روسا، بسيار سريع تر از

__________

(١). ر. ك: به ص ٢٢٤، پي نوشت شماره ٣٢٤.

توده هاي مردم به تغييرات تمايل داشته اند. رسم آنها اين بود كه خويشاوندان خود را به عقد ازدواج حكام كشورهاي بيگانه اي كه با آنها روابط دوستانه داشتند دربياورند و در مقابل همسري از اعضاي خاندان آن حكام برگزينند؛ اگر خاني تابع ديگري بود، معمولا تقاضاي ازدواج با دختر يا خواهر او را مي كرد؛ در عين حال بدون ترديد و شايد هم به صورت متداول، براي طبقات حاكم امكان داشت به همان ترتيبي كه مسلمانان متوسط الحال در تمام دوره ها و در بيشتر ممالك دوست داشتند انجام بدهند، همسران بيگانه را نيز در حرم خود داخل سازند.

در طي اين مقتضيات، خصوصيات فيزيكي قوم اصلي در ميان خاندان روسا به زودي كنار گذاشته شد و زبان و عادات نيز به همراه آنها رفت. اما اين امر در مورد توده هاي مردم قبيله مي توانست طور ديگري باشد. ظاهرا توصيفي در دست نيست كه نشانه شباهت آنها به تركان بوده باشد؛ برعكس، توصيف به عمل آمده از يونس خان، تفاوتي ميان او و توده هاي قوم وي ايجاد مي كند. به علاوه شايد نتوانيم فرض كنيم كه از شان و مقام مغول ها به دور بوده كه با چنين فرصت طلبي هايي به سرعت با همسايگان خود پيوستگي خوني برقرار سازد و در نتيجه خصوصيات بارز قومي او در درازمدت تحليل رود. چنانكه قبلا مشهود شده، زندگاني مرغزاران و جدايي نسبي «اول»، بيشتر به حفظ اصالت قومي تمايل داشته است. شايد نتوانيم طول مدتي را كه براي ايجاد تغيير از نوع تدريجي با ازدواج درون گروهي لازم است، برآورد كنيم، اما در هر صورت موردي را سراغ داريم كه همان قوم منقل، بازندگاني در شرايط كم و بيش مجزا و آميختگي بسيار جزيي با اقوام همسايه، تمام خصوصيات فيزيكي الگوي اصلي و نيز زبان را تا روزگار ما - حدود شش قرن و نيم از تاريخ جابجا شدگانشان در خلال فتوحات منقل - حفظ كرده اند.

من به هزاره هاي افغانستان اشاره مي كنم كه بيشتر آنها هنوز در ريخت و قيافه مانند منقلي غيرقابل اشتباه با اهالي خود مغولستان باقي مانده اند. بر طبق اكثر گزارشات مورد اعتماد، ايشان از زادگان بقاياي لشكر نكودار اغلان يكي از پسران هلاكو (١) هستند كه در

__________

(١). به طور خيلي دقيق هفتمين پسر هلاكو، كه در پايان قرن سيزدهم به اسلام گراييده، خود را احمد ناميد و با نام

حدود نيمه دوم قرن سيزدهم منطقه اي را كه اكنون ايشان در آنجا سكونت دارند، مورد حمله قرار داد؛ پروفسور فن درگابلنتز (١) هم نشان داده است كه علي رغم آميختگي جزيي كلمات ايراني، زبان آنها هنوز دقيقا منقولي، يا به عبارت دقيق تر منقولي غربي - يعني قلماقي - مي باشد. (٢)

در رابطه با موضوع كلي رشد و تنزل زبان ها بايد مرحله اي را كه يك قوم براي تغيير كامل زبانش، سرتاسر آن مرحله را پشت سر گذاشته، به اندازه كافي شناخت تا اين باور ثابت شود كه براي انتقال به نهايت كمال، طي يك دوره طولاني ضروري است. نخستين گام دو زبانه شدن براي مردم آن است كه توده هاي ايشان (نه فقط چند تن از روسا) بتوانند به سهولت از هر دو زبان قديم و جديد به يك اندازه استفاده كنند - و اين يگانه مرحله اي است كه نيازمند نسل هاي متعددي مي باشد. گام بعدي آن است كه زبان قديمي منسوخ گشته و فراموش گردد. مرحله دوم، اگرچه ممكن است براي انجام وظيفه خود كمتر از مرحله اول به زمان نياز داشته باشد؛ اما با وجود اين مستلزم دوره واحدي از نسل هاست. بنابراين، هنگامي كه ملاحظه مي كنيم كه يك سده (بر طبق محاسبه اي معمولي) تنها حدود سه دوره را در برمي گيرد، بايد بعيد دانست كه قبايلي كه در پايان قرن سيزدهم منقول محض بوده اند، بتوانند آن چنانكه گاهي در دوره مورد نظر مولف ما،

__________

سلطان احمد جانشين برادرش آباقا شد و به سلطنت پرداخت. اما شايد بتوان نكودار را تكودار خواند (ر. ك:

هاورث، ص ٣١٠ و ٦٨٠). در تاريخ وصاف نام هفتمين پسر هلاگو، آجاي آمده و تكودار به عنوان پسر نهم وي ذكر گرديده است. (ر. ك: به تاريخ وصاف، ص ٣٩) (م).

(١) .. ztnelebag red nov

(٢). ر. ك:. hcstued tfirhctiez ni, skamia dnu sarazah red ehcarps eid rebu,. ztnelebag red nov. c. h (١٨٦٦) - ٣٥ - ٣٢٦. pp,. xx. lesseg

. به گفته خانيكف هزاره ها اعقاب لشكر، يا قبيله اي هستند كه شاهرخ آنها را به داخل ارتفاعاتي كه اكنون در آنجا سكونت دارند رهبري كرده است (همانجا، ص ٣٣٥). در صورتي كه آنان در اكثر موارد منقولان خالصي باشند كه تا پايان قرن چهاردهم در ممالك فروتر سكونت گزيده اند، پس نقطه نظر ارايه شده در بالا بسيار متحمل خواهد بود (ر. ك: يادداشت سرهنگ جارت (tterraj) در آيين اكبري، ٢، صص ٤٠٢ - ٤٠١، كلكته ١٨٩١).

وانمود مي كرده اند ترك خالص باشند. گملين (١) دانشمند روسي كه در قرن اخير (٢) به آسياي مركزي مسافرت كرده، بر اظهار عقيده خود مبني بر بقاي قوم منقول تا آنجا كه به خصوصيات فيزيكي مربوط است، اصرار مي ورزد. وي به طور قطع اظهار مي دارد كه علي رغم تمام آميختگي هاي خوني كه بدنبال جنگ هاي آنان در كشورهاي دور اتفاق افتاده قبايل منقول نه تنها نوع قيافه هاي مشخص خود را حفظ كرده اند، بلكه آن را به اقوام ديگري نيز كه با ايشان در تماس بوده اند - تحميل نموده اند. شايد اين اظهارات بتواند مدركي در رابطه با موضوع مورد بحث محسوب گردد، اما نشانه اي از آن است كه استيصال نوع منقول، يا نوعي كه احتمالا در فاصله اي كمتر از دويست سال به كمال دست يافته اند، مطلب ساده اي نيست.

امير خسرو، شاعر سده هاي ميانه هند، از مغولاني كه در پايان قرن سيزدهم بر شمال هند تاخته اند، تصويري ترسيم - يا شايد مبالغه - كرده، به نحوي كه ترديدي باقي نمي ماند كه سعي داشته آنها را وصف نمايد. وي قبلا در دست ايشان اسير بوده و به گفته خودش، آنان با او بدرفتاري كرده اند؛ از آنجا كه وي بدون ترديد در خشم و ترس مي سوخته، بنابراين، توصيفاتش بايستي تا حدودي آميخته به احساس بوده باشد. به هر حال نوشته او، پس از حذف برخي جزييات اهانت آميز، چنين است: «آنان افزون بر هزار نفر از كفار تاتار و جنود قبايل ديگر بودند، سوار بر شتران، همراه با سرداران بزرگ معركه، همگي با بدن هايي چون پولاد ملبس به پنبه، با چهره هايي آتشگون، با كلاه هايي از پوست بره، با سرهاي قيچي كرده، چشمانشان چنان تنگ و نافذ بود كه مي شد آن را به سوراخي در ظرفي برنجين تشبيه كرد ... صورتهايشان بر بدنها چسبيده بود چنانكه گويي گردن نداشتند. گونه هاي آنان به بطري هاي چرمي پر از چين و چروك مي مانست.

دماغ هايشان در ميان دو گونه امتداد يافته و دهان هاي آنان از استخوان گونه اي به استخوان گونه ديگر كشيده شده بود ... سبيل هايشان به طور مفرطي دراز بود. ريشي بسيار تنك در اطراف چانه داشتند ... چنان به ديوهاي سفيد شباهت داشتند كه مردم هر

__________

(١). nilemg.

(٢). منظور قرن نوزدهم است (م).

جا آنها را مي ديدند از وحشت مي گريختند.» (١) آيا ممكن است قومي كه يك چنين توصيفي مثل اين، ولو از سوي شاعري وحشت زده، درباره آنها به عمل آمده، بتواند عموما مرداني چون يونس خان يا بابر، در فاصله پايان قرن سيزدهم و نيمه دوم قرن پانزدهم داشته باشد.

بدين ترتيب، اگر چه در نگاه اول به واسطه تغييرات ناشي از مذهب مترقي اسلام و استفاده روزافزون از زبان تركي در ميان خاندان خان ها، تميز بين مردم حقيقي مغول غير ممكن به نظر مي رسد، اما هنوز مدركي در دست نيست كه نشان دهد حتي تا نيمه نخست قرن شانزدهم مغول هاي مغولستان - مغول اولوس ميرزا حيدر - حقيقتا مردمي جدا از ترك ها بوده باشند. ميرزا در خلال دوره اي از ١٥١٤ تا ١٥٣٣ دقيقا با همان اصطلاحاتي به قبيله اي متمايز يا جماعتي از مغول - كه تعدادشان معدود بوده - مرتبا اشاره مي كند كه در يك دوره تاريخي دويست ساله از مغول ها با آن اصطلاحات ياد كرده است. آنها نه قرغيز بوده اند. نه اوزبك، نه قلماق، بلكه دشمن ذاتي اين سه گروه محسوب مي شده اند؛ آنان، اولوس (يا طايفه) خاناني از نسل چغتاي بودند كه رسوم منقول را حفظ كرده بودند، و از اشارات ضمني نادري كه وي به اصطلاحات و عبارات منقول نموده، مي توان گفت كه حداقل چيزي از زبان اصلي قوم آنان باقي مانده بوده، هر چند كه نوشته هايي در اين مورد موجود نيست تا بتواند اين گفته را ثابت نمايد. اين امر در حالي است كه توده هاي آنها الگوي منقولي خود را حفظ كرده باشند و شايد بتوان به روشني حدس زد كه نقش آميزش خوني در ميزان تغييرات حاصله در ميان آنان تا چه اندازه كمتر از نقش گرايش مردم به اسلام بوده است. گسترش آيين اسلام هميشه به تغيير آداب و رسوم و استفاده از زبان عربي، تركي يا فارسي انجاميده است؛ اما علي رغم همه اينها، خصوصيات قومي باقي مانده تا اينكه در جريان يك زاد و ولد دروني، يك پاكسازي بسيار تدريجي به عمل آمده، اين كار بايستي در طول سده هاي متعددي انجام گرفته باشد. چند مورد مشابه (علاوه بر مورد هزاره ها) را مي توان در ميان اقوام

__________

(١). ٩ - ٥٢٨. pp ,. iii ,aidni fo. tsih stoille.

آسيايي ذكر كرد؛ اما هيچ يك از آنها ارتباط كافي با قبايل منقول نخواهد داشت.

بالتي هاي بالتيستان، يا تبت كوچك، كه اصلا بخشي از جمعيت عادي تبت را تشكيل داده، از پيروان آيين مشابهي بوده و زبان مشابه آنان را به كار مي برده اند. حدود سه قرن پيش (١) يا بيشتر، آنان به مذهب اسلام گرويده و به تدريج شروع به تغيير عادات خود كردند. در حال حاضر زبان مكتوب تبتي براي آنها بيگانه است و زبان فارسي جاي آن را گرفته، با وجود اين روساي آنها كه با مردم مسلمان همسايه وصلت كرده اند حتي از نظر نژادي نيز آن چنان تغيير يافته اند كه معمولا اثري از تبتي بودن در ايشان بر جاي نمانده است؛ اما توده هاي مردم، علي رغم اعمال رسوم اجتماعي مسلمانان و تقبل رسم مسلماني، زبان محاوره اي تبتي را از دست نداده و در قيافه و ديگر صفات شخصي همچنان يك تبتي كامل باقي مانده اند. بالتي ها اگر مملكت بازي را در اختيار داشتند و دايما گرفتار جنگ ها و تهاجمات مي شدند، تغييرات بيشتر و سريعتري را مي پذيرفتند.

سرزمين كوهستاني مجزاي آنان (مانند سرزمين هزاره ها) اين تغييرات را معتدل ساخته و به ايشان كمك كرده تا خود را به عنوان يك قوم حفظ كنند: اما اصل آنها مانند اصل مغول هاست.

در خصوص اظهار نظر فوق، مبني بر كاربرد غلط واژه ترك بايستي توضيح داد كه در ميان تاليفات آسيايي دايما به تعريفي از قوم يا مردمي متمايز از تاتارها و مغول ها از يك سو، و تاجيك ها، يا تازيك ها از سوي ديگر برمي خوريم. اما در همان نوشته ها و اغلب در همان صفحه، تعريف مذكور براي چادرنشينان و سكنه مرغزاران، صرف نظر از قوم يا نژاد، و صرفا براي تميز آن مردمان از ساكنان شهرها، و كشاورزان نواحي مسكوني - يا كلاتميز آنان از تاجيك ها - به كار رفته است. از اين واژه در وهله اول مي توان معني قوم شناسي: دوم منحصرا جامعه شناسي، و نيز تقريبا كلمه مترادف مقبول انگليسي) damon (آن را در نظر داشت. چنانكه خواهيم ديد، در اين معني دوم، كاربرد آن شامل

__________

(١). منظور نويسنده، زمان تصحيح و ترجمه كتاب، يعني اواخر قرن نوزدهم (حدود ١٨٩٨) بوده است. بنابراين در حال حاضر رقم فوق به حدود چهار قرن خواهد رسيد. (م)

اقوام منقولي و تاتار خواهد بود. در فرهنگ ها در ميان معاني متعدد آن، مفاهيم بربر، راهزن، خانه بدوش، آواره، و غيره را پيدا مي كنيم. همچنين اين واژه در شعر به معني سياره مريخ با عنوان «آواره آسمان»، و خورشيد با عنوان «ترك چين» يعني ترك شرق؛ يا «ترك نيمروز» - يعني جنوب؛ يا «ترك گردون» به كار رفته است. تمام كساني كه در مرغزاران و كوهستان هايي زيسته اند كه خارج از مرز تمدن محسوب مي شده و به سوي يك زندگاني شباني يا اسكان نيافته كشيده شده اند، اما مشخصا كوه نشين نبوده اند، دسته جداگانه اي (صرف نظر از قوم) محسوب گشته اند كه معرفي آنها مستلزم نام جداگانه است. در سرتاسر آسياي مركزي كلمه ترك خود را به اين دسته متصل ساخته است.

كلمه ترك در اروپا و در هند، به اين معني استعمال نشده. اروپاييان و شايد هم آسيايي هاي غربي، كلمه تاتار يا تارتار را كه تقريبا تا روزگار كنوني (١) عادتا متداول بوده، براي تميز ملل چادرنشين داخل آسيا، بدون اشاره به هيچ يك از ملاحظات قومي به كار برده اند (٢). ليكن در هند نام مغول (در ايام پس از ظهور منقول ها، به هر ترتيب) براي تمام اين اقوام به شيوه بسيار مشابهي به كار رفته است.

ابو الغازي مورخ خان خيوه كه خود از راه تابعيت ترك شده بود، علي رغم دوري از نژاد منقول كلمه ترك را پيوسته به مفهوم جامعه شناسي آن استعمال كرده و هرگاه كه ذكر قبايل چادرنشين و ساكنان مرغزار مستلزم يك نام بوده، اين واژه را بالسويه براي تمام آنها به كار برده است؛ اما من موردي را سراغ ندارم كه وي به هنگام بحث از اصل و نسب و زبان آنها و يا هر مشخصه ديگري كه عامل تميز ميان ايشان باشد، به ارتباط خوني مغول ها با قبايل ترك اشاره اي داشته باشد. به عبارت ديگر، هرچند كه وي نام ترك را از آن جهت براي توصيف بعضي از اقوام - از جمله مغول ها - بكار مي برد كه كلمه عام ديگري را براي معرفي آنها سراغ ندارد، اما در جايي كه ملاحظات قومي مورد نظر بوده

__________

(١). منظور اواخر قرن نوزدهم است. (م)

(٢). به گفته سون، همسايگان غربي منقول ها، آنان را تاتار مي ناميده اند و اين نام از ملتي به ملت ديگر منتقل گرديده تا به دوردست هاي اروپا رسيده است؛ اما خود منقولان، با تكبر اين نام را رد كرده اند، زيرا آن را متعلق به مردم متخاصمي مي دانند كه خودشان آنها را قلع و قمع نموده اند. (٦٤. (٩٤. p. i ,slognom sed. tsih) ,i. p.

از آن به عنوان موارد ويژه استفاده نكرده است، جز براي كساني كه در ميان ايشان در نظر قومي واقعا ترك محسوب مي شده اند. مثلا وي مي نويسد: «در ميان قبايل تركي كه در آن دوره در ممالك مذكور سكونت داشتند، تعداد تاتارها از همه بيشتر بود ... »؛ و همچنين «ما ... شعب ديگر اقوام تركي را كه مي شناسيم دوباره برشمرده ايم. حال از شاخه هاي قوم منقول سخن خواهيم گفت.» (١) اين به همان معني غيرقومي ترك است كه ميرزا حيدر به هنگام گفتگو (ي سابق الذكر) درباره يونس خان، از قول مولانا محمد قاضي آن را به كار مي برد: مولانا مي گويد: «يونس خان مغول مي شنوديم، خيال مي كرديم كه مغول باشد كوسه، و وضع اطوار او مثل ساير اتراك صحرايي. اما چون خان را ديديم، مرد خوش محاوره، همه ريش، تاجيك چهره.» (٢) يعني گوينده خيال مي كرده كه يونس خان از نژاد مغولي است و انتظار داشته مردي را با سيماي منقلي مشاهده كند، اما او را با ديگر تركان صحاري طبقه بندي كرده است. دوسون به واسطه استعمال وسيع آثار مورخان آسيايي، ملتفت شد كه اين نويسندگان براي معرفي چادرنشينان و قبايل مراتع كه در اروپا به «تاتارها» معروف هستند، پيوسته از كلمه ترك استفاده كرده اند. وي در عبارتي مي نويسد: «منقل ها، مسلمانان را با نام تاجيك يا تازيك مي خوانند و از آثار تاريخي اين دوره چنين برمي آيد كه آنان اين كلمه را در نقطه مقابل «ترك» برگزيده اند. كلمه اولي براي معرفي سكنه مسلمان شهرها و اراضي مزروعي، چه ترك، ايراني يا عرب، بدون توجه به اصل و نسب، به كار رفته؛ در حالي كه نام ترك شامل اقوام چادرنشين ترك و قوم

__________

(١).

٣ - ٥٢ dna ٣٤. pp,. lsnartsnosi amsed,. cte, slognom sed. tsih

مدرك ابو الغازي در اين مورد دقيقا قانع كننده نيست، اما تا حدودي ارزشمند است زيرا وي يكي از متاخرترين مورخان مسلمان بود. كتاب او صرفا در ١٦٦٤ تكميل شده و بنابراين وي از تمام تغييراتي كه در ميان مغول ها تا آن زمان رخ داده بوده اطلاع داشته است. اگر آنان همان طوري كه وانمود مي كردند ترك خالص شده بودند، احتمالا ما حقيقت را از نوشته هاي او، و نه مولفان متقدم، درمي يافتيم. غالبا از تاريخ رشيد الدين به عنوان بهترين و جامع ترين نام برده مي شود و ترديدي در آن نيست، اما از نقطه نظر تاريخي حدود ٣٥٠ سال متقدم بر كتاب ابو الغازي است، و نتيجتا دوره قبل از انحطاط مغول ها را در بر مي گيرد. به علاوه، دومي از محتواي كتاب رشيد الدين اطلاع داشته، زيرا به خوانندگانش مي گويد كه به هنگام تكميل اثر خود، كتاب رشيد الدين و هفده اثر ديگر تاريخي را در پيش روي داشته است.

(٢). تاريخ رشيدي، نسخه خطي موزه بريتانيا، برگ ٦١ ر.

تاتار بوده است. در اين معني مصطلح بوده كه چنگيزخان و منقول ها خود را «ترك» ناميده اند و از سوي ديگر نام «تاتار را رد كرده اند.» (١) به عبارت ديگر، دوسون هنگام سخن گفتن از تاتارهاي واقعي، پيش از ظهور منقول ها، به نقل از رشيد الدين چنين مي گويد: «با جاه و شوكت و حرمت تمام. و از غايت عزت و حرمت، ديگر اصناف اتراك ... خود را به نام ايشان مشهور كرده اند.» (٢)

ماژور راورتي نيز در ترجمه تاريخ ناصري، چهار عنوان فصل نخستين تاريخ رشيد الدين را ذكر نموده كه عناوين دوم و سوم و چهارم آن به ترتيب زير است: - «فصل ٢. در ذكر اقوام اتراك كه ايشان را مغول مي گويند ليكن در قديم الايام هر يك را اسمي و لقبي بوده ... ، فصل ٣. در ذكر اقوام ترك كه هر يك عليحده پادشاهي و مقدمي داشته اند ليكن ايشان را با اقوامي كه پيشتر در فصول آمده خويشي نبوده. فصل ٤. در ذكر اقوام اتراك كه در قديم لقب ايشان مغول بوده ... » (٣) اين تلخيص مختصر براي نشان دادن معني كلمه ترك از نظر رشيد الدين، براي ما كافي است زيرا وي يكي از بهترين مولفان مسلمان دوره منقول و مخصوصا كسي بوده كه توانايي تميز ميان تركان و قبايل ديگر را داشته است، با وجود اين وي كلمه ترك را در معناي غيرقومي به كار برده كه دلالت بر گروهي از قبايلي دارد كه او بايستي آنها را از تاجيك ها متمايز سازد.

ديگر مولفان آسيايي درباره اين موضوعات، شيوه مشابهي داشته اند. مثلا منهاج الدين مولف طبقات ناصري، غالبا كلمه ترك را به طور كلي براي معرفي گروه هاي چادرنشين به كار مي برد و مانند رشيد الدين، حتي نام تاتار را داخل همين مقوله مي سازد. نمونه زير برداشتي است از سه بند متوالي: - «و چنگيزخان مغول - عليه اللعنه - هم در اين سال خروج كرد و در ممالك جمله چين و طمغاج و مضافات و نواحي آن، شر و فساد و تمرد آغاز نهاد. و در جمله كتب مسطور است كه اول از علامات قيامت خروج ترك است ... پدر چنگيزخان را تمرچي تتار نام بوده و مهتر (٤) قبايل مغل بود، و در ميان

__________

(١). ٢١٧. p ,. i ,slognom ssed. tsih snosshod.

(٢). جامع التواريخ؛ رشيد الدين فضل الله، به كوشش دكتر بهمن كريمي، شركت نسبي حاج محمد حسين اقبال و شركاء، چاپ اول، تهران ١٣٢٨، ج ١، ص ٥٨ (م)

(٣). همان كتاب، ص ١٤. (م)

(٤). در متن انگليسي، بعد از كلمه مهتر، در ميان دو قلاب كلمه رييس آمده است. (م)

قبايل و قوم خود، فرمانده بود ... در ميا قبايل مغل يك ترك ديگر هم بود، بزرگ و فرمانده و محترم، و همه قبايل مغل در فرمان اين دو كس بودند ... همه اطراف قبايل ترك به دست فتنه و فساد ايشان درمانده بودند ... » (١)

جويني، مولف جهانگشاي جويني درباره منقولان به حديثي از صاحب شريعت (٢) استناد مي كند «اتركوا الترك ما تركوكم فانهم اصحاب باس شديد» (٣) ابو الفدا در جايي كه روس ها را متعلق به گروه غيرمسلمان و سكنه غير تاجيك ممالكي مي داند كه متمدن محسوب مي شده اند، به نقل از يك مولف عرب، آنها را مردمي ترك نژاد معرفي مي كند. (٤) ابن حوقل درباره اين موضوع، از نقطه نظر جغرافيايي اشاراتي دارد: «طراز طاراز در منتهي اليه مرز ميان مملكت تركان و مملكت مسلمانان است.» (٥) با اين همه، اكثريتي از مسلمانان از نژاد ترك بودند و منهاج الدين نيز با اشاره به تهاجمي به تبت (ظاهر از جانب بنگال عليا) مي گويد: «تمامت مردم تبت ترك، تيرانداز، و مجهز به كمان هاي بلند بودند.» (٦) ادريسي نيز ضمن صحبت از تبت مي گويد: «اين سرزمين تركان تبتي است»؛ و سپس مي افزايد: «اين فضاي مياني، با مراتع و جنگل ها، و قلعه هاي محكمي پوشيده شده كه از آن تركان تبتي است.» همچنين به گفته وي: «در آنجا تركاني هستند كه نژادهاي بسيار متنوعي دارند؛ (٧) و او از ميان آن قبايل، درباره تبتي ها و قلماق ها با جزييات بيشتري پرداخته است. وي در اين عبارت، اسامي قبايل باقيمانده را با چنان

__________

(١). طبقات ناصري؛ منهاج سراج جوزجاني، تصحيح عبد الحي حبيبي قندهاري، (بدون نام محل انتشار)، ج ٢، ص ٦٦٨. (م)

(٢). در متن انگليسي به جاي «صاحب شريعت» به غلط «قرآن آمده و احتمالا عبارت مذكور را به جاي «قرآن» ترجمه كرده اند. در متن انگليسي به جاي «حديث» هم از كلمه «عبارت» استفاده شده. از آنجا كه، عبارت مذكور، قرآني يا در حقيقت آيه نبود، لذا از كلمه «حديث» استفاده شد. (به ادامه مطلب در فوق توجه كنيد) (م) تاريخ رشيدي مقدمه ١٦٢ بخش ٤ مردم - مغول، ترك، و اويغور ..... ص: ١٤٥

(٣). تاريخ جهانگشاي؛ علاء الدين عطا ملك بن بهاء الدين محمد بن محمد جويني، تصحيح محمد بن عبد الوهاب قزويني، طبع ليدن، ١٣٢٩ هجري، مطابق سنه ١٩١١ مسيحي، ج ١، ص ١١. (م)

(٤). ٢٩٦. p ,١. tp ,. ii ,adef - luba ,duanier.

(٥). ٤٨. p ,. rgoeg. tcid ,reilennoht.

(٦). طبقات ناصري، ص ٥٦٦.

(٧). در متن انگليسي، در مقابل نژادهاي بسيار متنوع، متن ديگري در پرانتر چنين آمده: (sesreved sert secar ed)

املاى نامفهومى مذكور ساخته كه من از ميان آنها به جز قرغيز و قپچاق ها، نام ديگرى را نمى شناسيم. از قرار معلوم او دو قبيله اخير را با تبتى و قلماق ها به عنوان شبيه ترين قبايل به تركان، گروه بندى كرده است. (١)

خسرو شاعر در عبارات سابق الذكر (٢)، مردم مورد نظر را تاتار مى نامد، اما كمى پايين تر (در همان صفحه) مى گويد كه آنان «تركان كاى» بودند، در حالى كه در جاى ديگر از همان مردم به عنوان مغول سخن مى گويد. (٣) همچنين مرحوم آقاى شاو (٤) با در نظر گرفتن كلمه تاجيك، توضيح داده كه تاتار در نقطه مقابل ترك قرار مى گيرد، همچانكه عرب در مقابل عجم (٥).

مثال هاى متعدد ديگرى مى توان درباره كاربرد غيرقومى كلمه ترك ارائه كرد و در رابطه با استعمال اصطلاح تاتار به ترتيب مذكور، مثال هايى را نيز بدان افزود. (٦) اما مثال

__________

(١). ٨,٤ dna ٤٩٤. pp,isirdi s’trebuaj.

(٢). ر. ك: ص ١٧٩ ترجمه.

(٣). پروفسور داوسون، مصحح [كتاب] او در يك پاورقى تعجب مى كند كه چگونه مؤلف «گاهى اوقات تركان و مغول ها را به هم مى آميزد در حالى كه در بعضى عبارات به طور كاملا درستى ميان آنان فرق مى گذارد.» او در اينجا مشكلى را كه مترجمين و مفسرين ديگر با آن روبرو بوده اند به درستى آشكار مى سازد. من به جرأت فكر مى كنم كه راه حل همان است كه در اين جا خاطرنشان شده.

(٤) .. wahs. b. r

(٥). به نوشته برخى از منابع مى توان گفت كه ترك در مقابل سارت استعمال مى شده؛ اما به كار بردن كلمه سارت موجب برخى اختلاف گرديده. آقاى شاو در معرفى سارت مى گويد: - «اين اصطلاح را چادرنشينان (قرغيزها، قزاق ها، و غيره) براى سكنه مناطق مسكونى، چه تركان و چه تاجيك ها، به عبارت ديگر چه تورانيان و چه ايرانيان به كار مى برده اند». اما نام سارت در مواردى صرفا براى تركان اسكان يافته و تميز آنان از تاجيك ها به كار رفته است. به علاوه درست است كه بابر در توصيف مرغينان از آن استفاده كرده، اما در آثار مؤلفان منسوب به دوره تاريخ رشيدى، ندرتا مى توان اين كلمه را به لقبى عادى پيدا كرد. در روزگار ما، اين كلمه در بخشى هاى شرقى آسياى مركزى زياد شنيده نمى شود؛ اما با داورى از روى نوشته هاى روسى، احتمال مى رود كه اين اصطلاح در اغلب موارد در خيوه و نواحى مجاور تركستان روسيه و غيره كاربرد داشته است. به هر حال، اين اصطلاح ناقصى براى مقايسه هاست. (ر. ك: شاو، egaugnal ikrut hcteks ([شرح مختصر زبان تركى]، انجمن آسيايى بنگال، چاپ دوم، ١٨٨٠، ص ٦١ و ١١٦؛ بابر [نامه]، ص ٣؛ و ٣٣. p,. i. tfeh,١٨٧٢,euver ehcsissur ni hcrel. همچنين به yratrat hgih اثر شاو، ص ٢٦ كه وى در آنجا سارت را به عنوان «مردمى اسكان يافته، شامل تاجيك هاى آريايى، تاتارهاى اوزبكى و ديگران» تعريف كرده است) و بدين ترتيب نيازى به نام يك قومى نيست.

(٦). مورخان هيونگ نوچينى را اكثرا نژاد توصيف كرده اند، اما جالب است كه پروفسور دلاكوپرى در بررسى

بالا براى روشن ساختن مطلب كفايت مى كند، هرچند كه مغول هاى مغولستان در خلال دوره اى كه شامل سده هاى سيزدهم و شانزدهم بوده، غالبا ترك ناميده شده اند اما ضرورتى ندارد كه فرض كنيم آنان، خواه در اصل، يا خواه از راه آميزش خونى در دوره هاى بعدى، ترك نژاد بوده اند. به هر حال، مورد بسيار مهم ديگرى وجود داشته كه اين موضوع اصطلاحات را هنوز بيشتر پيچيده مى كند. ظاهرا مورد مذكور عبارت از اين است كه تمام قبايل و اقوام آسياى مركزى مايل بوده اند خود را از نژادى معرفى كنند كه اتفاقا در دوره هاى بخصوص، برترى را از آن خود ساخته بود. آنها با اختيار اين نام، مى كوشيدند بدون توجه به وابستگى قومى، خود را به عنوان اعضاى ملت برتر قلمداد كنند، رشيد الدين در اثر بزرگ خود در رابطه با مغولان، مخصوصا بر اين نكته تأكيد كرده و موضوع را در جايى چنين توضيح داده است: آنها [تاتارها] «با جاه و شوكت و حرمت تمام. و از غايت عزت و حرمت، ديگر اصناف اتراك ... خود را به نام ايشان مشهور كرده اند و همه را تاتار مى گفته اند. و آن اصناف مختلف جاه و منصب خود را در آن دانستندى كه خود را به ايشان مخصوص گردانيده و به نام ايشان مشهور شده اند. چنانكه در اين زمان (١) به واسطه دولت چنگيزخان و اروغ او - چون ايشان مغول اند - ديگر اقوام ترك مانند جلاير و تاتار و اويرات و اونكوت و كرايت و نايمان و تنكقوت و غير هم كه هر يك را اسمى و لقبى مخصوص بوده، جمله از روى تفاخر خود را مغول گويند و با وجود آنكه در قديم از اين اسم استنكاف داشته اند. فرزندان ايشان اكنون كه موجودند چنان تصور دارند كه ايشان از قديم باز، به اسم مغول موسوم و منسوب بوده اند؛ و نه چنين است. چه در قديم الايام از مجموع اقوام اتراك صحرانشين مغول يك قوم بوده اند ... اين زمان به جايى رسيده است كه اقوام ختاى (٢) و جورجه (٣) و نينكياس (٤) و اويغور و قپچاق و

__________

٦) موضوع به اين نتيجه رسيده كه هيونگ نو «ظاهرا واحدى سياسى بوده و نه قومى». (ر. ك: noitasilivic esenihc fo nigiro nretsew [ريشه غربى تمدن چينى]، ص ٢٢٣.)

(١). يعنى نخستين سال هاى قرن چهاردهم.

(٢). چين شمالى.

(٣). چين جنوبى.

(٤). در متن انگليسى بعد از اين نام، «چورچى» آمده است. (م)

تركمان و قارلوق و قلج (١) و جماعت اسيران و اقوام تاجيك (٢) كه در ميان مغول پرورده شده اند ايشان را نيز مغول گويند و آن جماعت نيز جاه و منصب خود را مصلحت در آن دانند كه خود را مغول گويند - پيش از اين نيز به سبب قوت و شوكت تاتار همين قصه بوده و بدين سبب هنوز در بلاد ختاى (٣) و هندوستان (٤) و چين و ماچين (٥) و بلاد قرقيز و كلار (٦) و باشغرد و دشت قپچاق و ولايات شمال (٧) و اقوام عرب و شام (٨) و مصر و مغرب (٩)، تمامت اقوام اتراك را تاتار مى گويند.» (١٠)

در بالا ملاحظه شد كه در روزگار پس از چنگيز، كلمه مغول در هند به همان مفهوم كلمه ترك در آسياى مركزى، و تاتار در اروپا به كار مى رفت و آقاى كين (١١) در اين مورد به نتايجى رسيده كه با تعليمات رشيد الدين مطابق است. اين امر در وهله اول بر گروه قبايل يا اقوامى دلالت دارد كه با اندك ريشه نژادى يا بدون آن، به لشكريان مهاجم شمالى پيوسته اند، ثانيا كلمه مغول در روزگار بابر، اصطلاحى محسوب مى شده كه معناى بهترى از اهانت نداشته است. اما بعدها كه سلسله معروف به مغول، به عنوان قدرت برتر ظاهر شد، اين نام مفهومى متفاوت و محترمانه ترى را پذيرفت. آقاى كين مى نويسد: «در دوران اكبر به واسطه اثبات امپراتورى كه نتيجه جنگ هاى پيروزمندانه بود، كلمه مغول اعتبار خود را بازيافت و - مانند گت در اسپانيا - مظهر فاتحى شريف يا نسلى بى همتا گشت.» (١٢) و او در تأييد اين نظريه، عبارت ارزشمندى را از خافى خان (ضمن ابراز مرهونيت خود به مرحوم پروفسور بلوچمان، كه در ترجمه آن توانسته با او مشورت كند)

__________

(١). در متن انگليسى اين نام حذف شده است. (م)

(٢). در متن انگليسى به صورت «تازيك ها (مسلمانان)» آمده. (م)

(٣). در متن انگليسى به جاى آن، «چين» آمده. (م)

(٤). در متن انگليسى پس از هندوستان، «قرقيز» آمده. (م)

(٥). در متن انگليسى «چين و ماچين» حذف شده. (م)

(٦). در متن انگليسى «كلار» حذف شده.

(٧). در متن انگليسى «قپچاق در شمال آسيا» آمده. (م)

(٨). در متن انگليسى به جاى شام، «سوريه» آمده. (م)

(٩). در متن انگليسى به جاى مغرب، «افريقا» آمده. (م)

(١٠). جامع التواريخ، ج ١، ص ٥٨. (م)

(١١) .. eneek. g. h

(١٢). ,٢٤. p,aidni ni skrut (تركان در هند).

به اين شرح نقل مى نمايد: «دوران شكوهمند مغولستان با مغول خان آغاز مى شود كه پادشاهى بزرگ بود. اگر چه از زمان اكبر كلمه مغول براى تركان و تاجيك هاى ايران در چنان ابعادى به كار رفته بود كه حتى سادات خراسان، مغول ناميده مى شدند، معهذا اين كلمه دقيقا اصطلاح درستى است براى آن تركانى كه به اخلاف و خاندان مغول خان تعلق داشته اند و در نخستين روزهاى پادشاهى (مسلمان) دهلى، به همين معنى به كار مى رفته است ... » در اينجا خافى خان مانند رشيد الدين، منهاج الدين، ميرزا حيدر و ديگران، ترك را به معناى جامعه شناسى آن به كار مى برد. (١)

آقاى دنزيل ايبتسون (٢) نيز در اثر خود، گزارش سرشمارى پنجاب، ملاحظات ارزنده اى راجع به كاربرد كلمات ترك و مغول كه تا بحال در شمال هند معمول بوده، فراهم آورده است. در آنجا ترك، به بومى تركستان و به كسى اطلاق مى شود كه از نژاد منقولى باشد.

به نوشته آقاى ايبتسون «در خطه دهلى، روستائيانى كه عادت دارند مغول هاى امپراتورى را ترك تلقى كنند، اين كلمه را مترادف با كلمه مأمور به كار مى برند و من از كارمندان هندى ام شنيده ام كه فرقه كاياث (٣) صرفا بدان جهت ترك قلمداد شده اند كه مستخدم دولت بوده اند. در مرز بلوچ نيز كلمه ترك معمولا در معنى مترادف با مغول به كار مى رود.» (٤)

__________

(١). من با اغتنام فرصت مى توانم بگويم كه آقاى كين در اظهار اين قول (ص ٥٠) كه ابو الغازى «تظاهر داشته كه بگويد كتابش را به زبان مغولى يا تركى نوشته،» به ترجمه قديمى افسران سوئدى چارلز دوازدهم مراجعه كرده است. من در ترجمه دسمايسونز، يك چنين عبارتى را پيدا نمى كنم، در صفحه ٣٦ اين ترجمه درباره مؤلف چنين نوشته شده:

“ ”; crut no etirce ia’l ej,sessalc sel setuot ed eetrop al a eriotsih ettec erttem ed nifa

و اين تنها اشاره است كه در رابطه با موضوع به عمل آمده است. اين نيز مثال اضافى ديگرى است در مورد شيوه استعمال دوگانه كلمه ترك، زيرا ابو الغازى آن را به مفهوم نژادى به كار برده كه دلالت بر زبان واقعى تركان دارد. او به هيچوجه دو زبان مذكور را در يك گروه طبقه بندى نكرده. خود وى يك ترك خيوه بود و آقاى ارسكين كه در ترجمه قديمى تاريخ ابو الغازى ترديد نموده، به حق اظهار داشته كه: «نه مغول و نه ترك، هيچكدام تمايلى به امتزاج اين دو زبان نداشته اند.») ppa,٥٣٨. p,. i,. tsih (

(٢). nostebbi lizned.

(٣). htayak.

(٤). ,١٨٨١ rof susnec bajnup eht no troper. (گزارش سرشمارى پنجاب در ١٨٨١). ,١٨٨٣, attuclac, ,٢٧٦. p,. i. lov

اما نويسندگان شرقى، نام قبيله اى ترك را متداول ساخته اند كه دلالت بر مردمى چادرنشين دارد، زبان هاى اروپايى خالى از چنين تناقضاتى نيست، استفاده فرانسوى ها از واژه بوهمى (١) براى كولى ها، نمونه اى از اين تناقض است. على رغم آن كه كولى ها هرگز متعلق به همان قومى نبوده اند كه بوميان بوهمى محسوب مى گردند، با وجود اين به واسطه برخى آداب و رسومى كه تصور شده ايشان از بوهم آن را به همراه آورده اند و نيز به اين جهت كه معروف بوده آنها از بوهم به داخل فرانسه پرت شده اند، ايشان را در فرانسه بوهمى خوانده اند. (٢) يك مثال تقريبا مشابه، على رغم شباهت كامل، استعمال كلمه هندى در انگليس در خلال سده هاى هفدهم و هجدهم است كه براى معرفى سكنه اوليه آمريكاى شمالى، كارائيب و بسيارى از جزاير ديگر به كار مى رفته. در اين مثال، اوضاع اجتماعى و تمايلات اهالى موجب استعمال غلط اين نام نشده، بلكه مطالب گفته شده درباره رنگ، آب و هوا و محصولات سرزمين ها و ديگر مقتضيات هند شرقى از سوى كسانى كه با آنها ملاقات كرده اند، باعث چنين اشتباهى شده است. به هر حال جريان و نتيجه آن بسيار مشابه است. و ما اگر از توجه به اين حقيقت كه ترك نيز كلمه اى غيرقومى واقع شده، صرف نظر كنيم، كاربرد آن براى تعريف قبايل شبانى اسكان نيافته در منازل خواهد بود كه بيش از يك معناى غيرعادى نظير كوهستانى، بدوى، و غيره در آسيا، يا كوه نشين و جزيره نشينى و غيره در اروپا نخواهد داشت.

كاربرد غلط يا تغيير در استعمال نام هاى قومى، شيوه متداولى است كه به آن برمى خوريم و ذكر آن در اينجا تقريبا زائد است. اما به طور خلاصه مى توان خاطرنشان ساخت كه در ميان نام هاى مورد بحث ما اصطلاحت تاجيك در يك مورد دقيقا به معنى مخالف معمول خود به كار رفته است. به گفته آقاى اليس (٣) از موزه بريتانيا، در حالى كه

__________

(١). neimehob.

(٢). جاى شگفتى است كه نام كولى تحريفى است از مصرى. آنها در اوايل، در قوانين پارلمان ما هميشه مصرى ناميده شده اند، و احتمال دارد كه براى اولين بار از مصر به انگلستان آمده باشند، و از سرزمين اردوى زرين به مصر رفته اند، و ما براى اولين بار در مصر به آنها برخورده ايم. [هاورث]

(٣). sille. g. a.

نويسندگان متقدم ارمنى براى اعراب (١) از كلمه تاجيك استفاده كرده اند، ارامنه فعلى آن را به تركان و امپراتورى ترك [عثمانى] و حتى به تمام مسلمانان تحميل كرده اند. در اين صورت به نظر مى رسد كه واژه مذكور معمولا دلالت بر «اجنبى»، يا «بيگانه» داشته؛ (٢) اما اين مثال شگفت آورى در كاربرد غلط محض است، زيرا نقض مطلقى در معنى متداول و اصلى كلمه ايجاد مى كند. در تاريخ رشيدى مانند كتب ديگر مى بينيم كه هزاره براى «مردان كوه» يا «ساكنان كوهستان» بدون اشاره به معنى اصلى يا هرگونه ملاحظه قومى به كار رفته، در حالى كه در روزگار معاصر (٣) اين اصطلاح، نام نژاد يا قوم مخصوص است. هزاره در واقع به معنى «يك هزار» و ظاهرا نامى بوده كه به بخشى از سواران يا سربازانى اطلاق مى شده كه احتمالا اسكان يافتگان اصلى در نواحى كوهستانى مورد نظر بوده اند. (٤) آنچه كه آقاى ايبتسون در بالا (٥) در مورد كاربرد كلمات ترك و مغول در پنجاب به ما گفته، نمونه ديگرى از كاربرد غلط محض يا فهرست نامربوط است؛ اما نيازى نيست كه براى پيدا كردن مثال مؤثرى در اين رابطه، از سرزمين اصلى دور شويم. از واژه شناسى زبان انگليسى (٦)، اثر ارل (٧) در خصوص gearmyc يا زبان انگليسى متداول در والش كه در زبان «آنگلو - ساكسونى آن را ويلزى مى گويند و مردمى كه با آن تكلم مى كنند، والانس خوانده مى شوند كه ما آن را به صورت جديد والش يا ولش درآورده ايم. همچنين آلمانى هاى قاره، ايتاليايى ها و زبان آنها را ولش مى نامند كه اين كلمه در واقع به معنى اجنبى يا بيگانه است. از ديدگاه هاى متعدد درباره مرزهاى قوم

__________

(١). از همين جاست كه اعراب در گزارشات چينى هاى متقدم از غرب، به عنوان تا - هى شناخته شده اند. [هاورث].

(٢). پروفسور نلدكه معلومات بسيار مفيدى به آقاى راس داده مبنى بر اينكه تاجيك (به عبارت بهتر تاچيك) و تازى، يك كلمه هستند، فقط اولى قديمى تر از دومى است. چيك به معنى «تعلق داشتن» است و در اين صورت معنى آن «متعلق به قبيله تاى» خواهد بود. چيك در فارسى معاصر به زى تبديل شده است.

(٣). منظور اواخر قرن نوزدهم است. (م)

(٤). به احتمال قريب به يقين نام معروف قبيله ترك خزرها با همين كلمه مرتبط است. [هاورث]

(٥). ر. ك: به صفحه يكصد و شصت و شش.

(٦). صفحه ٢٣. من در اقتباس اين قطعه مخصوص، مرهون آقاى استفن ويلر) releehw nehpets (هستم.

(٧) .. elrae

خود درمى يابيم كه آنان در مقابله با مردم رومى زبان، نام مذكور را به خود پيوسته اند ...

وقايع نگاران معاصر [آنگو - ساكسون]، فرانسوى ها ... (١) را در دوره سلطنت ادوارد معترف» مردم وليشه ناميده اند كه به معنى بيگانگان بوده است.

بدين ترتيب، شواهد موجود در اين باره (صرف نظر از القاب يا اصطلاحات تحقير آميز) به سه نتيجه متمايز مى انجامد. نخست آن كه در متن تواريخ مؤلفان مسلمان، اسامى قبيله يى مورد استفاده آنها را نبايد هميشه به مفهوم قومى تلقى كرد؛ يا به عبارت ديگر، در هرجا كه اصطلاح ترك يا تاتار آمده بايد ديد كه آيا نويسنده آن را در مفهوم كلى و جامعه شناسى به كار برده يا به معنى خاص و مميزات قومى. نتيجه دوم آن است كه كلمه مغول حتى در جايى كه به مفهوم قومى استعمال شده، اغلب كاربرد غلط داشته، و چنان در برخى ادوار تاريخى گسترش يافته كه قبايل متعدد ترك نژاد حقيقى (همراه با قبايل ديگر) را دربر گرفته، و بدين ترتيب تعداد كثيرى از مردمى كه از نژاد مغولى نبوده اند، مغول ناميده شده اند. ظاهرا اين رسم براى اولين بار در زمان چنگيز و جانشينان بلافصل او و سپس در خلال برترى سلسله چغتايى ها (يا به قول معروف مغول ها) در هند، متداول گشته است. نتيجه سوم آن است كه كاربرد و معنى هر سه اسم - ترك، تاتار، و مغول - در ادوار مختلف در كشورهاى گوناگون متفاوت بوده است. به نظر من درك درست اين سه مورد، به روشن شدن آنچه كه تاكنون بر آن مصر بوده ايم، و حتى به موارد متناقض در تواريخ مسلمانان، و به مباحثات اتفاقى نويسندگان اروپايى كه كم حجم هم نيست، بيشتر كمك خواهد كرد. فهرست نژادشناسى نويسندگان فارس، ترك، و عرب به علت غيرعادى بودن، جز در مواردى نمى تواند مسلم تلقى گردد، اما در فهرست آسيايى ها چه چيز غيرعادى وجود دارد؟ آن ها از نژادشناسى علمى موجود در آثار مفسران اروپايى معاصر بى خبراند، جز آنكه صرفا سخنان عادى وقت را در نظر گرفته و اصطلاحاتى را كه در ميان مردم اطراف آنها رايج بوده، به كار گرفته اند. بنابراين

__________

(١). يك مورد ديگر، نام خاص قبيله آلمانى) innamela (است كه از ميان همه ژرمن ها، به گل ها نزديك تر بودند و نام آنها - آلمانى - به همه ژرمن ها اطلاق شد.

هنگام خواندن آثار آنها، جستجوى يك فهرست اصولى بى فايده است، اما به نظر من اگر آثار مذكور، مطابق با زمان و مكان صحيح و مقتضيات ديگر خوانده شوند، به ندرت تناقضات واقعى در آنها پيدا خواهيم كرد؛ زيرا سستى و نادرستى كتب آسيايى ها مربوط به مواردى - مانند ارقام، سنجش ها، تفصيلات جغرافيايى و غيره - است، در حالى كه موضوعاتى از قبيل نسبت خونى، نسبت خانوادگى و نژاد قومى را معمولا به طور قابل ملاحظه اى روشن ساخته اند.

اما در اينجا بايد مغول ها را ترك كنيم و نظرى اجمالى به اصل و نسب تركان، يا اويغورها كه شايد بتوان آنها را نياكان بلافصل جمعيت آلتى شهر (و در واقع تمام تركستان شرقى) و ريشه اصلى نژاد آنان محسوب كرد، بيندازيم. اويغورها در گذشته هاى دور چه كسانى بوده اند، و ريشه آنها چه بوده، اينها سؤالات تحقيقى اى هستند كه در اينجا نيازى به بررسى آنها نيست. بهترين يادداشت ها در مورد ايشان در خلال اوايل دوران تاريخى، به سرزمين خانگى آنها اشاره دارد كه در شمال غربى مغولستان قرار داشته؛ اما در سالنامه هاى چينى (١) قرن نهم نوشته شده كه ايشان از آنجا تغيير مكان داده و توسط قرغيزها (٢) به سوى جنوب رانده شدند، قرغيزها در آن زمان در پى قدرت برخاسته، و مانند ديگر قبايل ترك مى خواستند به طرف جنوب و غرب فشار بياورند. به نظر مى رسد كه در زمان هاى قديم حداقل دو اتحاديه از اويغورها در شرق دور وجود داشته: يكى در ناحيه اى مى زيست كه امروزه به زونگاريا مشهور است و نايمان اويغور يا «هشت اويغور» ناميده مى شد، در حالى كه ديگرى ساكن سرزمينى بود كه اورخون و تولا آن را مشروب مى ساخت و امروزه به تغوز اويغور، يا «نه اويغور» شناخته مى شوند (٣). هنگامى كه تغوز اويغورها به جنوب و غرب رانده شدند. نايمان ها در سرزمين قديمى باقى ماندند و در

__________

(١). ر. ك: برتشنيدر، ١، ص ٢٣٦ و بعد از آن همچنين به ١٢٩. p,. tsil - lxuaelbat,htorpalk.

(٢). يا به عبارت صحيح تر، چنانچه آقاى سر هاورث نوشته - «مردمى كه چينى ها آنان را هاكاس مى خواندند و در رساله كرايس) siarek (من با عنوان نياكان آن مردم مشهورى - پيروان پرستر جان) nhoj retserp (- معرفى شده اند كه در روزگار چنگيز، به عنوان حاكمان سرزمين قديم اويغور نمودار مى گردند.

(٣). من اين تعريف را مرهون سر هاورث هستم.

زمان چنگيزخان در آنجا نمودار شدند. تغوزاويغور در شرق سلسله تيان شان ساكن شد و به تدريج مملكت جديدى ساخت كه تمام قسمت شرقى آن سلسله را دربر گرفت.

در اينجا ظاهرا يكى از دولت هاى آنان در جنوب كوهستان و بعدا ديگرى در شمال تأسيس شد. اولى شهر جديد قره خوجه (در دوره هاى مختلف سى - چائو، هو - چائو، و كائو - چانگ ناميده شده) را مركز عمده خود قرار داد، و در همان دوره حداقل شامل ناحيه جديد كوچر بود كه بعدها كوئيتز ناميده شد؛ در حالى كه پايتخت دومى بش باليق (پنج شهر) بود كه در نزديكى و يا در جاى ارومچى حاليه قرار داشت. اگر چه از دوران شكوه و عظمت اين ممالك اخير اويغور مدت زيادى نگذشته مع الوصف اطلاعات ما درباره آنها بسيار اندك است. هرگونه اطلاعى كه درباره آنها به دست آمده عمدتا از سالنامه چينى جمع آورى شده اما اينها نيز ظاهرا نه به طور كامل تأليف يافته و نه تمام ملت را دربر مى گيرد كه براى مدتى طولانى بايستى يكى از ملل متنفذ و پرجمعيت بوده باشند.

علاوه بر اين اويغورها، كه هميشه به اسم مذكور ناميده شده و در شرق تيان شان مى زيسته اند، بخش سومى از اين قوم نيز در غرب دور سكونت داشته اند. آنها گاهى «قارلوغى» ناميده شده اند و مركز قدرتشان اصلا در ايلى باليق و در رأس آب هاى چو قرار داشته. در ظلال قرن هاى يازدهم و دوزادهم، آنها ظاهرا بر غرب تركستان و شايد هم بر تمام آلتى شهر حكومت مى كرده اند، كاشغر نيز يكى از شهرهاى اصلى آنان بوده كه بعدها اردو كند ناميده شد. فرمانروايان ايشان به «ايلك خانان» ياقره خانان معروف بودند كه تاريخ آنها كم و بيش، پس از گرايش يكى از افراد آن سلسله - ساتوق قره خان - به آيين اسلام در نيمه نخست قرن نهم، در ميان آثار مؤلفان عرب و ايرانى شناخته شده است. اگر چه مؤلفان مسلمان در يك دوره بسيار طولانى از نام اويغور استفاده نكرده اند، اما از آنجا كه دولت و سلسله ايلك خانان در واقع اويغور بوده اند، ظاهر مدارك كافى براى اثبات قضيه وجود دارد. به نظر مى رسد ايشان قبل از آن كه در قرن سيزدهم تحت عنوان اويغور در سالنامه هاى غربى نمودار شوند، به نام تا - قاز - قاز (١) مشهور بوده اند. اما

__________

(١). بدون ترديد اين كلمه) zag - zag - at (تحريفى عربى از يك اصطلاح تركى است، يا از قرائت غلط مستنسخ

ايلك خانان پس از آن چندان دوام نياورده اند. از تواريخ همين مسلمانان درمى يابيم كه در دوره هايى از سده هاى دهم و يازدهم، قلمرو ايلك خانان از خراسان تا چين امتداد داشته. در اين باره تنها مى توان گفت كه قلمرو مذكور در مسيرى طولانى به سوى شرق گسترش داشته، زيرا چينى ها در سالنامه هايشان در همان دوره از معاملات ميان امپراتورى هاى خود و خانان كائو - چانگ و بش باليق چنان سخن مى گويند كه انگار آنان رؤساى مستقلى بوده اند. (١)

ما در حدود سال ١١٢٤ كه يليوتايشى (٢) گورخان قره ختايى بر تمام تركستان شرقى دست يافت و بالاساغون را به انضمام بسيارى از سرزمين هاى جانب شرقى كه از آن پس تحت نفوذ ايلك خانان قرار گرفت تسخير كرد، به زمينه مطمئن ترى مى رسيم. اين تهاجم، نقطه پايانى بر حكومت اويغورهاى غربى - قارلوق ها، يا قره خانى - گذاشت.

اويغورهاى شرقى نيز خراجگذار فاتحان شدند. اما اين فتحى بود كه احتمالا تأثير اندكى بر اهالى آن سرزمين داشت. روشن نيست كه لشكر گورخان از كدام قبايل تشكيل مى شده، به احتمال قريب به يقين، لشكرى بوده با آميختگى نژادى زياد كه به هر صورت لشكرى كاملا مهاجم به حساب مى آمده و به هيچ وجه متشكل از مردمى مهاجر نبوده است. به علاوه حكومت قره ختايى كمتر از يك صد سال دوام آورده كه در اين صورت اويغورها توده كاملا يك پارچه اى را تشكيل داده اند كه به واسطه فتح مذكور تا حدودى نژادشان تغيير يافته بود.

بدين ترتيب شايد بتوان گفت كه تا چند سده قبل از ظهور منقولان، برخى از مردمان ترك اويغور (شايد بتوان در آينده آنان را صرفا اويغور خواند) تحت فرمان هر كسى كه از

__________

١) ناشى شده است. تا - قار، قار، با - قاز - قاز، و غيره نمونه هاى متعددى از آن كلمه هستند؛ و گويى تمام آنها تحريف كلمه اويغور يا حتى احتمالا تغوز - اويغور مى باشند. در نوشته هاى جغرافيايى ياقوت به زبان عربى (قرن پانزدهم) اين نام به صورت تغز - غز، بدون الف آمده است. وى آنان را قومى از تركان مى داند.

(١). من عمدا دولت جداگانه اويغور را كه گفته مى شود نزديك كان - چو و سو - جو، در مرزهاى چين يعنى در ماوراى سلسله كوه هاى مورد نظر تاريخ رشيدى قرار داشته و احتمالا دولت يا جامعه كوچك بسيار مهمى را به طور كاملا مجزايى تشكيل مى داده حذف كرده ام.

(٢). ihsiat uiley.

دودمان پادشاهان بوده، در تمام ولايات آلتى شهر و نواحى شرق آن پراكنده بوده اند، و در همان ادوار، زونگاريا را تحت نفوذ درآوره و حكومت خود را به طرف غرب به داخل ماوراء النهر گسترش داده اند. اين حكومت حتى بعدها على رغم اتحاد با چنگيزخان (١) در مقابل قره ختايى و دشمنان ديگر، شيوه مستقلى داشت و ظاهرا حالات نظامى را آشكار مى ساخت، اما پس از آن نقش اينها را در قالب صلح طلب، قومى با فرهنگ، اهالى اسكان يافته مى يابيم كه تا حد امكان در برابر همسايگان مغول خود، قدرت بزرگى را تشكيل مى داده اند. آنان ميل شديدى به ادبيات داشته اند؛ و در حقيقت تنها مردم باسواد موجود در آن دوره در ميان شرق در چين و ماوراء النهر در غرب بوده اند. بر روى كاغذ آوردن زبان تركى براى اولين بار، به آنها نسبت داده شده كه در اين كار از خط سريانى از طريق هيئت هاى تبليغى نسطورى كه در سده هاى ميانه در آسياى مركزى پراكنده بوده اند، سود جستند، و اين خطى كه اويغورها بنيانگذار آن محسوب شدند، در دوره هاى بعدى سرچشمه اصولى شد كه در حال حاضر مورد استفاده منقول ها و منچوهاست (٢). آنها كتب متعددى نوشته اند، و هم رشيد الدين و هم ابو الغازى به خدمات آنان كه مورد نياز مديران، حسابداران، و نويسندگان زبان تركى بوده، اشاره كرده اند. مخصوصا مورخ اخير گواهى داده كه آنان در اين حرف توانايى هايى داشته اند.

وى مى گويد: «در دوره نوادگان چنگيزخان، حسابداران و صاحب منصبان ارشد دولتى در ماوراء النهر، در خراسان و در عراق، تماما اويغور بوده اند.» همچنين اويغورها در دوره سلطنت پسران چنگيزخان، اين پست ها را در اختيار داشته اند. اكتاى قاآن پسر و جانشين چنگيزخان، خراسان، مازندران و گيلان را به كورگوز نامى از اويغورها واگذار كرده بود كه در نگهداشتن حساب ها بسيار متبحر بود و نيك مى دانست كه در اين ولايات چگونه ماليات را جمع آورى كند تا هر ساله آن را براى اكتاى قاآن بفرستد.» (٣) در حقيقت موقعيت آنها شباهت زيادى به موقعيت هندوهاى بنگالى و مرتى در اداره امور امپراتوران چغتايى هند داشت.

__________

(١). آنان در ١٢٠٩ داوطلبانه تسليم چنگيز شدند.

(٢). ختاى، اثر يول، صص ٢٠٥ و ٢٦٥ - ٢٦٤. همچنين برتشنيدر، ١، ص ٢٦٢.

(٣). ابو الغازى، صص ٤٢ - ٤١.

اگر چه اعراب در خلال تهاجماتش به تركستان شرقى در قرن هشتم، تمام سعى خود را براى قبولاندن آيين اسلام بر اهالى قديم اويغور به كاربرد، اما ظاهرا تا آنجا كه به بخش بزرگى از مردم مربوط مى شد، تنها توانست موفقيتى جزئى حاصل نمايد. بدون ترديد قره خان، چنان كه از مسكوكات آنها برمى آيد؛ تغيير كيش داده بوده و احتمالا از قرن يازدهم به بعد اكثر جمعيت آنها در نواحى غربى مسلمان بوده اند. اما در بخش هاى مركزى و شرقى، اويغورها همچنان آيين بودايى داشته و متعلق به فرقه سرخ آن مذهب بوده اند؛ مسيحيت نسطورى نيز در ميان آنها كاملا رواج داشته است. به طور كلى همه آنها را ترسا ناميده اند و مطابق برخى از منابع، اين واژه براى شناسايى مسيحيان به كار مى رفته؛ اما در خصوص معنى دقيق ترسا، نقطه نظرات مختلفى وجود دارد، بدون ترديد از اين كلمه در موارد متعددى براى نسطوريان بخش هاى گوناگون آسيا استفاده شده، اما در مورد بودائيان، زرتشتيان و حتى بت پرستان نيز كاربرد داشته است. (١)

با كمال تعجب تنها دو گزارشى كه از اروپائيان درباره اويغورها در سده هاى ميانه در دست داريم، درباره اين موضوع اختلاف پيدا كرده اند: پلانو كارپينى به طور مسلمى اظهار مى دارد كه ايشان مسيحى نسطورى بوده اند، در حالى كه ويليام روبروك تنها هشت سال بعد، با اطمينان مشابهى آنها را بت پرست قلمداد مى كند و مى افزايد كه آنان همراه با نسطوريان و ديگران در شهرها سكونت داشته اند. احتمالا اظهارات روبروك از آنجا ناشى شده كه اكثر آنهايى كه وى ديده بوده آيين بودايى داشته اند و او تمام بودائيان را با بت پرستان گروه بندى كرده است؛ در اين صورت، وى صرفا به شيوه بسيارى از نويسندگان مسلمان تأسى جسته كه ميان مذاهب خارج از مذهب خود فرق آشكارى قائل نشده اند. در هر حال شايد اين نظريه مسلمى نباشد ولى در سده هاى سيزدهم و چهاردهم هرچند كه نام ترسا معمولا براى مشخص ساختن اويغورها به عنوان يك ملت - يا به طور مؤكد اويغورهاى تيان شان شرقى - به كار مى رفته اما غالب نسطوريان را در بر مى گرفته است. در همين معنى اخير فريرجان اهل مونته كاروينو (٢) در آغاز سده

__________

(١). ر. ك: ص ٧٤٣، پى نوشت شماره ٣٤٥.

(٢) .. onivrocetnom fo nhoj rairf

چهاردهم، از زبان ترسايى سخن مى گويد. تقريبا در همان دوره مؤلف ارمنى هيتون شاهزاده گريگوس (١)، در گزارشى از ممالك آسيا، نام ترسا را با تأكيد، بر كشور «يقورها» يا اويغورها به كار مى برد (٢). ميرزا حيدر در نوشته هاى خود در قرن شانزدهم، ذكرى از ترسا، يا حتى كلا اويغورها، به عنوان سكنه تركستان شرقى (٣) به ميان نمى آورد، و شايد بتوان گفت كه بخش اعظم مردم تا زمان او مسلمان شده بودند، و به نام قومى خود، اويغور شناخته نمى شدند. او فقط از اويغورهاى «ساريغ»، يا «زرد» نام مى برد كه به صورت جامعه كوچكى نمودار شده و در شرق يا شمال شرق ختن قلمروى براى خود داشته اند و به قول وى بت پرست بوده اند (٤). اينان به احتمال قريب به يقين فقط بخشى از سكنه اصلى هستند كه مذهب قديمى خود - مسيحيت يا بودايى - را حفظ كرده و در ناحيه مجزاى مرزى در صحراى شرقى در پناه كسانى به سر مى برده اند كه به آيين اسلام گرويده بودند. در اين صورت آنان مانند بقيه اهالى از نظر زبان و نژاد، ترك بوده اند.

در تاريخ رشيدى به غير از اويغورهاى آلتى شهر، فقط از قلماق ها به عنوان اهالى آن شهر سخن به ميان آمده، كه از آن به بعد نويسندگان مسلمان آنان را به اين نام خوانده اند. (٥) منقولان و چينى ها ايشان را اويرات مى خواندند و احتمالا اين نام اصلى آنها بوده است. (٦) تعداد آنان بايستى معدود بوده و البته از نظر قومى منقولى محسوب مى شده اند، نه تركى. سرزمين اصلى آنها در ميان سلسله هاى شرقى تيان شان قرار داشت

__________

(١). sogirog fo ecnirp,notyh.

(٢). ر. ك: ختاى، اثر يول، ص ٢٠٥.

(٣). وى صرفا از برخى اشخاص به عنوان اويغور نام مى برد، و در بيان كله ترسا عبارتى را از تاريخ جهانگشاى نقل مى كند. اين نام احتمالا در روزگار وى از بين رفته بوده.

(٤). ر. ك: ص ٥ و ٧٥٧، پى نوشت شماره ٥٨٠.

(٥). پروفسور گريگوريف مى گويد كه نام قلماق (يا قل - ايماق) اولين بار فقط در نيمه نخست قرن پانزدهم ظاهر مى گردد.

(٦). تحريف چينى آن، وا - لا بوده. آنها همان مردمى هستند كه بعدها اليوث) htuele (يا الوت) tolo (و زونگار ناميده شدند (برتشيندر، ٢، ص ١٥٩)؛ هرچند كه مى بايستى پيروى از نظريه چوان يوان سياح چينى قرن اخير صحيح تر بوده باشد كه مى گويد زونگارها شاخه اى از اليوث ها بوده اند. (ر. ك: ١٠٠. p,,١٨٨٧,noesum el ni. dicco enihc yuleug (

و بنابراين تنها جزئى از مرزهاى آلتى شهر را تشكيل مى داد: بدين ترتيب آنان به عبارت صحيح تر، مرزداران «خانات شرقى» يا اويغورستان بوده و در حقيقت بخش اعظمى از مكان هايى را كه در حال حاضر مورد توجه است در اختيار داشته اند. در اين ناحيه نيز مانند مغولستان نه شهرى وجود داشت و نه نواحى قابل كشت: مردم، چادرنشين و گله دار بودند و بدون ترديد در آن زمان مذهب آنها مانند امروز، مذهب بودايى بوده است. در دوره خانان مغول، نقش آنها در تاريخ اين سرزمين، ظاهرا بسيار جزئى بوده و نفوذ اندكى بر جريان امور اعمال مى كرده اند. هر چند كه بعد از ناپديد شدن مغول ها و با آغاز قرن هجدهم، به عنوان قدرتى بسيار قابل توجه ظاهر مى گردند و نسبت به تبتى هاى لهاسا، وارد دسيسه ها و جنگهايى مى شوند كه در نتيجه آن سرزمين خود آنها به انضمام تركستان شرقى و ناحيه ايلى به تصرف چين درمى آيد.

در آلتى شهر مغول هاى زيادى نمى توانسته وجود داشته باشد، زيرا به جز چند دره در ميان دامنه هاى غربى تيان شان، اين سرزمين به هيچ وجه براى شيوه زندگانى آنها مناسب نبوده است. احتمالا هنگامى كه سلطان سعيد در ١٥١٤ كاشغر را تسخير كرد، بخش مهمى از آنان به او پيوستند، اما در آن تاريخ تعداد آنها، حتى در مغولستان نسبت به سابق بسيار كاهش يافته بود. بنابراين هنگامى كه وى پس از چند سال (٦ - ١٥٢٥) بقاياى آنها را از سرزمين خودشان به ارتفاعات نزديك كاشغر منتقل ساخت تا از خصومت آنان با قرقيزها جلوگيرى كند، ايشان به صورت عضو بسيار كوچكى از بخشى از جمعيت آلتى شهر محسوب گشتند. اولوس هاى مغول در اين هنگام صرفا به صورت گروه هاى پناهنده درآمده بودند و هرچند كه پس از آن خانان ايشان براى مدتى كوتاه در فواصل نامنظم، از بيرون كاشغر دست به حملاتى زدند و موفقيت هايى نيز در مقابل قرقيزها كست كردند اما شايد بتواند گفت كه نيمه قرن شانزدهم، تقريبا شاهد خاموشى آنان به عنوان يك ملت بود.

بخش 5: خانات شرقي يا اويغورستان

بخش ٥

خانات شرقي يا اويغورستان

در درونشان مي انديشند كه خانه هاي آنها ابدي است، و منازل مسكوني آنان هميشه محل زاد و ولد خواهد بود؛ بر سرزمين هايشان نام خود را مي گذارند. اما افتخار انسان به خانه نيست؛ ... - زبور: ٤٩؛ ١٢ - ١١.

ايالتي را كه ميرزا حيدر، منگلاي سويه، ناميده، چنانكه ديده ايم (١) از مرز غربي فرغانه تا شرق قره شهر جديد، كه شهر و ناحيه اي بوده كه در ايام ميرزا حيدر، چاليش و در زمان بسيار قديم «يانگي» يا «ين - گي» ناميده مي شده، امتداد داشته است. اين ناحيه همراه با ناحيه بزرگي از تورفان كه در آن سوي شرق ناحيه مذكور واقع بود، در خلال دو قرن (يا در بخش بزرگي از آن) كه مورد بحث تاريخ رشيدي است، امارتي مغولي را تشكيل مي داد كه كاملا جدا از حكومت اصلي خانات مغول بود. در خلال نيمه دوم سده چهاردهم و ربع اول سده پانزدهم، كه امراي دوغلات قدرت را در ولايات كاشغر، آقسو، ختن، و غيره - يعني تمام آلتي شهر - در دست داشتند، نه در تاريخ رشيدي و نه در اثر هيچ مولف مسلماني كه من مي شناسم، نشان ديگري از حكام نواحي شرقي جز آنچه ميرزا

__________

(١). ر. ك: ص ١٩٤، پي نوشت شماره ١٧.

حيدر درباره پيروزي موقت آنها توسط خضر خواجه ذكر كرده، ديده نمي شود. با توجه به معلوماتي كه شايد بتوان از طرف چيني ها كسب كرد، محتمل به نظر مي رسد كه ناحيه مذكور كم و بيش تحت قدرت خانان مغول قرار داشته و مولف ظفرنامه نيز چنانكه در فوق ديده شد، در شرح جنگ هاي ميان تيمور و مغول ها ظاهرا به اين مورد اشاره كرده.

همچنين در راستاي سده پانزدهم نيز كه انشعابي در اولوس مغول روي داده بود، ايسان بوغاي دوم، با حمايت يكي از گروه ها، خود را در چاليش و تورفان مستقر ساخت و امارت يا خانات جديدي در آنجا تاسيس كرد كه تا زمان نزديك به تاريخ رشيدي و حتي بعد از آن نيز دوام داشت.

مولف ما، چنانچه از روايت او برمي آيد، به استعمال اسامي جفت شده تمايل داشته و به همين جهت، كلا براي اين خانات شرقي از دو ناحيه مركزي و اصلي آن ناحيه استفاده كرده و آن را به صورت چاليش - تورفان، يا چاليش و تورفان، آورده است. اما به قول او گاهي اوقات، ولايت آقسونيز علي رغم آن كه حقا به آلتي شهر تعلق داشت، تحت حكومت خانات شرقي قرار مي گرفت. اما وي در دو مورد اتفاقي، از كشور يا ولايت اويغورستان نام مي برد و در يك عبارت ضمن توصيف مرزهاي «منگلاي سويه» مي گويد كه اين ناحيه در شرق با اويغورستان هم مرز بود. بنابراين روشن است كه خانات كوچك شرقي تا پايان قرن شانزدهم در واقع داراي نام مذكور بوده و اگر چنين بوده باشد، بقاي آن يكي از جالب ترين موارد است.

در ناحيه تورفان و فقط در حدود بيست و هفت مايلي آن، شهر كوچك اما قديمي قره - خوجه واقع شده كه آن نيز در طول تاريخ خود چندين نام داشته كه مهمترين آنها كه از طريق چينيان به ما رسيده، به اشكال كايوچانگ و هو - چايو مي باشد. سالنامه هاي چيني سلسله هاي سونگ ويوان (١) اغلب از اين ناحيه نام برده و روشن ساخته اند كه از قرن نهم تا خلال قرن دوازدهم، كايو - چانگ پايتخت يك مملكت اويغوري بوده كه در شمال با يك ايالت ديگر اويغوري به نام بش باليق (ارومچي فعلي)، و در غرب با ايالت سومي كه

__________

(١). مطابق با ترجمه دكتر برتشنيدر، ١، صص ٢٥٠ - ٢٣٨؛ و ٢، صص ٢٠٢ - ١٩٨.

قديما كويي - تز، كوس و غيره و جديدا كوچر (١) نام دارد هم مرز بوده است. ظاهرا تمام اين ولايات تا قرن دوازدهم كه اويغورها پس از يك دوره طولاني قدرت سياسي خود را از دست داده و تابع قره ختايي شدند، سرزمين بومي و مركز آنان محسوب مي شده.

بنابراين بعيد نيست ناحيه اي كه در دوران استقلالش، براي ملل همسايه غرب به عنوان اويغورستان معروف بوده، بتواند براي مدتي طولاني پس از قبول تابعيت حكام خارجي نيز، از همان نام سود جويد.

در فاصله ميان امپراتوري چنگيزخان و پسرانش مي بينيم كه اويغورستان به دست دودمان چغتاي خان مي افتد و همچنين از قول ميرزا حيدر درمي يابيم كه چغتاي، ولايت موسوم به «منگلاي سويه» را تا شرق چاليش به دوغلات ها واگذار كرده بود، اما راجع به در اختيار گذاشتن نواحي شرقي چاليش كلمه اي گفته نشده است. ابو الغازي با اشاره به تاريخ متاخر - حدود ١٣٢٠ - از اويغورستان به عنوان يكي از ممالكي نام مي برد كه چون ساكنانش در آن هنگام خاني نداشتند، ايسان بوغاي اول را از ماوراء النهر به ناحيه تحت تصرف خود خواندند. اما با وجود اين، تا آنجا كه من مي دانم، هيچ نشاني از موقعيت ناحيه اي كه بعدها تا ايام چنگيز، غالبا به نام مذكور ناميده مي شده در دست نيست تا اينكه از اظهارات اتفاقي ميرزا حيدر درمي يابيم كه اين ناحيه مرز شرقي «منگلاي سويه» را تشكيل مي داده و نتيجتا خانات «چاليش و تورفان» شناخته مي شده. از سوي ديگر هر چند كه ارسكين از اين خانات نام برده اما آن را مربوط به اويغورستان مولفان آسيايي ندانسته، بلكه همواره از آن به عنوان «نواحي شرقي» - از قرار معلوم، نواحي شرقي خانات مغول به طور كلي - ياد كرده است.

بدبختانه ميرزا حيدر خوانندگانش را تا حدودي از اطلاعات مربوط به خانات اويغورستان محروم كرده است. اويغورستان در دوراني كه آقسو در ميان مرزهاي آن قرار نداشته، نمي توانسته ناحيه بزرگي بوده باشد. اين سرزمين در شرق، تا اواخر

__________

(١). اين شكل مصطلح چيني است، اما به احتمال زياد كوييتز يا كوچر ايالت سوم را تشكيل نمي داده؛ شايد ضميمه كايوچانگ بوده است. به عقيده آقاي واتر، كوييتزياكو - تز در دوره اي قديمي تر يكي از پنج بخش يا پنج شهر بش باليق بوده است. (ر. ك: صفحه يكصد و سي و دو).

١٥١٣ كامول (هامي) را در برنمي گرفت تا اينكه منصورخان آن ايالت را ضميمه كرده و تا آنجا كه از مندرجات منابع چيني برمي آيد، آن را به تورفان (١) پيوست. مرز جنوبي آن احتمالا به فاصله قابل توجهي گسترده بود، و در اين صورت، در آن مسير، صرفا شن هاي صحرا را در برمي گرفته. در هر حال در قرن شانزدهم و احتمالا خيلي قبل از آن، اهالي در طرف شمال، در ميان سلسله هاي تيان شان و در طول دره رودخانه يولدوز، ظاهرا اويرات يا قلماق بوده اند، اما از تاريخ رشيدي معلوم نمي گردد كه آيا خانان اويغورستان اينها را اتباع خود محسوب مي داشته اند يا نه. احتمال دارد كه آنان در برخي دوره ها و نه هميشه، چنين كرده باشند و در اين صورت قلمرو آنان احتمالا تا آبهاي علياي يولدوز و دامنه هاي شمالي تيان شان امتداد داشته است. به نظر مي رسد كه مملكت قلماق ها در روزگار خضر خواجه حاكم مغولستان (حدود ١٣٨٣ تا ١٣٩٩) بخشي از متصرفات خان را تشكيل مي داده و ظاهرا به اين دليل، در لشكركشي سال ١٣٨٨ (٢) تيمور، از سوي او مورد تهاجم قرار گرفته است. به گفته كلاپروث (بدون اشاره به منابع مورد استفاده خود در اين مورد) اين منطقه با چنين حدودي، تقريبا به طور دقيق همان ناحيه اي بوده كه اويغورها در آخرين دوره از موجوديت خود به عنوان يك ملت آن را در تصرف داشتند و اين امر خيلي بعد از آن دوره اي بود كه آنان از تشكيل دولت هاي خودمختار و مستقل بازمانده بودند. در حقيقت وي اين موقعيت را بعد از تاريخ تيمور يا در قرن پانزدهم به آنها نسبت مي دهد و از آنها به عنوان گروه هاي كوچكي سخن مي گويد كه قلمروهاي مستقلي نداشته اند. (٣) به احتمال كلي، استقلال يا فقدان آن در جوامع اويغوري، تاثيري در برقراري نام كشور آنها در ميان ملل همسايه نداشته؛ بلكه اين نام را چنانچه در مورد سرزمين هاي ديگر نيز ديده مي شود از طريق نام قومي كسب كرده و (چنان كه عمدتا در اينجا به ما مربوط است) به مدت دويست سال پس از آن كه حكومت جديد و بيگانه اي از خاك او سربرآورده بود، همچنان نام مذكور را حفظ كرده است.

__________

(١). كامول تا سال ١٦٦٩ كه به تصرف چين درآمد، تابع تورفان بود.

(٢). ر. ك: پتي دلاكروا، rumit ed tsih، ٢، ص ٤٦.

(٣). ٥ - ١٢١. pp ,seuqirotsih xaelbat.

ظاهرا سالنامه هاي چيني سلسله مينگ، تنها منبعي است كه گزارشي متوالي از روزگار چنگيز و روساي بعدي اويغور را دربرگرفته و ما ترجمه مختصر آن را مرهون دكتر برتشنيدر هستيم. (١) در اين ترجمه مختصر، ذكري از چاليش به عنوان ولايت همتاي به ميان نيامده و به همين دليل شايد بتوانيم فرض كنيم كه در مينگ - شي اشاره اي به آن نشده است. احتمالا وقايع نگاران چيني، آن را بخشي از تورفان محسوب نموده اند و در صورت صحت اين امر، شايد بتوان گفت كه گزارش آنان در اين باره، مشمول گزارشات كلي ايشان از خانات اويغورستان است. به فاصله بسيار كمي از آغاز تاريخ رشيدي، گزارشاتي از مينگ در دست است كه مي گويد، چون اميرتو - لو - فان (ياتورفان) در سراسر قلمرو خود در امتداد چين، مكررا سفارتخانه هاي بيگانه را غارت مي كرد امپراتور در سال ١٣٧٧ لشكري براي تنبيه او و غارت قلمروش فرستاد - ظاهرا اين ماموريت با موفقيت همراه بود. از اين امير نامي برده نشده. تاريخ آن بايستي با سلطنت قمر الدين در مغولستان مطابق بوده باشد، اما من در مورد اينكه اويغورستان بخشي از قلمرو قمر الدين را تشكيل مي داده چيزي نمي دانم جز اين حقيقت مسلم كه اندكي پس از تاريخ مورد نظر كه تيمور در يك لشكركشي كينه جويانه بر مغولستان غلبه كرد، يكي از ستون هاي نظامي خود را تا منتهي اليه شرق قره - خوجه كه كاملا در داخل اويغورستان قرار داشت، فرستاد. از سوي ديگر، چند سال بعد هنگام مرگ خضر خواجه، لشكر تيمور به فرماندهي ميرزا اسكندر آن سرزمين را فقط تا منتهي اليه شرق كوچر ويران كرده سپس (به دليل نامعلومي) به سوي ختن عقب نشيني نمود. (٢) معهذا خضر خواجه چنانچه از تاريخ ميرزا حيدر برمي آيد حداقل يك پيروزي موقتي بر تورفان و قره - خوجه به دست آورده بود.

اين حوادث در اوج قدرت مغول به وقوع پيوست يعني هنگامي كه تاخت و تاز و

__________

(١). بيشتر ترجمه برتشنيدر، و نه همه آن در enihc al ed tsih salliam ed) جلد دهم) ديده مي شود اما سخت پراكنده و آميخته با تاريخ هامي هاست. بنابراين، ترجمه دكتر برتشنيدر براي هر دو طرف بسيار مفيد است.

(ر. ك: اثر او با مشخصات qes ١٩٣. pp ,ii ,sehcraeser. dem).

(٢). پ تي دلاكروا، ٣، صص ٢١٧ - ٢١٦.

بي قانوني رايج به منتهي درجه رسيده بود و با توجه به معلومات اندك موجود از تاريخ آن ايام، تنها مي توانيم بگوييم كه قمر الدين علي رغم تسلط ادواري بر اويغورستان، لزوما رييس آن ولايت شناخته نمي شده. اما رييس هر كسي كه بوده ظاهرا تحت انقياد لشكر مينگ قرار داشته زيرا در مورد تورفان مي خوانيم كه در ١٤٠٦ هييتي براي اظهار اطاعت به پكن فرستاده مي شود و دو سال بعد از آن تاريخ نيز از اعزام هييت ديگري از سوي خان حاكم سخن به ميان مي آيد كه اين بار سرپرستي آنها را كشيشي بودايي بر عهده داشته است. در ١٤٢٢ يكي از روساي تورفان كه نامش اين - غي - ره - چا آمده و گفته شده كه ويس خان حاكم بش باليق (يعني مغولستان) وي را از حكومت بركنار ساخته بود مجبور شد براي استمداد از امپراتور شخصا به حضور او برسد و امپراتور از ويس خان خواست كه متصرفات اين - غي - ره - چا را به وي بازگرداند. در مورد اينكه امپراتور به چه وسيله اي مغول را مجبور به جبران اين عمل كرده چيزي گفته نشده، اما مينگ شي گزارش را چنين ادامه مي دهد كه در ١٤٢٥ و ١٤٢٦، اين - غي - ره - چا براي بار دوم و سوم در پكن «در راس قبيله خود» براي تقديم خراج، ظاهر شد. در ١٤٢٨ وي اندكي پس از بازگشت به وطن خود درگذشت.

حاكم متعبد ديگري كه از او نام برده شده، با - لا - ما - ره نامي است كه امپراتور مينگ به مناسبت عبور سفير مصر از تورفان كه در سر راه خود هنگام مراجعت به سرزمينش از پكن، از آنجا گذشته بود، در ١٤٤١ هدايايي به وي بخشيد. تقريبا در همان زمان - ميان قرن پانزدهم - بود كه رييس تورفان يه - مي - لي - هو - جو (ايميل خواجه؟)، قره - خوجه ولوكوتسين را تصرف كرد و به خود لقب وانگ يا شاهزاده داد. به گفته مورخ مينگ، تورفان كه سابق بر آن كم اهميت بود، اينك قدرتمند شده، و ظاهرا قلمرو خود را هم گسترش داده بوده زيرا وي به طور ضمني مي گويد كه تورفان از يك طرف با مغولستان و از طرف ديگر با ختن هم مرز بود. دست يابي روساي تورفان به قدرت مانع از فرستادن خراج به سوي چين نبوده و اندكي پس از آن (در ١٤٦٥) اين ماموريت به هييتي محول شد كه بايستي هر پنج سال يك بار مرتبا اعزام گردند.

در اينجا نيازي به ادامه جزييات مربوط به اين هييت ها، تقاضاهاي آنان در دربار مينگ، و امتيازهايي كه امپراتورگاه گاهي به آنها مي داد، نيست يكي از آنها كه در ١٤٦٩ در پكن ظاهر شد گزارش داد كه رييس تورفان لقب «سلطان» يافته، و نام اين شخص، علي ثبت شده است. (١) در تاريخ رشيدي در رابطه با اويغورستان، نامي از علي به ميان نيامده است. اين تاريخ و لقب دلالت بر كبك سلطان دارد؛ اما از آنجا كه علي قبل از آن نيز در تاريخ چين و به نام پدر احمد ظاهر شده، مشكل بتوانيم كبك را به عنوان سلطان معرفي نماييم. پدر احمد، يونس نام داشته و هرگز با نام علي ظاهر نمي گردد. در عين حال كه كبك پسر برادر بزرگ يونس است. سلطان احمد (يا الاچه خان) - و نه احمدي ديگر - شخصي است كه سالنامه هاي چيني از او نام برده و به احتمال زياد به نظر مي رسد كه تاريخ جلوس و مرگ وي، ظاهرا خيلي نزديك به حوادثي است كه تاريخ رشيدي از آن سخن مي گويد و به همين جهت گفته شده كه او پدر منصور بوده است. اما تنها به اين دليل نمي توان تصور كرد كه سالنامه هاي چيني موضوع مذكور را نادرست نوشته اند. حتي اگر احمد به مفهوم ارباب اميرعلي محسوب شده باشد باز هم نمي توان در اين باره نقشي را به او نسبت داد بدون آنكه ميرزا حيدر مختصري از اعمال او را ذكر نموده باشد. مثلا آنان چنين وانمود كرده اند كه وي شخصا در ١٤٨٨ بر ضد هامي اقدام كرده و شهر را تسخير نموده و رييس محلي را به قتل رسانيده است (٢) - يك سري حوادث مهمي كه تاريخ رشيدي درباره آنها ساكت است. ما در اينجا فقط گزارش مختصري مي بينيم مبني بر اينكه منصور، پسر او چندين جنگ بر ضد ختاي، يا چين انجام داده است.

اما وقتي جلوتر مي آييم گفته مي شود كه اين سلطان علي در ١٤٧٣ به هامي تاخته و آنجا را به انضمام برخي از نواحي شرقي تسخير كرده و اين اقدامات موجب اعزام لشكري از چين براي استرداد اين مناطق از او شده است. چيني ها پس از شكست مجبور به عقب نشين شدند؛ سلطان هامي را نگاه داشت، اما هييت هاي مامور خراج مثل گذشته

__________

(١). كلاپروث مي گويد كه در ١٤٩٠ شخصي در تورفان ياغي شد و لقب سلطان يافت؛ و ظاهرا كلاپروث در اين اظهارات از برخي تواريخ چيني استفاده كرده (٤٧. p ,nerugiu. d tfirhes. u ehcarps).

(٢) .. ٢٥٧, ٢٥٥. pp,. x, alliam ed; ١٩٦. p, ii, redienhcsterb

عمل مي كردند. سلطان علي تقريبا در همان سالي كه هامي را گرفت ظاهرا بيش از ١٠٠٠٠ نفر از قبيله اويرات، يا قلماق ها را نيز اسير كرد و به طور كلي به نظر مي رسد كه او روحيه جنگجويي داشته است. راهي كه تمام هييت هاي مامور خراج از كشورهاي غربي، عادتا از آن رفت و آمد مي كردند در اختيار او بود و امپراتور را متقاعد ساخته بود كه بهتر است با وي مناسبات خوبي داشته باشد.

علي در ١٤٧٨ مرد، و پسرش ا - هي - مه (احمد) به عنوان سلطان تورفان جانشين او شد. وي نيز كلا موفق گشت كه هامي را در مقابل چيني ها حفظ كند، اگر چه يك بار آن را از دست داد اما اندكي بعد دوباره آن را به دست آورد و حاكم منصوب چيني ها را زنداني كرد. در خلال دوره اي از ١٤٧٨ تا ١٤٩٣ وي تقريبا هميشه با چيني ها در جنگ بود.

معهذا به نظر مي رسد كه پيوسته حاضر به پرداخت باج بوده و در طول اين سال ها از چندين هييت ياد شده كه با خود شير و هداياي ديگري آورده اند. به هر حال، سرانجام (در ١٤٩٣) نمايندگان او مركب از ١٢٧ نفر در مرز چين بازداشت و زنداني شدند. اين حادثه زماني رخ داد كه قلماق ها در مرز شمالي رفتار تهديدآميزي را بر ضد او آغاز كرده بودند (١). احمد تصميم به ترك هامي گرفت و سرانجام در ١٤٩٩ ميان او و چيني ها صلح برقرار شد. پنج سال بعد (١٥٠٤) احمد مرد و در خانات بر سر جانشين او ميان پسرانش منازعه درگرفت. پسر بزرگتر به نام من - سو - ره (منصور) بر ديگران تسلط يافته خود را سلطان ناميد و بلافاصله شروع به فرستادن باج به پكن نمود. در ١٥١٣ امير دست نشانده هامي به نام باي - يا - دسي ولايت خود را به منصور واگذار كرد و او اندكي بعد تا تهاجم به سو - چو و كان - چو حملاتي را بر مرزهاي اصلي چين انجام داد. مشخص نيست كه آيا او توانسته نوعي تسلط كامل موقتي بر اين نواحي اعمال كند يا نه، اما گفته شده كه تا زمان مرگش در ١٥٤٥ بر سر موضوعاتي در رابطه با هامي با چيني ها اختلاف داشته است. پس از او پسرش شا - يعني شاه خان - به جاي وي نشست.

اين است خلاصه اي از نكات عمده ترجمه مختصري كه دكتر برتشنيدر از فصول

__________

(١). به گفته alliamed اثري كه در جلد دهم آن، ترجمه مختصر دكتر برتشنيدر موجود است. (م) اويرات ها دشمنان هميشگي مسلمانان تورفان بودند و توانستند ٥٠٠٠٠ نفر را به ميدان آورند. (٣٠٢. p ,. x ,. tsih).

تاريخ مينگ به عمل آورده و از تورفان يا اويغورستان بحث مي كند. اين مختصر به طور خلاصه جريان تاريخ آن ولايت را از نقطه نظر چيني ها نشان مي دهد؛ اما هنگامي كه اسامي و تواريخ را با همان داستاني كه در تاريخ رشيدي آمده مقايسه بكنيم، خواهيم ديد كه آن دو با هم موافقت ندارند. در مختصر يا جداول بي ترتيب كه در بخش دوم اين مقدمه آمده، با استفاده از بيانات ميرزا حيدر برخي از خانان اويغورستان همراه با تاريخ سلطنت آنها (تا آنجا كه قابل دسترسي بوده) نام برده شده (١). در اينجا شايد بتوان با استفاده از مندرجات مينگ شي، آنها را به منظور مقايسه به ترتيب زير در كنار هم قرار داد:

تاريخ رشيدي

١ - ويس خان متوفي ١٤٢٨

٢ - ايسان بوغاي دوم متوفي ١٤٦٢

٣ - دوست محمد ١٤٦٨

٤ - كبك سلطان متوفي؟

٥ - احمد متوفي ١٥٠٤

٦ - منصور متوفي ١٥٤٣

٧ - شاه خان كه نزديك به تاريخ رشيدي (م) سلطنت مي كرد مينگ شي

١ - اين - غي - ره - چا متوفي ١٤٢٨

٢ - منگو تيمور متوفي؟

٣ - به - له - مه - ره در ١٤٤٢ سلطنت مي كرد

٤ - يه - مي - لي - هوجو در ١٤٥٠ سلطنت مي كرد

٥ - سلطان علي متوفي ١٤٧٨

٦ - احمد متوفي ١٥٠٤

٧ - منصور ١٥٤٥

٨ - شاه خان متوفي ١٥٧٠

از اين مقايسه معلوم مي گردد كه اسامي ذكر نشده از سوي چيني ها، همان هايي هستند كه در تاريخ رشيدي ارايه شده است، در عين حال در دو گزارش مذكور، در تاريخ فوت منصور و جانشين احمد دو سال تفاوت وجود دارد. تاريخ ميرزا حيدر تا زمان ويس خان به طور كاملا رضايتبخشي با گزارش چيني ها مطابقت دارد؛ اما از آن به بعد توافق ها به كلي پايان مي يابد. به نظر مي رسد كه نام هاي اول و سوم در فهرست چيني مربوط به منشا منقول بوده باشد؛ دومي مسلما منقول است، در حالي كه چهارمي و پنجمي با

__________

(١). ر. ك: صفحه يكصد و ده. (م)

وجود مسلماني، به هيچوجه در ميان خانان مغولي كه ما مي شناسيم قابل رديابي نيستند.

احتمالا به واسطه شيوع اسلام فقط در ميان بخشي از مغولان، روساي اوليه آنها، هم نام مغولي و هم نام مسلماني داشته اند و بنابراين چيني ها براي تبديل آن اسامي به شيوه تلفظي خود، استعمال نام هاي اولي را مناسب تر ديده اند؛ اما در مقابل اين حدس براي حل مشكل، بايستي توجه داشت كه تعداد خان ها قبل از احمد بسيار زياد بوده و به همين جهت تواريخ آنها از چنان تطابقي برخوردار نيست كه بتوان اين فرص را پذيرفت كه اسامي منقولي دلالت بر خانان مغولستان داشته است. شايد در يك توضيح با احتمال بيشتر بتوان گفت كه در خلال سلطنت ايسان بوغاي دوم و دوست محمد، همچنان امرايي (مانند امراي دوغلات در آلتي شهر) بوده اند كه علي رغم نداشتن حكومت، در تمام حوادث نوعي موقعيت ارثي را به عنوان مقام محلي حفظ كرده بودند، و به همين جهت هييت هايي را براي پرداخت خراج به چين مي فرستاده و مراوده با آنها را ادامه مي داده اند. بدين ترتيب آنها با وجود عدم برتري در خانات، براي چينيان به عنوان رييس شناخته مي شدند. به نظر من امكان اين حدس را گزارش هاي آراسته چينيان از شهرهاي قره خوجه ولو - كو - تسين (ليو - چانگ اسبق) تا حدودي تاييد مي كند. در خلال نيمه اول قرن پانزدهم هر دو اين شهرها، علي رغم نزديكي به تورفان، مستقل محسوب مي شده و خراج خود را، جداگانه به پكن مي فرستاند؛ و تنها زماني كه تورفان پس از نيمه قرن مذكور قدرت را به دست گرفت، آنان با همسايه برتر خود رابطه برقرار كردند. (١) اين اتفاق بايستي به فاصله بسيار اندكي قبل از آغاز سلطنت سلطان احمد، يا زماني بوده باشد كه ما اسامي و تواريخ را در دو فهرست مذكور مطابق مي بينيم. شايد در اين هنگام رسم عوض شده و خان حاكم شروع به فرستادن هييت هاي متصدي خراج، به نام خود كرده است؛ در عين حال اسامي - به ويژه افراد غير مسلمان - روساي تابعه، به زودي فراموش گرديده و نويسندگان مسلمان توجهي به آن نكرده اند به هر حال اين فقط يك حدس - توضيحي احتمالي در رابطه با اختلافات - است.

__________

(١). برتشنيدر، ٢، ص ١٨٧ - ١٨٥.

بدبختانه در رابطه با اين خانات شرقي، عبارات فوق تنها معماي مساله نيست.

پيرآمو (١) در اثر خود، sionihc ... sel tnanrecnoc seiromem ٢ چ ند سند چيني را در رابطه با تورفان منتشر ساخته كه يكي از آنها فرماني است از سوي شون - چي نخستين فرد از سلسله حاليه (٣)، به تاريخ ١٦٤٧ كه در آن به اين حقيقت اشاره شده كه تورفان به مدت ٢٨٠ سال - يعني اندكي قبل از ١٣٦٧، يا آغاز عصر مينگ! - نسبت به چين اظهار اطاعت نكرده است؛ اين امر با صراحت تمام با مندرجات تاريخ مينگ تناقض دارد، به نظر مي رسد كه تقريبا اميدي در تلاش جهت ايجاد سازش ميان اين دو اظهار نظر وجود ندارد. ممكن است اين وسوسه پيدا شود كه اظهارات صريح امپراتور تسينگ را با سكوت ميرزا حيدر درباره اين موضوع و ترديد در صحت سالنامه هاي مينگ بتوان به يك درجه ارزيابي كرد؛ اما به عقيده من اين گزارشات به طور ضمني بسياري از مدارك حقيقي را دربر مي گيرد و حقايق دروني آنها نيز بررسي مختصر موضوع را روا مي دارد.

لازم به يادآوري است كه امپراتور شون - چي فقط در ١٦٤٤ بر تخت سلطنت جلوس كرد. در ١٦٤٧ كودك نه ساله اي بيش نبود كه بستگان ارشد او كه از قرار معلوم مشاوران وي و از منچوها بودند، عميقا درگير جنگ هايي شدند كه پيروزي را به عنوان امپراتور چين براي او فراهم آورد. اينها احتمالا چيزي از امور كشوري با تاريخ سلسله اي كه سرنگونش كرده بودند و از تاريخ مردم خود اطلاعي نداشتند. به علاوه تاريخ سلسله مينگ تا سال ها بعد نوشته نشده بود. (٤) در عين حال حوادث مربوط به يك خانات بي اهميت در آسياي مركزي نمي توانسته هنگامي كه امپراتور بحث مورد نظر را شروع كرده يا فرمان آن را صادر نموده بود؛ در ذهن درباريان و منشيان جاي گرفته باشد، يا حتي ممكن است با وجود اطلاع از ارسال مرتب خراج - نسبتا معتنابه - از تورفان، امپراتور را راضي سازند كه معلومات خود را پنهان نمايد. بديهي است كه هدف فرمان

__________

(١). toyma erep.

(٢). ج ١٤، ص ١٥.

(٣). منظور سلسله منچو است. (م)

(٤). دكتر ترين دلاكوپري (eirrpuocal ed neirret) به من اطلاع داده كه فرمان تاليف تاريخ مينگ شي در سال ١٦٧٩ صادر گرديده - پنجاه و هشت عالم مامور انجام اين كار بوده اند و نتوانسته اند زودتر از ١٧٤٢ آن را به پايان برسانند.

مذكور ايجاد اين ذهنيت بوده كه شون - چي را به واسطه اظهار اطاعت سلطان تورفان، مورد تملق قرار دهد، اسلاف وي هرگز امپراتوران سلسله قبلي را به چنين افتخاري نايل نكرده بودند؛ در حقيقت، كل سند بيش از هر چيز ديگر بيانگر خوشحالي از جانب امپراتور به قصد توهين به اسلاف چيني اوست. سبب فراهم آمدن چنين اعلاميه اي، ورود فرستاده اي از سوي سلطان وقت تورفان بوده كه در آن هنگام «ابلون - موهان» - تحريفي كه تشخيص هويت آن با هر اسم مسلماني مشكل است - نام داشته. ترجمه فرانسوي فرمان چنين ادامه مي يابد:

ed engil toirdne dnecsed, nafruot el rus iuhdruojua enger iuq natlus el uo neuy sed eitsanyd al ed ruetadnof, nak siknist ed slif sed nu, iatahahct sna stgniv - ertauq snec xued ed sulp siuped, sruessecederp sec. xuoynom al a gammoh erdner ruop ellenmelos edassabmad eyovne tniop tneiavan suq sirppa tnaya, nahuom - nulba natlus el. tubirt el retroppa iul te, enihc ellet enu ... sruedassabma sed eiovnem, sionihc eripmel ed enort elrus siat ej" ... trap am ed noitnetta euqleuq etir em etiudnoc

آموي محترم به طور معني داري مي افزايد: - «ده سال پس از آن، يعني در سال ١٦٥٧، پادشاه تورفان دوباره سفرايي را همراه با خراج فرستاد كه مفهوم آن به فرانسوي صريح عبارت بود از فرستادن افرادي براي تجارت و دريافت هدايايي از امپراتور. معهذا اعليحضرت شاهنشاه مورد تملق شديد اين هييت جديد قرار گرفت.»

در نوشته اي از آمو درباره پكن در چند سال بعدي (١)، بيانيه لاينحل تر خاموشي وجود دارد. وي با اشاره به تورفان مي گويد كه آن سرزمين در نخستين بخش قرن شانزدهم از هم پاشيد، چنانكه در سال ١٥٣٣، هفتاد و پنج ايالت كوچك مستقل در آن وجود داشت، تمام روساي آنها خود را پادشاه مي خواندند. در اينجا تنها چيزي كه مي توان گفت آن است كه آمو دچار اشتباه شده. وي تا اواخر نيمه قرن هجدهم در پكن مي زيست

__________

(١). تاريخ اين نوشته قابل رديابي نيست. ١٩. p ,vix. nihc sel. noc. mem.

و شايد بتوان فرض كرد كه به منابع اطلاعتي مفيد تاريخي و موضوعات ديگر دسترسي داشته، اما در اين زمينه منبعي براي اظهارات خود ذكر نكرده است. مينگ شي چنانكه ديده ايم به دو شهر قره - خوجه و لو - كو - تسين كه به زعم چيني ها از تورفان مستقل بوده، اشاره مي كند و اين امر حدود يك سده قبل از تاريخ مورد نظر آمو است، اما در خلال اين فاصله سير حوادث در اويغورستان به سوي تحكيم و تمركز قدرت خان بود.

تاريخ ١٥٣٣ با سلطنت منصور خان مصادف است كه چنانچه در تاريخ ميرزا حيدر و تاريخ سلسله مينگ ديده ايم، قدرتمندترين و خوشبخت ترين فرمانروايي بوده كه خانات داشته و نمي توان محتمل دانست كه در خلال سلطنت او، سرزمين مذكور به بخش هاي مستقل متعددي تقسيم شده باشد كه تعداد آنها بيش از شهرهاي موجود آن سرزمين و شايد تقريبا به تعداد روستاهاي آن جا بوده باشد. ميرزا حيدر نمي توانسته از كنار ادامه هرگونه تجزيه اي بدون توجه رد شود، و به علاوه سلطان سعيد (برادر منصور) خان بعدي مغولستان و آلتي شهر نمي توانسته (آن چنانكه به گفته ميرزا حيدر در ١٥٧٨ عمل نمود) به فرمانروايي تسليم شود كه مملكت او به ايالات كوچكي تقسيم شده بود. در اين مورد بسيار محتمل است كه پيرآمو از اطلاعات ناقصي استفاده كرده كه نسبت به هر دو تاريخ سلسله مينگ و يكي از سلسله هاي مستقل مورخ ما، اشتباه بوده است. آنچه از منبع دوم در اين باره پيدا مي كنيم آن است كه پس از مرگ احمد و با جانشيني منصور، اويغورستان قدرت رو به تزايدي پيدا كرد. منصور رييس آقسو بود كه اين ولايت مورد تهاجم و غلبه ميرزا ابا بكر كاشغري قرار گرفت و رييس با تمام قبيله و خاندان خود به تورفان مهاجرت كرد. نام قبيله ذكر نشده اما ورود تعداد زيادي از مغولان به همراه خان، نمي توانسته به عنوان يك نيروي افزايش دهنده قدرت خانات مورد توجه قرار نگيرد و برعكس بهتر بوده به عنوان يك عامل وحدت بدان اشاره شود.

اگرچه ممكن است هرگونه توضيحي درباره چنان اختلاف شگفتي، مخاطره آميز باشد اما مي تواند نسبت به كاربرد نادرست هييت هاي متصدي خراج، مفيد بوده باشد.

همچنان كه سلسله مينگ رو به انحطاط مي رفت و به سقوط خود نزديك مي شد، رويه

تشويق آميز ايجاد هييت هاي مجهول ظاهرا عادي مي شد؛ و رو به پايان سده شانزدهم و آغاز سده هفدهم در ميان ايالات واقع در مرز غربي چين بيشتر متداول مي گشت. اين حقيقت با صراحت خاصي در روايت بنديكت گويز (١) خودنمايي مي كند، وي در سال هاي ١٦٠٤ - ١٦٠٣ از لاهور به چين مسافرت كرده و پس از عبور از ياركند، آقسو، تورفان و كامول، در مرز شهر سوچو در كانسو وفات كرده است. گزارش سفر او در حقيقت بسيار ناچيز است، زيرا بخش اعظم خاطرات روزانه اش به هنگام مرگ گم گشته، اما بخش هايي از آن بعدا پيدا شده و به دست يكي از تواناترين مبلغان يسوعي آن زمان - پدر ماتيوريچي (٢) - در پكن افتاده كه وي از روي آن به تكميل ماجراهاي گويز پرداخته است. بدين ترتيب بيشتر آن روايت كه به ما رسيده از قلم مردي است كه مخصوصا داراي معلومات خوب و شايسته كشف حقيقت، در اموري مانند موضوع مربوط به هييت هاي مامور ابلاغ اطاعت از سوي غرب، بوده است. به گفته او خراجي كه به پايتخت چين (م) آورده مي شد صرفا ارزش اسمي داشت، اما امپراتور با توجه به شكسته نفسي خود، هدايا را بدون انتخاب، از بيگانگان مي گرفت، نه تنها حاملان خراج را در سطحي سخاوتمندانه مي پذيرفت، بلكه به عنوان تلافي در مقابل چيزهايي كه به او تقديم شده بود، هداياي بسيار زيادي نيز به ايشان اعطاء مي كرد، تا آنجا كه هر كس «روزانه يك تكه طلا كه خيلي بيشتر از هزينه ضروري او بود» به جيب مي زد. به همين دليل، مزيت حمل پيشكش ها به چين، رقابت شديدي ميان بازرگانان و كساني كه مبلغ زيادي براي نامزدي مقام حامل خراج مي پرداختند، ايجاد مي كرد. به گفته ريچي اينها كه به سفرا مشهور بودند، هنگام عزيمت، نامه هايي به نام پادشاهان مبني بر نمايندگي خود جعل مي كردند كه در آن امپراتور چين با اصطلاحاتي چاپلوسانه مورد خطاب قرار مي گرفت. وي مي افزايد كه «چينيان از اين سفارت ها مانند ديگر شخصيت هاي ممالك متعدد نظير كشن - شين، سيام، ليو - چييو، كره، و برخي از پادشاهان كوچك تاتار استقبال مي كردند. تمام هزينه هاي باورنكردني آنها به عهده بيت المال بود. خود

__________

(١) .. seog tcideneb

(٢). iccir wehttam rehtaf.

چيني ها از اين شيادي كاملا باخبر بودند، اما به امپراتور خود روا مي دانستند كه اين گونه تحميق شود، چنان كه گويي او را متقاعد مي ساختند كه تمام دنيا خراجگذار چين است؛ در حقيقت بيشتر چين بود كه به آن ممالك باج مي پرداخت.» (١)

اين گزارش نسبت به تشبيهات به عمل آمده درباره ايالاتي مانند كوشن - شين، سيام، كره و غيره ممكن است تا حدودي اغراق آميز باشد، زيرا كاملا معلوم شده كه در اين موارد موضوعي نبوده كه چيني ها چشم خود را بر شيادي ببندند و تحميق را به خود روا دارند. پرداخت خراج از سوي اين گونه كشورها به معناي انقياد سياسي بود؛ تحميل آن در مواردي يك امر جدي بوده و يكي از نكات اصلي سياست خارجي چيني ها محسوب مي شد. اما تا جايي كه به دول كوچك آسياي مركزي مربوط مي شد، اين امر چيز مهمي نبود، و بدون ترديد حقيقت آن است كه در دوره مورد نظر، رسم فرستادن هييت هاي حامل خراج به چين، در خانات شرقي تركستان رو به انحطاط گزارده و به ماجراجويي هاي بازرگاني صرف تبديل شده بود و چيني ها با وجود آگاهي از كاربرد نادرست اين رسم، آن را تحمل مي كردند. (٢) حتي يكي از مقتضياتي كه موجب ماموريت گويز شده مربوط به يكي از اين نوع سفارت هاي نامشروع بوده است. يك بازرگان مسلمان هنگامي كه از چين به لاهور بازمي گشت به يسوعيون آنجا در خصوص جاده «ختاي» اطلاعاتي داد كه ظاهرا تاثير بسيار زيادي در تصميم گيري آنان براي پيش فرستادن بنديكت گويز داشت. مردي كه در دربار اكبر حضور يافته بود در جواب امپراتور كه چگونه مورد تاييد پايتخت چين قرار گرفته به صراحت پاسخ مي دهد كه در هييت سفيري از سوي پادشاه كاشغر به آنجا رفته بود.

از اين رو امكان دارد هنگامي كه هييت هاي قلابي متصدي حمل خراج از سوي آن همه روساي جزء متعدد، يا حكام شهرها به پكن وارد مي شدند، چيني ها بالفعل شماره آنها را از تورفان با رقم بزرگ هفتاد و پنج در دوره مورد نظر پيرآمو ثبت كرده باشند، اما

__________

(١). ختاي، اثر پول، صص ٥٨٣ - ٥٨٢.

(٢). به گفته سريول، آبل رموزا (tasumer leba) ثابت كرده كه اين مورد در ايام امپراتوران سونگ - يعني آخرين سلسله بومي چين قبل از مينگ ها - نيز اتفاق افتاده است. (ختاي، ص ٥٨٣).

اين امر به هيچوجه واقعا بيانگر تقسيم ايالت تورفان، يا اويغورستان به بخش هاي كوچك نيست.

ولي ايالت جداگانه و خودمختاري مانند اويغورستان ابدا از نظر طبيعي از بقيه تركستان شرقي يا آلتي شهر جدا نبود. رشته كوه يا رودخانه بزرگي اين دو ايالت را از هم جدا نمي كرد و حتي مردم آنها، بايستي در زبان و نژاد هم يكي بوده باشند. بدون ترديد اگر چه بوميان تورفان و كاشغر چنانكه امروزه هم مشهود است، از نظر ويژگي هاي خاص خود و لهجه اختلافات جزيي داشته اند؛ اما همه آنها از ريشه اويغوري بوده اند و بوميان خانات شرقي با تصرف يكي از مراكز قديمي آن مردم، شايد در مميزات قومي، از ديگر جوامع ايالات غربي ناب تر باقي ماندند. آنان در خرابه هاي اويغورستان قديم به همان صورتي كه بود زندگي مي كردند و شايد كمتر از جوامع دورتر غربي، به استثناي آنچه كه از چين - كه به هر حال جزيي بوده - به آنجا صادر مي شده، تحت تاثير بيگانه قرار داشته اند. سرزمين آنان مثل حالا در همان مركز آسيا واقع بود و شهرت چنداني نداشت، حتي امروزه هم كمتر از بخش هاي ديگر قاره شناخته شده؛ چند جهانگرد معاصر كه از اين سرزمين بازديد كرده اند آن را تنها با توصيفي جزيي آراسته اند. يك مولف چيني قرن اخير مي گويد كه تمام جمعيت اين ولايت را در زمان او نمي شد بيش از ٣٠٠٠ خانوار تخمين زد و قسمت اعظم آنان به قدري فقير بودند كه نمي توانستند خود را اداره كنند. در تابستان گرما بسيار زياد بوده و تابش آفتاب بر روي ستيغ كوه هاي برهنه مشرف به شهر، غير قابل تحمل است - به همين جهت مردم اين كوه ها را «كوه هاي آتش» مي نامند. (١)

يكي از اشكال مميزه اين سرزمين، گود بودن آن است كه در نواحي مركزي تورفان و قره - خوجه حدود ١٥٠ تا ٢٠٠ پا، از سطح دريا پايين تر مي باشد. اين ناحيه يكي از خشك ترين و گرم ترين بخش هاي تركستان شرقي است و ناحيه اي است كه بيشترين ابتكار اهالي آن، چه در گذشته و چه در زمان حال، مصروف آبياري اراضي شده تا آنجا قابل سكونت باشد. ميرزا حيدر از تلاش شخص ويس خان (علي رغم آن كه اين

__________

(١). برتشنيدر، ٢، ص ٢٠٢.

تلاش ها با ابتكار خاصي همراه نبوده) براي تهيه آب جهت كشت اراضي سخن مي گويد؛ اما احتمالا قصد اين خبر به معناي دقيق، اشاره به كار دستي ويس خان نبوده است. جهانگردان معاصر به بقاياي كانال ها و ترتيبات چاه هايي توجه داشته اند كه نشان مي دهند چگونه زندگاني مردم وابسته به آبياري مصنوعي بوده و هست. به طوري كه دكتر رگل (١) مي گويد مخازني وجود داشته كه آب حاصله از كوه ها در آن انباشته مي شده و كانال هاي زيرزميني نيز آب را به شهر مي رسانيده كه در چله گرماي تابستان، در محل هاي مسكوني در اختيار اهالي قرار مي گرفته است. (٢) كاپيتان يانگهازبند (٣) دريافت كه يكي از شهرهاي فعلي تورفان با يك سلسله گودال هايي محاط بوده كه از بالا تا عمق آنها يك صد پا بوده - اين سلسله گودال ها چندين مايل در داخل صحرا ادامه داشته است. (٤)

در مقابل گروهي از واحدهاي سطح پايين در صحراي سوزان، و در ميان «كوه هاي آتش»، بلافاصله به طرف شمال، رشته كوه هاي شرقي تيان شان، با قللي سربرآورده كه ارتفاع آنها به ١٢٠٠٠ يا ١٤٠٠٠ پا بالاتر از سطح دريا مي رسد و دايما پوشيده از برف است. يكي از اينها كوهستاني است كه در ميان منقولان و قلماق ها به بوگدو - اولا و در نزد قرقيزها به تنگري - تاغ مشهور است و در روزگاران گذشته براي قبايل شباني ساكن در نواحي اطراف آن مقدس بوده و بدون ترديد مورد احترام آن مردم قرار داشته زيرا اين كوه ها اصلي ترين و مسلطترين سيماي چشم انداز سرزمين آنها بوده و سرچشمه بسياري از رودهايي است كه زندگاني به آنها مي بخشند.

معهذا به نظر مي رسد اين سرزمين علي رغم موانع طبيعي گرما و خشكي، در طول تاريخ خود، روزگاراني تكيه گاه جمعيت نسبتا كثيري بوده و يكي از مراكز عمده بوداييان در اوايل سده هاي ميانه محسوب مي شده؛ زيرا اين جوامع علاوه بر آثار متعدد معماري، كتبيه ها و موضوعات هنري زيادي نيز از خود به جاي گذاشته اند. گريج مايلو (٥) جهانگرد روسي از محلي موسوم به سين گيم (٦) واقع در جنوب لو - كو - تسين (ليو - چانگ سابق) (٧)

__________

(١). leger.

(٢). ٢٠٥. p ,١٨٨٠ ,negnuliehttim snnamretep.

(٣). dnabsuhgnuoy. e. f.

(٤). ٤٩٨. p ,١٨٨٨. ,s. g. r. p.

(٥). oliamjirg.

(٦). mignis.

(٧). اين محل در نقشه دكتر رگل با حدود سي و شش مايل تا شمال غرب لا - كو - تسين (لوكتوشين) مشخص شده، و اين بيانگر آن است كه تا چه حد اطلاعات ما از اين ناحيه مبهم مي باشد.

سخن مي گويد كه هنوز گاه گاهي در آنجا «در ميان شاخ ها و صندوق هاي چوبي اوراقي» كشف مي گردد كه شامل نوشته هايي قديمي به زباني ناشناخته است (١)؛ دكتر رگل در عين حال از خرابه هاي وسيعي نيز سخن مي گويد كه به فاصله اندكي از جنوب شرقي قره - خوجه (هو - چايوي چينيان) قرار داشته و او نام آن را «تورفان قديم» ذكر كرده، اما به احتمال زياد اينها همان خرابه هاي قديمي قره - خوجه است.

درباره اين بقايا گفته شده كه قطعه زمين بزرگي است پوشيده با ديوارهاي بزرگ، دروازه ها و استحكامات، همچنين گذرگاه هاي زيرزميني، طاقدار و قوس دار؛ كه كلا حاكي از يك پيشرفت عالي در زمينه اطلاعات معماري است. وي از خرابه هاي ديگري از همين نوع سخن مي گويد كه در جنوب شهر تورفان قرار دارد (٢). از تاريخ مينگ نيز در مي يابيم كه به طرف شرق هو - چايو، خرابه هاي يك شهر قديمي قرار داشته كه به عنوان خرابه هاي كايو - چانگ پايتخت قديم اويغور محسوب مي شده و مولف در خصوص سيماي محل در روزگار مينگ ها، مي گويد كه تعداد معابد بودايي آنجا بيش از خانه هاي مسكوني مردم بوده است.

با زوال قدرت مغول ها در اواخر سده شانزدهم و به قدرت رسيدن منچوها در چين در نيمه اول سده هفدهم، خانات اويغورستان، هر چه بيشتر تحت نفوذ چين قرار مي گرفت. در خلال سده هجدهم قلماق ها به كمك تبتي ها براي مدتي بر آنجا تسلط يافتند اما اين وضعيت كم دوام بود و آنان در حدود ١٧٥٥ نهايتا منقاد منچوها شدند و تمام آن سرزمين قلمرو چين گشت. اما در فواصل، چند امارت كوچك در محدوده آن ايجاد شد و ظاهرا برخي از آنها خانان مسلماني بودند كه خود را از نسل مغول ها مي دانستند. احتمالا اشاره شون - چي امپراتور سلسله منچو در فرمان ١٦٤٤ (مذكور در فوق) (٣) كه در آن از يكي از اسلاف چه - هه - تاي (٤) به عنوان خراجگزار خود نام برده، به يكي از همين امارت ها بوده است.

__________

(١). ٢٢٣. p ,١٨٩١ ,. s. g. r. p.

(٢). برتشنيدر، ٢، ص ١٨٧.

(٣). ر. ك: ص ٢٢٦ ترجمه. (م)

(٤). چغتاي. (م)

بخش 6: تاريخ رشيدي و بعد از آن

بخش ٦

تاريخ رشيدي و بعد از آن

كشورها بر ولايات بي وفايي كرده اند، و زنجيرها

بر روي شهرهايي به صدا درآمده كه مقام پادشاهي داشته اند، ملت ها

هرگاه كه براي مدتي تابش آفتاب را احساس كرده اند

از قدرت گنبد رفيع گداخته شده و

مانند بهمني كه از تنگه كوه ها سرازير مي گردد، فرو رفته اند.

- چايلدها رولد، ٤، ١٢.

آنچه كه براي انداختن روشنايي بر روي تاريخ ميرزا حيدر عمدتا جايش خالي است، روايت معقول برخي از مسافران اروپايي - آن زمان يا نزديك به آن - است تا بتوان آن را به شيوه اي غير از شيوه متداول آسياي مركزي، در دوره مورد نظر بررسي كرد و بدين ترتيب برخي از اظهارات مولف ما را با ملاحظات تاريخي غرب محك زد. تاريخ رشيدي در بيشتر موارد به تاريك ترين ايام در سالنامه هاي داخلي ممالك آسيايي اشاره مي كند:

به زماني كه منازعه و هرج و مرج شايع بوده و در هيچ گوشه اي شخصيتي مسلط يا سلسله اي نيرومند وجود نداشته تا از اغتشاش جلوگيري كرده و يك امنيت مركزي ايجاد

كند. در روزگار چنگيز و جانشينان بلافصل وي، حاكمان منقول بر قسمت اعظم آسياي مركزي و چين تسلط داشت. خانان در اكثر موارد نتراشيده و نامتمدن بودند، اما حكومتشان تا زماني كه تداوم داشت حكومتي نيرومند و استوار بود.

آنان به قدرت خود مطمين بودند و احتمالا به همان دليل در سياست كلي خود در رفتار با ملل متعدد بيگانه اي كه با آنان رابطه داشتند، آزادمنش و اغماض كننده محسوب مي شدند. آنها همچنين مي دانستند كه چگونه نظم را در متصرفات خود برقرار سازند، و بدين ترتيب سفرا، بازرگانان، و مبلغاني را كه شايد با تمام توان خود وسيله اي (تا حد امكان ارزنده) براي به تواتر رسانيدن آنان در تاريخ بودند، جذب مي كردند.

زوال اقتدار منقول و برقراري نفوذ مسلمانان، اين وضعيت را در نواحي واقع در باختر به كلي تغيير داد، در عين حال در چين نيز با دست يابي يك سلسله صلح طلب به قدرت، منجر به ضعف بي نهايت امپراتوري شد و نواحي وسيعي از داخل قاره را به روي قبايل متحرك و بي قانوني گشود كه حكومت بدي داشتند، روساي آنان در حالي كه قادر به كسب برتري افزايش بربريت مردم خود محسوب مي شدند. در اواخر سده چهاردهم و بخش نخست سده پانزدهم، استيلاي تيمور و جانشينان بلافصل او تا حدودي عاملي براي اثبات نظم بود و شايد مانع از سير حكومت بد چادرنشينان و غرق كل بهترين بخش هاي آسياي مركزي شد. احتمالا بدون اين مانع، بربريت مي توانست بيشتر دوام بياورد و نتايج ديررسي به همراه داشته باشد. اما روزگار تيمور و الغ بيگ، دوره اي توفاني بود و تاثير چندان استواري بر آن منقول ها نداشت. مسلمان شدن فرمانروايان، پيشرفت اسلام، و اغماضي كه پيوسته در آن نوع حكومت و مذهب دست به دست مي شد، چنان تشويق آميز بود كه در كمترين زمان اقتدار دنيايي تيموريان رو به ضعف نهاد، عناصر مذهبي به شدت رشد يافته و جلو آمدند. تعداد اولياء و مدعيان مذهبي افزايش يافت، و در تاريخ ميرزا حيدر هيچ چيز روشن تر از نفوذي كه اينان در تمام امور سياسي به دست آوردند، نيست. به گفته او، در دربار هر خان و رييسي علاوه بر امراي متعدد برجسته، يكي دو تا از اين مشاوران نيز وجود داشت؛ ميرزا حيدر نشان مي دهد كه چگونه در دوره

او و اربابش سعيدخان، افراد مذكور از هر جهت بر حاميان خود كنترل بي اندازه داشته اند. حتي جباران بربري مانند ابا بكر كاشغري و خون آشام ترين روساي اوزبك، ظاهرا با حرمتي موهوم به آنها افتخار مي كرده و هدايت آنان را مي پذيرفته اند. ظاهرا تحت تعليمات گوناگون و تظاهر به تعصب مذهبي اين گروه بود كه تمام اعمال بد پادشاهان مقتدر انجام مي گرفت - لشكركشي هاي غارتگرانه اي كه نام جهاد بر آن مي نهادند، كشتارهايي كه ترس يا انتقام محرك واقعي آن بود، و فروش دسته جمعي بردگان به عنوان اقدامي مستحسن براي تبديل كفر، همه با تصويب مجتهدوار اينان به عمل مي آمد.

آسياي مركزي تحت چنين شرايطي بايستي براي مسافران اروپايي، چه مبلغان و چه بازرگانان غيرقابل نفوذ بوده باشد، در عين حال شايد بتوان تصور كرد كه هر يك از پادشاهان اروپايي ميل داشته اند هم چنانكه سفرايي را به نزد خاقان هاي منقول و تيمور فرستاده بودند، نمايندگاني را نيز به نزد فرمانروايايي مانند شيباني خان و ميرزا ابا بكر گسيل نمايند. حتي پس از نابودي اين اشخاص، اوزبكان، قزاق هاي اوزبك، و قرغيزها، تحت فرمان روسايي عمل مي كردند كه اسامي آنها در تاريخ شناخته نشده (جز آنكه سرشار از خشونت و طغيان بوده اند) و پيوسته با يكديگر يا همسايگانشان در جنگ به سر مي برده اند. آنها تمام سرزمين هاي شمال سيحون و تيان شان را در وضعيتي آشفته نگاه داشته و دايما از مراوده با تمام بيگانگان جلوگيري مي كردند؛ در عين حال موجبات تضمين حكومت هاي - موجود - از قبيل خراسان، ماوراء النهر و آلتي شهر را نيز فراهم آورده، و به بريدن آنها از غرب كمك مي نمودند. در ايام نوادگان و نخستين جانشينان چنگيزخان، فرستادگاني مانند پلانوكارپيني و روبروك را مي بينيم كه با اطمينان از آسيا گذشته و از اورال به مرزهاي شمالي منقولستان مي روند و در آنجا به اروپاييان برمي خورند كه در خدمت خاقان ها بوده اند؛ پولوها توانسته بودند با عقب و جلو رفتن ها از طريق مديترانه و خليج فارس خود را به چين برسانند و كالاهايشان را به سلامت حمل

كنند؛ حال آن كه راهبان واعظ و مبلغاني مانند اودوريك اف پوردنون (١)، جان اف مارينولي (٢)، ويليام اف مودنا (٣) نه تنها عنوان جهانگرد بلكه عنوان مبلغ را نيز دارا بوده اند.

اينان فقط چند نمونه از كساني هستند كه اسامي شان در اسنادي حفظ شده كه خود آنان يا داستان آنها بر جاي گذاشته اند و تا به امروز باقي مانده است. اما در مقابل كساني كه تجربيات خود را بر روي كاغذ آورده اند، بسياري از افراد همان گروه نيز وجود داشته اند كه هيچ اقدامي براي ثبت خاطرات خود نكرده اند، و نيز چه بسيار روزنامه هاي خاطرات، نامه ها، يا مانند آن كه در طي مرور زمان گم شده يا هنوز در روشنايي قرار نگرفته است. خلاصه، تمام آنچه كه ما از نيمه اول دوران منقول، يا از نيمه قرن سيزدهم تا حدود نيمه قرن چهاردهم مي دانيم، بيانگر نظم و امنيت است، و به همين جهت مراوده پايداري با غرب و اروپا برقرار بوده است. اما در مقابل، در تمام دوره اي كه شايد بتوان آن را دوره معتبر تاريخ ميرزا حيدر - يعني از نيمه دوم سده چهاردهم تا پايان آن در ميانه سده شانزدهم - ناميد، حتي يك مورد هم نمي توان ذكر كرد كه طي آن اروپاييان در نواحي آسياي مركزي و شرق سمرقند مسافرت كرده باشند.

اگر كساني هم بوده باشند، آثاري از آنها باقي نمانده؛ در واقع فقط مي توان گروهي از مبلغان را به تعداد بيست نفر با شش تن همراه كه در ١٣٣٣ از سوي آوينيون (٤)، تحت رياست نيكلاس راهب، به عنوان اسقف كامبالو (خان باليغ) فرستاده شده بودند تا آلمالغ رديابي كرد، و ظاهرا بعد از ١٣٣٨ (٥) هرگز چيزي در اين باره شنيده نشده است.

تاريخ اخير مي تواند در داخل سلطنت چغتاي خان، بوزون، و دوره اي قرار گيرد كه در مغولستان خاني حكومت نمي كرده است. تا آنجا كه از وقايع نگاري هاي ناقص اين ايام، نظير آنچه كه تاريخ ميرزا حيدر به آن آراسته است مي توان استنباط كرد، آن است كه ايسان بوغا نخستين خان مغول تا اين زمان مرده بوده و هنوز تغلق تيمور، دومين خان به جاي وي ننشسته بود. احتمالا امير بولاجي دوغلات، الوس بيگي يا رييس قبيله بوده و به

__________

(١). enonedrop fo cirodo.

(٢). illongiram fo nhoj.

(٣). anedom fo mailliw.

(٤). nongiva.

(٥). ر. ك: ختاي، صص ١٢٧ و ١٨٩ - ١٨٨.

طوري كه گفته شده در تاريخي بسيار متاخر مسلمان گشته بوده. تنها موضوعي كه مي توان متصور ساخت، اين است كه آيا غيبت راهبان از آن سرزمين در ايام مذكور، با ظهور اسلام مرتبط بوده يا به نظمي رايج در آنجا ارتباط داشته است. يقينا تا زمان سفارت روي گونزالس كلاويخو (١) به دربار تيمور از جانب هنري سوم پادشاه اسپانيا، در آسياي مركزي از هيچ اروپايي اي سخن به ميان نيامده، نامبرده در ١٤٠٤، يا حدود يك سال قبل از مرگ تيمور به سمرقند رسيد. به هر حال گزارش اين سفارت ارتباطي به بخش مورد نظر آسياي مركزي ندارد. بلكه به مركز ممالك مذكور در فوق به عنوان سدي در مقابل حكومت بد و وحشيانه چادرنشينان شرق دور مربوط است. بنابراين گزارش دن روي نمي تواند براي روشن ساختن تاريكي هاي تاريخ ميرزا حيدر مورد استفاده قرار گيرد، اما گزارش هاي تاريخ رشيدي در رابطه با ماوراء النهر را ديگر وقايع نگاران مسلمان به اندازه كافي روشن ساخته اند و برخي از آنها بهترين است. با صراحت بيشتري مي توان گفت كه از نيمه سده چهاردهم، تا حدود پنجاه و اندي سال پس از مرگ ميرزا حيدر و تا هنگام تقسيم ممالك خانان مغول به تعدادي از ايالات كوچك تر كه عملا اواخر سده شانزدهم مي شد، سخني از اروپاييان در آسياي مركزي به ميان نيامده است.

و اما اگر ناظراني اروپايي نبوده اند تا وقايع آسياي مركزي را مورد بررسي قرار دهند، تاريخ نويسان مسلمان آن عصر نيز بدان نپرداخته و يا حتي به اندازه مولف ما توجه خود را به خانات مغول در اين دوره تاريك معطوف نكرده اند. ظفرنامه شرف الدين علي يزدي شايد تنها كتابي است كه بيشترين روشنايي را بر روي اين سرزمين و آن دوران افكنده است. شرف الدين به عنوان يكي از مورخان دوره سلطنت تيمور و وقايع نگار عمليات جنگي او در مغولستان، لزوما يكي از منابع آن دوره است كه اين منبع به مرگ تيمور پايان مي يابد، با وجود اين وي هرگز نوشتن تاريخ مغولستان و خانان آن را وظيفه خاص خود نمي دانسته است. وي صرفا از كساني سخن مي گويد كه در مقابل قهرمان او، تيمور قرار داشته و به عمليات جنگي پرداخته اند يا در معامله با وي راه ديگري در پيش گرفته اند، به هر حال وي هرگز مدعي انتشار سرگذشت مغول ها در هيچ دوره اي نيست.

__________

(١). ojivalc selaznog yur.

بنابراين، روايت او حدود يك صد و بيست سال قبل از آن دوره اي آغاز مي شود كه ميرزا حيدر شروع به جمع آوري رواياتي نموده كه شالوده اصلي بخش اول كارش را تشكيل مي دهد. و به عقيده من شايد بتوان گفت كه ميرزا حيدر تنها مورخ مسلماني است كه تاريخ مغول ها را در اين فاصله و نيز در (حدود) بيش از يك ربع سده بعدي كه وي حيات داشته، به رشته تحرير درآورده است.

چنانكه ديده ايم نوشته هاي چيني در اين مورد مختصر و صرفا اتفاقي است. به هر حال در جايي كه شرف الدين خود را با مغولستان و رويدادهاي مربوط به نواحي مجاور آن مشغول داشته، ميرزا حيدر - كاملا به مولف يزدي اعتماد نموده و صرفا به رونويسي اثر او پرداخته - گزارشي از خود ارايه نكرده است. برخي از مولفان مسلمان دوره مختصري را كه در فاصله آغاز تاريخ رشيدي و نقطه ادامه روايت ظفرنامه وجود دارد تا حدودي روشن ساخته اند، هرچند كه ميرزا حيدر آن را دوره اي مي داند كه طي آن سوابق تاريخي نياكانش پايه گذاري شده است.

بنابراين مي توان گفت كه تاريخ وي تنها اثر در دسترس ماست كه دوره بعدي گزارش هاي ظفرنامه - يا از سال هاي نخست سده پانزدهم تا نيمه سده شانزدهم - را مورد بررسي قرار داده؛ اين در حالي است كه هيچ شاهد اروپايي براي تاييد اين سند ميرزا حيدر از آن دوره، وجود ندارد و تنها سالنامه هاي چيني به طور خيلي جزيي آن را گواهي كرده اند. اين ويژگي منحصر به فرد كتاب مي تواند بر ارزش تاريخي آن بيفزايد و آن را براي دوره اي كه مخصوص خود اوست، قطعا به صورت يك مرجع درآورد؛ اما بايد پذيرفت كه اگر با يك تفسير خارجي به شرح آن اقدام مي شد، بر ارزش والايش افزوده مي گشت و با حلقه اي از شهادت خارجي، با كشورهاي غربي و رويدادها ارتباط مي يافت. به عبارت ديگر، اگر برخي از محققان اروپايي، مطالب را از ديدگاهي متفاوت با نظريات ميرزا حيدر نگاه مي كردند، همان كاري را براي او انجام مي دادند كه كارپيني و روبروك فرصت آن را براي جهانگشاي جويني، يا ماركوپولو براي مولفاني پديد آوردند كه در سده هاي سيزدهم و چهاردهم درباره كشورهاي متعدد آسيايي به بحث پرداخته

بودند، تاريخ آن ايام مي توانست به مفهومي بهتر از حالت فعلي از آب درآيد و چند نكته مبهم روشن گردد.

شايد نتيجه گيري از تاريخ رشيدي، موضوع مشكلي باشد كه اسباب زحمت اين مقدمه را فراهم آورد، با وجود اين احتمالا ارايه شرح بسيار مختصري از ريوس مطالبي كه در مغولستان و تركستان شرقي پس از آخرين صفحات تاريخ رشيدي نوشته شده اند، مي تواند ارزشمند باشد. در آن ايامي كه مولف به مدت شش سال نايب السلطنه كشمير بود و حدود چهارده سال قبل از آن نيز كه از مملكت مغولان به دور بوده، ظاهرا تا پايان با دوستان خود در كاشغر مكاتبه داشته و از قرار معلوم به تمام حوادثي كه در آنجا رخ مي داده شديدا علاقمند بوده است. اين مورد چنان بوده كه وي بسياري از مطالبي را كه مي توانسته در خصوص حوادث پيش آمده براي او در كشمير بسيار ارزشمند باشد، در آخرين فصول ثبت شده در كتاب (١)، حذف كرده است، او جزيياتي از جريان امور سرزميني را ارايه كرده كه شايد بتوان آن را كشور خود وي ناميد.

زماني كه وي براي مباشرت در لشكركشي سعيدخان به داخل لاداخ، تبت و كشمير، آنجا را ترك كرد قرغيزها و اوزبكان شيباني كه دشمنان ديرينه قوم او محسوب مي شدند چنان سركوب گشته بودند كه خان مناسب ديد توجه خود را به مناطق ديگر معطوف دارد، با وجود اين، اقوام مذكور فقط سركوب شده و هرگز مطيع نگرديده بودند؛ در حقيقت همچنانكه قدرت مغول ها كاهش مي يافت بر قدرت آنان مي افزود. و اندكي پس از آن كه رشيد سلطان، پسر ارشد سعيدخان، به داخل متصرفات قلمرو پدرش درآمد، مجددا جنگ با قرغيزها و نيز هم زمان با آن با اوزبكان قزاق درگرفت. همچنين گفته شده كه خان پيروزي هايي كسب كرده و شكست اوزبكان در بيش از يك جنگ بزرگ مورد تشريح قرار گرفته است، اما اين پيروزي ها مانند پيروزي هاي نخستين، فقط از دشمن جلوگيري كرده و بديهي به نظر مي رسد كه در خلال سلطنت رشيد، آنان به قدرت رسيده و عملا به صورت اربابان بخش بزرگي از مغولستان و نه تمام آن درآمدند؛ در عين حال قلمرو خانات تقريبا به طور كلي به نواحي آلتي شهر محدود شد.

__________

(١). يعني در بخش يكم.

اين رشيد سلطان (به عبارت ديگر عبد الرشيد خان) در ١٥٣٣ جانشين پدر شد و بيشتر از مولف ما زنده ماند، زيرا امين احمد رازي در هفت اقليم (١)، مدت سلطنت او را سي و سه سال تمام هجري ذكر كرده كه مي تواند مرگ او را به سال ٩٧٣ هجري؛ يا ٦ - ١٥٦٥ ميلادي برساند، اگر چه گزارش احمد رازي درباره اين سلسله، بي نهايت خلاصه است، اما تنها گزارشي است كه يك سرگذشت متوالي را به هم پيوند مي دهد و در اينجا مي توان آن را دنبال كرد. به گفته او رشيد سيزده پسر داشت، نام بزرگترين آنها عبد اللطيف بود. اين شاهزاده به خاطر شجاعتش بسيار ستوده شده، و گفته اند كه پدرش چند بار او را براي رويارويي با قزاق ها و قرغيزها به داخل مغولستان فرستاد و وي علي رغم پيروزي دايمي بر دشمن، در خلال جنگ ها جان خود را از دست داد. (٢) برادر او عبد الكريم نيز كه به نوشته احمد رازي در ١٥٩٣ سلطنت مي كرد، به سبك نويسندگان آسيايي به شهامت و فضايل ستوده شده است. گفته شده كه عبد الرحيم پسر سوم بدون رضايت پدر، كشور را ترك كرده و مجبور شده به تبت لشكركشي نمايد كه در آنجا به قتل رسيده است؛ در حالي كه چهارمي به نام عبد العزيز در شانزده سالگي به اجل طبيعي درگذشته؛ پسر پنجم به نام ادهم سلطان و مشهور به صوفي سلطان بوده؛ پدرش او را حاكم كاشغر ساخت و مدت شانزده سال در آن مقام باقي بود، اما بعد از پدر مدت زيادي زنده نماند. او ظاهرا جانشين برادرش محمد سلطان، ششمين پسر رشيد بوده كه در آن هنگام در زمان تكميل هفت اقليم حاكم كاشغر بوده است (٣). هفتمي محمد باقي

__________

(١). در مورد جزييات هفت اقليم ر. ك: كاترمردر stiartxe te. ton، ١٤، ص ٤٧٤ و بعد از آن.

(٢). حيدر رازي مولف زبده التواريخ مي گويد كه عبد اللطيف در بيست و نه سالگي در جنگ با «تونظر خان، پادشاه قزاق ها و قرغيزها» كشته شد. اين تاريخ كاملا غلط است؛ زيرا در آخرين سال ها در ١٥٨٠ قرغيزهاي قزاق (يا اردوي سفيد) فرمانروايي به نام آق نظر داشتند كه احتمالا شخص او به جاي «تونظر» منظور شده است (ر. ك: stiartxe te. ton، ١٤، ص ٥١١، و هاورث، ٢، ص ٣٦٤ و ٦٣٢).

(٣). در خلال تكميل اين مقدمه، من به واسطه خدمات محبت آميز كاپيتان يانگهازبند مورد لطف او قرار گرفتم و ايشان يادداشت هاي ارزشمندي از مرحوم آقاي شاو به من امانت دادند و من يادداشت زير را از ميان آنها پيدا كردم كه ظاهرا به پسر ششم عبد الرشيد اشاره مي كند اما او را «خان» مي نامد و نه «سلطان». يادداشت چنين ادامه مي يابد «هنوز يرليغ، يا سند لقبي از محمدخان پسر عبد الرشيد، به عنوان پادشاه حاكم، در دست

ناميده مي شد، اما در مورد او چيزي نوشته نشده، هشتمي قريش سلطان بود كه با برادرش عبد الكريم نفاق مي ورزيد و به هند رفت كه در آنجا چغتاييان با شكوه هرچه تمامتر از او استقبال كردند. از او دو فرزند باقي ماند و در ايامي كه احمد رازي تاريخ خود را مي نوشت هنوز زنده بودند. از پنج پسر باقي مانده رشيد سلطان سخني به ميان نيامده؛ تنها نام سه تن با عنوان الوس سلطان، عارف سلطان و عبد الرحيم سلطان ذكر شده است.

از اين گزارش اندك مي توان جمع بندي مختصري در خصوص جريان حوادث در خلال چهل و چهار سالي كه پس از اتمام كار ميرزا حيدر ادامه داشته به دست آورد. (١) تنها دو نكته اي كه روشن به نظر مي رسد آن است كه مجادله با قرقيزها زياد بوده و تمايلي به تقسيم خانات به بخش هاي كوچكتر وجود داشته است. به هر حال، ما كلا به شعاعي از روشنايي (هرچند كه متاسفانه براي ارزشمند بودن آن خيلي دير شده) رسيده ايم كه توسط جهانگردان اروپايي اين شعاع افكنده شده؛ زيرا نظر اجمالي بعدي را در مورد مغول ها و ايالات آنان، از روايات مبلغ پرتقالي بنديكت گويز به دست مي آوريم كه تا اندازه اي چنانكه در بخش قبلي ديده ايم پدر ماتيوريچي مبلغ يسوعي در پكن آن را از فراموشي نجات داده است.

گويز در جستجوي راهي به چين از طريق آگره و لاهور، از ميان افغانستان و از روي پامير گذشته و در اواخر ١٦٠٣ به ياركند رسيد. در اينجا حدود يك سال توقف كرد و در

__________

است كه به محمد فضل نامي از «پوسكي» لقب ترخان يا آزاده بخشيده است. اين فرمان در تاريخ ١٥٨٧ ميلادي - ٩٩٦ هجري در كاشغر صادر شده.» اما سال ٩٩٦ عمدتا با ١٥٨٨ - يعني از ٢ دسامبر ١٥٨٧ تا ٢ نوامبر ١٥٨٨ مطابقت مي كند.

آقاي شاو همچنين با اشاره به عبد الرحيم، سومين پسر، نوشته كه برخي از سندهاي القاب مشخص مي كند كه وي در ١٠١١ هجري (٣ - ١٦٠٢ ميلادي) حاكم ياركند و كوچر در ١٠١٧ (٩ - ١٦٠٨) بوده است. از اين يادداشت ها همچنين پيداست كه چند تن از نوادگان عبد الرشيد در نواحي متعدد تركستان شرقي تا حدود نيمه سده هفدهم، وارث نوعي قدرت بوده اند.

(١). يادداشت هاي دكتر بللو كه از تاريخ خانان چغتايي (كتابي كه در هر حال به گفته خودش آن را نديده است) و از تحقيقات شخصي سرچشمه گرفته، در درون خود تناقض دارند، و به كلي با اسامي اي كه احمد رازي توانسته با معلوماتي جزيي، آنها را در هفت اقليم بيان كند، مغايرت دارند. - troper dnakray) گزارشي از ياركند)، صص ١٧٥ - ١٧٤.

اين مدت ديدار كوتاهي از ختن به عمل آورد. پس از آن با تاخير زيادي از طريق آقسو، چاليش (قره شهر فعلي) تورفان و كامول به سوي شرق به سوچو در غرب مرز چين رهسپار شد، كه در آپريل ١٦٠٧ در آنجا درگذشت. به گفته وي، ياركند پايتخت مملكت كاشغر بوده و «پادشاه» با نام محمدخان در آنجا اقامت داشته است. ابدا گفته نشده كه قدرت اين خان تا كجا امتداد داشته، اما جواز عبوري كه وي براي هييت گويز تهيه كرده نشان مي دهد. كه در هر حال قدرت او تا كاشغر رعايت مي شده است. گويز خصوصا از آقسو به عنوان «شهري از مملكت كسكر» (كاشغر) ياد كرده و رييس آن را برادرزاده پادشاه توصيف نموده كه فقط دوازده سال داشته است؛ اما نام او را ذكر نكرده. بر خطه «سياليس» (چاليش) يكي از پسران نامشروع پادشاه كاشغر حكومت داشته، اما جهانگرد در اينجا نيز نامي ارايه نكرده و مشخص نساخته كه آيا آن خطه مستقل از محمدخان بوده يا نه، همچنين وي در ذكر ختن فقط به «شاهزاده كوتن» اكتفا كرده و در خصوص نام يا اطلاعات ديگري از او، چيزي بيان نمي كند. بدين ترتيب تنها كسي كه مي توان هويت او را از روايت گويز تشخيص داد، محمدخان است كه ظاهرا همان «محمد سلطان» فهرست احمد رازي و ششمين پسر رشيد سلطان بوده است. در هر صورت تا آنجا كه به تواريخ مربوط است امكان اين امر بعيد نيست، اگرچه احمد رازي مي گويد كه عبد الكريم (دومين پسر رشيد) در سال ١٥٩٣، خان حاكم و محمد سلطان فقط حاكم كاشغر - از قرار معلوم يعني شهر و ناحيه اي به نام كاشغر و نه كل خانات - بوده است. به هر حال ده سال بين نوشته احمد رازي و تاريخ ديدار گويز از آن سرزمين فاصله وجود داشته است. از اين رو، به احتمال قريب به يقين محمد سلطان در خلال اين مدت جانشين برادر بزرگتر خود شده و در اين صورت بر طبق رسم متداول، او مي توانسته لقب خان را بر نام خود بيفزايد.

تنها نام ديگري كه در تاريخ تركستان شرقي به عنوان فرمانرواي كاشغر وجود دارد، اسماعيل خان است كه ظاهرا آخرين فرد از تمام مغولاني است كه با آن موقعيت مرتبط بوده اند، در حقيقت وي به معني دقيق كلمه، خان يا «فرمانروا» بوده است. از

يادداشت هاي جسته گريخته آقاي شاو در يادداشت شماره ٢، صفحه ٢١ مذكور در فوق، چنين برمي آيد كه وي نواده رشيد سلطان بوده، نام او در اين مقام، در شجره نامه پايان بخش دوم اين مقدمه نشان داده شده است. وي بايستي در ربع سوم سده هفدهم كه اداره واقعي و عملي امور مملكت در دست خواجگان بوده، زندگي كرده باشد؛ در عين حال اندكي قبل از آن تاريخ از محمدخان نامي به عنوان حاكم ياركند، عبد الله در ختن، خدابنده در آقسو، و عبد الرشيد نامي در نواحي كوچروتورفان سراغ داريم. (١) اما درباره اصل و نسب اينان چيزي گفته نشده است. احتمال دارد كه همه آنان نوادگان يا نبيرگان رشيد سلطان بوده باشند، اما در اين باره با اطمينان زياد نمي توان سخن گفت.

درباره خانات شرقي، يا اويغورستان، چيزي از تاليفات مسلمانان راجع به دوران بعد از تاريخ رشيدي در دسترس من نيست تا از آن خوشه برچينم. اما در خصوص جانشيني خانان جزييات مختصري را مي توان در استخراجات دكتر برتشنيدر از تاريخ مينگ هاي چين به دست آورد. در آنجا درباره مرگ منصور خان گفته شده كه وي در ١٥٤٥ پسر ارشدش شا (شاه خان) را به عنوان جانشين خود تعيين كرد؛ اما، مه - هي - مه (محمد) برادر شاه، مدعي پادشاهي شد، و اگر چه در كسب آن موفقيتي حاصل نكرد اما بخشي از هامي - ايالتي كه ضميمه قلمرو برادرش بود - را تصرف نمود. (٢) پس از آن با «وا - لا» ها (اويرات ها يا قلماق ها) متحد شد و با مساعدت آنان بر شاه خان تاخت.

تاريخ اين حادثه اخير ذكر نگرديده و نتيجه حمله نيز مشخص نشده؛ از اين رو، روشن نيست كه آيا وي تخت پادشاهي را به زور تصاحب كرده يا به وسايلي ديگر. تنها چيزي كه ارايه شده اين است كه شاه خان در ١٥٧٠ در گذشته و مه - هي - مه در حالي كه سه برادر ديگر عليه او شوريده بودند» بر تخت تولوفان» (تورفان) تكيه زده است. يكي

__________

(١). ر. ك: بللو، troper dnakray) گزارشي از ياركند)، ص ١٧٥، و ولي خانف در aisa. c ni snaissur) روس ها در آسياي مركزي)، ص ١٦٩.

(٢). هامي تا سال ١٦٩٦ وابسته به تورفان بود، به نوشته سالنامه هاي چيني سلسله فعلي منچو (م)، در اين زمان رييس آن ولايت، بيگ عبد الله نام داشت كه سلطه امپراتور كانگ - هي را به رسميت شناخه بود، (١٨٢. p ,. ii ,sehcraeser. dem).

از اين برادر سو - في (صوفي) نام داشته كه درباره او گفته شده كه «هوس تاج كرده،» خود را سو - تان (سلطان) ناميد و به همين جهت سفيري را به چين فرستاد. (١)

همچنانكه خانان و اخلاف آنها به سقوط خود نزديك مي شدند، قرغيزها شروع كردند به سرازير شدن به داخل اراضي سفلي آلتي شهر و مداخله - مستقيم - در امور حريف قبلي خود. اينان در مواردي از سوي روحانيون با نفوذ يا خواجگاني حمايت مي شدند كه با نفوذي سريع، قدرت مطلق را در مملكت به دست آورده بودند؛ اما در اينجا بدون كوشش براي پي گيري تغييرات تدريجي اي كه وسايل استقرار اين حكام تازه را فراهم آورده كلامي توان گفت كه قبل از نيمه سده هفدهم، روحانيون و معلمان تعليمات ديني، به طوري كه در بالا گفته شد به چنان اقتداري دست يافتند كه قدرت حكومت مملكت را سريعا در دست آنها قرار داد. استيلاي آنان نتيجه مستقيم تشويقي بود كه برخي از نسل هاي گذشته، از خانان خرافاتي گرفته تا امرايي كه تمام مملكت را احاطه كرده بودند، از ايشان به عمل مي آوردند و جاي تعجب نيست كه قدرتشان به عنوان يك طبقه، مي توانست افزايش يابد، يا در صورت كاهش اقتدار روسايي كه در تركستان شرقي به صورت سلسله اي عمل مي كردند، آنان مي توانستند از موقعيت سود جسته و حكومت خود را برقرار سازند. از سوي ديگر، دودمان خواجگان و اولاد مشهور پيامبر غيرقابل تكذيب بوده و در نظر مسلمانان متعصب در مرتبه اي بالاتر از مرتبه خانان و سلاطيني قرار داشتند كه قدرتشان دنيايي بود. اين گروه، مليت خاصي نداشتند، اما طبقه يا انجمني از پارسايان را تشكيل مي دادند كه هدف و نيت واحدي داشتند. آنان شارح شريعت اسلام، و اولياي امور اجرايي (به صورتي) بلا منازع بوده و عاملان معجزات و شفادهندگان بيماران محسوب مي شدند و در اين زمينه ها بر افكار توده هاي مردم تسلط يافته بودند. به گفته دكتر بللو «مزارات آنان تبديل به حرم هاي مقدسي شده بود كه داراي همه نوع كرامات محسوب مي شد. خانان سلسله، پشت سر هم براي

__________

(١). همانجا، ص ١٩٦. اگر تاريخ فوق صحيح باشد، اين صوفي نمي تواند همان شخصي باشد كه نام او در فهرست احمد رازي به عنوان پنجمين پسر رشيد ذكر گرديده؛ زيرا گفته شده كه صوفي فهرست مذكور بلافاصله پس از پدر - يعني اندكي بعد از ١٥٦٦ - فوت شده است.

تقويت اين موسسات، اراضي بسيار حاصلخيزي را اختصاص مي دادند و در عوض متوليان ارشد آن موسسات نيز، به نام حامي مقدس خود، عنايات و انعامات بي شماري را نثار يك روستايي بي سواد و موهوم پرست مي كردند.» (١)

خلاصه، خواجگان گروهي تلقي مي شدند كه محصول رخدادهاي قبلي در خلال حكومت خانان مغول - حكومتي كه با تاخت و تاز چادرنشينان سركش و بي مسيوليت آغاز شده و با نفاقي و تعصبي پايان يافته بود كه معمولا مشخصه مردمي است كه از دست يابي به هر مرتبه اي از تمدن عاجزند - بودند. در ايام غفلت خواجگان، رقيباني ظاهر شدند و آنان را از خانه بيرون راندند، اينان نيز اندكي پس از يك قرن، عمدتا به همان دلايل مبتلا به اسلاف خود، مجبور به ترك صحنه شده، فضا را براي ديگران آماده ساختند اما هنوز بر اقتدار به دست آمده تسلط نيافته بودند كه مانند بيشتر حكومت ها و سلسله هاي آسيايي، اختلاف در ميانشان آغاز شد و انجمن آنها به اردوگاه هاي متخاصم تقسيم گشت. يكي از اين گروه ها «سفيد كوهي» و ديگري «سياه كوهي» - آق تاغليق و قره تاغليق - نام داشتند. اينها نخست بر سر اختلافات مذهبي با يكديگر به خصومت پرداختند، اما اين امر كمكي به از بين رفتن تلخي موجود در ميان آنها نكرد، هر دو گروه با تحصيل حمايت قرغيزها به زودي اختلافات خود را به منازعات سياسي مبدل ساختند كه اين امر موجبات سقوط سريع حكومت آنان را فراهم آورد. سفيد كوهي ها، طوايف چادرنشين مغولستان، و سياه كوهي ها، طوايف چادرنشيني ناحيه پامير را فراخواندند؛ و اگرچه سفيد كوهي تحت رهبري روحاني برجسته اي به نام خواجه هدايت الله (معروف به حضرت آفاق) براي مدتي تا اواخر سده هفدهم موقعيت برتري را كسب كرد، اما مجادلات هميشگي آنها باعث شد كه تمام مملكت ابتدا به دست قلماق ها بيفتد و نهايتا تحت حكومت امپراتوران منچوي چين درآيد.

بدين ترتيب قرغيزها به اندازه كافي از دشمنان ديرينه خود انتقام گرفتند و به تشكيل اتحاديه هاي بزرگي پرداختند كه تا به امروز دوام يافته است.

__________

(١). گزارشي از ياركند (troper dnakray)، ص ١٧٤.

اينان و خويشاوندان نزديكشان قزاق ها، نه تنها در هدف خود كامياب شدند، بلكه تعدادشان نيز چنان زياد شد كه در حال حاضر نماينده بخش اعظم جمعيت ممالك آسيايي روسيه به حساب مي آيند. هر دو طايفه اگر چه تا حدودي به صورت جوامع متفرق، وسيعا در تمام ولايات آسياي مركزي، شمال سيحون و غرب تيان شان پراكنده اند. مثلا آقاي لرچ (١) در ١٨٧٣ تعداد قرغيزهاي واقعي (قرغيزهاي «سياه» يا قرغيزهاي «تپه» روس ها) را با تخمين از روي منابع متعدد برآورد كرده كه مجموعا نشان دهنده ٠٠٠/ ١٦٧ نفر است. (٢) در عين حال تعداد نسبتا چشمگيري از آنها شناخته شده اند كه تخمين تعداد عددي ايشان مقددور نيست و در ولايات چيني در شرق متصرفات روسي و در نواحي مرتفع جنوب فرغانه و پامير زندگي مي كنند. تعداد قزاق ها - قزاق هاي اوزبك ميرزا حيدر - حتي از اين هم بيشتر است. زيرا هنوز كساني از آنها به شيوه چادرنشيني خود زندگي مي كنند و آمار فراواني كه به قدر كافي در دسترس بوده حدود بيست سال پيش آقاي لرچ را قادر ساخته تا مجموع تعداد آنها را در قلمرو روسيه، چيزي در حدود ٠٠٠/ ٨٦٧ تن برآورد نمايد. اما به اين بخش نيز بايستي تعدادي را افزود كه به صورت جوامع متشكلي در قلمرو چين زندگي مي كنند. به علاوه، ارقام مذكور تنها به چادرنشينان هر دو طايفه قزاق ها و قرغيزهاي معروف به واقعي، اشاره دارد. به هر حال گروه هايي از قزاق ها به تعداد نسبتا زياد، در دره زرافشان و كوراما و غيره اسكان يافته اما چنان با اوزبكان و تاجيك هاي آن منطقه درآميخته اند كه قدرتشان (در زمان نوشته آقاي لرچ) با هيچ درجه اي از اطمينان، قابل ارزيابي نبوده است. (٣)

در همان دوره ديگر دشمنان قبيله اي مغول ها - اوزبكان واقعي - كه از بخش اول سده شانزدهم در ماوراء النهر مستقر شده بود، تحت رهبري سلسله اي كه در آن هنگام تاسيس يافته بود، تقريبا تا دوره اي همزمان با زوال سلطنت مغول، به حركت خود ادامه مي داد؛ در عين حال به طور غيرمستقيم و پس از تغييراتي متعدد، باعث ظهور سلسله

__________

(١). hcrel. p.

(٢). اين رقم شامل سكنه دايره ورنوي (eyonrev) نيست، زيرا اينها قابل تخمين نمي باشند.

(٣). ر. ك: ٣٩ dna ٩ - ٢٦. pp ,. i tfeh ,١٨٧٢ ,euvr ehcsissur.

خانان فعلي حاكم بر بخارا شدند. جانشينان خود ميرزا حيدر را در كشمير، تقريبا سي و پنج سال پس از دوره او مي توان در ميان تعدادي از اعضاي خاندان هايي پيدا كرد كه وي موفقيت نايب السلطنگي تقريبا يازده ساله - دوره اي كه در آن ايام كسي از روسا غالبا بدان دست نمي يافت - خود را مرهون ضعف و بي لياقتي آنها بوده است. پس از مرگ وي، همان منازعات و ناسازگاري هايي رواج يافت كه سال ها قبل از حكومت او متداول بوده تا آنجا كه در فاصله سال هاي ١٥٥١ و ١٥٨٧ كه اكبر به آنجا قدم گذاشت و نهايتا آن را ضميمه ممالك چغتايي هند نمود، تعداد كساني كه بر آنجا حكومت كرده بودند، كمتر از هشت پادشاه گزارش نشده است.

اندك بقاياي مغول ها هنوز در ميان سكنه ترك تركستان شرقي زندگي مي كنند. در واقع تعداد آنها ناچيز است و عمدتا در ميان شهرهاي شمالي پراكنده اند كه به هر حال در آنجا جوامع جداگانه اي را تشكيل نداده اند؛ برعكس چنان آميختگي خوني پيدا كرده اند كه جز همسايگان و معاشران بلافصشان، كسي از مردم پيرامون آنها، اطلاعي از اختلاف نژادي آنان ندارد. معهذا، اين اختلاف تا آنجا مشخص شده كه آنها مغول ناميده مي شوند و خود نيز خويشتن را مغول مي نامند. در اين زمينه بايد گفت كه بر طبق شهادت دكتر بللو آنان از احترام اندكي برخوردار هستند، پست ترين شيوه هاي زندگي از آن ايشان است و به عنوان قومي پست، تحقير شده اند. (١) ممكن است كه در تركستان غربي، فرغانه يا ماوراء النهر نيز وضعيت چنين بوده باشد، اما من چيز قابل ذكري از آنان در اين سرزمين ها نمي دانم. در مملكت هزاره شمالي و در مرز هند و افغانستان (در ميان گروه هاي آفريدي) قبايل كوچكي را مي بينيم كه هنوز تحت نام منقول يا مانقال (٢) شهرت دارند كه به عقيده سر هاورث به احتمال زياد بقاياي منقول هستند و شايد هم نماينده مغول ها در دوره هاي بعدي بوده باشند. (٣) درست همان طوري كه هزاره ها كه هنوز

__________

(١). گزارشي از ياركند (troper dnakray)، ص ١٨١، ١٤٧.

(٢). شايد هم منقل. در متن انگليسي تلفظ حروف به علت نداشتن اعراب، مشخص نيست. در تركي آذري به صورت «مانقال» استعمال مي شود و به علامت تحقير، معني «كودن» مي دهد. (م)

(٣). دكتر بللو از طرفداران اين نظريه بود. وي با ذكر يكي از فتوحات اوليه «قبايل ترك» در سرزمين آفريدي، از

مردمي جداگانه را تشكيل مي دهند، از نسل منقول هاي مهاجمي هستند كه به اين سرزمين تاخته اند، احتمال دارد مانقال ها نيز بقاياي لشكر ديگري از منقول باشند كه در روزگار چنگيز يا يكي از جانشينان او بر افغانستان تاخته اند. اما من نمي دانم كه آيا چهره ها و زبان مانقال ها هيچ اثري از يك چنين نژادي هويدا مي سازد يا نه.

از هر جهت احتمال دارد كه امروزه مغول ها در هند بيشتر از جاهاي ديگر ظاهر شده باشند. در جريان عمليات مربوط به تكميل آمار پنجاب در ١٨٨١، آقاي دنزيل ايبتسون تعداد زيادي از مردمي را پيدا كرده كه مدعي نام مغول بوده اند. اگر چه ممكن است بسياري از آنها افراد قبايلي بوده باشند كه در ايام بابر يا همايون وارد هند شدند، اما مشكل مي توان نژاد آنها را به مغولان يا به مغولستان - الوس مغول حقيقي ميرزا حيدر - مربوط ساخت به هر حال اينان، عمدتا كساني مي باشند كه در مجاورت دهلي، در بخش راولپندي، و بر روي مسيرهايي كه از حدود شمالي آن ولايت مي گذرد قرار گرفته اند.

آنان در اينجاها به قبايل جزء متعددي تقسيم شده اند، اما از مغولان واقعي در ميان آنها، كساني خود را چغتايي و برلاس مي خوانند كه ظاهرا تعدادشان زياد بوده باشد. آقاي ايبتسون تعداد اولي را مجموعا ٥٩٣/ ٢٣ و دومي را ١٣٧/ ١٢ ذكر كرده است. (١) اما درباره اين كه آنان تا چه حد خصوصيات قومي را حفظ كرده اند و آيا در تغيير وضعيت آنها، مي توان تشخيص داد كه با منقول هاي فعلي مغولستان يا حتي هزاره هاي افغانستان وابستگي خوني داشته اند يا نه، چيزي گفته نشده است. به نظر مي رسد كه براي تاييد حالت ويژه منقول ها به عنوان يك قبيله، برخي از الگوي اساسي نژادي آنان بايستي باقي مانده باشد.

در مرزهاي هند نيز مانند تركستان شرقي، اخلاف مغول خوشنام نيستند؛ اما اين امر

__________

مانقال ها به عنوان «منقول يا طايفه ترك چغتايي» سخن مي گويد كه «در حدود پيوار (raviep) و در سرچشمه آبهاي رودخانه خرم (mrruk) مستقر گشته اند. ر. ك: natsinahgfa fo sesar) اقوام افغانستان)، صص ٧٩ - ٧٨، و ١٠٢).

(١). گزارشي از سرشماري پنجاب (troper susnec hajnup)، ١٨٨١، ص ٢٧٧.

در ارتباط با مردم قبيله اي كه از موضع استيلا سقوط كرده و مردمي كه هرگز از شرايط عالي براي واگذاري آن برخوردار نبوده اند، شايد شگفت انگيز نباشد. خصوصيات ملي يك جامعه طبعا با فقدان قدرت سياسي و نظامي و عدم هوشياري اعضاي متعلق به طبقه حاكم دچار انحطاط مي گردد. قابل ملاحظه ترين موضوع آن است كه نژادي كه به كشور.

بيگانه پرجمعيتي مانند هند پيوند خورده، كلا توانسته دوام بياورد و هنوز نشانه هايي از وجودي مستقل را ظاهر سازد. در حقيقت مغول ها از هر نوع كه باشند هنوز به صورت يك قوم باقي مانده اند، و اين نيز تاييدي است كه بايد بر سخنان مذكور در بخش چهارم فوق افزود كه براي ريشه كن ساختن الگوي نژادي مغول، حتي زماني كه تحت فشار يك ملت واحد و برتر از نظر تعداد قرار گيرد، صدها سال زمان لازم است.

آغاز تاريخ رشيدي

[آغاز تاريخ رشيدي]

بسم الله الرحمن الرحيم ١

افتتاح تاريخ جهانداري و ابتداي ظفر و بختياري، حمد و ثناي حضرت پادشاهي تواند بود كه به مقتضاي قل اللهم مالك الْملْك ٢ ساحت مملكتش از سمت تغيير و زوال، محروس و مصون است و عرصه بارگاهش از وصمت انتقال محفوظ و مامون و توْتي الْملْك منْ تشاء ٣ نعت جلال احديت اوست و تنْزع الْملْك ممنْ تشاء ٤ وصف بقاي مملكت او.

نظم:

زمين تا آسمان، خورشيد تا ماه بتركستان فضلش هندوي راه

بعزم خاك بوسش قاف تا قاف كمر بسته كله داران اطراف عظمت كبريايش مبرا از تنازع مشارك و معارض و جلال جبروتش معرا از دعوي مخالف و منازع. ملكي كه سلاطين روزگار به درگاه جلالش روي عجز و افتقار بر خاك مذلت و انكسار نهاده و خواقين گردون (١ ر) اقتدار بر آستان عتبه الوهيتش دست تضرع و سوال به تخشع و ابتهال گشاده. خداوندي كه ترك جنگجوي بهرام را كه شحنه انجمن پنجم است به تير نگهداري عظمتش موسوم گردانيد و هندوي تندخوي كيوان را كه چوبك زن با هم هفتم ايوان است به طلايه گردش سرادق سلطنت مقرر ساخته و

خورشيد جمشيدوش را در كرته زركش بر تختگاه طارم چهارم افتاد (كذا) و تير دبير را ناظر ديوان ابداعيان كنْ فيكون ٥ و مشرف ديوان ن و الْقلم و ما يسْطرون ٦ گردانيد.

نظم:

سر پادشاهان گردون فرازبه درگاه او بر زمين نياز

نه گردن كشان را بگيرد به فورنه عذر آوردن را براند به جور

مر او را دهد كبريا و مني كه ملكش قديمست و ذاتش غني عتبه بارگاه جمالش از آن رفيعتر كه بر يد فكر و وهم به پيرامين شادروان عظمت او تواند آيد و آستان درگاه جلالش از آن منيعتر كه جاسوس خيال فكر به حوالي او تواند رسيد.

نظم:

پادشاهان بر در تعظيم اودست برآورده به حكم سوال

عز عزيز احد لا يزول جل جليل صمد لا يزال و امداد صلوات مطهرات و اعداد و تحيات مقدسات كه صدر صحيفه آن به طغراي ان الله و ملايكته يصلون علي النبي ٧ موشح و مزين باشد.

نظم:

نوري از مشعله پرتو قدس ملكوت فيضش از قايمه عرش جلال جبروت نثار درگاه سلاطين با تاج و تخت و محرم حجه «لي مع الله وقت» (١ پ) كه علم دولت «آدم و من دونه» بخت لواي بر سمك سماك افراخته و سايه عصابه «بعثت الي الاسود و الاحمر» بر مفارق شش جهت هفت اقليم انداخته، كوس سلطنت جهانگيرش بر كنگره عاليه و رفعْنا لك ذكْرك ٨ مي زند و آوازه «كنت نبيا و آدم بين الماء و الطين» از نشيب خاك به ذروه رفيع افلاك رسانيده و بيرق دولت ابدي و سنجق سعادت سرمدي «انا نبي السيف» از فرق طارم اعلي گذرانيده،

بيت:

باج ستان ملوك تاج ده انبياءشحنه هفتم بهشت خسرو مالك رقاب آنكه زمره رسالتش كسر در كار كسري افكنده و غلغه جلالتش قصر قيصر را در هم شكسته، براق ٩ برق آساي او كارخانه فلك را زير پي كرده و دست ابرآساي او نام حاتم را طي كرده.

نظم:

شهنشاه سرير قاب قوسين امام انبياء سلطان كونين

سوار عرصه ميدان تحقيق كه برد از هر دو عالم گوي تحنيق

ملايك خاشه روب بارگاهش سليمان كمتريني از سپاهش

سرير عرش را نعلين او تاج امين وحي و صاحب سر معراج دوست نواز انا ارْسلْناك شاهدا ١٠، دشمن گداز ارْسل رسوله بالْهدي ١١ كه ملازمان درگاه و چاوشان بارگاهش به ضرب تيغ آبدار فاقْتلوا الْمشْركين ١٢ و زخم سنان آتش بار و انْذرْ عشيرتك الْاقْربين ١٣ روي زمين را از غبار كفر و شرك پاك گردانيد و سرگردان ناپيداي ضلالت و گم گشتگان جهالت را به نور الْيوْم اكْملْت لكمْ دينكمْ ١٤ رسانيد.

نظم:

او شاه ابطحي كه سليمان گداي اوست (٢ ر) تعظيم مروه و عرفات از صفاي اوست

آدم كه او مقدمه الجيش اصفياست خاشاك روب بارگه اصفياي اوست

جام جهان نماي زراندود آفتاب يك تاب خانه در حرم كبرياي اوست

تا پنج نوبت شاهي او زنندصد كسري و سكندر و خاقان گداي اوست

مقصود از آفرينش اين طاق نيلگون فر هماي دولت بي منتهاي اوست

طاوس بوستان رسالت كه جبرييل هنگام دي بلبل دستان سراي اوست عالي حضرتي كه پايه نبوتش در مدارج علو و معارج سمو به مرتبه رسيده كه آدم صفي و ابراهيم خليل - صلوات الله و سلامه عليهما - به يمن نبوت او پاي افتخار بر تارك

گنبد دوار نهاده و سليمان و داود و يوسف صديق - عليهم الصلوه و السلام - به ميامن اخوت او به تاج عزت و تخت مملكت سزاوار شده عيسي مريم چون به بشارت مقدم مباركش نداي مبشرا برسول ياتي منْ بعْدي اسْمه احْمد ١٥ به اقطار آفاق در او جان بخش و و احْي الْموْتي باذْن الله ١٦ يافت.

بيت:

عيسي ز مقدم تو به ايام مژده دادو از يمن آن نفس، نفسش جان به مرده داد موسي كليم چون دست اعتصام «اللهم اجعلني من امه احمد» در فتراك دولت پيوند او زد او را سعادت يد بيضا دست داد.

نظم:

محمد نور چشم اهل بينش گل بستان سراي آفرينش

كه جمله سروران را سرور آمدچو تاج از هر دو عالم بر سر آمد صلوات الله و سلامه عليهم اجمعين و بر آل و اصحاب و اولاد و احفاد او كه صدرنشينان مسند اجتباء و برگزيدگان عرصه قلْ لا اسْيلكمْ عليْه اجْرا (٢ پ) الا الْموده في الْقرْبي ١٧ اند و اخيار و اتباع و اشياع و انصار كه تركتازان ميدان حقيقت و پاكبازان مضمار طريقت اند، علي الخصوص قدوه الاخيار و صفوه الابرار ثاني اثْنيْن اذْ هما في الْغار ١٨ رفيق شفيق و صديق عتيق امير المومنين ابي بكر صديق - رضوان الله و سلامه عليه -

بيت:

در معرضي كه دم ز وفا و صفا زنندآن كيست كه موافق صديق اكبرست و قاتل عبده ود و سواع ١٩، معين منصب خلافت، به اجماع فاروق خطا از صواب امير المومنان عمر ابن الخطاب - رضي الله عنه -

بيت:

خورشيد دين به اوج كمال آن زمان رسيدكانداخت سايه بر سر اسلاميان عمر و جامع شتات قرآن صاحب حلم و حيا في كل حين و اوان امير المومنين عثمان ابن عفان - عليه الرحمه و الغفران -

بيت:

چه گفتم مه تير و ناهيد رانبايد صفت كرد خورشيد را امام با حشمت و وقار، مالك دلدل و ذو الفقار، منشوردار هلْ اتي؛ ٢٠ مشهور ديار لافتي، محرم راز درون و بيرون، تشريف يافته «انت مني بمنزله هارون»، ليث بني غالب علي ابن ابي طالب؛

نظم:

خدا را ولي و نبي را وصي ولي بود بي شك و شبهت علي

از آن وجه درويش چو خورشيد بودكه از چارمين آسمان رو نمود

آن كس كه علم و حلم و حيا ختم شد بروعم زاده محمد و شير خداي علي است سلام الله و رضوانه و تحياته بر قره عيني الرسول و فلزتي كيد البتول، گوشواران عرش برين و جگرگوشگان رسول رب العالمين؛

بيت:

كزو و ازين كار دين شد تمام كه بر هر دو بادا درود و سلام (٣ ر) و عم بزرگوار سيد ابرار، دلبند اختيار، خيمه شرع را عماد و خانه دين را اساس، امير المومنين حمزه و العباس و بر ارواح مطهره عشره مبشره او كه مسند خلافت به پرتو و وجود ايشان آراسته است و مالكان ازمنه عقل و حاكمان اعنه قبض و بسط بود، رضوان الله تعالى عليهم اجمعين. (١)

اما بعد، بر بصاير (٢) ارباب بينش و بر ضماير اصحاب دانش (٣) پوشيده و (٤) مخفي نماند كه كلام مجيد آسماني و تنزيل حميد فرقاني (٥) كه اعظم معجزات محمدي و اوضح بر امين احمدي (٦) است و به صفت «اوتيت جوامع الكلام» (٧) متصف به سه قسم مي شود: اول توحيد الهي احدي، - جل جلاله (٨) - دويم احكام شريعت محمدي - صلى الله عليه و سلم (٩) - ديگر تواريخ چنانچه ثلثي از مقاصد كتاب لا يمسه الا الْمطهرون (١٠) ٢١ دانستن

__________

(١). نگ: - خداوندي كه ترك جنگجوي بهرام را ... اجمعين.

(٢). نگ: - بصاير.

(٣). نگ: - و ... دانش.

(٤). نگ: - پوشيده و.

(٥). نگ: - آسماني ... فرقاني.

(٦). نگ: - و اوضح ... احمدي.

(٧). نگ: - و صفت ... الكلام.

(٨). نگ: - احدي ... جلاله.

(٩). نگ: - صلي ... سلم.

(١٠). نگ: - لا ... المطهرون.

احوال متقدمان است و اين اوضح دلايل بر فضيلت علم تاريخ است و بر فوايد اين علم جميع فرق متفق اند. اكثر فرق امم بلكه تمام اهل عالم اين علم را معلوم دارند و از سوالف خود روايات و حكايات كنند و آن را دليل سازند و متمسك بدان شوند، علي الخصوص (١) فرق اتراك كه در تمام مفروضات و ساختن مهمات، بلكه در اكثر محاورات تاسيس بنيان كلام ايشان بر حكايات و روايات سوالفشان باشد. فلا جرم اقل العباد، المفتقر الي الله الغني (٢) محمد حيدر ابن محمد حسين گوركان كه بين الخلان به ميرزا حيدر معروفم، با وجود عدم استطاعت و قلت بضاعت به حكم ضرورت بدين امر خطير استقدام مي نمايم چه مدتهاست كه خواقين مغول از استيلاي بلاد معزول گشته از معموره عالم بمفازات (٣ پ) قناعت كرده اند و بدين سبب در ميان ايشان تاريخي ننوشته اند. به روايات تسامعي ذكر سوالف مي كنند.

در اين روزگار كه تاريخ نهصد و پنجاه و يكيست (٣) يك كس از آن طايفه كه اين حكايات را ياد داشته باشد نمانده است و جرات بنده در اين امر خطير بنابراين ضرورت است كه اگر اين جرات نكردمي احوال خواقين مغول بالكليه از صحايف روزگار محو گشتي، چندانكه بر خود انديشيدم و به نظر بصيرت در خود ديدم آن را در خود نيافتم كه ابتداي كتاب و افتتاح ابواب سخن كه موشح و مزين به حمد و نعت مي باشد، از عهده آن توانم برآمد.

نظم:

من بيچاره سودا زده سرگردانم كه به اوصاف خداوند سخن چون رانم

من و توحيد تو هيهات دلم مي لرزداين قدر بس كه حديثت بزبان مي رانم (٤) پس هم جهت تيمن و تبرك را اول مقدمه ظفرنامه حضرت قدوه المحققين و زبده السالكين العالم بالفروع و الاصول، حاوي المنقول و المعقول، مولانا (٥) شرف الدين علي يزدي را - تغمده الله بغفرانه (٦) - به جنس نقل كردم، تا اما بعد تحرير ايشان است. و ذكر

__________

(١). نگ: مثلا.

(٢). نگ: - المفتقر ... الغني.

(٣). نگ: ١٥٤٤ ميلادي.

(٤). نگ: - نظم من بيچاره ... بزبان مي رانم.

(٥). نگ: - حضرت قدوه ... مولانا.

(٦). نگ: - تغمه الله بغفرانه.

احوال مغول و خواقين از چنگيزخان تا توغلقتمورخان در تواريخ (١) مثبت است. اما بعد از توغلقتمورخان، احوال خواقين مشروح نيست، بلكه هرجا كه سوق كلام به نظام آمد نوشته اند و به زيادتي آن التفات ننموده اند.

پس بنده ابتداء اين تاريخ را از توغلقتمورخان كرده ام بنابر سه سبب؛ يكي آنكه پيش از توغلقتمور در تاريخ مثبت است و بعد از توغلقتمورخان شرح ندارد. پس آنچه در تواريخ شرح ندارد، آنرا نوشتن لايق نمود و آنچه پيش از توغلقتمورخان بوده با وجود آن تواريخ معتبره كه، نوشتن (٢) (٤ ر) آن در كنار فرات چاه كندن بود.

دويم بعد از توغلقتمورخان ديگر هيچ خاني را آن قدر علو مرتبه و فسحت ملك نبوده.

سيوم آنكه از خواقين مغول، او به دولت اسلام مشرف شده و بعد از او مغول را رقبه از رق كفر خلاص شده به حريت اسلام چون ساير انام به اهل اسلام داخل شدند.

به اين موجبات ابتداي اين تاريخ به نام نامي و ذكر گرامي اوست و به سه مناسبت كه بسي مناسبت دارد اين تاريخ مسمي به تاريخ رشيدي شد:

اول آنكه اسلام توغلقتمورخان به دست مولانا ارشد الدين بوده است كه عنقريب مشروح خواهد شد.

ديگر آنكه پيش از توغلقتمورخان، براق خان و بعد از براق خان، كبك خان مسلمان شده بودند. اما خواقين را وهم الوس (٣) مغول را در اسلام رشدي نشد - رجع القهقري الي ميشوم الطبيعه - واپس رفته پيش رو جهنم شدند. اما اين خان دولتمند و الوس سعادتمند را رشدي تمام (٤) حاصل شد. چون ابتداء اين تاريخ در ذكر اين خواهد بود، فلاجرم اسم رشدي انسب نمود.

سيوم آنكه آخر خواقين مغول در اين روزگار، عبد الرشيدخان است و اين تاريخ به نام او و براي او نوشته مي شود. به اين سه مناسبت اين تاريخ به تاريخ رشيدي موسوم گشت. و

__________

(١). نگ: در ظفرنامه.

(٢). نگ: با وجود ظفرنامه نوشتن.

(٣). نب: اولوس.

(٤). نسخه «نت»: تا اينجا افتادگي دارد و از اينجا آغاز شده است.

فهرست ابواب اين تاريخ (١) به دو دفتر مرتب است. دفتر اول از ابتداي احوال توغلقتمور خان تا ذكر احوال عبد الرشيد كه امروز سرير مسند خانيت مزين به وجود اوست. و دفتر ثاني احوال بنده و آنچه بنده از سلاطين و خواقين اوزبك و چغتاي و غيره ديده و دانسته و وقايع آن جمع كه بنده به ايشان معاصرم. (٤ پ) هرچند كه اين بنده را - بحمد الله - حق - سبحانه و تعالى - به عنايت بي علت (٢) از دايره الوس (٣) مغول خارج و مستثني، بلكه (٤) ممتاز و مستغني ساخته است و از خواقين الوس مغول كه ابناي جنس، بلكه ابناي خال و عم بودند (٥) سوء اطوار و طريقه ناسازگار و معامله ناهموار (٦) صورت اصدار يافته است كه شمه اي در دفتر ثاني مذكور است. و با وجود آن قساوت قلب ايشان به حدي است كه مثلا اسم من حيدر است، كنايه از آنكه حيات در من است اگر اين معني را توانند فهميد البته در غم من ممات اختيار كنند.

بيت (٧):

گر تو عزم بهشت خواهي كردديگران دوزخ اختيار كنند اما از اين جانب آن است كه؛

نظم:

تويي كه درد غمت يار ناگزير من است جفا و هرچه رسد از تو دلپذير منست

همين سعادت من بس كه چون مرا بيني به خاطرت گذرد كه اين گدا اسير منست (٨) والده (٩) بنده و والده والد همچنين تا چند مرتبه همه عمات خواقين است و از آن جانب نيز همين نسبت است. مع هذا بنده در سيزده (١٠) سالگي ٢٢ در نهايت يتامت به خدمت سلطان سعيدخان رسيدم. او به اشفاق ابويت از كربت يتامت به مسند مظاهرتم رسانيد و طريقه محبت و رابطه مودت را چنان مربوط گردانيد كه محسود برادران و فرزندان او شدم. بيست و چهار سال در خدمت او به اكتساب فضايل با ترغيب و تعليم او

__________

(١). نگ: فهرست اين كتاب.

(٢). نگ: - به ... علت.

(٣). نگ: - دايره الوس.

(٤). نگ: - خارج ... بلكه.

(٥). نت: بوده اند.

(٦). نگ: - و طريقه ... ناهموار.

(٧). نت: فرد.

(٨). نگ: - و با وجود ... گدا اسير منست.

(٩). نت: + دين.

(١٠). نگ: شانزده.

در عين عظمت و حشمت روزگاري گذرانيدم. در خط و سواد و شعر و فن آن و انشاء (١) و تصوير و تهذيب، بين الاقران ممتاز بلكه ماهر گشتم و در ساير مصنوعات از خاتم بندي (٢) و حكاكي و زرگري و سراجي (٣) و جباگري ٢٣ و تير و پيكان (٥ ر) و كارد و مردفه و طلاكاري و بنايي و درودگري و انواع اكتسابات (٤) كه شرح آن طولي دارد، در همه (٥) چنانكه استادان آن فنون در شاگردي اين بنده عاجز آمدندي. اين همه به ميامين مساعي محموده خان بود. مع هذا در امور ملكي و مهم گذاري، كنكاش جنگ، از قزاقي (٦) و شب روي و تير انداختن و شكار كردن و ميرشكاري و آنچه در امور دولت به كار آيد، در اين همه استاد و مربي من او بود و در اكثر اين مذكور، مطلق شاگرد خان بودم. اگر فرزندان او، هرچه از آن بدتر نباشد رسيد اما همه آن را با اينها مقابله مي فرمايم و اگر اين مختصر را قبول فرمايد و خواه رد كند به نام فرزند خان مي سازم تا از من او را و از او مر عالميان را يادگاري باشد و نام اين كتاب كه مشتق از نام نامي اوست و القاب گرامي او بر سبيل اجمال، هو خاقان ابن الخاقان السلطان ابن السلطان المتوكل علي الله الملك المنان (٧) ابو المظفر عبد الرشيد خان ابن سلطان المبرور و خاقان المغفور، السعيد الشهيد ابو الفتح سلطان سعيدخان.

قطعه: (٨)

زبان مقالت ندارم بسي (٩) به حيدر چه حد مقالت بود

محيط عظم شاه عبد الرشيدكه او كوه قاف جلالت بود

ز جاه و جلال (١٠) تو اي شهريارازين بيش گفتن ملالت بود (١١)

__________

(١). نت: اسناد.

(٢). نت: بندگي.

(٣). نت: سراخي.

(٤). نت: تباهي / نگ: - بنايي ... اكتسابات.

(٥). نگ: + اينها.

(٦). نت: قراتي.

(٧). نگ: المومن.

(٨). نت: فرد / نگ: نظم.

(٩). نت: بسبي.

(١٠). نب: جلالي.

(١١). نگ: - قطعه زبان ... ملالت بود.

پي نوشتها

(١). در ترجمه انگليسي قبل از بسم الله الرحمن الرحيم، كلمه «مقدمه» افزوده شده. (م) / نسخه نت، از همين جا تا «الوس سعادتمند را رشدي تمام» افتادگي دارد.

(٢)

(٣)

(٤). سوره آل عمران، آيه ٢٦.

(٥). سوره البقره: آيه ١١٧. (م).

(٦). سوره القلم: آيه ١. در متن اصلي «ن و الْقلم ... » آورده است. (م).

(٧). سوره الاحزاب: آيه ٥٦.

(٨). سوره الانشراح: آيه ٤.

(٩). براق: اسبي كه در شب معراج پيامبر (ص) را به آسمان برد. (م).

(١٠). سوره الاحزاب: آيه ٤٥.

(١١). سوره التوبه: آيه ٣٣.

(١٢). همان سوره: آيه ٥.

(١٣). سوره الشعراء: آيه ٢١٤.

(١٤). سوره المايده: آيه ٣.

(١٥). سوره الصف: آيه ٦.

(١٦). سوره آل عمران: آيه ٤٩.

(١٧). سوره الشوري: آيه ٢٣.

(١٨). سوره التوبه: آيه ٤٠.

(١٩). ود، بت تيره كلب و سواع بت تيره هذيل كه در ينبع قرار داشت. (م).

(٢٠). سوره الدهر: آيه ١.

(٢١). سوره الواقعه، آيه ٧٩.

(٢٢). مولف نخستين بار در ٩٢٠ هجري يا ١٥١٤ ميلادي، به سلطان سعيد خان، حاكم كاشغر پيوست.

(٢٣). جبا: ظاهرا به فتح اول، زره نيم تنه. جباخانه: گورخانه، اسلحه خانه. شكل ديگر اين واژه (به نوشته لغت نامه دهخدا) جيبه، به فتح اول و سوم است.

بخش اول

آغاز تاريخ رشيدي ١

[بخش اول]

آفريدگار تعالى و تقدس در مبداء فطرت به وقت تكوين ارواح، ابتداء ا لسْت بربكمْ ٢ مر جميع ارواح را صلاء عام در داد بعضي را كه به نيل سعادت و الله يهْدي منْ يشاء ٣ مشرف گردانيد به جواب بلي موفق ساخت و فرقه را كه بليل (١) ٤ (٥ پ) شقاوت ختم الله علي قلوبهمْ و علي سمْعهمْ و علي ابْصارهمْ غشاوه ٥، داغ خال آسا بر جبين ايشان نهاد آيه صم (٢) بكْم ٦ را پيش نهاد ايشان افتاد. (٣) حكمت آن توفيق مرفوقه اول را سبب اين توبيخ مرفوقه ثاني را با وجود عدم علت از حيز عقل بيرون است و خوض در اين ممنوع و بنده بر تسليم اين مامور و از آن است كه ايمان اگرچه تصديق قلب و اقرار باللسان (٤) است اما حقيقت ايمان، ايمان به غيب آوردن است و اين دولت از راه عقل ميسر نيست.

بيت: (٥)

ره عقل جز پنج بر پنج نيست ... به غير خدا در جهان هيچ نيست

هدايت ازلي عنايت لم يزلي است و هدايت عبارت از ايمان به غيب آوردن (٦) است و آن موهبت است نه مكتسب. صاحب كشف المحجوب گويد از امير المومنين علي - كرم الله وجهه - پرسيدند از معرفت. گفت: «عرفت الله بالله و عرفت ما دون الله بنور الله»؛ يعني

__________

(١). نت: به نيل.

(٢). نب: + و.

(٣). نت: + و.

(٤). نب: بالسان.

(٥). نت: فرد.

(٦). نت: آورده.

خداوند را بدو شناختم و جز خداوند را به نور او شناختم. پس خداوند تعالى تن را بيافريد و حواله زندگاني آن به جان كرد و دل را بيافريد و حواله زندگاني آن به خود كرد.

پس عقل را قدرت زنده كردن تن نمي باشد، محال باشد كه دل را زنده كند، چنانكه گفت:

او منْ كان ميْتا فاحْييْناه ٧، و حواله حيات آن جمله به خود فرمود.

آنگاه گفت: و جعلْنا له نورا يمْشي به في الناس ٨ آفريدگار گفت نوري كه روشني مومنان اندر اوست، منم و نيز گفت: و لا تطعْ منْ اغْفلْنا قلْبه عنْ ذكْرنا ٩ پس چون قبض و بسط و شرح و ختم دل بدو بود. محال باشد كه راه نمايي كه وي را داند هرچه دون اوست همه علت و سبب است، هرگز علت و سبب بي عنايت مسبب راه نتواند كه حجاب راه بر باشد (٥ پ) نه راه بر. تا اينجا عبارت كشف المحجوب بوده پس اكتساب بنده از آن قاصر است. چون نسيم هدايت ازلي در رسد از گلبن دل غنچه ايمان شكفتن گيرد و اگر عنايت هدايت نباشد، اگر همه باد قوم عاد برخيزد (١) و گلبن دل را از بيخ بركند، ورقي از شكفتن پديد نيايد.

بيت: (٢)

پريشان شود گل ز باد سحرنه هيزم ... كه نشكافدش جز تبر

چنانكه پير هرات مي فرمايد ابو جهل از كعبه مي آيد و ابراهيم از بتخانه، كار عنايت او دارد و ديگر همه بهانه. مقصود از تمهيد اين مقدمه آن است كه ١٠ سبب اسلام توغلقتمورخان آن است كه شيخ جمال الدين را پيش او آوردند. او سگان را به گوشت خوك سير مي كرد. (٣) گفت تو بهتري يا اين سگ؟ شيخ فرمود، اگر ايمان با من باشد من بهترم و اگر ايمان با من نباشد، سگ از من بهتر است. از همين سخن (٤) متاثر شد و محبت اسلام در دل او قرار گرفت كه اين عنقريب به شرح خواهد آمد، ان شاء الله تعالى. (٥) توغلقتمور پسر ايسان (٦) بوغاخان است و نسبت ايشان، بوغاخان (٧) ابن دواخان (٨) ابن براق ابن قراسو (٩) ابن مامكاي (١٠) ابن جغتاي (١١) ابن چنگيزخان ابن توسوكاي ابن برتان (١٢) ابن قبل

__________

(١). نب: از.

(٢). نت: فرد.

(٣). نت: + و.

(٤). نت: + خان.

(٥). نگ: - كه اين ... الله تعالى.

(٦). نت: آسان.

(٧). نت: + اين است.

(٨). نب، نت: دواحخان.

(٩). نگ: قراايسون.

(١٠). نگ: موتوكان.

(١١). نگ: چغتاي.

(١٢). نت: بريان.

گفتار در ابتداء احوال توغلقتمورخان

ابن تومنه ابن بايسنغر ابن قايدو و ابن دومتين (١) ابن بوقا ابن بورنجرخان (٢) پسر الانقوا (٣) كورك لوك است و زني ١١ بود عفيفه، عبارت مقدمه ظفرنامه در حكايت او بدين جنس است كه آن نور و روشني به كام او فرو شد، در خود نوع آبستني يافت، چنانچه مريم بنت عمران به نفح جبرييل - عليه السلام - بي واسطه پدر آبستن شد و هر دو از قدرت خداي، غريب نيست.

بيت: (٤) (٦ پ)

حكايات مريم اگر بشنوي ... به احوال «الانقوا» بگروي (٥)

مقصود در كتاب، اين حكايات نيست. اين بورنجرخان بي پدر از مادر بزاد اما نسب مادرش الانقوا كورك لوك مشروح و مثبت است در تمام تاريخ ها با يافث ابن نوح - عليه (٦) السلام - مي رسد. احوال هر يك از اجداد الانقوا كورك لوك به تفضيل در تواريخ هست و اينجا از جهت تطويل آورده نشد و (٧) مشروط در اين كتاب آن است كه بعد از اسلام، مغول مذكور گردد و قبل از اسلام گفته نشده است (٨) و تمهيد اين معني در اول كتاب گذشت. (٩)

گفتار (١٠) در ابتداء احوال توغلقتمورخان

از افواه ثقات مغول، بنده چنين استماع دارم و پدر و عمم - اسكنهما (١١) الله في رياض جنانه - (١٢) چنين روايت مي كردند كه ايسان بوغاخان ١٢ را كه پدر توغلقتمورخان است حرم كلاني بود ساتيلمش (١٣) خاتون نام و حرم ديگر داشت منليك (١٤) نام. خان را هيچ فرزندي نبود و (١٥) ساتيلمش خاتون عقيمه بود. خان به لشكري رفت چنانكه رسم قديم مغول است كه اختيار حرم ها را حرم كلان دارد هر كدام را خواهد نگاه دارد و هر كدام خواهد به شوهر دهد، اين ساتيلمش خاتون معلوم كرد كه اين منليك خاتون از خان

__________

(١). نگ: دوتومنين.

(٢). نت: نور نجر.

(٣). نب، نت: الانقو.

(٤). نت: - بيت / نگ: نظم.

(٥). نگ: - حكايات مريم ... بگروي.

(٦). عليهما.

(٧). نت: - و.

(٨). نگ: + فصل دوم.

(٩). نگ: - تمهيد ... گذشت.

(١٠). نت، نگ: - گفتار.

(١١). نب، نت: اسكنها.

(١٢). نگ: - اسكنهما ... جنانه.

(١٣). نت: ساسلمش.

(١٤). نب: منلك.

(١٥). نت: - و.

آبستن است. از وي رشك برد و او را به شراول (١) دختوي (٢) داد. شراول دختوي از امراء بزرگ بود. خان چون از لشكر بازگشت از منليك پرسيد. ساتيلمش خاتون جواب فرمود كه من او را به كس بخشيدم. خان فرمود كه وي از من آبستن بود. خان از اين سبب رنجيده گشت چون رسم مغول چنين بود چيزي نگفت. عنقريب (٣) ايسان بوغا (٤) درگذشت. در اولوس (٧ ر) مغول خاني نماند و (٥) مردم مغول هر كس به سر خود مانده و خرابي در اولوس راه يافت و امير بولاجي دوغلات ١٣ كه جد اين كمينه است در آن مقام شد كه خاني پيدا سازد و نظام ملك باز دهد و (٦) انتظام يابد. تاش تيمور نامي را فرستاد كه دختوي شراول را يابد، از احوال منليك (٧) و آنچه در حمل او (٨) بود استكشاف نمايد. اگر پسري باشد دزديده بيارد. تاش تيمور گفت طلب (٩) اين امر به غايت دور و دراز است. زاد و راحله به اين سفر وفا نكند. سيصد راس بز عنايت فرماييد تا شير ايشان را خورده، مردم به مردم گشته اين مطلوب را به دست آورده آيد (١٠).

امير بولاجي آنچه او طلب نموده بود مبذول داشته روان كرد. مدت ها در اطراف مغولستان گشت چنانكه از اين سيصد بز يك بز كبود (١١) مانده بود كه به مردم دختوي شراول رسيد. از احوال منليك ١٤ و فرزندش پرسيد (١٢) گفتند منليك پسري زاده و از دختوي نيز پسري ١٥ دارد. هر دو با هم مي باشند. پسر خان را توغلقتمور نام مانده اند - نهاده اند؟ و پسر شراول اينجو ملك ١٦ نام دارد. القصه به هر طوري توغلقتمور را گرفته گريخته متوجه امير بولاجي شد.

امير بولاجي از آقسو بود. به وقتي كه چغتاي خان ممالك را بخش فرمود به اورتوبو (١٣) كه جد امير بولاجي است، منگلاي (١٤) سويه را داد، عبارت از آفتاب روبا شد و حد شرقي آن كوسان و تار (١٥) بوگور و حد مغربي آن سام عز (١٦) و جاقشمان (١٧) كه آخر ولايت

__________

(١). نت: + دختري.

(٢). نگ: + شراول.

(٣). نت: + ايشان.

(٤). نت: ايسابوغان.

(٥). نت: - و.

(٦). نب: - و.

(٧). نب: منلك.

(٨). نب: - او.

(٩). نب: عليه.

(١٠). نت: آورده ايد.

(١١). نگ: قهوه اي.

(١٢). نت: پرسيدش.

(١٣). نب: + را.

(١٤). نت: اورتوبرا.

(١٥). نت: مار.

(١٦). نگ: غز.

(١٧). نت: جاقسمان.

گفتار در شرح اسلام توغلقتمورخان

فرغانه است و حد شمالي ايسيغ گول و حد جنوبي جرجان و ساريغ ايغور. اين محدود را منگلاي سويه مي گويند و اين محدود را متصرف، امير بولاجي بود و در آن زمان در اين حدود چند شهر بود. اعظم آن كاشغر و ختن و ازكند (١) و كاسان و اخسيكت و اندجان و آقسو و آت باشي و كوسان ١٧ بود. امير بولاجي (٢) از اين جمله بلاد در آقسو مي بود.

تاش تيمور (٣) چون خان را يافت يك بز كبود (٤) مانده بود به آن (٧ پ) مناسبت او را گوك اوچگو لقب ماند. حاليا جمعي از نسل او هستند كه همين لقب دارند. چون نزديك آقسو رسيدند به جمعي تجار همراه شدند. چون از عقبه مزارت مي گذشتند خان در ترقيش ١٨ يخ فرو رفته اين تاش تيمور پاره جزع كرد، هيچكس به احوال او نپرداخت.

كاروان از عقبه گذشته نزول فرمودند. اين تاش تيمور پيش يكي از اين تجار رفت كه نامش بيگجيك بود. قصه خان را مشروح با وي گفت. وي به چندي از همراهان اين معني را گفت، با تاش تيمور بر سر آن ترقيش (٥) يخ آمدند. همين بيگجيك فرود آمد خان را به سلامت يافت. از خان همانجا عهد و شرط عنايت به دست گرفت. بعد از آن جهت خرم و احتياط را به خان عذر گفت كه اول اگر (٦) شمال برآييد ديگر يحمتل كه مرا نه برآرند.

گفتار در شرح اسلام توغلقتمورخان ١٩

اول من برآيم ديگر شما را برآوردن لازم همه است. بعد از تقديم كثرت عذرخواهي فرياد كرد كه ريسمان اندازيد كه (٧) ريسمان انداختند. اول وي برآمد بعد از آن خان را برآوردند، همراه به آقسو پيش امير بولاجي (٨) آوردند. امير بولاجي (٩) او را آنجا خان برداشت و مرور ايام تمام مغولستان بلكه اكثر يورت جغتاي را مستخلص كرد كه مشروح خواهد شد.

بندگي (١٠) مولانا خواجه احمد - قدس سره - از نسل مولانا ارشد الدين بودند به غايت

__________

(١). نگ: ياركند.

(٢). نت: لولاجي.

(٣). نت: + خان.

(٤). نگ: قهوه اي.

(٥). نگ: شكاف.

(٦). نت: اگر اول.

(٧). نت: - كه.

(٨). نت: لولاجي.

(٩). نت: لولاجي.

(١٠). نگ: - بندگي.

عزيز و متبرك و متورع از منتسبان سلسله عليه خواجگان - قدس الله ارواحهم - بودند.

بنده ايشان را بيست سال ملازمت كردم به غير دو (١) مسجد جمعه (٢) معبد ايشان، جاي ديگر ايشان را نيافتم. هميشه در كنج مسجد خود منزوي بودند بر سبيل دوام بر هيات مراقبه مستقبل قبله مي نشستند و سخنان اين طايفه بسيار نيك مي گفتند، چنانكه هرچند كس پي مناسبتي بودي (٣) البته متاثر شدي.

از ايشان استماع دارم (٨ ر) كه گفتند در تاريخ اجداد ما چنين نوشته اند كه مولانا شجاع الدين محمود برادر حافظ الدين كبير بخاري كه آخرين مجتهدين اند (٤) كه بعد از خواجه حافظ الدين ديگر مجتهدي پيدا نشد در فترت (٥) چنگيزخان ايمه بخارا را جمع ساختند چنانكه اسلوب چنگيزخان بود، خواجه حافظ الدين را شهيد كردند و مولانا شجاع الدين محمود را به رسم كوچات (٦) به خانه كوچ به قراقروم بردند (٧). خدمت (٨) مولانا همانجا نقل كردند. (٩) در برهم زدگي قراقروم ٢٠ فرزند ايشان با لوب كتك كه از شهرهاي معتبر بوده است ميان طرفان و ختن آمدند. در آنجا عزيز و مكرم مي بودند (١٠) احوال و اوضاع هر كدامي را مشروح گفته، اما به خاطر بنده مشروح نمانده است. آخرين ايشان شيخ جمال الدين نام بوده، مرد صاحب باطن (١١) و قوي حال بوده است، در كتك اقامت داشته است.

روز جمعه بعد از نماز وعظ فرموده است و مردم را گفته است (١٢) كه قبل از اين به كرات مواعظ و نصايح گفته بوديم به قبول آن هيچكس استقدامي (١٣) ننمودند (١٤) اكنون ما را معلوم شده است كه حق سبحانه و تعالى بلايي عظيم فرستاده است مر اين شهر را و من مامور و ماذون گشته ام به فرار و خلاصي از اين بليه. اين آخرين وعظ من است مر شما را

__________

(١). نگ: - دو.

(٢). نگ: - جمعه.

(٣). نت: بردي.

(٤). نت: مجتهدي.

(٥). نب: فطرت.

(٦). نگ: - كوچات.

(٧). نگ: خواجه حافظ الدين را تبعيد كردند. اجداد مولانا خواجه احمد را نيز به آنجا بردند.

(٨). نت: به خدمت.

(٩). نگ: - خدمت ... كردند.

(١٠). نت: + و چند كرسبي (كذا) در آنجا گذشتند اسامي در متن اصلي، آسامي (م) ايشان را خدمت مولانا به تمام ذكر فرموده بودند.

(١١). نگ: - صاحب باطن.

(١٢). نب: - گفته است. تاريخ رشيدي متن ١٨ گفتار در شرح اسلام توغلقتمورخان ١٩ ..... ص: ١٧

(١٣). نت: استقدام.

(١٤). نت: ننموديم.

و رخصت مي طلبم و خير ياد مي كنم شما را كه ديگر ديدارها به قيامت خواهد بود.

شيخ از منبر فرود آمدند. موذن مسجد همراه آمد (١) ديد كه (٢) تا كوچ كرده اند (٣)، بر سخن شيخ اعتماد تمام داشت، التماس نمود كه بنده همراهي مي كنم. شيخ فرمودند بسيار خوب باشد. موذن نيز همراه شد. به سه فرسخي شهر نزول فرمودند. موذن اذن شهر رفتن حاصل كرده به مهمي كه به شهر آمد (٤) آن مهم را ادا نموده باز متوجه ملازمت شيخ شد. به وقت مرور به مسجد جمعه (٥) رسيد (٦) گفت به رسم خيرباد (٨ پ) بانگ (٧) نماز خفتن را بگويم. بر مناره مسجد برآمد و بانگ نماز خفتن را گفت. در حين اذان ديد كه چيزي از آسمان مي بارد مثل برف اما خشك. اذان گفت و ساعتي ايستاد. صلوات كشيد و فرود آمد. ديد در مناره محكم شده است، جاي برآمدن نيافت. باز بالاي مناره برآمد احتياط تمام كرد ديد كه ريگ مي بارد، چنانكه تمام شهر را فرو گرفت. چون ساعتي برآمد ديد كه زمين نزديك مي نمايد. احتياط نمود، ديد كه قدمي (٨) مانده. خود را به شيب انداخت و ترسان و لرزان روان شد. نيم شب پيش شيخ رسيد، قصه را گفت همان ساعت، شيخ روان شدند، گفتند از غضب خداي دوري بهتر است. به سرعت گريختند؛ حاليا آن شهر در شيب ريگ است. گاه باشد كه باد ريگ را برمي دارد و (٩) سر مناري يا كله گنبدي پيدا مي شود. بسيار باشد كه خانه را باد باز كند، چون درون خانه درآيند تمام اسباب خانه ايستاده و صاحب خانه را استخوان سپيد شده، خانه و آنچه غير ذي روح باشد بي نقصان ايستاده، ٢١ از اين نوع بسيار ديده اند. (١٠) مقصود كه شهر عظيمي بوده است كتك كه در ته ريگ مانده. بالجمله شيخ از آنجا به آي (١١) گول ٢٢ از حدود آقسوست آمده اند. در آن حال توغلقتمورخان در آقسو بوده شانزده ساله بوده كه به آقسو آمده اند (١٢) و هژده ساله بوده كه به شيخ ملاقي شد و آن چنين بوده است كه خان شكار كرده بوده است و حكم كرده كه هيچ كس از اين شكار عدول نكند. در آن شكار

__________

(١). نت: - آمد.

(٢). نت: - كه.

(٣). نت: كرده آمد.

(٤). نت: آمدن.

(٥). نگ: - جمعه.

(٦). نت: + و.

(٧). نگ: گفت براي آخرين بار بانگ.

(٨). نت: قدحي / نگ: - قدمي.

(٩). نب: - و.

(١٠). نگ: - از اين نوع بسيار ديده اند.

(١١). نت: ياي / نگ: باي.

(١٢). نت: آورده اند.

ديده اند كه جماعتي به كوچ در جايي نشسته اند. تواچيان (١) رفته اند و ايشان را گرفته بربسته پيش خان آوردند كه تجاوز حكم (٢) كرده اند (٣) و به شكار حاضر نشده اند، چه بايد كرد؟ (٤) خان پرسيد كه چرا تجاوز حكم من مي كنيد؟ شيخ فرموده است كه ما مردم غريبيم كه از كتك ويران شده (٩ ر) مي آييم. از شكار و حكم شكار خبر نداريم و الا تجاوز حكم واقع نمي شد. خان فرمود كه مردم تاجيك آدم نيستند (٥) سگي چند را به گوشت خوك سير مي كرد، به غضب فرمود كه (٦) تو بهتري يا اين سگ؟ شيخ فرمود كه اگر ايمان با من باشد من بهترم و اگر ايمان با من نباشد سگ از من بهتر است. خان بالفور به گوشه روان شد و يكي را فرستاد كه آن تاجيك را به عزت به اسب خود سوار ساخته بيار.

آن مغول آمد و اسب خود را پيش شيخ كشيد. شيخ ديد كه تمام به خون خوك، زين او آلوده است. شيخ فرمود پياده مي رويم (٧). مغول مبالغه كرده (٨) كه حكم چنين است سوار بايد باشد. مولانا روي مال (٩) طهارت (١٠) را بر زين پوشيده و سوار شد. ديد كه خان (١١) در گوشه تنها ايستاده (١٢) است (١٣) اثر خون (١٤) در وي ظاهر. چون شيخ رسيد از شيخ پرسيد كه آن چه چيز است كه اگر آن باشد آدمي از سگ بهتر مي بوده است؟ شيخ فرمود كه آن ايمان است و تعريف ايمان (١٥) و مسلماني (١٦) را - كما ينبغي - (١٧) كرد. خان گريان شد و فرمود اگر من خان شوم و استقلال (١٨) پيدا كنم، زينهار پيش من مي بايد آمد، البته مسلمان خواهم شد. شيخ را به عزت و حرمت بازگردانيد، بعد از اين واقع، شيخ نقل فرمودند (١٩). ٢٣

ايشان را پسري بود به غايت رشيد، مولانا ارشد الدين نام، وي نيز از (٢٠) اهل (٢١) حال (٢٢). با وي وصيت كرد كه من خوابي ديده ام كه چراغي را بر بالاي پشته برآوردم كه تمام جانب شرق روشن شد. بعد از آن توغلقتمور مرا در آقسو پيش آمد و آنچه مذكور شد گفت.

__________

(١). نگ: - تواچيان.

(٢). نت: - حكم.

(٣). نت: كرده آمد.

(٤). نگ: - چه بايد كرد.

(٥). نگ: خان فرمود كه تاجيك ها را آزاد سازند.

(٦). نت: - كه.

(٧). نت: مي روم.

(٨). نت: كرد.

(٩). نگ: دستمال.

(١٠). نگ: تميز.

(١١). نت: + كه.

(١٢). نت: نشسته.

(١٣). نت: + و.

(١٤). نت: - خون.

(١٥). نگ: + وظايف.

(١٦). نگ: مسلمان.

(١٧). نگ: - كما ينبغي.

(١٨). نت: استقبال.

(١٩). نت: فرموده اند.

(٢٠). نت: ار.

(٢١). نت: - اهل.

(٢٢). نت: خال.

چون حيات وفا ننمود البته مترصد آن باش كه آن جوان خان شود. پيش او رو (١) باشد كه به وعده خود وفا نمايد و اسلام آرد و اين سعادت را ساعي تو باشي كه عالمي از تو منور گردد.

چون شيخ بعد از اتمام وصيت نقل فرمودند، عنقريب خان (٢)، خان شد. چون خبر به مولانا ارشد الدين رسيد از آقسو به مغولستان رفت. خان پادشاهي (٩ پ) در غايت عظمت، چندانكه سعي نمود به خان ملاقات ميسر نشد كه عريضه خود را تواند گفت و هر سحر در نزديكي اردوي (٣) خان، بانگ نماز مي گفت. سحري خان يكي (٤) از ملازمان را طلب داشت و فرمود كه اين آواز كه (٥) مي شنوي چند سحر است كه كسي چنين فرياد مي كند، برو و او را بيار خدمت. مولانا هنوز بانگ نماز را تمام نكرده بودند كه آن مغل آمد و حلق (٦) مولانا را گرفت كشان كشان پيش خان آورد. خان او را طلب داشت و فرمود كه تو چه كسي كه هر سحر به وقت خوشي خواب فرياد مي كني؟ گفت من پسر آن كسم كه در فلان وقت وعده مسلماني فرموده بوديد و آن حكايت مذكور را مشروح گفت. خان فرمود كه نيك آمدي، پدرت كجاست؟ گفت وفات كرد (٧) و مرا بدين امر وصيت فرمود.

خان گفت كه از آن باز كه خان شده ام، هميشه به خاطر مي رسيد كه چنين وعده فرموده بودم (٨) و آن شخص نيامد. اكنون خوش آمدي، چه بايد كرد؟ آفتاب هدايت از مشرق عنايت در آن سحر برآمدن گرفت و شب (٩) ظلمت كفر را محو ساخت. خدمت مولانا خان را غسل فرمود و ايمان عرضه (١٠) كرد. خان مسلمان شد و ديگر در تنشير ايمان و تمشيت (١١) اسلام مطارحه كردند. قرار بر اين نهادند كه امرا را يك به يك طلبند، هركس كه قبول ايمان كند فهو المراد (١٢) و الا آيه (١٣) نص كريم قاتلوا الْمشْركين ٢٤ را كار فرمايند. (١٤)

چون روز شد امير تولك كه اين بنده را عم اجداد مي شود (١٥) در آن زمان در منصب

__________

(١). نت: پيش آورد.

(٢). نب: - خان / نگ: توغلق تيمور.

(٣). نب: اوردوي / نت: آوردي / نگ: خيمه.

(٤). نت: سحري يكي خان.

(٥). نت: - كه.

(٦). نگ: گردن.

(٧). نت: يافت.

(٨). نت: بوده ام.

(٩). نت: شيب.

(١٠). نت: عرض.

(١١). نگ: - ايمان و تمشيت.

(١٢). نگ: + و هر كس خودداري كرد مانند مشركين و كفار كشته شود.

(١٣). نت: و الآيه.

(١٤). نگ: - و الا ... فرمايند.

(١٥). نت: مي شد.

دوغلاتي متمكن بود، اول او را تنها طلب داشتند و چون پيش خان آمد، ديد كه خان با يك مرد تاجيكي دو به دو (١) نشسته اند. امير تولك نيز آمد و نشست. خان ابتدا به سخن كرد و دعوت اسلام را رسانيد. امير تولك گريان شد و گفت قبل از اين به سه سال به دست صلحاي كاشغر ايمان آورده ام و مسلمان شده ام (١٠ ر) و از ترس شما نيارستم آشكار (٢) كرد. چه سعادت بهتر از اين باشد (٣) خان برخاست و او را در كنار گرفت، سه كس (٤) شدند (٥). ديگر بر همين طريق يك يك از امرا را مي طلبيدند و ايمان عرض مي كردند تا نوبت جراس رسيد، وي ابا نمود و شرطي در ميان آورد كه سنغوي (٦) بوكه (٧) ٢٥ نام كسي دارم، اگر اين تاجيك او را تواند انداخت ايمان بيارم. خان و امراي ديگر گفتند اين چه نوع شرطي نامعقول است. خدمت مولانا فرمود كه خوب است چنان باشد. اگر من او را نتوانم انداخت تو را تكليف مسلماني نكنم. خان (٨) به مولانا گفت: آن شخص را من دانم، شتر دو ساله را برمي دارد. وي كافريست كه از قبيل آدم نيست. خدمت مولانا فرمود كه اگر حق سبحانه و تعالى (٩) خواسته باشد كه مغول به شرف اسلام مشرف شود، اين سعادت به نام من باشد البته مرا قوت دهد. خان و آناني كه مسلمان شده (١٠) ٢٦ بودند به اين راضي نبودند. بر حال كه مجمعي عظيم شد و آن كافر را آوردند. كافر پيش آمد، خدمت مولانا هم از پيش برخاست و پيش رفت. آن كافر به قوت خود مغرور از روي تكبر و غرور پيش آمد. مولانا در نظر او بسيار حقير نمود. چون دست به هم زدند، مولانا دست در سينه او نهاد. آن كافر افتاد بي خود، بعد از ساعتي به خود آمد، كلمه شهادت گويان ٢٧ و گريه كنان برخاست و در قدم هاي مولانا افتاد و فرياد و غريو از خلايق برآمد. در آن روز صد و شصت هزار كس به يكبار سر تراشيدند و مسلمان شدند. خان خود را خود ختنه كرد (١١) و انوار اسلام، ظلام كفر را فرو گرفت و اسلام در يورت جغتاي خان شايع شد. الحمد لله و المنه (١٢)، الي يومنا دولت اسلام در اين خاندان

__________

(١). نگ: - دو به دو.

(٢). نب: آشكارا.

(٣). نگ: - چه ... باشد.

(٤). نت: + مسلمان.

(٥). نگ: سه نفر دوباره با هم نشستند.

(٦). نگ: ستغوي.

(٧). نت: بوي.

(٨). نگ: جراس.

(٩). نگ: - سبحانه و تعالى.

(١٠). نت: شده اند.

(١١). نگ: خان ختنه شد.

(١٢). نگ: - و المنه.

نقل از ظفرنامه: ذكر لشكر كشيدن توغلقتمورخان بر ممالك ماوراء النهر

عالي مقام مستقر ماند. بعد از آن خان دولتمند بر خلاف اسلاف، پشت با پشت در تقويت دين مساعي به ظهور رسانيد چنانچه مذكور خواهد شد و اين (١٠ پ) حكايت را بنده از خدمت مولانا و خواجه احمد - قدس سره - كه مرد ثقه بود استماع دارم، اما در افواه مغول زياده از اين حكايت نيست كه توغلقتمورخان مسلمان شده است به دست مولانا ارشد الدين و خصوصيان آن را كسي ياد ندارد، اما باقي احوال توغلقتمورخان در افواه مغول مطلقا نيست، اما در ظفرنامه هست آن را به جنس نقل كرده مي شود. (١)

نقل از ظفرنامه (٢)

ذكر لشكر كشيدن توغلقتمورخان بر ممالك ماوراء النهر

چون اوضاع ممالك ماوراء النهر از حدوث وقايع مذكور به هم برآمد، توغلقتمورخان ابن ٢٨ ايسان بوغاخان ابن (٣) دواخان از نسل جغتاي خان كه پادشاه جته بود و او را به حسب نسب سلطنت آن ممالك مي رسيد، حشم و اتباع خود را جمع آورده و لشكر آراسته در ربيع الثاني سنه احدي و ستين و سبعمايه (٤) ٢٩ موافق سچقان ييل (٥) ٣٠ به رسم كشورگشايي روي آرزو به سوي ماوراء النهر نهاد و از زمان وفات ترمشرين ٣١ خان تا به اين وقت، سي سال بود و در اين قرن هشتم خان در الوس چغتاي خان پادشاهي كردند و چون توغلقتمورخان به موضع چناق بلاق رسيد كه به قرب آب خجند واقع است از صحار تاشكنت، با امرا و اركان دولت جانقي ٣٢ كرده صلاح امر در آن ديدند كه الغ تقتمور كه اوماق ٣٣ اوكراييت ٣٤ است و حاجي بيك كه او ماقش اركنوت ٣٥ و بيگجيك (٦) كه اوماقش قانغلي ٣٦ بود به رسم منغلاي (٧) از پيش روان شدند. امراي ثلاثه به امتثال فرمان مبادرت نمودند و چون از خجند عبور كردند (٨) بايزيد جلاير قدم متابعت در راه موافقت نهاد و با قوم خود به ايشان پيوست و به اتفاق روي عزيمت به صوب شهر سبز آوردند. امير حاجي برلاس (١١ ر) لشكركش، ٣٧ قرشي و آن نواحي گرد آورده

__________

(١). نگ: - بعد از آن خان ... مي شود.

(٢). نگ: + فصل چهارم.

(٣). نگ: - ايسان بوغاخان ابن.

(٤). نگ: + هجري مارس ١٣٦٠ ميلادي.

(٥). نگ: + مطابق سالشماري تاتار.

(٦). نت: بيگتجيل.

(٧). نب: - به رسم منغلاي.

(٨). نگ: + اميد.

نقل از ظفرنامه: گفتار در مشورت كردن حضرت صاحب قران با امير حاجي برلاس و مراجعت نمودن از لب جيحون و ملاقات كردن با امراء توغلقتمورخان

و به عزم مدافعه و معارضه ايشان سوار شد و چون امضاي آن عزم مصلحت ندانست، پيش از آنكه سپاه جانبين به هم برسد، عنان توجه به خراسان تاخت.

بيت:

همي تا برآيد به تدبير كار ... طريق سلامت به از كارزار (١)

نقل ٢٨ از ظفرنامه (٢)

گفتار در مشورت كردن حضرت صاحب قران با امير حاجي برلاس و مراجعت نمودن از لب جيحون و ملاقات كردن با امراء توغلقتمورخان

الراي قبل شجاعه الشجعان هو اول المحل الثان

فاذا هما اجتمعا نفس بلغت من العلياء كل مكان (٥) ٣٩ حكمت بالغه قادر حكيم تعالى و تقدس كه وقوع هر امري به وجود سببي منوط گردانيده و حصول هر مقصودي به توسط وسيله مربوط ساخته، شغل خطير سلطنت را كه ظل مرتبه الوهيت است، به دو خصلت از خصايل پسنديده انساني بازبسته است. اول راي ثاقب كه چون شب حادثه نيك تيره شود از پرتو انوارش راه به مامن نجات توان برد. (٦)

به راي لشكري را بشكني پشت ... به شمشيري يكي تا صد توان كشت ٤٠

و دوم شجاعت كامل كه هنگام تلاطم امواج حروب و فتن به قوت قلب و سكون جاش ٤١، پاي جلادت و ثبات و توان فشرد.

بيت:

به جايي كه كار اندر آيد به تنگ ... جگر بايد آنجا و لختي درنگ (٧)

و به حسب رتبت، راي بر شجاعت مقدم است و افضل، و فوايد تدبير از عوايد شمشير و تير اتم است و اشمل. و تيغ اگرچه در تيز زباني آيت است، آيه «فتح مبين» را از تلقين راي رزين آموزد و سنان هرچند به ايوان ميدان، شمع سان درخشان است، ظفرش

__________

(١). نگ: - بيت ... كارزار.

(٢). نگ: - نقل از ظفرنامه.

(٣). نگ: دسيسه.

(٤). نگ: + بيت عربي.

(٥). نگ: + بيت فارسي.

(٦). نگ: - حكمت بالغه ... توان برد.

(٧). نگ: - و دوم شجاعت ... درنگ.

از پرتو تدبير صواب افروزد. حكم شمشير (١١ پ) اگر پيرو آنچه راي مستقيم است نفاذ يابد قبول آن، به گردن دشمنان فرود آيد و پيغام تير اگر به تقرير تدبير باشد در دل خصم جاي گير افتد. روشني ديده اقبال از غبار معركه افزايد و در تاريكي معركه روشني از راي ستيز به دست گير آيد.

بيت:

به هنگام تدبير يك راي نيك ... به از صد سپاه چو درياي ريگ

و مصداق اين سياق آن است كه چون امير حاجي برلاس از توجه سپاه جته متوهم شد و يورت قديم را مهمل گذاشته عازم خراسان گشت و از چول ٤٢ عبور كرده به كنار آب جيحون رسيد. (١) حضرت صاحب قران (٢) ٤٣،

قطعه:

جهان دار جم قدر گردون شكوه ... قيامت نهيب ستاره گروه

فلك قدر تيمور دريا نوال كه بادا برو رحمت ذو الجلال (٣) به يقين دانست كه اگر بيش از اين خودداري مي كند، وطن اصلي به يكباره زير و زبر مي شود و مقام موروثي سمت قاعا ضعفا خواهد گرفت چه پدرش امير طراغاي در آن سال به جوار رحمت حق پيوسته بود.

نظم:

پدر رفته و عم گريزان شده ... ز بيگانه كشور پريشان شده

مخالف مسلط، اولوس در خطر ... گشاده عقاب بلا بال و پر (٤)

و در چنين حال با وجود آنكه سن مباركش هنوز از حدود بيست و پنج سالگي تجاوز ننموده بود و آيينه (٥) ضمير (٦) منيرش (٧) از صيقل (٨) تجارب روزگار جلاپذير نگشته، راي مشكل گشاي را كه مطرح انوار تاييدات الهي و مهبط اسرار عنايات نامتناهي بود (٩) بر كشف آن واقعه هايله گماشت و به سنت سنيه شاورْهمْ في الْامْر ٤٤ كار بنده گشته (١٠) به

__________

(١). نگ: + امير تيمور.

(٢). نگ: - حضرت صاحب قران.

(٣). نگ: - قطعه ... ذو الجلال.

(٤). نگ: مانند عقابي بي بال و پر.

(٥). نگ: - آيينه.

(٦). نگ: ضميرش.

(٧). نگ: - منيرش.

(٨). نگ: - صيقل.

(٩). نگ: - مشكل گشاي ... بود.

(١٠). نگ: - و به سنت ... گشته.

رسم مشورت بر صحيفه ضمير اميرحاجي نگاشت: «اگر مملكت بي حاكم بماند البته خلل هاي فاحش به اوضاع آن راه يابد و سكان (١٢ ر) و اهالي آن از صدمات قهر و غدر مخالفان به كلي مستاصل گردند.»

بيت:

ملك بي سر چون تن بي جان بود ... حال تن بي سر يقين ويران بود

صواب آن مي نمايد كه چون شما به جانب خراسان خواهيد رفت، من به طرف كش بازگردم و اولوس را استمالت داده از آنجا به خدمت خان روم و امرا و اركان دولت را ببينم تا ولايت خراب نشود و رعايا كه ودايع حضرت آفريدگارند به زحمت و تشويش نيفتند. (١)

اميرحاجي از اين كه نتيجه الهام رباني بود، روايح سعادت و اقبال را استشمام نمود و آن راي را استحسان فرمود. حضرت صاحب قران عنان دولت را به صوب ولايت منعطف داشته و روان شد و چون به موضع خزار رسيد حاجي محمود شاه يسوري را ديد كه منغلاي لشكر جته را عجرجي شده گروهي انبوه به تعجيل هرچه تمامتر آمدند و دندان طمع به نهب و غارت آن ولايت تيز كرده و كيسه هاي آز و آرزو پي ذخار و اموال آن حدود و نواحي دوخته. (٢) حضرت صاحب قران به ياري دولت روزافزون او را تسكين فرمود كه (٣) شما چندان توقف كنيد كه من بروم و با امرا ملاقات كنم و استصواب ايشان آنچه يراق و مصلحت وقت باشد به تقديم رسد. كلام شريف آن حضرت چون مطلقا از تلقين ملهم دولت آسماني بود (٤) چون حكم قضا، هرگز در هيچ باب بارد و مقابل نشد. (٥) لا جرم ايشان با كمال شغفي كه به رفتن داشتند همانجا بايستادند و حضرت صاحب قران به سعادت روان شد و چون به كش رسيد، امراء جته نيز به آنجا رسيده بودند و به اميران سه گانه ملاقات كرد و چون ايشان بارقه ايزدي در جبين مباركش مشاهده نمودند، (٦) مقدم

__________

(١). نگ: + اين بگفت و عازم شد.

(٢). نگ: + امير تيمور موفق شد آرامشي در ميان سرداران اين لشكر ايجاد كند و گفت.

(٣). نگ: - حضرت صاحب قران ... فرمود كه.

(٤). نگ: + و چنان تاثيري بر سربازان داشت كه.

(٥). نگ: - چون حكم قضا ... نشد.

(٦). نگ: - چون ايشان بارقه ... نمودند.

نقل از ظفرنامه: ذكر لشكر كشيدن توغلقتمورخان به ولايت ماوراء النهر، نوبت دويم

همايونش را به اعزاز و اكرام گرامي داشتند و او را بر اظهار متابعت خان ستايش ها نمودند و تومان امير قراجار و ايالت ولايت كش با توابع (١٢ پ) و لواحق بر او مقرر شد و از ميامن راي عقده گشايش، سير قهر و بلا كه رو به آن ديار نهاده بود بازگشت و باران لطف و احسان كه امير ساكنانش از آن گسسته بود باريدن آغاز نهاد (١) و مضمون،

رباعي:

غم از قبل تو شادماني گردد ... عمر از نظر تو جاوداني گردد

گردباد به دوزخ برد از كوي تو خاك ... آتش همه آب زندگاني گردد

به ظهور پيوست. (٢) مردم كوته نظر را تصور آن بود كه اين معني دولتي عظيم است كه آن حضرت را روي نموده اما قضا به هزار زبان به ادا مي رسانيد:

بيت:

بوي تو نكردست صبا فاش هنوز ... تا بر تو وزد باد صبا باش هنوز (٣)

حضرت صاحب قران از پيش امراء جسته مراجعت نمود و سايه التفات را بر ضبط و محافظت الوس انداخت و به جمع لشكر از شهر سبز تا به كنار آب جيحون فرمان داد و به اندك زماني سپاه بسيار جمع آمد و از آنجا نهضت فرموده به امير خضر (٤) يسوري پيوست و در اين اثنا ميان امراء جته مخالفت افتاد و با تمام لشكر خويش از آن نواحي كوچ كرده بازگشتند و به اردوي توغلقتمورخان پيوستند و امير بايزيد جلاير با اتباع خود به حضرت صاحب قران و امير خضريسوري ملحق شد. (٥)

نقل از ظفرنامه (٦)

ذكر لشكر كشيدن توغلقتمورخان به ولايت ماوراء النهر، نوبت دويم

چون توغلقتمورخان را داعيه سلطنت ماوراء النهر ديگرباره دامن همت گرفت، لشكر بي قياس جمع آورده در جمادي الاولي سنه اثني و ستين و سبعمايه (٧) موافق ادييل (٨) روي توجه به آن ديار نهاد و چون به خجند رسيد امير بايزيد جلاير كمر

__________

(١). نگ: + نظم.

(٢). نگ: - و مضمون ... پيوست.

(٣). نگ: - بيت ... هنوز.

(٤). نگ: - خضر.

(٥). نگ: + فصل ششم.

(٦). نگ: - نقل از ظفرنامه.

(٧). نگ: + ١٣٦١ ميلادي.

(٨). نگ: + گاهشماري تاتار.

منابعت بر ميان انقياد بست و امير بيان سلدوز نيز طريق اطاعت سپرده به رسم استقبال تا به سمرقند بيامد و اميرحاجي برلاس با آنكه نوبت اول مخالفت كرده بود توكل را شعار ساخته پيش خان (١٣ ر) رفت و در اثناي اين حال، خان به گرفتن امير بايزيد و كشتن او فرمان داد و اميرحاجي برلاس و هم و هراس را به خود راه داده فرار اختيار كرده روي به ولايت كش نهاد و بعضي الوس خود را كوچانيده از آب جيحون بگذرانيده و از سپاه جته جمع كثير ٤٥ با غلبه (١) به تكاميش او از عقب بيامدند و جنگ واقع شد و جوغام برلاس كشته شد و امير حاجي متوجه خراسان گشت و چون به خراشه رسيد كه قريه ايست در بلوك (٢) جوين ٤٦ از ولايت سبزوار جمعي از اشرار آنجا او را با (٣) ايدگو برادرش، بي خبر گرفته به قتل آوردند و عنقريب بعد از فتح خراسان از آثار انتقام صاحب قران گيتي ستان بعد از آنكه جماعتي (٤) از ايشان ٤٧ به تيغ قهر كشته شدند، آن قريه به سيورغال (٥) از اقطاع وارثان اميرحاجي گشت و تا غايت اهالي آنجا باركش و كار گزاران (٦) ايشانند و از امراء جته، امير حميد كه اوماقش كولكوت (٧) ٤٨ بود و از اقران و امثال خويش به كمال عقل و مزيد كياست و كفايت ممتاز، پيش خان راهي تمام داشت و هرچه به نصيحت و نيك خواهي با خان گفتي مقبول مي افتاد، در اين حال شمه از كمال شهامت و صرامت حضرت صاحب قران به عرض خان رسانيد و در باب ولايت كه به حسب ارث تعلق به آن حضرت داشت امان طلبيد. خان سخنان او را به سمع رضا اصغا نمود و ايلچي دوان كرد، حضرت صاحب قران را طلب فرمود. چون آن حضرت بر حسب اشارات پيش خان آمد، خان مقدم او را به انواع ترتيب و نوازش گرامي داشت و ايالت ولايت (٨) كش و تومان ٤٩ موروثي با توابع و لواحق را به او ارزاني داشت و خان در آن زمستان عزم رزم اميرحسين (٩) ٥٠ جزم كرده متوجه او شد و اميرحسين نيز لشكر فراهم آورده تا كنار آب و خش بيامد و آن موضع را (١٣ پ) مخيم عساكر خويش ساخت و چون خان از دربند آهنين ٥١ گذشته به آنجا رسيد و سپاه طرفين سياهي

__________

(١). نگ: + از فوج كشمير.

(٢). نب: ملوك.

(٣). نب: به.

(٤). نب: جماعت.

(٥). نگ: - سيورغال.

(٦). نب: گذاران.

(٧). نگ: كورلكوت.

(٨). نگ: - ولايت.

(٩). نب: حسن.

نقل از ظفرنامه: ذكر مراجعت توغلقتمورخان به تخت گاه خويش

يكديگر را ديده صفها بياراستند كيخسرو ختلاني با اتباع خود از اميرحسين روگردان شد و صف را ويران ساخته به لشكر خان پيوست. ٥٢ اميرحسين چون آن حال مشاهده نمود رو به هزيمت نهاد و خان، مظفر و منصور از عقب او روان شد و از جيحون گذشته تا به قندوز بيامد و لشكريانش، ايل و الوس آن حدود و نواحي را با عقبه هندوكش و غارت كردند و بهار و تابستان در آن اطراف و نواحي بگذرانيدند. (١)

نقل از ظفرنامه (٢)

ذكر مراجعت توغلقتمورخان به تخت گاه خويش

چون پاييز درآمد، خان متوجه سمرقند شد و در راه فرمان داد تا امير بيان سلدوز را به ياساق رسانيدند. (٣) ٥٣ و چون به سمرقند رسيد تمام مملكت ماوراء النهر به تخت تسخير و تصرف او درآمده بود و مجموع امرا و نوييان اطراف به كام و ناكام سر بر خط فرمان نهاده جماعتي را كه از فساد ايشان انديشناك بود به ياساق رسانيد (٤) و بعضي را كه محل اعتماد بودند به غايت و موهبت اختصاص بخشيد و پسر خود الياس خواجه اغلن را حكومت آن ديار نصب (٥) فرمود و غلبه تمام از امرا و لشكريان جته مقدم بر همه بيگجيك را به ملازمت او نامزد كرد و حضرت صاحب قران را به صنوف ترتيب و عواطف مخصوص داشته پيش پسر بگذاشت و چون از مجاري احوال و اوضاع آن حضرت آثار شهامت و صرامت تفرس مي نمود، ضبط امور آن ممالك را به راي وزين او مفوض فرمود و خود در عين جلالت و كاملا ري به مقر سرير سلطنت بازگشت. (٦)

ظفر ملازم و نصرت قرين و دولت يارقوي به طالع و فرخنده پشت استظهار (٧) توغلقتمورخان از ديار ماوراء النهر (١٤ ر) بازگشت و تقدم امرا و مردم جته به امير بيگجيك مسلم داشته بود و كفالت (٨) مصالح اهالي آن مملكت به حسن تدبير حضرت

__________

(١). نگ: + فصل هفتم.

(٢). نگ: - نقل از ظفرنامه.

(٣). نگ: سلدوز را به رسم مغولان كشتند.

(٤). نگ: انديشناك بود با آنان همانطور رفتار كرد كه با امير بايان سلدوز رفتار كرده بود.

(٥). نگ: حكومت نواحي مفتوحه نصب.

(٦). نگ: + خلاصه.

(٧). نگ: - ظفر ملازم ... استظهار.

(٨). نب: كفارت.

ذكر الياس خواجه خان

صاحب قراني به او گذاشته. امير بيگجيك بر حسب فرموده خان نمي رفت (١). دست ظلم و بيداد برگشاد و از سر بي باكي پاي جسارت به راه عدوان و طغيان نهاد. حضرت صاحب قراني چون مشاهده فرمود كه ياساق (٢) خان برقرار نماند و حال ملك به اختلال خواهد انجاميد، اقامت در آن ديار مصلحت نديد، عزم طلب داشتن اميرحسين جزم كرد و روي همت بلند نهمت به راه آورد و (٣) چون از اميرحسين خبري ظاهر نبود به تفحص حال او روي در بيابان نهاد. ٥٤

بالجمله اين احوال مذكور مجملا در السنه مغول اين مقدار هست كه تا سمرقند در تحت تصرف توغلقتمورخان بوده است و زياد از اين هيچ احوال معلوم نيست و امير بولاجي كه سابقا در خان ساختن توغلقتمورخان مذكور شده است، براي وي نشاني از توغلقتمورخان جهت نه موجه (٤) كه چنگيزخان به اجداد امير بولاجي داده بوده است امضاء نموده و آن به ارث خاندان بنده مانده بود. آن را بنده ديده بودم. نوشته بود به عبارت مغولي كه در قندوز نوشته شد. مقصود آن كه مغولان از آن نشان استدلال مي كردند كه تا قندوز در تحت تصرف خان بوده است و از تحرير ظفرنامه چنان معلوم مي شود كه در سنه اربع و ستين و سبعمايه ٥٥ خان وفات كرده است و در السنه مغول چنان است كه خان را در شانزده سالگي از قاليماق امير بولاجي آورده، چنانكه مذكور شد، و در هژده سالگي خان شده است و در بيست و چهار سالگي مسلمان شده است و در سي و چهار سالگي وفات كرده و تولد در سنه ثلاثين و سبعمايه ٥٦ بوده است. (٥)

ذكر الياس خواجه خان

از اين الياس خواجه خان در ميان (١٤ پ) مغول هيچ نام و نشان نيست، بنده را چنان به خاطر مي رسد كه از پدرم - نور الله مضجعه - (٦) نام الياس خواجه خان را شنوده بودم. در ظفرنامه احوال وي آن قدر كه نسق كلام به وي متعلق بوده، آورده آن را به جنس اينجا نقل كرده مي شود. (٧)

__________

(١). نب: + ات.

(٢). نگ: فرامين.

(٣). نگ: - و روي ... آورد و.

(٤). نگ: امتيازات.

(٥). نگ: + فصل هشتم.

(٦). نگ: - نور ... مضجعه.

(٧). نگ: + فصل نهم.

نقل از ظفرنامه: در توجه نمودن اميرحسين و حضرت صاحب قران به جانب طايخان و صلح كردن

نقل از ظفرنامه (١)

در توجه نمودن اميرحسين و حضرت صاحب قران به جانب طايخان و صلح كردن

پادشاهان عازم قندوز گشتند و در آنجا ايل بولداي ٥٧ را جمع آورده عنان عزم را به جانب بدخشان تاختند و چون به طايخان ٥٨ رسيدند در آب شور (٢) مذاق ٥٩ وفاق را از چاشني و الصلْح خيْر ٦٠ شيرين ساخته (٣) پادشاهان بدخشان از در مصلحت درآمدند و تلخي وحشت و مخالفت كه هر آينه موجب ترش رويي دولت تواند بود (٤) بكلي مرتفع شد و از آنجا به ارهنگ ٦١ بازگشتند و در آنجا از آب به جانب سالي سراي ٦٢ عبور نموده متوجه ختلان شدند و به چول درآمدند و از چول گذشته موضع دشت كولك ٦٣ را مخيم نزول كردند. شبانه كه به حكم و (٥) جعل (٦) الليْل سكنا ٦٤ طبايع ميل آرميدن كند، بعد از آنكه حضرت صاحب قران به عزم استراحت تخفيف جامه فرموده بود و پاي مباركش از سامت ٦٥ صحبت موزه پرداخته، اميرحسين به استدعاي حضور آن حضرت كس فرستاد و چون توجه فرموده به مجلس درآمد، از حاظران پولاد بوغا و شيربهرام، اميرحسين با صاحب قران شكوه شيربهرام آغاز نهاد كه در چنين وقتي كه به دشمن رسيده ايم عزم ايل خود كرده جدايي مي جويد و به پاي مروت و وفا طريق موافقت و ولا را نمي پويد. صاحب قران كامكار او را به انواع نصيحت فرمود و سرزنش نمود (٧) اما جواب او بر فحواي، مصراع: من گوش استماع ندارم لمن (٨) يقول، محصور بود.

اميرحسين را هرچند از آن لجاج و استبداد نايره غضب اشتغال مي يافت، به حسب مقتضاي حال تحمل اولي دانست.

بيت:

(١٥ ر) هرچند توانا بود و قادر مرد ... هم كه گاهي خشم فرو بايد خورد (٩)

آخر الامر شيربهرام به صوب بلجوان روان شد و در اين حال خبر به تحقيق پيوسته

__________

(١). نگ: - نقل از ظفرنامه.

(٢). نت: - بودند به اين راضي ... آب شور.

(٣). نگ: - در آب شور ... ساخته / نت: ساختند.

(٤). نگ: - وحشت و مخالفت ... تواند بود.

(٥). نت: - و.

(٦). نب: جعلنا.

(٧). نگ: + اما نتيجه اي نگرفت.

(٨). نت: بمن.

(٩). نگ: + اما جواب او ... خورد.

بود كه توغلغ سلدوز (١) و كيخسرو (٢) لشكر جته (٣) را سركرده با بسي امراء جته (٤) پيش آمده اند و تمور پسر (٥) بومكان (٦) و ساريق و شنكوم (٧) و توغلق خواجه برادر حاجي بيگ و گوج ٦٦ تيمور پسر بيگجيك و ديگر امراء هزاره و قوشون با بيست (٨) هزار مرد از سر جالا ٦٧ تا پول سنگين ٦٨ نشسته اند و از اين جانب بيش از شش هزار مرد در معسكر همايون حاضر نبودند. (٩) صاحب قران (١٠) مويد پاك اعتقاد مصدوقه كمْ منْ فيه قليله غلبتْ فيه كثيره باذْن الله ٦٩ به گوش صدق و اخلاص از هاتف توفيق مي شنيد و در آيينه دولت روزافزون كه به صيقل تاييد آسماني جلاء ظفر يافته بود به ديده يقين مي ديد.

نظم: (١١)

كه گر بحر گيتي شود پر نهنگ و گر كوه و صحرا بود پر پلنگ

كسي را كه يار است بخت بلندنيابد از آن يك سر مو گزند با دو هزار مرد دلاور روي توكل را به دشمنان نهاده از پيش روان شده و در سر پول سنگين سپاه جانبين به هم رسيدند. از وقت چاشت كه رايت سلطنت و الضحي ٧٠ را برافراشتند تا آن زمان كه پرچم سنجق و الليْل اذا سجي ٧١ را نشانه زدند، آتش پيكار از زبانه نار حاميه ٧٢ حكايت مي كرد و زمين از كر و فر پياده و سوار تفسير اذا زلْزلت الْارْض زلْزالها ٧٣ مي گفت، صفير (١٢) تير فاتْبعه شهاب ثاقب ٧٤ در گوش و جان مي انداخت و بريق سنان يكاد الْبرْق يخْطف ابْصارهمْ ٧٥ بر ديده دل جلوه مي داد، زبان تحقيق معني مسْحا بالسوق (١٣) و الْاعْناق ٧٦ به برهان قاطع باد مي رسانيد و از واقعه گران وقع جماق در شان نزول الْقارعه ما الْقارعه ٧٧ حجتي واضح به اقامت پيوست (١٤) و آن روز تا به شب دلاوران رزم آزماي از هر دو جانب در سر پول سنگين تا بحدي كوشش نمودند كه نم طاقت در جگر جلالت هيچ بها در نماند. شب كه از طرفين

__________

(١). نب: - سلدوزد.

(٢). نت: + و.

(٣). نت: جبه.

(٤). نت: جبه.

(٥). نت: سر.

(٦). نگ: بوبكان.

(٧). نت: سنكوم.

(٨). نگ: پنجاه.

(٩). نگ: + اما تيمور.

(١٠). نگ: - صاحب قران.

(١١). نت: - نظم.

(١٢). نب: سفير.

(١٣). نت: - بالسوق.

(١٤). نگ: - از وقت چاشت ... پيوست.

نقل از ظفرنامه: گفتار در نهضت حضرت صاحب قران از لب پل سنگين و گريختن لشكر جته

به موافقت شهسوار گردون عنان را از ميدان برتافتند و كثرت سپاه (١٥ پ) مخالف بيش از اندازه بود، (١) حضرت صاحب قران را به الهام دولت متيقن شد كه شمشير شجاعت را تا به صيقل راي روشن نزدايند، چهره ظفر را در آن نتوان ديد و تير جلادت اگر نه از شصت تدبير گشاد يابد از صداي صفيرش بشارت نصرت را نتوان شنيد. خاطر خطير را بر انديشه تدارك آن واقعه گماشت تا كلك تاييدش صورت بهبود را بر لوح منير ضمير نگاشت. (٢)

نقل از ظفرنامه (٣)

گفتار در نهضت حضرت صاحب قران از لب پل سنگين و گريختن لشكر جته (٤)

حضرت صاحب قران، امير موسي و امير مويد (٥) ارلات و اوچ قرابهادر را با هزار و (٦) پانصد سوار كه يكي از هزار بازي نخوردي، (٧) بر سر پل سنگين در مقابله لشكر خصم بازداشت و به نفس مبارك با هزار و پانصد سوار كه غبار عرصه پيكار را در سرمه ديده آرزو دانستندي، در زمان اقبال روي سعادت را از بالاي آب به ميدان آتش نهاد و در ميدان روشن كين، (٨) نيم شب تاريك از آب به شنا بگذشتند و روي به كوه آوردند. روز ديگر قراول (٩) ياغي (١٠) را از اثر (١١) پاي اسبان معلوم شد كه لشكر از آب گذشته است و از آن معني دغدغه در ايشان پيدا شد و چون شب درآمد، (١٢)

بيت (١٣):

جهان در سر (١٤) آورد كحلي برند ٧٨ ... كه سرمه درآمد به مشكين كمند

حضرت صاحب قران كشورگشاي عدوبند، (١٥) فرمان داد تا بر بالاي كوه هاي بلند آتش بسيار افروختند، سپاه مخالف را از مشاهده آن، ترس و هراس غالب شد و (١٦) پاي

__________

(١). نگ: - شب كه از طرفين ... بود.

(٢). نگ: + فصل دهم.

(٣). نگ: - نقل از ظفرنامه.

(٤). نت: حبه.

(٥). نت: موبد.

(٦). نگ: - هزار و.

(٧). نگ: - كه يكي از ... نخوري.

(٨). نگ: - كه غبار عرصه ... كين.

(٩). نگ: قراولان.

(١٠). نگ: - ياغي.

(١١). نت: - اثر.

(١٢). نگ: + اميرتيمور.

(١٣). نت: - بيت.

(١٤). نت: سرير.

(١٥). نگ: - بيت ... عدو بند.

(١٦). نگ: + گريختند.

ثبات و قرار از جاي برفت و از سر دهشت، پاي خوف به مركب فرار درآوردند و عنان عزم را به دست اضطرار داده روي ادبار را به سوي گريز نهادند (١) و ٧٩ بعون پروردگار چنان لشكري جرار كه در مقابله يك سوار، ده جنگ جوي تيغ زن نيزه (٢) گداز پيش بود، بي كلفت رزم و پيكار فرو ريخت. و الله يويد بنصْره منْ يشاء. ٨٠ زهي فروغ راي اصابت شعار نصرت آثار كه از پرتو آتشي كه از دود برافروز، خرمن شوكت و استكبار جهان مخالف كينه دار با چندين امرا و سردار (١٦ ر) بسوزد.

بيت:

آنجا كه يك پياده فرو كرد حزم ... ملكي توان گرفت به نيروي يك سوار

ورنه عجب آن كه عنايت باري ياوري كند با او برابري كند و برگزيده كه عزيز كرده پروردگار باشد، بدخواه او به ضرورت خوار و برگشته روزگار بود،

بيت:

بد انديش آن شاه گيتي فروز ... نباشد مگر خوار و برگشته روز (٣)

چون دشمنان به هم برآمده رو بگريز نهادند، حضرت صاحب قران با لشكر نصرت نشان چون شير ژيان و سيل بي پايان خروشان و جوشان، از بالاي كوه فرو تاختند و تا ميدان گجرات ٨١ تكامشي كرده به تيغ عمر فرساي و رمح جانگزاي، دمار از روزگار ايشان برآوردند.

بيت:

در آن ره ز بس كز عدو كشته شد ... بيابان همه پشته بر پشته شد (٤)

و در اين محل مظفر و منصور به شادماني و سرور، نزول فرمود و اميرحسين نيز با بقيه لشكر از عقب برسيد. از ميامن نسايم اين فتح ارجمند، نهال اقبال بلند و شاخ دولت قوي گشت و روضه اماني و آمال را طراوتي تازه و نظارتي بي اندازه به وي روي نمود.

رايت استظهار همگنان به اوج اقتدار برآمد و شوكت و شكوه شاهي و سپاهي يكي در هزار شد.

__________

(١). نگ: - پاي ثبات ... نهادند / نت: نهاد.

(٢). نب: تنزه.

(٣). نگ: - زهي فروغ راي ... روز.

(٤). نگ: - بيت ... پشته شد.

بيت:

سپه را همت دست و دل شد قوي ... به اقبال صاحب قران از نوي (١)

چون رتبه پيشي و برتري در ميدان سلطنت و سروري حضرت صاحب قران را مقدور و مقرر شده بود، باز با دو هزار مرد از پيش روان شد و چون به قهلغه ٨٢ رسيد، اهالي كش و آن حوالي، فوج فوج گريخته مي آمدند و به ملازمان سعادتمند مي پيوستند آن حضرت از جمله دو هزار مرد كه همراه آورده بود، سيصد مرد گزيده را همراه ركاب همايون ساخته، روي عزيمت را به راه آورد و ديگران را به توقف در آنجا فرمان داد و از آن سيصد مرد سوار، دويست مرد را با امير سليمان برلاس (١٦ پ) و امير جاكوي برلاس و بهرام جلاير و امير جلال الدين برلاس و امير سيف الدين و يولتمور به صوب كش روان ساخت و فرمود كه چهار قشون شوند و هر سواري دو بند شاخ بسيار بزرگ از هر دو پهلوي اسب درآويزد تا غبار انگيز و گرد فراوان برخيزد و داروغه اگر در آنجا باشد بگريزد. ٨٣ ايشان بر حسب فرموده كاربند شدند و تدبير موافق تقدير افتاد. چون به جلگاي كش درآمدند داروغه جته (٢) از آن غبار ترسيده بود و گريخته. ايشان به شهركش درآمده به ضبط آن مشغول شدند. زهي عنايت بي نهايت الهي درباره آن مشيد اركان پادشاهي، گاه از افروختن اخگري، لشكري شكسته مي شود و گاه از انگيختن غباري دياري مسخر گردد. مصراع: چشم بد دور كه بالاتر از اين ممكن نيست.

و در آن حال مخيم اقامت الياس خواجه خان، تاش اريغي بود كه در چهار فرسنگي كش واقع است. اعيان امراء نامدار و مجموع ملازم و سپاهي بيرون از حد و شمار در سلك اجتماع شدند و در آن وقت توغلقتمورخان در مستقر سرير خاني خويش درگذشته (٣) بود و الغ يقتمور (٤) و اميرحميد آمده بودند كه الياس خواجه خان را به الوس بازبرند تا به ضبط جاي پدر قيام نمايد. حضرت صاحب قران با صد سوار كه به سعادت ملازمت مستسعد بودند، شب گير كرده به خزار آمد و چون روز شد و پويندگان از

__________

(١). نگ: - از ميامن نسايم ... از نوي.

(٢). نگ: - جته.

(٣). نب: گذشته.

(٤). نگ: تيمور.

نقل از ظفرنامه: گفتار در خواب ديدن حضرت صاحب قران و به آن تفال نمودن و آهنگ جنگ الياس خواجه خان كردن

رسيدن جمشيد خورشيد به جانب مشرق آگاه كشته در حركت آمدند، (١) مردم از وصول همايون آن حضرت خبر يافته به احراز دولت زمين بوس شتافتند. آن حضرت به جمع سپاه خزار و كش فرمان داد تا خواجه سالبري را چنداول ٨٤ ساخت و با عساكر گردون مآثر به طرف چكداليك بازگشته روان شد و چون به آنجا رسيد و به سعادت نزول فرمود، شيخ (٢) محمد پسر سلدوز با هفت قشون لشكر به آن حضرت پيوست (١٧ ر) و در آن محل هفت روز توقف افتاد و اميرحسين و سپاه و آنچه حضرت صاحب قران در قهلغه گذاشته بود برسيدند و شيربهرام كه در دشت كولك جدا شده بود به دليل خود رفته با لشكر ختلان (٣) بعد از چهل و سه روز غيبت هم در آنجا ملحق شد. اميرحسين و حضرت صاحب قران با تمامي لشكر از آنجا كوچ كرده متوجه خزار گشتند و در آنجا به مزار متبرك خواجه شمس ٨٥ الدين (٤) - طاب مثواه - (٥) درآمدند و از روح مقدس آن بزرگ دين استمداد همت نموده عقد موافقت را به عهد و پيمان مستحكم گردانيدند و سوابق دوستي و اخلاص را به لواحق يگانگي و اختصاص موكد ساختند. (٦) مصراع: آري به اتفاق جهان مي توان گرفت.

نقل از ظفرنامه (٧)

گفتار در خواب ديدن حضرت صاحب قران و به آن تفال نمودن و آهنگ جنگ الياس خواجه خان كردن

قال النبي - صلى الله عليه و سلم - «الرويا الصالحه جزء من سته و اربعين جزءا من النبوه.» ٨٦ ارادت قديم از عنايت عليم حكيم تعالى و تقدس چون رقم اختصاص بر ناحيه اخلاص صاحب دولتي كشيد، قامت اقبالش را از خزانه انا جعلْناك خليفه في الْارْض ٨٧ به خلعتي فاخر بيارايد، (٨) ضمير منير او را به صيقل توفيق زدوده به انوار تحقيق منور سازند تا عرايش غيبي در آنجا چهره نمايد و مخدرات مغيبات امور در نظر

__________

(١). نگ: - و چون روز شد ... آمدند.

(٢). نگ: - شيخ.

(٣). نگ: - با لشكر ختلان.

(٤). نگ: خواجه رسمس.

(٥). نگ: - طاب مثواه.

(٦). نگ: + فصل يازدهم.

(٧). نگ: - مصراع ... ظفرنامه.

(٨). نگ: - قامت اقبالش ... بيارايد.

شعورش پيش از وقوع و ظهور، نقاب اشتباه بگشايد (١) و از دريچه هاي عالم غيب كه روح انسان از آن ممر كيفيت احوال آينده، پيش از آنكه واقع گردد، تواند ديد روزن خيال است چنانچه از مضمون حديث مبارك كه ثبت افتاده مستفاد مي گردد،

بيت:

ز نقش بند خيالم خوش آيد اين معنى ... كه صورتي بنگارد به نقش دلبر ما (٢)

يوسف صديق - علي نبينا و عليه الصلوه و السلام - (٣) (١٧ پ) صورت اوغان اخوه و ابوين كه نص كريمه و رفع ابويْه علي الْعرْش و خروا له سجدا (٤) ٨٨ از آن خبر مي دهد، به سال ها پيش از وقوع از دريچه ديده بود و بشارت فتح مكه شرفها الله تعالى كه مضمون همايون لقدْ صدق الله رسوله الروْيا بالْحق ٨٩، بيان آن ناطق است (٥) بر ضمير وحي پذير سلطان پيغامبران - عليه و عليهم افضل الصلوات و اكمل التحيات (٦) - هم از آن ممر نقش بسته بود و اين كرامت بي مهمات ملكي و مصالح پادشاهي اساطين سلاطين و اعاظم ملوك و خواقين را از راه وراثت خلافت صوري دست مي دهد، (٧) چنانچه حضرت صاحب قران را روي نمود، چه در آن حال كه كاري چنان هولناك پيش آمده بود و به لشكري از سپاه دشمن بسيار كم به ايشان مقابله و مقاتله مي بايست كرد. روزي وقت چاشت در آن باب تاملي مي نمود، در اثناي آن انديشه خوابش در ربود، آوازي شنيد صريح به زبان فصيح كه شادباش و غم مخور كه خداي تعالى شما را نصرت و فيروزي كرامت فرمود و چون از آن خواب انتباه يافت، از براي رفع اشتباه از حاضران پرسيد كه در اين وقت (٨) هيچكس سخني گفت؟ همه گفتند، نه. به يقين پيوست كه آن سخن از هاتف غيب به گوش او رسيده و آن نسيم بشارت شميم از گلشن لطف عميم الهي وزيده، اعتمادش بعون تاييد رباني واثق تر شد و با دلي قوي و خاطر گشاده پيش اميرحسين آمد و صورت واقعه باز نمود. همگنان را از استماع اين بشارت مواد استظهار و استبشار سمت تضاعف پذيرفت و دل تابع و متبوع كه چون غنچه گرفته بود، از اين آگاهي چون گل از نسيم صبحگاهي بشكفت. (٩)

__________

(١). نگ: - و مخدرات مغيبات ... بگشايد.

(٢). نگ: - روزن خيال ... دلبر ما.

(٣). نگ: - صديق ... و السلام.

(٤). نگ: - كه نص كريمه ... سجدا.

(٥). نگ: - شرفها الله ... است.

(٦). نگ: - عليه و عليهم ... التحيات.

(٧). نگ: - و اين كرامت ... مي دهد.

(٨). نت: - از براي رفع ... وقت.

(٩). نگ: + فصل دوازدهم.

نقل از ظفرنامه: گفتار در محاربه امير حسين و حضرت صاحب قران با لشكر جته و ظفر يافتن بر ايشان

بيت:

از فكر خاطر شاه و سپاه بود نژند ... از آن بشارت فرخنده شادمان گشتند

نقل از ظفرنامه (١)

گفتار در محاربه امير حسين و حضرت صاحب قران با لشكر جته (١٨ ر) و ظفر يافتن بر ايشان

اميرحسين و حضرت صاحب قران بعد از اقامت وظايف لشكر و ستايش پادشاه پادشاهان جل و علا، به سعادت سوار شدند و در ترتيب و تعبيه لشكر شرايط حزم را رعايت نموده دو قول مرتب داشتند. اميرحسين دست راست را آراسته، بيرق ظفر پيكر را برافراخت و حضرت صاحب قران چون هنگام نبرد همه دل بود، جانب چپ را مركز رايت نصرت شعار خويش ساخت و اين صف ها راست كرده روان شدند.

دشمن در تاش اريغي بود، به همين منوال دو قول تعيين كرده ميسره از فر (٢) الياس خواجه خان و امير حميد زينت و ميمنه را به شكوه (٣) امير توقتمور و امير بيگجيك آذين بست و از جانبين لشكر يسال (٤) ٩٠ كرده، روي كينه و پرخاش به سوي قصد يك ديگر نهادند. (٥)

به جنبش درآمد زمين و زمان ... تو گفتي بخواهد بريدن جهان

ز آواز اسبان و گرد سپاه نه ... خورشيد تابنده روشن نه ماه

سپه يكسره نعره برداشتند ... سنان ها به ابر اندر افراشتند

در موضع في (٦) متن، سپاه طرفين به هم رسيدند و غريو گورگه (٧) ٩١ و نعره دليران (٨) در گنبد گردون پيچيد. اول از مقابل حضرت صاحب قران، قراولان لشكر مخلاف از غروري كه به بسياري كينه گذاري خود داشتند، موكب مبادرت در ميدان مسابقت جهانيدند. آن حضرت پاي قطب وار در مركز قرار چون قطب وار در مركز قرار چون اساس دولت خويش استوار گردانيد و ركاب

__________

(١). نگ: - بيت ... ظفرنامه.

(٢). نگ: - فر.

(٣). نگ: - شكوه.

(٤). نگ: - يسال.

(٥). نگ: + نظم.

(٦). نگ: قبه.

(٧). نگ: - گورگه.

(٨). نگ: - دليران.

نصرت انتساب را گردان داشته، سبك دست تاييد به تير و كمان يازيد و چپ را الف و راست را دال ساخته؛

بيت:

خدنگش الف از زخم نون و دال ... روان كرد بر سينه بدسگال (١)

و سپاه به موافقت شاه، چون ستاره (١٨ پ) در خيل ماه از چرخ كمان شهاب، پيكان آتش افشان به جان دشمنان روان گردانيدند. كلك تير تفسير (٢) و جعلْناها رجوما للشياطين ٩٢ به خون پردلان چنانچه تحرير ك رد ٩٣ كه (٣) از حال ايشان به تصوير موادي خروا له سجدا ٩٤ امثني گشت. بهادران لشكر مخالف كه از حدت آتش كينه چون باد مي آمدند مانند آب باران رو به مركز خاك آوردند. بعضي آب حيات بر باد فنا داده و چندي از تاب و خم پيكان آتش بار، سينه پركينه بر خاك نهاده؛

بيت:

جنگجو كز باد پندار آتش كين برفروخت

زخم پيكان آب رويش همچو خون بر خاك ريخت

از مشاهير كشتگان دو مسا بود از قوم بهرين كه در بحر كين نهنگ مردم خوار بودي و در بيشه پيكار شيري پيل شكار كه از شاه و سپاه او را ماده استظهار دانستندي و مايه اعتقاد و افتخار. (٤)

و از افتادگان توقتمور بهادر (٥) بود و بيگي ٩٥ برادر بيگجيك و دولت شاه و دو شاهزاده ديگر كه هر يك سرور (٦) لشكري (٧) و پناه سپاه بودند.

بيت:

نماند از دليران كسي برقرار ... همه كشته يا خسته افتاده خوار

سپاه طرفين به يكبارگي بارگي را برانگيختند و هواي كارزار بر كار زار مخالفان چون ذروه (٨) به هزار ديده خون مي گريست.

__________

(١). نگ: - بيت ... بدسگال.

(٢). نگ: - تفسير.

(٣). نگ: + كسي از ايشان زنده نماند.

(٤). نگ: - از حال ايشان ... افتخار.

(٥). نگ: - بهادر.

(٦). نت: سروري.

(٧). نت: لشكر ديگري.

(٨). نگ: - چون ذروه.

نظم:

برفتند از جاي يكسر چو كوه ... دهاده برآمد ز هر دو گروه

بيابان چو درياي خون شد درست تو گفتي ز روي زمين لاله رست ٩٦ و چون صدمات حمله رزم آزمايان متواتر شد و امواج بحر و نبرد متلاطم گشت به لوح وعده مبشر غيبي با حضرت صاحب قران اولياي دولت را ميامن الحمد لله الذي صدقنا وعده شامل روزگار گشت و اعداء وافر شوكت را معني ولو علي ادبارهم صورت حال آمد. (١) چنان لشكري (١٩ ر) جرار كه به كثرت شمار از قطرات امطار و اوراق اشجار نشان مي داد، (٢) از اندك لشكري چون اوراق جواني و قطرات باران نيساني به اطراف و اقطار متفرق و پراكنده گشت، و ما النصْر الا منْ عنْد الله. ٩٧

الياس (٣) خواجه و امير بيگجيك و اسكندر اغلن و اميرحميد و اميريوسف خواجه (٤) دستگير شدند، اما خان را وفاداري كه در جمله اتراك مركوز است دستگير آمد. تني چند از لشكر كه او را گرفته بودند بشناختند و بي آنكه سرور آن سپاه خبر شود، او را و بيگجيك را سوار ساخته رها كردند و ديگر گرفتاران در قيد اسارت گرفتار بماندند و همان شب حضرت صاحب قران، شب گير كرده تا آب يام براند و در آنجا باز سر راه بر دشمنان بگرفت و بسياري از ايشان كشته شدند.

بيت:

ز خون آب در جوي چون باده شد ... كه با كهربا لعل بيجاده شد (٥)

و امير جاكو و امير سيف الدين بر حسب فرمان متوجه سمرقند شدند و اين (٦) فتح ارجمند در شهور سنه خمس و ستين و سبعمايه ٩٨ موافق لوي ٩٩ ييل (٧) اتفاق افتاد.

حضرت صاحب قران كامكار كه سمت بلندش در هر كار تا آن را به منتهاي مراد رسانيدي نياراميدي، به مشورت اميرحسين با شير بهرام ايلغار كرده در عقب دشمن روان شد و از آب خجند گذشته، تاشكند را مخيم نزول همايون ساخت و از براي دفع عين الكمال ١٠٠ چند روزي نيل عارضه مزاجي بر رخسار دولت كشيد.

__________

(١). نگ: - و اعداء وافر ... حال آمد.

(٢). نگ: - جرار كه به كثرت ... مي داد.

(٣). نگ: امير الياس.

(٤). نگ: - خواجه.

(٥). نگ: - كه با ... شد.

(٦). نگ: + شهر را در اوايل سال.

(٧). نگ: مطابق تقويم تاتارها.

نقل از ظفرنامه: در قرلتاي كردن اميرحسين و حضرت صاحب قران و برداشتن كابلشاه اغلن را به خاني

بيت:

هرچه را چشم در پسند آرد ... چشم زخمي بر آن گزند آرد (١) ١٠١

و حضرت صاحب قران اميرحسين را هر يك در محلي كه بودند اندك مرضي طاري گشت و عنقريب از شفاخانه ١٠٢ و ننزل من الْقرْآن (٢) ما هو شفاء و رحْمه للْموْمنين ١٠٣، به صحت بدل گشت و مهد عليا، اولجاي تركان به سعادت و كامراني از (٣) طرف گر (٤) مسير ١٠٤ آمده (٥)، مصراع: بلقيس عهد سوي سليمان رسيد باز. (١٩ پ)

و (٦) حضرت صاحب قران به عزم مراجعت از آب خجند عبور فرمود و به قصد شكار جرگه ١٠٥ انداخت و اميرحسين نيز در موضع دزق ميل شكار و ترتيب جرگه (٧) موافقت نمود و از هر دو طرف روان شده در اقار قمارميش كردند (٨) و روزي چند بر حسب، مصراع: وقت را غنيمت دان آن قدر كه بتواني؛ به عشرت و كامراني بگذرانيدند و از آنجا به سعادت و اقبال سوار شده به صوب سمرقند معاونت نمودند و آن خطه فردوس آيين را به عز قدوم بهجت افزاي مملكت آراي (٩)، آيين بستند. ديده اميد اهالي آن ديار از غبار موكب همايون شان روشنايي پذيرفت و كسري (١٠) كه از (١١) حوادث روزگار به حال صغار و كبار راه يافته بود از مرهم و نوش داروي استبالت و نوازش موميايي يافت. (١٢)

الحمد لله علي انعامه ... قد رجع الحق الي مقامه

نقل از ظفرنامه (١٣)

در قرلتاي كردن اميرحسين و حضرت صاحب قران و برداشتن كابلشاه اغلن را به خاني

چون مملكت ماوراء النهر و تركستان با توابع و لواحق از قضبه تسلط و استيلاي قوم جته مستخلص شد، ايمان امراء بزرگ و نويينان رفيع مقدار، حكومت و فرمان يكديگر را گردن اذعان و انقياد نمي نهادند ١٠٦ و چون هر يك از پيشوايان قبايل سنگين را پشت

__________

(١). نگ: - بيت هرچه ... آرد / نت: - و بعون پروردگار ... گزند آرد.

(٢). نت: السماء.

(٣). نت: هر.

(٤). نت: كز / نگ: كر.

(٥). نت: - آمده.

(٦). نت: قماشي.

(٧). نت: + آمده.

(٨). نگ: شده به اقار قمار رفتند.

(٩). نت: - آراي.

(١٠). نت: سپري.

(١١). نب، نت: - از.

(١٢). نگ: + فصل سيزدهم.

(١٣). نگ: - الحمد ... ظفرنامه.

استظهار به كثرت اتباع و اشياع خويش گرم بود، مجموع سر اطاعت و فرمان برداري به يك كس فرو نمي آوردند و سنت الله چنان جاريست كه هر كثرتي را كه جهت وحدتي نباشد كه حافظ آن بود، زود به فساد انجامد و هر مملكت را كه والي نبود كه مجموع اهالي آن امثال اوامر و نواهي او را واجب و لازم شمرند و از حكم و فرموده او به هيچ وجه تجاوز روا ندارند، نظام احوال و اوضاع آن البته اختلال پذيرد.

جهان بي جهانبان تن بي سرست ... تن بي سر از خاك ره كمترست

بنابراين اميرحسين و حضرت صاحب قران با يكديگر (٢٠ ر) مشورت كرده مصلحت در آن دانستند كه از (١) نسل جغتاي خان يكي را به خاني بردارند و جهت امضاء آن عهد هم در سال سنه (٢) خمس و ستين و سبعمايه (٣) ١٠٧، جميع امرا و نويينان را جمع آورده و قورلتاي كرده و در باب مصالح سلطنت و كفايت مهمات مملكت سخن راندند و راي بر آن قرار يافت كه كابلشاه اغلن پسر دورجي (٤) ابن ايلچيكداي ابن دواخان را كه از وهم آسيب نقليات روزگار به حصار شعار فقر و لباس درويش درآمده بود، از آن كسوت بيرون آرند و قامت اقبالش را به خلعت عالي طراز ترخاني بيارايند و از براي اتمام اين مهم،

نظم:

يكي جشن كردند با زيب و ساز ... كه در وصف آن قصه گردد دراز

ز سيم و زر و نعمت و خواسته ... همه صحن گيتي بياراسته

و به اتفاق، كابلشاه اغلن را بر تخت سلطنت نشاندند و به رسمي كه آيين سلاطين ترك است او را كاسه ١٠٨ داشته،

بيت (٥):

همه سرفرازان و گردن كشان ... به يكبار نه بار (٦) زانو زدند

و اميرحيدر اندر خودي ١٠٩ كه در بند بود به زنده (٧) چشم (٨) سپردند و همان شب كار او بساخت و تخت وجودش والي حيات پرداخت.

__________

(١). نت: - از.

(٢). نگ: - سنه.

(٣). نگ: + هجري.

(٤). نت: رودجي.

(٥). نت: - بيت.

(٦). نت: باز.

(٧). نت: زيده.

(٨). نگ: زيده حشم.

بيت: (١)

نخيزد دگر چون درآيد به سر ... كسي كز حد خود نهد پا بدر (٢)

و چون آن ديار از قديم باز منسوب به حضرت صاحب قران و دودمان عالي شان او بوده، مكارم ملكات ملكانه، اقتضاي اكرام اضياف مي كرد. (٣) اميرحسين را طوي داده، گماشتگان حضرتش جشني آراستند كه زهره رامشگر از نظاره آن ساز حيرت نواخته به اداي اين نوا مترنم گشت. (٤)

نظم:

آن چه بزمست مگر گلشن جام است آنجا

خضر در آرزوي جرعه جام است آنجا (٢٠ پ)

نعمت آماده و اسباب تنعم وافر

مجلس خاص و طرب خانه عام است آنجا

نغمه ساز سعادت طرب افزا شب و روز

گردش ساغر انعام مدام است آنجا (٥)

شاملش همگنان را نوازشهاي در خور مراعات فرمود و اميرحسين را پيشكش هاي لايق كشيد (٦).

بيت: (٧)

ز هر چيز كان بود شايسته تر ... ز اسب و ز تيغ و كلاه و كمر

و چون پدر اميرحميد (٨) را با پدر حضرت صاحب قران سوابق مودت و دوستي ثابت بود، به حكم «موده الآباء قرابه الابناء» ١١٠، در آن طوي با امير الجايتو ابردي كه آينه خرد و كياستش از كبر سن به صيقل تجربه هاي گوناگون جلا يافته بود و همگنان هنگام

__________

(١). نت: فرد.

(٢). نگ: - بيت نخيزد ... پا بدر.

(٣). نگ: و چون آن ديار دوباره به دست امير تيمور افتاد از مكارم ملكات ملكانه جشني ترتيب داد.

(٤). نت: - به اداي ... گشت.

(٥). نگ: - كه زهره رامشگر ... آنجا.

(٦). نت: كشته.

(٧). نت: فرد.

(٨). نب، نگ: حيدر.

سوانح (١) امور به راي مشكل گشايش رجوع نمودندي (٢) در باب خلاص اميرحميد و اسكندر اوغلان مشورت فرمود و ابقاي مهجه ايشان را از اميرحسين التماس نمود.

اميرحسين هرچند مقتضاي رايش فحواي اين نظم بود،

بيت:

دشمن چو به دست آمده از پاي درآور ... تا باز بدندان نگزي دست ندامت ١١١

ليكن از براي خاطر شريف آن حضرت، دست و دل به سينه آن ملتمس باز نهادند و به خلاص ايشان رخصت داد و با اين همه چون ايشان را وعده لكل اجل كتاب نزديك رسيده بود، آن معني مفيد نيفتاد (٣) و چون اميرحسين به عزم يورت قديم، متوجه سالي سراي شد، صاحب قران سعادت قرين، امير داود و امير سيف الدين را بفرستاد تا اميرحميد را (٤) بند برداشته به اعزاز و اكرام بياورند. بايزيد و ايمن كه اميرحميد در دست ايشان بود، چون امير دوگانه را از دور بديدند، گمان بردند ان (٥) بعْض الظن اثْم ١١٢ كه ايشان از براي كشتن اميرحميد مي آيند، مبادرت نموده يكي گرزي زد او را و يكي شمشيري و اميرحميد (٦) شهيد را از شهد نجات كه به لب اميد (٢١ ر) رسيده بود، زهر ممات به كام جان فرو رفت، «لا راد لقضاء الله» و لا معقب لحكْمه ١١٣.

بيت (٧):

ز جوي هر كه قضا باز بسته آب حيات ... ز جام خضر نه بيند مگر خمار ممات (٨)

و چون اميرحسين از اين حال آگاه گشت، گفت كه كار نوكر كهتر در اين قضيه (٩) از مهتر بهتر. و ايلچي را به تعجيل روان ساخته اسكندر اغلن را طلب داشت و به ياساق رسانيد.

مصراع: با تير قضا سپر نباشد. و در آن زمستان اميرحسين و حضرت صاحب قراني (١٠) هر يك به مستقر دولت و كامراني خويش آرام (١١) جستند (١٢). مجاري امور و احوال بر وفق اماني و آمال و كوس و اماني آمال از زلال دوستكامي و اقبال مالامال و الحمد لله المنعم و الافضال.

__________

(١). نت: هوايج.

(٢). نگ: - موده الآباء ... نمودندي.

(٣). نگ: - و با اين همه ... نيفتاد.

(٤). نت: - را.

(٥). نگ: - ان.

(٦). نگ: + و چنين بود سرانجام اميرحميد.

(٧). نت: - بيت.

(٨). نگ: - و امير حميد شهيد ... ممات.

(٩). نت: قصه.

(١٠). نت: قران.

(١١). نت: آرميدند.

(١٢). نت: - جستند.

نقل از ظفرنامه: گفتار در جنگ لاي و شرح كيفيت آن

نقل از ظفرنامه ١١٤

گفتار در جنگ لاي ١١٥ و شرح كيفيت آن

از چمن ١١٦ گل آراي موداي (٢) عسي انْ تكْرهوا شيْيا و هو خيْر لكمْ، (٣) نسيم بشارت به مشام جان شكستگان معركه مكاره ١١٧ و احزان (٤) مي رسد كه حكمت قاهره الهي تواند بود كه عرايس مطالب و مقاصد را به كسوه مكاره و شدايد جلوه دهد و لطايف نعمت و عطايا در نعمت و عنايتش (٥) آمد. (٦)

بيت:

عاشقي كآگاه گشت از لطف پنهاني دوست ... هرچه پيش راهش آيد خار يا گل خير اوست (٧)

بسيار دولت كه به سبب ظهور آن آثار نكبت باشد و بسي جمعيت و كامراني كه موجب آن پريشاني و نامرادي باشد.

نظم:

بسا رخنه كه اصل محكمي هاست ... بسا انده كه در وي خرمي هاست

بسا قفلا كه بندش ناپديدست ... چو وابيني نه قفل است آن كليدست (٨)

و از اشباه و نظاير اين احكام مجاري احوال حضرت صاحب قران است در اين مقام.

چون فصل زمستان كه آن حضرت در مستقر دولت خويش، قرين سعادت و اقبال آراميده (٩) بود به آخر رسيد و قهرمان بهار سنجق لاله را برافراخته، سپاه سبز خطان نباتي را به ميدان باغ و بستان كشيد.

بيت (١٠):

لشكر كشيد باد صبا سوي جويبار (٢١ پ) ... و آماده ساخت آلت و (١١) اسباب كارزار

پيكان ز غنچه كرد مرتب سپر ز گل ... داده زره به آب (١٢) و سنان تيز كرده خار

خبر آمد كه لشكر جته باز (١٣) عزيمت اين جانب (١٤) كرده متوجه شده اند. حضرت صاحب قران روي همت به جمع لشكر آورده كس فرستاد و اميرحسين را از آن حال

__________

(١). نگ: - و آمال و كوس ... ظفرنامه.

(٢). نت: منادي.

(٣). نگ: - عسي ... لكم.

(٤). نت: اخوان.

(٥). نت: غناپيش.

(٦). نگ: - كه عرايس مطالب ... آمد.

(٧). نگ: - بيت عاشقي كاگاه ... اوست.

(٨). نگ: - نظم بسا رخنه ... كليدست.

(٩). نت: آرميده.

(١٠). نت: - قطعه.

(١١). نت: - و.

(١٢). نت: - آب.

(١٣). نت: با.

(١٤). نگ: + يعني ماوراء النهر.

آگاهي داد و اميرحسين بفرمود تا بوغا (١) و زنده حشم (٢) پسر محمد خواجه (٣) ابردي (٤) ملك بهادر با سپاه ايلغار كرده هرچه زودتر به حضرت صاحب قران ملحق شوند و چون ايشان به آن حضرت پيوستند، با لشكري كه گاه حمله، گردون (٥) صولت و هنگام سير ستاره نهضت (٦) بود، به اتفاق روي توجه به سوي دشمن نهادند و چون به موضع اقار (٧) ١١٨ رسيدند، ملاحظه حال خيول و دواب كرده، چند روز در آن علف زار توقف نمودند و از آنجا كوچ كرده روان گشتند و از آب سيحون ١١٩ گذشته فرود آمدند و اميرحسين سپاهي گران را جمع آورده از عقب ايشان بشتافت و چون به كنار آب رسيد و از آنجا منغلاي (٨) لشكر مخالف نزديك شده بود، حضرت صاحب قران در ميدان جيناس و تاشكنت، لب آب را مخيم نزول ساخت و سپاه را فرمان داد كه به توره و جركاي ١٢٠ جاي خود را مستحكم گردانيده، شرايط حزم و احتياط را به جاي آوردند و اميرحسين (٩) با تمامي لشكر كه در عقب بودند از آب سيحون عبور نمودند و به مورچل ١٢١ خود فرود آمدند و از آن طرف نيز سپاه مخالف به كنار گند بادام رسيده نزول كردند. اميرحسين (١٠) و حضرت صاحب قران از آنجا نهضت نموده روان شدند و چون قراول طرفين يك ديگر را ديدند به ترتيب (١١) لشكر مشغول شده صف ها بياراستند.

بر دست راست، اميرحسين رايت شوكت را به عيوق (١٢) ١٢٢ برافراشت و قنبلش (١٣) ١٢٣ بتلانجي (١٤) ارلات (١٥) بود و هراول ١٢٤ او اولجايتو ابردي (١٦) و شيربهرام و پولاد (١٧) بوغا و فرهاد ابردي و ملك بهادر و ديگر بهادران نامدار، و حضرت صاحب قران كه جان عالم (١٨) بود دل كردار (١٩) (٢٢ ر) در جانب چپ، ماهچه سنجق ظفر پيكر را ثالث به زمين

__________

(١). پولاد بوغا.

(٢). نت: چشم.

(٣). نگ: - خواجه.

(٤). نگ: اپردي و.

(٥). نت: كردن.

(٦). نگ: - با لشكري ... نهضت.

(٧). نت: عقار.

(٨). نت: منقلاي.

(٩). نگ: فرمان داد كه خيمه هاي خود را مستحكم گردانند و آنان اين كار را با دقت زياد انجام دادند و اميرحسين.

(١٠). نگ: سپاه مخالف نيز كه در آن طرف همان رودخانه اردو زده بود صبح زود رسيد اميرحسين.

(١١). نت: يك ديگر را ترتيب دادند به ترتيب.

(١٢). نگ: - شوكت را به عيوق.

(١٣). نت: قبش / نگ: عقب دار.

(١٤). نگ: ترلانجي.

(١٥). نت: ازلات.

(١٦). نگ: اوجابتواردي.

(١٧). نب: لود.

(١٨). نگ: جان همه لشكر.

(١٩). نگ: - دل كردار.

گردانيد و در قنبل امير ساري (١) بوغا را با قوم قمچاق (٢) تعيين فرمود و در هراول، تمور خواجه اغلن مقرر شد و اميرجاكو و امير سيف الدين و امير مراد برلاس و عباس بهادر با ديگر دلاوران شمشيرگزار در قول داشتند (٣) و بدين آيين لشكري كين كش جلادت كيش بي شمار از سپاه (٤) پيش راندند اما بر وفق و يوْم حنيْن اذْ اعْجبتْكمْ كثْرتكمْ ١٢٥ از عقاب (٥) اعجاب (٦) سالم نماندند، چه جته چون در مصاف قي (٧) متن (٨) با آنكه به (٩) كثرت افزون بودند از سپاه اين طرف شكستي عظيم يافتند، اين نوبت كه لشكر اين جانب بيش از ايشان بودند (١٠)، بنيادكار بر حيله نهادند و به سنگ جده ١٢٦ كه خاصيت آن از بدايع صنع آفريدگار است، توسل جسته چاره كردند. (١١)

بيت: (١٢)

نبد لشكر جته را تاب جنگ ... به افسونگري چاره جستند و سنگ

به سنگ جده مرد افسون پژوه (١٣) ... جهان ساخته از باد و باران ستوه

بغريد ابر و فغان كرد باد ... يكي صاعقه در جهان اوفتاد

و با آنكه آفتاب در جوزا ١٢٧ بود ناگاه سپاه سياه جوشن ابر (١٤)،

بيت: (١٥)

باد در زير آن سليمان وار ... رعد غران و برق آتش بار (١٦)

از كمين گاه قضا به ميدان هوا تاخت و غريو گورگه ١٢٨ رعد در طاق نگون نيلگون گردون انداخت. ناوك برق از كمان رعد بر هر سو گشاد داد و از باران تير ساخته، تيرباران آغاز نهاد و روزگار را در آن ايام عشق فتنه و آشوب تازه گشته بود. چندان آب از ديده سحاب فرو ريخت كه طوفان برخاست.

بيت: (١٧)

طوفان از آن ديار برآمد مگر كه ابر ... آندم شنيده بود صداي دعاي نوح

__________

(١). نت: سياري / نگ: چپ فرماندهي را به عهده گرفت و اميرسار.

(٢). نگ: قچپاق.

(٣). نت: بداشت.

(٤). نگ: - لشكري ... از سپاه.

(٥). نت: عتاب.

(٦). نت: العجاب.

(٧). نگ: قبه.

(٨). نت: مقين.

(٩). نت: - به.

(١٠). نت: بوده اند.

(١١). نگ: خاصيت فوق العاده داشت چاره كردند.

(١٢). نت: - بيت.

(١٣). نت: - به سنگ ... پژوه.

(١٤). نت: - ابر.

(١٥). نت: فرد.

(١٦). نگ: - بيت ... آتش بار.

(١٧). نت: قطعه / نگ: - بيت.

از بس آب و نم كه به خاك فرو رفت، (١) گاو (٢) زمين ١٢٩ چون ماهي در آب شناور شد و دست و پاي اسبان معركه پيماي چنان در لاي نشست كه پوستين شكمشان با پشت زمين رو و آستر گشت. از غلبه رطوبت بي بر استخوان كمان علت استرخا پيدا كرده به رعشه (٢٢ پ) انجاميد و چون مفلوج لقوه (٣) زده دست شد و اطراف بگيرد. طاير تير را پر فروريخت و منقار از كار افتاده و از كثرت نم پوشيدني و ديگر اسباب چنان گران شده كه نه سوار قوت حركت داشت و نه پياده، و نه با وجود اين حال سپاه اين طرف ١٣٠ از فرط جمعيت و دلاوري پيش مي رفت و لشكر مخالف بر جاي خود قرار گرفته، نمدها بر سر كشيده بودند و به قدر امكان جامه و سلاح (٤) را از وصول (٥) باران محافظت مي نمودند. (٦) چون لشكر به ايشان رسيد، نمدها از سر بينداختند و به اسبان آسوده و سلاح مخالفت (٧) نموده جنگ آويختند.

نظم:

عوا و هوا از دو لشكر بخاست جهان پر دهاده شد از چپ و راست

خروش يلان و دم كرناي ١٣١چنان شد كه چرخ اندر آمد ز پاي

بدان رستخيز و دم زمهريرخروش يلان بود و باران تير

ز جانسوزي بيلك موشكاف نهان گشت در مهره پشت ناف

ز دلجويي ناوك ديده دوزنفس در مجاري تن سينه سوز (٨) حضرت صاحب قراني به تاييد رباني از ميسره حمله كرد (٩) و ميمنه مخالف را كه قنبل شنكوم نويان (١٠) برادر اميرحميد بود بشكست و الياس خواجه خان از مشاهده اين حال رو به گريز نهاد، اما چون زمانه پاي از راستي بيرون نهاده بود، چپ لشكر مخالف نيز كه قنبلش شراول و حاجي بيگ بود، به راست اين جانب غالب آمد و تيلانجي ١٣٢ و زنده حشم را رانده با اميرحسين رسانيدند و قول او به هم برآمده متفرق شدند و روي به گريز

__________

(١). نگ: - از بس آب ... رفت.

(٢). نگ: حيوانات.

(٣). نت: لقو.

(٤). نت: صلاح.

(٥). نب: اصول.

(٦). نت: + و.

(٧). نب: مخالف.

(٨). نگ: - بدان رستخيز ... سوز.

(٩). نت: كردند.

(١٠). نب: شنكويان / نگ: شنكوم مويان.

آوردند، شير بهرام (١) و پولاد بوغا پاي ثبات استوار داشته داد (٢) مردي دادند و چون حاجي بيگ ميمنه (٣) اينجانب را پيش كرده مي زد، فرهاد و اربگتمور (٤) ١٣٣ از مشاهده آن حال متحير بايستادند و از آن طرف امير شمس الدين نيز با گروهي انبوه دست جلادت از آستين تهور برآورده و كوشش هاي مردانه نمودند. حضرت صاحب قران را (٥) نايره حميت اشتغال يافت (٢٣ ر) و به دست مقدرت مآب تاييد انتساب،

نظم: (٦)

ز تيغ آتشي بركشيده چو آب ... كزو خيزه شد چشمه آفتاب

روان كرد مركب چو غرنده شير ... ز آهن كلاه اژدهايي به زير

با هفده (٧) قشون بر ايشان تاخت و از باد حمله آتش وهم (٨) در خرمن قرار ايشان انداخت. امير شمس الدين از هراس صولت آن حضرت عنان اقتدار از صوب پيكار برتافته و روي عجز و انكسار به جانب (٩) فرار (١٠) نهاد.

بيت:

هر كه را شد يقين كه حمله اوست ... پاي هستيش بر كمان باشد (١١)

اميرحسين را از (١٢) صاحب قران، پشت استظهار قوي گشت و باز (١٣) سپاه خود را جمع آورده بايستاد.

بيت: (١٤)

ز پيروزي شاه لشكر شكن ... سپه را دگر جان درآمد به تن

حضرت صاحب قراني، تابان بهادر، نوكر خود را پيش اميرحسين فرستاد كه صلاح وقت در آن مي نمايد كه امير پيش آيد و به اتفاق حمله كرده اركان شوكت دشمنان را متزلزل سازيم كه ايشان را قوت مقابله و مكنت معارضه اصلا نيست و چون از (١٥) قوت طالع صاحب قران سعادت مآل، كوكب اقبال اميرحسين آغاز به رجعت نهاده بود و روز و

__________

(١). نت: اجرام.

(٢). نت: - داد.

(٣). نب: - اين جانب غالب ... ميمنه.

(٤). نگ: ارنگ تيمور.

(٥). نت: از.

(٦). نت: - نظم.

(٧). نب، نت: هفتده.

(٨). نب: آتش هم / نت: - و هم.

(٩). نت: نجات.

(١٠). نت: فرا.

(١١). نگ: - بيت ... باشد.

(١٢). نت: + ظفر.

(١٣). نت: با.

(١٤). نت: - بيت.

(١٥). نت: - از.

دولتش به شام نكبت نزديك شده بر حسب نص ان الله لا يغير ما بقوْم حتي يغيروا ما بانْفسهمْ ١٣٤ در اين ايام طبيعت او از اقرار معهود تغيير يافته بود و اخلاق ناپسنديده و افعال نكوهيده از او به ظهور مي پيوست، چون تابان بهادر به نزديك او رسيد، بعد سفاهت زباني، او را چنان بزد كه بيفتاد و حضرت صاحب قران باز ملك و همدمي را كه يكي از بهادران اميرحسين بودند به سوي او روانه داشت كه البته پيش مي بايد آمد تا فرصت فوت نشود. دگرباره چون شنيد دشنام داد و ايشان را بزد و زبان تحير و استبداد به وعيد و تهديد برگشاد (٢٣ پ) كه من گريخته ام كه مرا پيش مي خوانيد. اگر شما غالب مي شويد و اگر دشمن، گمان مي بريد كه كسي از دست انتقام جان نخواهد برد.

ملك و همدمي آزرده خاطر از پيش او برگشتند و نزد حضرت صاحب قران شتافتند و در عنان (١) همايونش آويختند كه اصلا در كار اين پيكار سعي نمي بايد نمود و در اين باب بيش از اين مكوشيد. آن حضرت از سخن ايشان تجاوز نفرمود (٢) و (٣) دست اهتمام بازكشيد و چون ميسره هر دو طرف، مقابل خود را (٤) رانده بود و از پي روان شده لشكر از هم گذشته بود و سپاه هر دو جانب به جاي يك ديگر رسيده، هر كسي از آنجا كه بود فرود آمد.

نظم:

جهان جو فرود آمد از بارگي همان لشكرش نيز يكبارگي

به تدبير آسايش آورد راي (٥) نجنبيد تا روز روشن ز جاي و در آن شب اميرحسين چند نوبت به استدعاي حضور حضرت صاحب قران كس فرستاد. آن حضرت اجابت ننمود (٦) و التماس مبذول نيفتاد. (٧)

نظم: (٨)

دگر روز كين ترك سلطان شكوه ز درياي چين كوهه بر زد (٩) به كوه

گراينده شد هر دو لشكر به خون علم بركشيدند چون بيستون (١٠)

__________

(١). نت: عهد.

(٢). نت: نفرموده اند.

(٣). نت: - و.

(٤). نت: - را.

(٥). نگ: - به تدبير ... راي.

(٦). نت: نمود.

(٧). نگ: - و التماس ... نيفتاد.

(٨). نت: - نظم.

(٩). نت: كوهه بندد.

(١٠). نت: پي ستون.

دم ناي برخاست چون رستخيز ... سنان مرگ آسوده را گفت خيز

قضا با سر نيزه (١) انباز شد ... نهنگ بلا را دهان باز شد (٢)

و چون دلاوران نبرد آزماي از جانبين به هم ريختند و در يكديگر آويختند، شكست بر لشكر جته (٣) افتاد. پشت بدادند و رو به گريز نهادند و سپاه اين طرف از پي گريختگان چون جان ايشان روان گشت و چون روزگار سرآشفته كاري داشت، (٤) در اين حال توق اميرشمس الدين كه از او جدا مانده بود، با فوجي سپاه كه سرگشته (٥) مي گشتند (٢٤ ر) پيدا شد و لشكر اينجانب كه از عقب گريختگان مي شتافتند عنان برتافتند و روي توجه به آن توق نهادند و سپاه شكسته باز جمع شد (٦) و (٧) به يكبار حمله آورده زلزله در زمين و زمان افتاد.

نظم:

ز هر سو تكاور برانگيختند ... به شمشير در يك دگر ريختند

ز پيكان همه خودها شد زره ... سنان در دل و ديده ها شد گره

زمان (٨) چنانچه رسم بي ثباتي اوست، رايتي كه از دولت برافروخته بود به يكپاي نكبت نگونسار كرد (٩) و لشكر اينجانب بعد از آنكه (١٠) غالب گشته بود مغلوب (١١) شده رو به گزير آورد.

بيت: (١٢)

سپهر تند راه است اينچنين كيش ... نماند راحت و رنج آورد پيش (١٣)

در آشوب تك و تاز، خلقي بسيار به گل فرو رفتند و دشنام زبون شده چيره گشتند و تيغ كين به مراد دل براندند و قريب ده هزار كس عرضه تلف گشت. و كان امْر الله قدرا مقْدورا (١٤). ١٣٥

__________

(١). نب: سپر نيز.

(٢). نگ: - نظم دگر روز كين ... باز شد.

(٣). حبه.

(٤). نگ: - و چون ... داشت.

(٥). نت: برگشته.

(٦). نت: شده.

(٧). نت: - و.

(٨). نت: زمانه.

(٩). نگ: - زلزله در زمين ... كرد.

(١٠). نت: + لشكر.

(١١). نت: مغلوبه.

(١٢). نت: - بيت.

(١٣). نگ: - بيت ... پيش.

(١٤). نگ: - و ... مقدورا.

و اين واقعه در اول رمضان سنه سته و ستين و سبعمايه (١) ١٣٦ موافق ييلان (٢) ١٣٧ ييلي، (٣) روي نمود و به حسب اتفاق قران هشتم (٤) از قرانات مثلثه هوايي كه در برج عقرب واقع شده و منجمان آن را قرآن مستفرقه خواندند (٥) در آن نزديكي شده بود، و اين سخن از براي آن تتميم قضيه ثبت افتاد نه به قصد اسناد آثار به اوضاع فلكي (٦) اذلا موثر في وجود الي الله.

و چون امرا (٧) از آنجا بازگشته به كش رسيدند و هركس از ايشان عزم آن كرد كه ايل خود را از جيحون بگذراند، اما اميرحسين، حضرت صاحب قران را گفت كه خانه و ايل از آب گذرانيدن مصلحت است. آن حضرت واجب فرمود كه ايشان به عزم گذشتن رفته اند، اما مرا همت رخصت نمي دهد كه ولايت را بگذارم كه بكلي لگدكوب غدر و بيداد گردد. يكبار ديگر سپاه را جمع (٨) آورده با مخالفان در معرض مقابله خواهم آمد.

و اميرحسين (٢٤ پ) از آنجا متوجه سالي سراي شد و چون برسيد تمام ايل و اتباع خود را كوچانيده از آب عبور كرد و از پشته ها و عقبه ها گذرانيده به موضع شيرتو (٩) اقامت نمود و خبرگيران را برگماشت تا اگر از توجه سپاه جته (١٠) آگاه گردد به هندوستان رود. ١٣٨

و صاحب قران كامكار چون اميرحسين از كش روان شد، روي همت به جمع لشكر آورد و به حسن تدبير، دوازده قشون مرتب ساخت و تيمور خواجه اغلن و جاور (١١) جي ١٣٩ و عباس بهادر با هفت (١٢) قشون از آن، به رسم منغلاي روانه سمرقند گردانيد و در آنجا جاورجي به شرب مشغول شد و سورت ١٤٠ شراب در او تاثير كرده بر حسب عربيه (١٣)؛

الراح (١٤) كالريح ان مرت علي عطرطابت و تخبث ان مرت علي الجيف ١٤١ نيران شرارت كه در كانون اندرونش افروخته بود از روزن دهان زبانه زدن گرفت و

__________

(١). نگ: + هجري ١٣٦٥ ميلادي.

(٢). نگ: ييهان.

(٣). نگ: + مطابق تقويم مغول ها.

(٤). نگ: دهم.

(٥). نگ: - و منجمان ... خواندند.

(٦). نت: - فلكي.

(٧). نت: امير.

(٨). نت: راجع.

(٩). نت: شيرتو / نگ: شيبرتو.

(١٠). نت: حبه.

(١١). نگ: چاروچي.

(١٢). نگ: هشت.

(١٣). نت: - عربيه.

(١٤). نت: + و.

محاصره كردن لشكر جته سمرقند را

داود خواجه و هندو شاه را تخويف كرد كه فلان كس يعني حضرت صاحب قران به خاطر دارد كه شما را گرفته پيش اميرحسين فرستد و او بي توقف شما را نيست خواهد ساخت. ايشان را خوف و هراس غالب شده، فرار اختيار كرده به جانب دشمن شتافتند و چون به موضع كوكنك رسيدند از لشكر جته (١)، كبك (٢) تمور پسر الغ (٣) توقتمور و شيراول (٤) و انگرچاق (٥) حاجي بيك به رسم منغلاي پيش آمده بودند. ايشان را عجرجي (٦) شده، به سرتمور خواجه اغلن و جاروجي و عباس آوردند و ايشان را هزيمت داده عقد جمعيت آن سپاه از هم فرو گسست. حضرت صاحب قران چون از آن حال آگاه گشت، دانست كه در كار دولت هنوز عقده تعويقي باقي است و سخت كوشي فايده نخواهد داد. عربيه؛

علي المرء ان يستحي لتحسين حاله ... و ليس عليه ان يساعده الدهر (٧) ١٤٢

از آب آمويه عبور ١٤٣ فرمود و بلخ را مخيم نزول همايون ساخته، قومان (٨) و ايل خود را كه (٢٥ ر) متفرق شده بودند جمع آورد و تومان كبك (٩) خان و تومان ايلچي (١٠) بوغا سلدوز را نيز گردآوري فرمود و جمعي را به ضبط و محافظت كنار آب نامزد فرمود تا شرايط حزم و احتياط را مرعي داشته از سوانح امور بر نقير و قمطير (١١) ١٤٤ باخبر باشند و تمور خواجه اغلن را به جريمه تقصيري كه از او صدور يافته بود، سياست فرمود و به انتظار طلوع آفتاب دولت و جهانباني به صبوح عشرت و كامراني مشغول گشت.

بيت: (١٢)

هر دم كه تواني به عشرت گذراني ... فرصت شمر اي خواجه درين عالم فاني (١٣)

محاصره كردن لشكر جته سمرقند را (١٤)

چون لشكر جته (١٥) به سمرقند رسيد و در آن وقت حصاري نداشت، مولانا زاده

__________

(١). نت: جبه.

(٢). نگ: كپك.

(٣). نت: ابولغ.

(٤). نگ: شراول.

(٥). نگ: + پسر.

(٦). نگ: راهنما.

(٧). نگ: - عربيه ... الدهر.

(٨). نگ: - قومان.

(٩). نگ: كپك.

(١٠). نگ: - ايلچي.

(١١). نگ: - نقير و قمطير.

(١٢). نگ: + فصل پانزدهم.

(١٣). نگ: - بيت هر دم كه ... فاني.

(١٤). نب، نت: - محاصره ... سمرقند را.

(١٥). نت: جبه.

سمرقندي و مولانا خردك بخاري و ابو بكر (١) گلدي (٢) نداف، اهل شهر را تحريك نموده به كوچه بند و محافظت شهر مشغول گشتند و مدتي بي شكوه پادشاهي قاهر، آن رعيت مردانه با چنان لشكري جرار غدار، دادگير و دار دادند و به مقابله و مدافعه مخالفان به نوعي قيام نمودند كه دست تسلط و استيلاي ايشان به دامن عرض و مال اهالي آن شهر نرسيد و چون مردم از تمادي ايام محاصره نيك تنگ آمدند، لطف چاره ساز درماندگان، تبارك و تعالى فريادرسي فرموده (٣) و نسيم روح بخش فان مع الْعسْر يسْرا ان مع الْعسْر يسْرا ١٤٥ از مهب (٤) رحمت الهي وزيد (٥)، و با در اسبان (٦) جته (٧) افتاد و چندان اسب هلاك شد كه از چهار سوار (٨) يكي را بيش اسب (٩) نماند و بدان سبب عاجز و متحير مانده از همانجا به ضرورت بازگشتند و اكثر ايشان را تركش بر پشت بسته، پياده مراجعت بايست نمود و چون محافظت ملك و مقابله با چنان لشكري كه امثال آن كارها در خور همت ملوك و حوصله نايبان ايشان تواند بود، (١٠) از دست رعايا برآمد، جمعي را كه قوت بيشتر داشتند، باد غرور در سر پندار افتاده، پاي جسارت را از پايه خود (٢٥ پ) به زير (١١) و دست تغلب به خونريزي و فساد انگيزي برگشادند. مصراع: يا رب مباد آنكه گدا معتبر شود. (١٢)

و در آن وقت كه لشكر جته (١٣) آهنگ بازگشتن كرده بود، حضرت صاحب قران، عباس بهادر را جهت استكشاف اوضاع به قهلغه ١٤٦ فرستاده بود و احوال ايشان را بعد از تفتيش و تحقيق، (١٤) به صورتي كه گفته شد عرضه داشت آن حضرت كرد (١٥) و چون راي عالي بر مراجعت سپاه اطلاع يافت، پيش از اميرحسين كس فرستاد تا او را از آن حال آگاهي داده باز نمايد كه عزيمت اين طرف مي بايد كرد و چون فرستاده خبر رسانيد، اميرحسين را بهجت و سروري بيش از حد روي نمود و في (١٦) الحال از شبرتو كوچ كرده

__________

(١). نگ: ابو نصر.

(٢). نگ: كلوي.

(٣). نت: فرمود.

(٤). نت: نهيب.

(٥). نگ: - و نسيم روح بخش ... الهي وزيد.

(٦). نت: آستان.

(٧). نت: حبه.

(٨). نت: سال.

(٩). نت: است.

(١٠). نگ: - با چنان لشكري ... تواند بود.

(١١). نت: خود برتر نهادند.

(١٢). نت: نگ: - مصراع ... شود.

(١٣). نت: حبه.

(١٤). نت: + و.

(١٥). نت: - كرد.

(١٦). نت: نمودني في.

گفتار در اختتام كار الياس خواجه خان و آنچه بعد از وفات وي واقعه شده و مخالفت و استيلاي امير قمر الدين

متوجه سالي سراي شد و حضرت صاحب قران خانه و ايل خود را از آب گذرانيده به يورت قديم فرستاد و به عزم استقبال اميرحسين سوار شد و در جلگاي بغلان (١) ١٤٧ اتفاق ملاقات افتاد و يكديگر را در كنار گرفته رسم (٢) مراعات از جانبين به تقديم پيوست و از گذشته و آينده، سخنها گفتند و در باب حال، ماضي و مستقبل، گهرها به الماس سخن سفته گشت (٣) و راي بر آن قرار گرفت كه اول بهار به اتفاق متوجه سمرقند شوند و حضرت صاحب قران به سعادت معاودت نمود و از جيحون گذشته و منازل طي كرده به قرشي نزول فرمود (٤). سبب اشتهار آن شهر به قرشي، آن شد كه كبك (٥) خان در دو (٦) فرسخي نسف (٧) و نخشب، قصري بنا نمود و مغول قصر را قرشي خوانند و آن حضرت فصل زمستان در آنجا توقف نموده به عمارت حصار قرشي فرمان داد و به فر دولت روزافزون، هم در آن زمستان تمام شد. (٨)

بيت: (٩)

هرچه دلش خواست، قضا راست (١٠) ... داشت (١١) دست روان تخم اميدي كه كاشت (١٢)

گفتار در اختتام كار الياس خواجه خان (٢٦ ر) و آنچه بعد از وفات وي واقعه شده و (١٣) مخالفت و استيلاي امير قمر الدين

در افواه مغول از الياس خواجه خان مذكور، هيچ حكايت و روايت نيست و از تحرير ظفرنامه، احوال او چنان معلوم مي شود كه بعد وفات توغلقتمورخان، امر خانيت بر وي مقرر گشته (١٤) است (١٥). مدت خانيت او از پس پدر و بعد از جنگ لاي و ظفر يافتن و محاصره سمرقند و مراجعت از جهت تلف شدن مراكب، قليلي بوده است و آنچه مغول بعد از وفات توغلقتمورخان روايت مي كنند كه عنقريب مشرح خواهد شد، غالب بعد از وفات الياس خواجه خان بوده باشد، الله اعلم. اما وقايعي كه بعد از وفات توغلقتمور

__________

(١). نگ: بقلان.

(٢). نت: را گرفته در كنار رسم.

(٣). نگ: - و در باب ... سفته گشت.

(٤). نت: فرموده و.

(٥). نگ: كپك.

(٦). نگ: + و نيم.

(٧). نت: نسب / نگ: - نسف.

(٨). نگ: + فصل شانزدهم.

(٩). نت: فرد.

(١٠). نت: دست.

(١١). نت: داد.

(١٢). نگ: - بيت ... كاشت.

(١٣). نت: - و.

(١٤). نت: گشت.

(١٥). نت: - است.

خان بوده و در افواه (١) چنين (٢) مذكور شده است، كه امير بولاجي كه ذكر او در اثناء تقرير احوال توغلقتمورخان مذكور شده است، (٣) پنج برادر (٤) بوده اند: اول ايشان را امير تولك بوده است، ذكر او نيز در شرح اسلام خان مذكور گفته شده است، و دوم ايشان امير بولاجي مذكور (٥)، و سيوم ايشان اميرشمس الدين كه ذكر او در ظفرنامه در جنگ لاي مذكور است كه اينجا نيز نقل كرده شده است، و چهارم (٦) ايشان امير قمر الدين كه احوال وي مشروح خواهد شد، و پنجم ايشان امير شيخ دولت بوده كه از وي اثر نمانده.

بعد از امير تولك، منصب الوس بيگي به امير بولاجي مقرر شد، امير بولاجي متعاقب برادر بزرگ به دار القرار رحلت فرمود و منصب الوس بيگي را با پسر امير بولاجي كه امير خدايداد - قدس سره - باشد، تفويض فرمود. امير قمر الدين به خان زانو زد و گفت، منصب برادر با من اولي باشد و پسر او هفت ساله است، اين امر را شايان نيست. توغلقتمورخان البته از آن عدول ننمود و بر امير خدايداد كه هفت ساله بود، مقرر داشت. امير قمر الدين مرد متهور بوده و (٧) مشهور چنان است كه در موزه او (٨) پسر (٩) هفت ساله ١٤٨ مي گنجيده است. بالجمله بغايت آزرده گشت (١٠) (٢٦ پ) اما چيزي نيارست (١١) كردن. چون خان وفات يافت وي خروج كرد (١٢) اما از تقرير ظفرنامه چنين معلوم مي شود كه بعد از وفات الياس خواجه خان خروج كرده باشد. علي اختلاف الروايات چون خان مستعجل ذو اقتدار (١٣) نماند، (١٤) امير قمر الدين كينه كه در سينه داشت، آن را به ظهور رسانيد و در افواه مغل چنان است كه هژده خانواده (١٥) در يك روز بكشت و اسم خيانت را بر خود اطلاق فرمود و مهم مغولستان به هم (١٦) برآمد. از توغلقتمورخان يك پسري در حين رضاع مانده بود. آن را امير (١٧) خدايداد به اتفاق والده اش كه كه مير (١٨) آغا نام داشت،

__________

(١). نگ: + مغول.

(٢). نت: - خان بوده و ... چنين.

(٣). نب: - كه امير بولاجي ... است.

(٤). نب، نت: برادران.

(٥). نگ: - مذكور.

(٦). نت: + مير.

(٧). نگ: + از برتري طفلي هفت ساله عصباني شد.

(٨). نت: - او.

(٩). طفل.

(١٠). نگ: - مشهور چنان است ... گشت.

(١١). نت: نياراسته.

(١٢). نت: - كرد.

(١٣). نت: دوا اقتدار.

(١٤). نگ: - علي اختلاف ... نماند.

(١٥). نت: خان را.

(١٦). نت: - به هم.

(١٧). نب: بود از امير.

(١٨). نت: امير.

گفتار در ذكر امير قمر الدين

پنهان كرد. به طلب وي امير قمر الدين كسان فرستاد. در هر مرتبه به نوعي پنهان كردند كه متجسسان امير قمر الدين نيافتند. امير قمر الدين در مغولستان به امر خانيت و تمشيت آن اشتغال مي نمود. از جهت مخالفت امرا دركش (١) و فرخش ١٤٩ افتاده بود. (٢) در خلال آن حال سبب مزاحمت (٣) امير تيمور و لشكرهاي متعاقب وي به مغولستان، مهم امير قمر الدين تمشيت نمي پذيرفت، اما امير خدايداد، خضر خواجه خان را از كاشغر به طرف كوه هايي كه ما بين كاشغر و بدخشان است فرستاد كه در آنجاها به سر مي برده (٤) از آفت قمر الدين مصون ماند، شرح اين احوال عنقريب مشروح گردد و اختتام كار امير قمر الدين و ذكر احوال وي اولا شرح كردن، مرنسق كلام را انسب نمود. (٥)

گفتار در ذكر امير قمر الدين

چنانكه مذكور شد امير قمر الدين به امر سلطنت اجتهاد مي نمود و امرا هر كسي كه بود به آنچه ممكن بود در مخالفت مساعي به ظهور مي رسانيدند. از اين جهت كومزه و اوزبك (٦) تيمور كه كرايت بود، توسل به امير تيمور كردند و باز (٢٧ ر) مخالفت به امير تيمور ظاهر ساختند. امير تيمور لشكر كشيد و خود (٧) از حدود ولايت خود بيرون نرفت.

امير بهرام جلاير و خطاي بهادر و شيخ علي بهادر را فرستاد و تا حدود آلماتو ١٥٠ رفته در كنار آب عايشه خاتون به مردم كرايت ١٥١ اتفاق جنگ افتاد. (٨) بعد از جنگ صلح كرده بازگشتند. چون پيش امير تيمور آمدند، اين صلح را نه پسنديد (٩) و خود عازم آن حدود شد و آن وقايع را در ظفرنامه (١٠) چنين نقل (١١) مي كرد (١٢) كه چون بر حسب فرموده: «و ان الله تعالى يحب معالي الهمم و يبغض سفسافها (١٣)»، (١٤) ١٥٢ همت بلند (١٥) جناب صاحب قران كامياب در هر كاري كه شروع افتادي جز به حصول غايت و نهايت آن رضا ندادي، از

__________

(١). نت: - كشن.

(٢). نگ: امرا، آن سرزمين دچار كشمكش و بي نظمي شده بود.

(٣). نت: مرحمت.

(٤). نت: برده.

(٥). نگ: + فصل هفدهم.

(٦). نت: اورنگ.

(٧). نت: + را.

(٨). نت: + و.

(٩). نت: پسنديدند.

(١٠). نت: وقايع از ظفرنامه.

(١١). نب، نت: - نقل.

(١٢). نت: مي بود.

(١٣). نب، نگ: سفافها.

(١٤). نت: الهمم سمسامها و نيفض.

(١٥). نگ: - كه چون بر حسب ... بلند.

مساهله كه امرا با مخالفان كرده بودند و عرصه معارضه و محاربه به صلح ريخته استنكاف (١) داشت، يعني،

بيت: (٢)

سگ كيست روباه ريزيده چنگ ... كه با شير صلحش بود دفع جنگ (٣)

لاجرم به نفس مبارك عزم آن صوب، جزم فرموده، يرليغ همايون در باب جمع آمدن سپاه به هر طرف روان شده (٤) و عساكر منصوره از اطراف و اكناف در حركت آمده، (٥)

بيت: (٦)

سپاه انجمن شد به درگاه شاه ... نبرد آزمايان نصرت پناه (٧)

ز ريگ بيابان فزون از شمار ... به رزم اندرون شير دشمن شكار

سپاهي سراسر چو غرنده ميغ ... به جنگ اندرون همچو برنده تيغ

روان كرد لشكر شه نيك بخت ... چو ريگ بيابان و برگ درخت

به جنبش درآمد سپاهي كه (٨) كوه ... گدازان شد از گرمي آن گروه (٩)

و چون رايت ظفرنگار به سعادت از (١٠) سيرام و ينگي ١٥٣ بگذشت از ميامن تولايي (٢٧ پ) كه آن حضرت، به دودمان مبارك حضرت - عليه الصلوه و السلام - داشت، از كرامت بالرعب، مسيرت شهر مخصوص گشته، (١١) مخالف به مجرد توجه آن حضرت، از هم فرو ريخته بگريخت. حضرت صاحب قران كامكار با لشكر جرار تا موضع سنگريغاج ١٥٤ برفت. لشكر ظفر قرين را اسير بسيار و غنيمت بي شمار به دست افتاد (١٢) و رايت فتح آيت با (١٣) كرايم غنايم بيرون از حصر و شمار در كنف حفظ پروردگار بازگشت و در موضع ادون گوري ١٥٥ امير موسي و زنده حشم با وجود سوابق الطاف و لواحق اعطاف كه حضرت صاحب قران درباره ايشان به كرات ارزاني داشته بود، باز آغاز مكر (١٤)

__________

(١). نت: استكان.

(٢). نت: فرد.

(٣). نگ: - بيت سگ ... دفع جنگ.

(٤). نت: - شده.

(٥). نگ: - و عساكر ... حركت آمده.

(٦). نت: نظم.

(٧). نگ: - نبرد ... پناه.

(٨). نت: چو.

(٩). نگ: - به رزم اندرون ... آن گروه.

(١٠). نگ: و چون او از.

(١١). نگ: - از ميامن تولايي ... گشته.

(١٢). نت: آوردند.

(١٣). نت: بار.

(١٤). نت: باز دغدغه و مكر.

و غدر انديشي كردند و پسر خضر يسوري، ابو اسحق در آن باب مشاوره نموده عهد بستند با يك ديگر سوگند خوردند كه چون به موضع قراسمان رسند، حضرت صاحب قران را در هنگام شكار به حيله بگيرند. با آنكه عقل بر ايشان و انديشه پريشان مي خندد،

بيت: (١)

مكن تيره رايي كه شير حزون ... به روباه بازي نگردد زبون (٢)

و خانزاده ابو المعالي ترمذي و شيخ ابو ليث ١٥٦ سمرقندي كه پيشتر از اين براي مخالفت آن حضرت با يك ديگر عهد كرده بودند، به ايشان اتفاق نمودند.

كسي كه از آن معني آگاهي داشت، صورت حال را عرضه به كلك عرض بر صفحه ضمير منير آن حضرت نگاشت. فرمان قضا جريان به احضار ايشان نفاذ يافت و همه را در مقام خطيب به زانو درآورده سخن پرسيدند و عصيان و غدر انديشي ايشان ثابت شد.

و چون مهد علياي سراي ملك خانيم، ١٥٧ خواهرزاده اميرموسي بود و مخدره تتق عصمت و ابهت، عكه بيگي نامزد پسر او شده بود، حضرت صاحب قران با او گفت (٢٨ ر) هرچند گناهي عظيم است كه از تو به ظهور پيوسته است، ليكن چون ميان ما و شما پيوندي هست آن را رقم عفو كشيدم و از انتقام آن درگذشتم.

نظم:

مراعات پيوند و ريش سفيد ... ترا داد بر زندگاني اميد

و گرنه بفرمودني تا سرت ... بدانديش كردي جدا از برت

و خانزاده را فرمود كه چون سليله نسب متصل است با اهل بيت رسول - صلوات الله و سلامه عليه و عليهم اجمعين - به هيچ حال روا نمي دارم كه غبار آسيبي به دامن روزگار تو نشيند و تو ترك فضولي نمي كني. مصلحت آن است كه از اين ولايت بيرون روي و شيخ ابو ليث را به سفر حجاز امر فرمود و پسر خضر يسوري چون برادرزن امير سيف الدين بود به شفاعت و درخواست از آن ورطه خلاصي يافت و نقوش جرايم او به

__________

(١). نت: قطعه بيت.

(٢). نگ: - بيت ... زبون.

نقل از ظفرنامه: گفتار در نهضت همايون حضرت صاحب قران به جانب جته كه عبارت از مغولستان است، نوبت سيوم

زلال مراحم خسروانه شسته گشت و يرليغ لازم الاتباع صادر شد تا زنده حشم را بند كره به سمرقند بردند در محبسي بازداشتند كه راه بيرون آمدنش مسدود بود.

بيت:

عدو كشته و ديو دربند به ... بكل بيخ و بنياد بركنده به

چه از ديده دوربين عقل كه گشاينده بند شك و نماينده راه يقين است، پوشيده نماند كه مار را در جيب داشتن و دشمن را دوست انگاشتن از حساب عاقبت انديشي دور است.

نظم:

نكند از درندگي توبه ... گرگ تا نشكنند دندانش

نكند مار ترك زخم زدن ... تا نكوبند سر به سندانش (١)

و چون حضرت صاحب قران كه مقر سرير سلطنت ابد پيوند بود معاودت نزول فرمود و حكومت شبرغان و جاي زنده حشم را به بيان تمور پسر آقبوغا داد. (٢)

بيت:

سعادتش به همين گونه روي زمين ... ز خسروان بستاند به بندگان بخشد (٣)

نقل از ظفرنامه

گفتار در نهضت همايون حضرت صاحب قران به جانب جته كه عبارت از مغولستان است، نوبت سيوم

در روز (٢٨ پ) پنجشنبه غره شعبان سنه سته و سبعين و سبعمايه، (٤) ١٥٨ حضرت صاحب قران لشكر ظفر قرين (٥) را جمع آورده به تاييد رب العالمين (٦) متوجه جانب جته كه عبارت از مغولستان است شد و چون رباط قطغان (٧) محل نزول حضرت همايون گشت،

__________

(١). نگ: - بيت عدو ... سندانش.

(٢). نگ: + فصل هجدهم.

(٣). نگ: - بيت سعادتش ... بخشد.

(٤). نگ: + هجري ١٣٧٥ ميلادي.

(٥). نگ: - ظفر قرين.

(٦). نگ: - به تاييد رب العالمين.

(٧). نگ: قطعان.

آفتاب از برودت هوا يكباره سر در سنجاب سحاب كشيد و ابر از دست دريا نوال شاه گوهر افشاني و سيم باري آموخته (١) پيوسته باران و برف مي باريد.

بيت:

هرگز كسي نداد بدانسان نشان برف ... گفتي كه لقمه ايست جهان در دهان برف

مانند پنبه دانه كه در پنبه تعبيه است ... اجرام كوه ها شده پنهان ميان برف (٢)

شدت سرما به مرتبه رسيده كه قواي بدني از كار باز مانده و نه دست را داد و ستد برمي خاست و نه پاي درآمد و شد، قدم مي توانست گشود (٣) و مردم از محافظت چهارپايان عاجز گشتند كه جان شيرين در خطر بود و بدين واسطه مردم بسيار بمردند و بعضي از چهارپايان تلف شد. حضرت صاحب قران را مرحمت و اشفاق بر آن داشت كه از آنجا مراجعت فرمود و مدت دو ماه در سمرقند توقف نمود تا سورت برودت هوا بشكست و باز در دوشنبه غره شوال موافق اوايل توشقان ١٥٩ ييل تشحيد حدود عزيمت فرمود و عساكر منصور را مرتب داشته متوجه جانب جته كه عبارت از مغولستان است شد و اميرزاده جهانگير را به رسم منغلاي از پيش روان گردانيد و شيخ محمد (٤) سلدوز و عادلشاه پسر بهرام جلاير كه بعد از وفات پدرش، حضرت صاحب قران، ايالت (٥) ايل جلاير را به او (٦) تفويض فرموده بود، ملازم موكب ظفرقرين (٧) شاه زاده ساخت و چون از سيرام گذشته به موضع جارون رسيدند، يكي از جته پيش صاحب قران فرستادند (٢٩ ر) و چون كيفيت حال قمر الدين كه اوماقش دوغلات بود از او پرسيدند خبر داد كه او لشكر خود را جمع كرده در موضع گوگ توبه ١٦٠ نشسته است و انتظار حاجي بيگ مي كشد و از توجه لشكر شما آگاه نيست. فرمان اعلي به نفاذ پيوست كه منغلاي بي توقف روان شوند. خود نيز به تعجيل از عقب براند.

و چون قمر الدين از رسيدن عساكر گردون مآثر واقف شد توقف نتوانست نمود. به محلي حصين كه آن را ارجش لار ١٦١ خوانند (٨) پناه ساخت و آن سه دره است بغايت مغاك

__________

(١). نگ: - ابر از دست ... آموخته.

(٢). نگ: - مانند پنبه دانه ... برف.

(٣). نگ: - و نه دست ... گشود.

(٤). نگ: + بيان.

(٥). نگ: - ايالت.

(٦). به آنها.

(٧). نگ: - موكب ظفر قرين.

(٨). آن را بركه غوريان خوانند.

و سه رودخانه عظيم آنجا جاريست. قمر الدين با سپاهش از دو رود گذشته در دره سيوم فرود آمدند و راه ها را استوار گردانيدند.

شاه زاده جهانگير، لشكر عدوبند كشورگشاي را يساميشي كرده بر سر او راند و طنطنه صداي گورگه و نقاره در طاس گردون انداخته بهادران پيش رفتند و عقاب روح شكار تيزپر از آشيان كمان پرواز دادند و بعد از آنكه به زخم پيكان جان ستان بنيه نيروي كامكار خويش در دل دشمنان بنشاندند و در مقابل ايشان فرود آمدند. سپاه قمر الدين را پيغام تير به خاطر نشسته بود، چون شب درآمد، مجموع رو به گريز نهادند. چنانچه هنگام صبح از لشكر جته كه عبارت از مغولستان است، هيچكس آنجا نمانده بود.

بهادران فتح آيين تكاميشي كرده بسيار از آن لشكر بي دين به قتل آوردند و چون خسرو و سپاه رايت ارتفاع برافراخت، حضرت صاحب قران با باقي لشكر برسيد و امير سيد داود و حسين و اوچ قرا بهادر را از پي ياغي (١) فرستاد.

ايشان بر حسب فرمان به نشيب آب روان شدند و حسين در آب غرق شده، شعله حياتش فرو نشست (٢) و چون به ايل ياغي رسيدند ايشان را غارتيده مال و منال و چهار (٢٩ پ) پايان ايشان را بگرفتند و هزاره ها كه ايل شدند كورن ١٦٢ كرده به سمرقند فرستادند و حضرت صاحب قران به قصد استقبال مخالفان تا موضع پاي تاق ١٦٣ عزيمت بفرمود و اميرزاده جهانگير را با فوجي از سپاه نصرت پناه (٣) بفرستاد تا در طلب قمر الدين و دفع او سعي كنند و او را به دست آورند. شاهزاده با لشكر بر حسب فرمان روان شدند و هزاره (٤) هاي جته را كه در موضع اوچ و فرمان ١٦٤ مقام داشتند بغارتيدند و قمر الدين (٥) را در كوهستان يافته در پي كردند و از ايل و الوس رانده و بيرون كرده تمام مواضع و منازل او را بتاختند و از جمله خاتون امير شمس الدين، تومان آغا و دختر او دلشاد آغا را بگرفتند. شاهزاده كسي فرستاد و آن را به حضرت صاحب قران رسانيد. آن حضرت مدت پنجاه و سه روز، باز در آن مقام توقف اختيار فرموده بود. چون اين خبر بهجت افزاي به سامع عليه رسيد از آنجا كوچ كرده بالاي قراقسماق برآمد (٦) و اميرزاده

__________

(١). نگ: دشمن.

(٢). نگ: - شعله حياتش فرو نشست.

(٣). نگ: - نصرت پناه.

(٤). نب: هزار.

(٥). نگ: شدند و سرزمين اوج و فرمان را ويران ساختند و قمر الدين.

(٦). نگ: + و شادمانه منتظر بازگشت پسرش جهانگير شد.

نقل از ظفرنامه: گفتار در زفاف همايون صاحب قران فرمان روا با سرادق ابهت پناه دلشاد آغا

جهانگير به سعادت معاودت نموده در آن محل به شرف پاي بوس سرافراز گشت و غنايم بسيار از برده و اسب و گوسفند پيش كرد و دلشاد آغا را به دولت بساط بوس حضرت اعلي، جوانبخت و دلشاد گردانيد.

بيت (١):

كه پيوسته صاحب قران شاد باد ... هزارش كنيزك چو دلشاد باد

و با وجود صغر سن از فر اقبال حضرت صاحب قران، چنان كاري بزرگ از دست او برآمد. مصراع، وزان دولت اينها نباشد غريب (٢). و حضرت صاحب قران از آنجا نهضت فرموده به آت باشي فرود آمد و از آنجا به صحراي ارته (٣) باري (٤) ١٦٥ نقل نموده چند روز به عشرت و كامراني توقف فرمود و مباركشاه مكريت كه از اميران هزاره بود (٥) و از هواخواهان قديم آن حضرت، مراسم طوي و تقوز به تقديم رسانيده به انواع خدمت هاي (٣٠ ر) شايسته، تقرب جست.

بيت:

كمر بسته در بندگي استوار ... به درگاه فرمان ده كامكار (٦)

و عاطفت پادشاهانه ايل سالار اغلن و حسين را كه در اين سفر سپري شده بود، به پسرش خدايداد ارزاني داشت (٧).

نقل از ظفرنامه (٨)

گفتار در زفاف همايون صاحب قران فرمان روا با سرادق ابهت پناه دلشاد آغا (٩)

قال الله تبارك و تعالى: فانْكحوا ما طاب لكمْ من النساء مثْني و ثلاث و رباع. ١٦٦ چون سعت رحمت الهي جواز تعدد انحكه و جمع ميان ازواج به صيغه امر كرامت فرموده، (١٠) صاحب قران جوانبخت را در آن منزل خجسته و صحراي دلگشاي، داعيه

__________

(١). نب: - بيت.

(٢). نگ: - كه پيوسته غريب.

(٣). نگ: آرپا.

(٤). نگ: يازي.

(٥). نگ: مكريت كه فرمانده ٩٠٠٠ بود.

(٦). نگ: - بيت ... كامكار.

(٧). نگ: + فصل نوزدهم.

(٨). نگ: - نقل از ظفرنامه.

(٩). نگ: - فرمان روا ... آغا.

(١٠). نگ: - چون سعت رحمت ... فرموده.

امتثال امر فانكحوا تكثروا دامن همت گرفت و هماي رغبتش (١) سايه سعادت بر شعبه دوحه ١٦٧ امارت دلشاد آغا انداخت. بندگان درگاه به ترتيب اسباب طوي و اقامت مراسم آن قيام نموده: (٢)

نظم:

يكي جشن فرخنده آراستند ... مي و رود و رامش گران خواستند

فروزنده جشني كه خورشيد و ماه ... نظاره شده اندران جشنگاه

به روزي كه طالع پژوهنده بود ... نظرها سزاوار پيونده بود

جهان جوي بر رسم آباي خويش ... پري چهره كرد همتاي خويش

زمانه زبان بهجت به تهنيت گشوده و فلك از براي وهم نثار دامان به زواهر جواهر برآموده، ١٦٨

بيت:

تا در اين بزم همايون گوهر افشاني كنند ... آسمان از بدو فطرت پرجواهر داشت جام

دوست شادكام خاص و عوام صلاي عشرت در داده و از اسباب عيش و كامراني هرچه در خيال آمال و اماني گنجد به مراد دل مهيا و آماده به هر طرف كه ديده آرزو نگاه مي كرد،

بيت:

گلي بي آفت باد خزاني ... بهاري تازه بر شاخ جواني

ساغر زرنگار پر از شراب ارغواني بر كف نهاده اياق ١٦٩ مي داشت و به هر جانب كه گوش باز (٣٠ پ) مي شنيد،

بيت:

يوسف صفتي نبوده در چاه ... برده رخش آب زهره و ماه

سازي به قانون عشرت ساز كرده صداي نواي اين سرود در بزم ماه و عشرت سراي زهره مي انداخت،

__________

(١). نگ: - در آن منزل ... هماي رغبتش.

(٢). نگ: + و مراسم باشكوه و عظمت تمام به پايان رسيد.

بيت:

كه صاحب قران جاودان شاد باد (١) ١٧٠ ... دلش خرم و گلشن (٢) آباد باد

و بعد از آن (٣) مقام نهضت فرموده و از عقبه يسي عبور فرمود. (٤) اوزكند ١٧١ مضرب خيام نزول همايون گشت. مهد علياي قتلغ تركان آغا (٥) با حواشي و نوييان و امرا از سمرقند استقبال نموده در آن محل به فر بساط بوس استسعاد (٦) يافتند. مراسم تهنيت و نثار به تقديم رسانيده (٧) به طوي عشرت مشغول شدند و چون از اوزكند روان شدند به خجند رسيدند. عادلشاه پسر بهرام جلاير كمر خدمتكاري بسته، حضرت صاحب قران را طوي داد و اسبان را هوار كشيد و به حسب ظاهر خدمات پسنديده بجاي آورد، اما دل دگرگون كرده مي خواست كه در اثناي طولي غدري انديشد. حضرت صاحب قران را چون حفظ رباني در همه حال نگهباني مي كرد به الهام دولت از آثار و علامات اوضاع مجلس، آن مكر پوشيده را تفرس نموده و از مجاري حركات و سكنات غدر انديشان خبث باطن ايشان دريافت. در حال از مجلس برخاسته سوار (٨) شد و به اردوي همايون معاودت فرموده فرود آمد و در آن وقت كه آن حضرت متوجه قمر الدين بود، شيخ محمد بيان سلدوز و عادلشاه جلاير و تركن ارلات عهد كرده بودند كه اگر مجال باشد حضرت صاحب قران را بگيرند،

نظم:

آن را كه خدا نگاه دارد ... آسيب برو كسي نيارد

كارش همه بخت نيك سازد ... وز غصه حسود جان گدازد (٩)

لاجرم آن حضرت قرين سعادت ازلي و تاييد لم يزلي به مستقر سرير سلطنت، به سلامت و سعادت، معاودت (١٠) فرمود و لشكريان را (٣١ ر) اجازت انصراف ارزاني فرمود و به زنجير سراي كه در دو منزل قرشي واقع است به جانب غربي فرموده در آنجا

__________

(١). نت: - و شيخ ابو ليث ... شاد باد.

(٢). نت: ملكش.

(٣). نب: - آن.

(٤). نگ: + و از يازي دابان گذشته.

(٥). نگ: + خواهر بزرگتر تيمور.

(٦). نت: استعاد.

(٧). نت: رسانيد.

(٨). نت: سواره.

(٩). نگ: - نظم ... جان گدازد.

(١٠). نت: - فرموده فرود آمد ... معاودت.

قشلاق كرد و در همين زمستان، عادلشاه احرام بساطبوسي بسته بدرگاه عالم پناه آمد و بر وفق (١) فاعْترفوا بذنْبهمْ (٢) ١٧٢ صورت آن راي فاسد و انديشه باطل كه كرده بودند به زبان خود به عرض حضرت صاحب قران رسانيدند (٣).

حضرت صاحب قران چون بر آن معاني اطلاع يافت از راي صايب و حسن تدبير، آن را ناشنيده انگاشت و عادلشاه را (٤) به عنايت پادشاهانه سرافراز گردانيد و چون زمستان به آخر انجاميد و يوسف آفتاب را يونس وار مضمون فالْتقمه الْحوت ١٧٣ صورت حال آمد، يرليغ جهانمطاع (٥) به نفاذ پيوست كه سپاه ستاره عدد مريخ رزم (٦) به عزم يورش خوارزم به درگاه خلافت پناه جمع آيند. و چون تمام نوييان و امرا با لشكرها از اطراف و جوانب توجه نمود،

بيت: (٧)

سپه شو به درگاه شاه انجمن ... نبرد آزمايان لشكر شكن (٨)

حضرت صاحب قران (٩) به گرفتن شيخ محمد سلدوز و پرسيدن بر غول او فرمان داد و چون بعد از پرسش گناه او (١٠) روشن گشت، روز بختش (١١) تاريك و رشته عمرش باريك شد و (١٢) او را به برادر هريملك سلدوز كه خويش او بود به تيغ بيداد هلاك شده (١٣)، سپردند تا او را به قصاص برادر همان شربت چشانيده (١٤) و فحواي يكروز بجز آنچه (١٥) فروشي همه سال بشنوانيد. و (١٦) پسر بايزيد جلاير، علي درويش را نيز (١٧) به ياساق رسانيد، و هلْ نجازي الا الْكفور. (١٨) ١٧٤ و ايالت تومان سلدوز و ضبط (١٩) نسق آن به شهامت و مرامت آقتمور بهادر مفوض گشت. (٢٠)

__________

(١). نت: وقف.

(٢). نگ: - بر ... بذنبهم.

(٣). نت: - رسانيدند.

(٤). نت: - را.

(٥). نگ: - جهانمطاع.

(٦). نگ: - ستاره ... رزم.

(٧). نت: فرد.

(٨). نگ: - بيت ... شكن.

(٩). قراني.

(١٠). نت: + را.

(١١). نب: نخستينش.

(١٢). نگ: - روز بختش ... باريك شد و.

(١٣). نت: شد.

(١٤). نت: چشانيد.

(١٥). نت: بجز زانچه.

(١٦). نت: + دو.

(١٧). نگ: + پس از اثبات گناه.

(١٨). نگ: - و هل ... الكفور.

(١٩). نگ: ثبت.

(٢٠). نگ: + فصل بيستم.

نقل از ظفرنامه: گفتار در توجه نمودن حضرت صاحب قران به صوب خوارزم و هم از راه مراجعت كردن به واسطه ياغي شدن ساربوغا و عادلشاه و بهرام جلاير

نقل از ظفرنامه (١)

گفتار در توجه نمودن حضرت صاحب قران به صوب خوارزم و هم از راه مراجعت كردن به واسطه (٣١ پ) ياغي شدن سار (٢) بوغا و عادلشاه و بهرام جلاير

در اول (٣) فصل ربيع (٤) سنه سبع و سبعين و سبعمايه (٥) ١٧٥ مطابق لوي (٦) ييل (٧) كه از فرمان سلطان طبعيت، سپاه گياه از طرف جنبيده در روش ١٧٦ افتادند و سردار شكوفه به محافظت شهر و حصار باغ و اشجار، نصب گشته، سبزه روي فيروزي به صحرا نهاد،

نظم:

لشكر سبزه به فيروزي سلطان بهارسوي صحرا زده رايات همايون آثار

آب غرق از صنعت زر روز صباگل سپر ساخته و خار شده نيزه گداز (٨) حضرت صاحب قران به تلقين دولت (٩) اقبال آيين خويش و تدبير راي دوربين عاقبت انديش،

بيت: (١٠)

عزم خوارزم جزم كرد به حزم همتش برگزيده رزم به بزم (١١) امير آقبوغا را به ضبط سمرقند بازداشت و امير ساربوغا و عادلشاه جلاير و ختاي (١٢) بهادر و ايلچي بوغا و ديگر امراء هزاره با سي هزار سوار به جانب جته (١٣) كه عبارت از مغولستان است فرستاد و فرمان داد كه در طلب قمر الدين سعي و كوشش بليغ نموده هرجا كه بيابند او را نيست گردانند.

بيت: (١٤)

ز گردان جنگ آوران سي هزاربرفتند جوينده كارزار (١٥) و رايت نصرت شعار در ضمان حفظ آفريدگار، (١٦) متوجه خوارزم گشت.

__________

(١). نگ: - نقل از ظفرنامه.

(٢). نت: ساير.

(٣). نت: ازل.

(٤). نت: ربيعه.

(٥). نگ: + هجري ١٣٧٥ ميلادي.

(٦). نت: بوي.

(٧). نت: سل.

(٨). نگ: - كه ... نيزه گداز.

(٩). نت: + و.

(١٠). نگ: - و تدبير راي ... بيت / نت: - بيت.

(١١). نگ: - به حزم ... بزم.

(١٢). ب: فتاوي.

(١٣). نت: حبه.

(١٤). نت: فرد.

(١٥). نگ: - بيت ز گردان ... كارزار.

(١٦). نگ: + همراه لشكري بي شمار.

نظم: (١)

با سپاهي برون ز حيز حصردر شجاعت همه يگانه عصر

تند شيران بيشه پيكارصفدر و تيزچنگ و تيغ گذار (٢) و چون در آب كنار جيحون موضع سه پايه از وصول ماهچه (٣) سپهر فرسايش، رشك طارم چهارم گشت، تركن ارلات با لشكر خود از آن سوي آب متوجه معسكر همايون بود و چون مسافت عمر مقدورش به پايان رسيده بود (٤) به انديشه ناصواب به طرف (٥) كزروان ١٧٧ به يورت خود (٦) گريخته، حضرت صاحب قران، پولاد را با جماعتي در عقب او بفرستاد و ايشان شب و روز رانده (٧) و از انديشه خود گذشته (٣٢ ر) بر لب آب فارياب ١٧٨ به او رسيدند. تركن و برادرش ترمش (٨) به اتباع خود لب آب گرفته به جنگ مشغول شدند.

نظم: (٩)

بايستاد دشمن كه كو شد دليرهمان كوشش گور با نره شير

به جايي كه شيران برآرند چنگ چه ياراي رو به كه ايستد به جنگ (١٠) و چون شكست بر ايشان افتاد، پراكنده و گريزان گشتند و لشكر ظفر قرين از عقب ايشان روان شد. پولاد تنها به تركن رسيد و اسب تركن بازمانده بود. روان (١١) فرود آمده و اسب پولاد را به يك چوبه تير بينداخت و پيش از آنكه راست بايستد تيري به او حواله كرد و از كلاه خودش (١٢) بگذشت، چنانچه آسيبي به سرش نرسيد (١٣)، پولاد ١٧٩ تيز گشته، روي جلادت را به او نهاد و در هم آويختند و پولاد به فر اقبال حضرت صاحب قراني، (١٤) تركن را بر زمين زده، (١٥) سرش از تن به نام خود جدا كرد.

__________

(١). نت: - نظم.

(٢). نگ: - نظم با سپاهي ... گذار.

(٣). پنجه.

(٤). نگ: و چون به كنار آب جيحون در موضع سه پايه رسيد تركن ارلات را ديد كه به آن سوي رودخانه رسيده است.

(٥). نت: - به طرف.

(٦). نگ: - به يورت خود.

(٧). نت: + بودند.

(٨). نب: ريش.

(٩). نب، نت: - نظم.

(١٠). نگ: - همان كوشش ... به جنگ.

(١١). نگ: دوان.

(١٢). نب: خوش.

(١٣). نب: ترسيده.

(١٤). نگ: - به فر اقبال ... قراني.

(١٥). نگ: و فرياد زد و زنده باد تيمور.

نظم: (١)

سر كينه جوي از تن بدنهادبه خنجر ببريد و برگشت شاد (٢) و امان سربدال در پي برادرش ترمش كرده او را به دست آورد و كارش بساخت.

بيت: (٣)

سرش را هماندم ز تن باز كرد (٤) دد و دام را از تنش ساز كرد و سر دو را به پايه سرير اعلي رسانيد. آري آستان سلطنت آشيان (٥) حضرت صاحب قران حواله گاه سر سروران دوران بود. هر (٦) سر كه به پاي خود نبردند، (٧) به دست ديگران رسانيده شد.

سري كه نيست به آن (٨) آستان جبين فرساحواله اش نكند چرخ جز به سنگ جفا (٩) و از جماعت امرا كه حضرت اعلي ايشان را به جانب جته (١٠) كه عبارت از مغولستان است ١٨٠ فرستاده (١١) بود (١٢) سار (١٣) بوغا و عادلشاه چون ولايت خالي ١٨١ يافتند (١٤)، انديشه خطا كرده، ختاي بهادر و ايلچي بوغا را (١٥) بگرفتند و همدمي كه حضرت صاحب قران او را در اندكان (١٦) به داروغگي گذاشته بود، به (١٧) ايشان موافق شد و ايشان ايل خود، جلاير و قپچاق (١٨) را جمع آورده عازم سمرقند شدند و حصار شهر را محاصره آغاز نهادند. اهالي شهر (٣٢ پ) به زخم تير ديده دوز و ناوك جگرسوز نگذاشتند ايشان را گرد شهر بگردند و امير آقبوغا كه در شهر حاكم بود، صورت واقعه (١٩) عرضه داشت (٢٠) استاد كمالي پايه سرير سلطنت مصير كرد (٢١) و موكب همايون از كات (٢٢) ١٨٢ گذشته به خاص رسيده بود كه اين خبر به مسامع عليه پيوست، از همانجا (٢٣) مراجعت نمود و اميرزاده

__________

(١). نت: فرد.

(٢). نگ: - نظم سر كينه ... شاد.

(٣). نت: - بيت.

(٤). نگ: - بيت ... كرد.

(٥). نت: ايشان.

(٦). نت: سروران رسانيده شد هر.

(٧). نت: + آنجا.

(٨). نت: - آن.

(٩). نگ: - آري آستان ... سنگ جفا / نت: به جور و جفا.

(١٠). نت: حبه.

(١١). نب، نت: - فرستاده.

(١٢). نت: + و.

(١٣). نت: ساير.

(١٤). نت: خالي يافته اند.

(١٥). نت: - را.

(١٦). نگ: + اندجان.

(١٧). نت: با.

(١٨). نت: قبحان.

(١٩). نت، نگ: + را.

(٢٠). نگ: واقعه را به تيمور نوشت.

(٢١). نگ: - عرضه داشت ... مصير كرد.

(٢٢). نت: كارت.

(٢٣). نت: از آنجا.

جهانگير را منغلاي ساخته از پيش روان گردانيد و به نفس مبارك با (١) قول لشكر (٢) از عقب توجه نمود و چون به بخارا رسيد، عساكر گردون مآثر را ترتيب داده و آراسته از آنجا نهضت نمود (٣) و به رباط ملك نزول فرمود.

شاهزاده به موضع كرمينه به دشمنان رسيد و از جانبين صف ها بركشيده جنگ در پيوست.

نظم:

پر از ناله كوس شد گوش دهر (٤) بيفشاند شمشير كين زهر قهر (٥)

تو گفتي كه الماس مرجان فشاندچه مرجان كه در كين همه جان فشاند (٦) اميرزاده جهانگير كه (٧) به تاييد نعم النصير ١٨٣ پيوسته در ضمان فتح و نصرت اين دولت ابد پيوند بوده است بر مخالفان غالب آمد و ايشان گريخته به دشت قپچاق رفتند و به ارس ١٨٤ خان پناه بردند و ملازم آن درگاه شدند و حضرت صاحب قران مظفر و كامياب به مستقر سرير سلطنت مآب به سعادت نزول فرموده الوس جلاير را به امرا قسمت كرده متفرق و پراكنده ساخت و اميرزاده عمر شيخ را به حكومت اندكان (٨) فرستاد.

و عادلشاه و ساربوغا به ملازمت ارس خان قيام نمودند و آخر الامر عرق شرارت و فسادشان به حركت آمد و در وقتي كه ارس خان (٩) به ييلاق رفته بود، عزم گريز كرده تيغ غدر از نيام بيوفايي بركشيدند و با اوچي بي گماشته خان بود جنگ كردند و او را به قتل آورده از آنجا بگريختند و به الوس جته (١٠) كه عبارت از مغولستان است، پيش قمرالدين رفتند و او را بر فتنه و فساد تحريض نمودند، (١١)

بيت: (١٢)

از جوهر بر همه تباهي خيزد (٣٣ ر) شور و شر افساد و مناهي خيزد

__________

(١). نت: تا.

(٢). نگ: با لشكري عظيم.

(٣). نت: نموده.

(٤). نت: سپهر.

(٥). نت: شمشير گردون ز قهر.

(٦). نگ: - نظم پر از ناله ... جان فشاند.

(٧). نت: - كه.

(٨). نگ: + اندجان.

(٩). نت: - قيام نمودند ... ارس خان.

(١٠). نت: حبه.

(١١). نگ: + فصل بيست و يكم.

(١٢). نت: - بيت.

نقل از ظفرنامه: گفتار در توجه حضرت صاحب قران به جانب جته كه عبارت از مغولستان است، نوبت چهارم

نقل از ظفرنامه (١)

گفتار در توجه حضرت صاحب قران به جانب جته كه عبارت از مغولستان است، نوبت چهارم

چون ساربوغا و عادلشاه با قمرالدين ملحق شدند و در هر وقت آتش كينه ديرينه كه در نهاد او بود به باد اغوا و افساد (٢) تيز مي كردند، قمر الدين لشكر كشيده به ولايت اندكان درآمد و هزاره (٣) قداق از اميرزاده عمر شيخ روگردان شده به او پيوستند و شاهزاده در كوه متحصن گشته، شخصي داشمن (٤) نام پيش (٥) حضرت صاحب قران فرستاده و صورت حال را عرضه داشت كه ياغي با غلبه تمام رسيد (٦) و اندكان را زير و زبر گردانيد. آن حضرت را (٧) از استماع آن خبر نايره غضب اشتغال (٨) يافت و در حال عازم آن طرف گشته، به تعجيل براند و چون قمرالدين از توجه آن حضرت آگاه شد، پاي قرارش از جاي رفته بي توقف باز گرديد و از موضع آت (٩) باشي، ايل و خانه را گذرانيده خود با چهار هزار سوار آراسته در كمين گاهي توقف نمود و چون حضرت صاحب ١٨٥ قران به آن موضع رسيد و از كمين قمرالدين آگاهي نداشت امرا را به تمام لشكر از عقب دشمن روان گردانيد.

و از نامداران سپاه پنجهزار سوار با جمعي از دلاوران مثل امير مويد و ختاي بهادر و شيخ علي بهادر و آقتمور بماندند. ختاي بهادر و شيخ علي بهادر در باب استيصال مخالفان سخني مي گفتند و حكايت منجر شد به بهادري و پهلواني و شعله عصبيت افروخته گشت و ايشان از پي دشمنان تاخت كردند و ديگران هم موافقت نمودند، چنانچه با حضرت صاحب قران زياده از دويست كس نماند. در اين حال قمرالدين فرصت غنيمت شمرده با چهار هزار سوار كينه دار تيغ گذار از كمين گاه بيرون تاخت و تيغ كين، بي محابا كشيده روي انتقام به حضرت (٣٣ پ) صاحب قران نهاد. آن حضرت را

__________

(١). نگ: - بيت از جوهر ... ظفرنامه.

(٢). نت: فساد.

(٣). نت: - هزاره.

(٤). نت: دادشمن / نگ: داشمند.

(٥). نت: - پيش.

(٦). نت: رسيده.

(٧). نت: - را.

(٨). نت: - اشتغال.

(٩). نت: بات.

ملهم دولت روزافزون، مصدوقه كمْ منْ فيه قليله غلبتْ فيه كثيره باذْن الله ١٨٦ به گوش جان رسانيد و هيچگونه وهم و اضطراب به خاطر مبارك او راه نيافت و مردم خود را استمالت نموده و در دل باز داد كه ظفر و پيروزي از بخشش ملك وهاب است نه از بسياري لشكر و اسباب. مردانه مي بايد كوشيد كه اگر اندك ستي پيش آريم كار از دست برود،

نظم: (١)

بگفت اين و بركرد مركب ز جاي به ميدان درآمد بعون خداي

همي زد به تيغ و به گرز گران همي تاخت بر حمله هر سو عنان

به هر حمله خيلي فكندي نگون به هر زخم جويي براندي ز خون

به هم شان برافكند يكبارگي همي راند تا قلبگه بارگي

بدين گونه آن خسرو ارجمندبه گرز و به تيغ و سنان و كمند

شكست و بريد و فكند و ببست سران را سر و گردن و پاي و دست (٢) و چون صاحب قران كامكار در آن كارزار به نفس مبارك مبادرت نموده كوششي فرمود كه امثال آن جز نتيجه تاييدات آسماني نتواند بود، سپاه نصرت پناهش نيز داد مردي و مردانگي دادند و به اندك نفري، چهار هزار سوار نامدار كينه گذار را بر هم شكسته منهزم و پراكنده گردانيدند.

بيت:

نباشد چنين كارها سرسري كه يزدان دهد نصرت و برتري به مجاري احوال و اوضاع آن حضرت و غرايب اطوار و آثار او از سر خبرت وقوف تامل كرده شود به يقين پيوندد كه ظاهر و باطن آن بزرگوار گردون اقتدار، مطرح انوار تاييدات الهي بوده، چه آن روز كه به حسب ظاهر از اعضا و جوارح صوري آن حضرت چنان اثري به ظهور پيوست، به حسب باطن كه در مهباي حواس به حكم و جعلْنا نوْمكمْ سباتا (٣) ١٨٧ به پرده خواب بسته ماند و نقش قدسي سرشت متوجه باطن گشت،

__________

(١). نگ: - نظم.

(٢). نگ: - همي زد به تيغ ... دست.

(٣). نگ: - بيت نباشد چنين ... سباتا.

نقل از ظفرنامه: ذكر وفات اميرزاده جهانگير

از صفاي آيينه ضمير منير (١) (٣٤ ر) صورت شيخ برهان الدين قلج - رحمه الله و رضوانه عليه - به طريق روياي صالحه كه يكي از چهل و شش جزو است از نبوت، مشاهده نمود (٢) و به ادب تمام پيش او رفته در باب فرزند ارجمند، اميرزاده جهانگير كه او را بيمار در سمرقند گذاشته بود، استمداد همت نمود كه پسرم را از خداي تعالى در خواه. شيخ فرمود، با خدا باش و اصلا متعرض ذكر فرزند نشد. چون از خواب درآمد دانست كه آن قضيه نه بر وفق دلخواه بود. از غايت نگراني خاطر بوقتلغ كه دبير خاص آن حضرت بود، با نوشته به تعجيل از سونگ (٣) بفرستاد تا خبري به تحقيق بيارد و چون او روانه شد باز درباره فرزند خواب پريشان ديد. ملال خاطر مباركش زياده گشت. امرا و ملازمان را فرمود كه گمان مي برم كه از فرزند جدا مانده ام، حال از من مپوشيد. ايشان به زانو درآمده به غلاظ و شداد سوگند خوردند و به طلاق و عتاق موكد گردانيدند (٤) كه ما بندگان را از آن معني وقوف نيست و از حال شاهزاده خبري نداريم و از آنجا كوچ كرده روان گشتند. در سنگر يغاج (٥) باز به قمرالدين رسيدند و جنگ در پيوست و ديگر باره هزيمت يافته بگريخت. امير اوچ قرا او را تكاميشي كرده از عقب روان شد و چون پاره راه برفتند، قمرالدين با هشت نوكر بازگشت و او را در ميان گرفته و اسبش را به زخم تير بينداختند. و او را نيز زخم بسيار رسيد و عاقبت پياده و خسته به جان امان يافت و دست پولاد بهادر به تيري مجروح گشت، و تصادفا آتشي درگرفت، پولاد بهادر (٦) خواست كه آن آتش را باز نشاند و از كثرت زحمت جراحتش زياده شد و به آن رنج درگذشت. (٧)

نقل از ظفرنامه (٨)

ذكر وفات اميرزاده جهانگير

چون حضرت صاحب قران از اتاقم مراجعت فرمود و از سيحون عبور نموده به دار السلطنه سمرقند رسيد، (٩) تمام اركان دولت (٣٤ پ) و اعيان مملكت و اكابر و اشراف، (١٠)

__________

(١). نگ: - نقش قدسي ... منير.

(٢). نگ: - و رضوانه عليه ... نمود.

(٣). نگ: سنگ.

(٤). نگ: - و به طلاق ... گردانيدند.

(٥). نگ: سنگ زيغاج.

(٦). نب: - به تيري مجروح ... پولاد بهادر.

(٧). نگ: + فصل بيست و دوم.

(٨). نگ: - نقل از ظفرنامه.

(٩). نگ: + در آنجا متوجه شد.

(١٠). نگ: - تمام اركان ... اشراف.

نظم:

همه جامه كرده سياه و كبودز خون دل از چشم ها رانده رود

همه بر سر از غصه افشانده خاك چو جامه همه سينه ها كرده چاك به ١٨٨ رسم استقبال مبادرت نمودند و مجموع خلايق همه سرها برهنه ساخته و پلاس ها و نمدهاي سياه در گردن انداخته از شهر بيرون آمده و از گريه در موج خون آمدند. خروش و ولوله،

نظم: (١)

دريغ آن جهانگير با دين و دادكه شد همچو گل در جواني بباد از ايوان كيوان گذرانيده و صداي نوحه،

دريغ آن چنان خسرو كامكاركه رفت و سرآمد برو روزگار به گوش شحنه طرازان گنبد گردان رسانيده و (٢) حضرت صاحب قران را از مشاهده آن حال آنچه به گواهي ضمير الهام پذير گمان مي برد، به يقين پيوست.

نظم: (٣)

چو آگه شد از مرگ فرزند شاه جهان بر جهان بين او شد سياه

دو رخساره پر اشك و تن سوگواردژم كرده بر خويشتن روزگار تا سر مملكت از فر قدوم حضرت صاحب قران گلشن بهجت و سراي سور و سرور بايستي، از هواي آن واقعه جانگداز دل سوز محل ماتم و انجمن شيون گشت.

نظم: (٤)

به ماتم نشستند يكسر سپاه همه جامهاشان كبود و سياه ١٨٩

سر سركشان گشت بر تيره خاك همه ديده پر خون دل چاك چاك

همه (٥) انجمن زار و گريان شدندچو بر آتش تيره بريان شدند حضرت صاحب قران از اين واقعه به حكم «اولادنا اكبادنا» (٦) ١٩٠ به غايت محزون و كوفته خاطر شد، اما چون راي عالي محيط بانگ فناي هر مملكتي از قبيل واجبات است

__________

(١). نگ: - خروش و ولوله نظم.

(٢). نگ: - از ايوان كيوان ... رسانيده و.

(٣). نگ: - نظم.

(٤). نگ: - نظم.

(٥). نگ: - همه.

(٦). نگ: - به حكم ... اكبادنا.

نقل از ظفرنامه: گفتار در لشكر فرستادن صاحب قران به سر قمر الدين

و دوام و بقاي هر محدثي از مقوله ممتغات، اشارت بشارت آيين و بشر الصابرين الذين اذا اصابتْهمْ مصيبه قالوا (١) انا (٣٥ ر) لله و انا اليْه راجعون ١٩١ مرهم آن جراحت ساخت و روح شاهزاده سعيد مرحوم را انواع خيرات و مبرات تقديم فرموده و اصناف صدقات به مستحقان رسانيده، رسم آش و اطعام فقرا و مساكين اقامت پيوست و كالبد شريف او را به كش نقل كرده و در آنجا مدفون ساختند و عمارتي ١٩٢ به غايت عالي و دلكش بپرداختند.

بيت:

ز بهرش گزين مرقدي ساختندبه آيين شاهان بپرداختند (٢) مدت عمرش بيست سال بود و از او دو پسر ماند؛ اميرزاده محمد سلطان از خانزاده و اميرزاده پير محمد از بخت ملك آغا، دختر الياس يسوري ١٩٣ كه بعد از وفات شاهزاده مرحوم، به چهل روز به وجود آمد و واقعه وفات او در سنه سبع و سبعين و سبعمايه (٣) ١٩٤ موافق لوي ييل (٤) را از وقوع اين حادثه، خاطر از كار و بار اين جهان غدار ناپايدار، متنفر گشت و از حضرت صاحب قران اجازات طلبيد و متوجه حجاز شد. (٥)

نقل از ظفرنامه (٦)

گفتار در لشكر فرستادن صاحب قران به سر قمر الدين ١٩٥

چون صاحب قران به واسطه ملال فرزند، سايه التفات از تدبير مصالح سلطنت و ضبط امور مملكت باز گرفت،

نظم:

كه اين دنياي دون نيرزد به آن كه از بهر آن رنجه دارم نهان

براي يكي توده خاك نژندچرا داشت بايد دل خود به بند

چرا بهر كاري چنين مختصردوانيده بايد به هر بوم و بر اعيان امرا و نويينان در پايه سرير خلافت پناه حاضر شده زمين عبوديت به لب

__________

(١). نگ: - و دوام و بقاي ... مصيبه قالوا.

(٢). نگ: - بيت ... بپرداختند.

(٣). نگ: + هجري ٦ - ١٣٧٥ ميلادي.

(٤). نگ: + طبق تقويم تاتار.

(٥). نگ: + فصل بيست و سوم.

(٦). نگ: - نقل از ظفرنامه.

اخلاص بوسيدند و به زبان دولتخواهي عرضه داشتند كه حكمت قادر جهان آفرين تعالى و تقدس، نظام عالم را به وجود پادشاهان كامكار منوط گردانيده و واسطه امن و اماني بني آدم كه مقصود از آفرينش ايشانند معدلت و سياست جهانداران رفيع مقدار ساخته اند.

نظم: (٣٥ پ)

اگر خنجر شه بود در نيام ز عالم برافتد حلال و حرام

و گر تيغ سلطان شود تيره رنگ بپوشد رخ آيينه دين به زنگ

بود پادشه سايه ذو الجلال و زان سايه باشد جهان را جمال

فروغي ز عدل شه كامياب جهان را به از پرتو آفتاب

فلك تا بود سجده گاه ملك بود نيك و بد اقتضاي فلك

همه نقد گيتي نثار تو بادعروس جهان در كنار تو باد (١) اگر پيش نهاد خاطر همايون، رضاي پروردگار است آن را هيچ وسيله از دادگستري و رعيت پروري برتر متصور نيست، چه اكمل و اعلم اولين و آخرين - عليه افضل الصلوات و اكمل التحيات - حاصل يك ساعت از عمر كه به داد دادن صرف كرده شود بر عبادت شصت ساله ترجيح فرمود.

بيت:

عدل كن زانكه در ولايت دل در پيغمبري را برزند عادل (٢) حضرت صاحب قران، سخنان بندگان را چون منشاء محض اخلاص و هواخواهي بود، به سمع قبول تلقي نمود و روي همت به تدبير مصالح مملكت آورده به ترتيب و تجهيز لشكر فرمان داد. در اين ولا خبر رسيد كه عادلشاه جلاير با چند كس در كوهستان قراجق سرگشته مي گردد. حضرت صاحب قران، برات خواجه كوكلداش و ايلچي بوغا را با پانزده سوار به طلب او فرستاد و ايشان از سمرقند شبگير كرده روان شدند و چون به اترار رسيدند از آن جماعت بيرون كرده در آن كوه ها به جست و جوي عادلشاه اشتغال

__________

(١). نگ: - فروغي ز عدل ... تو باد.

(٢). نگ: - بيت عدل كن ... عادل.

نقل از ظفرنامه: گفتار در نهضت همايون با صولت گردون و كثرت انجم حضرت صاحب قران به جانب جته كه عبارت از مغولستان است، نوبت پنجم

نمودند و او را در موضع آقسوما (١) به دست آورده به ياساق رسانيدند و آقسوما ميلي ١٩٦ است كه در بيني كوه قراجق ساخته جهت ديده باني كه از آنجا به طرف دشت قيچاق احتياط مي نمايند. ١٩٧

و سار بوغا كه پاي را از جاده صواب انحراف نموده ياغي شده بود (٢) و گريخته، بعد از دو سال به هدايت عقل راهنماي، باز به درگاه عالم پناه (٣) آمد و مراحم پادشاهانه جرايمش عفو فرموده ايالت قوم به او ارزاني داشت و راي عالم (٣٦ ر) آراي اميرزاده عمر شيخ را به آقبوغا و ختاي بهادر و ديگر امرا امر فرموده كه به قصد قمرالدين روان شوند و در قلع و قمع او به جد تمام كوشيده، حسب المقدور در آن باب سعي نمايند. ايشان به موجب فرموده توجه ١٩٨ نمودند (٤) و به تعجيل هر چه تمامتر روان گشته در بيابان (٥) قراتو (٦) به قمرالدين رسيدند و به يمن دولت قاهره، تيغ زمرد فام را در جنگ او گونه (٧) ياقوت رماني دادند و مخالفان را چهره از بيم كهربايي گشته، چون كاه از صدمت شدت باد وزان (٨) متفرق و گريزان شدند و چون قمرالدين بگريخت، لشكر منصور، ايل و (٩) الوس او را غارت كرده با الجه (١٠) ١٩٩ و پرده بسيار (١١) بازگشتند. (١٢)

بيت: (١٣)

سپاه شاه رعيت پناه خصم گدازبه هر كجا كه رود با غنيمت آيد باز

نقل از ظفرنامه (١٤)

گفتار در نهضت همايون با صولت گردون و كثرت انجم (١٥) حضرت صاحب قران به جانب جته كه عبارت از مغولستان است، نوبت پنجم

چون سپاه نصرت شعار با غنايم بسيار از يورش طرف جته كه عبارت از مغولستان

__________

(١). نب: آقسموما.

(٢). نب: بودند.

(٣). نگ: - عالم پناه.

(٤). نت: - صاحب قران به آن موضع ... نمودند.

(٥). نب، نت: پايان.

(٦). نب: قمرسراتو / نت: قرارتو.

(٧). نت: لونه.

(٨). نگ: - چون كاه ... باد وزان.

(٩). نت: - و.

(١٠). نب: الجا / نت: الحا.

(١١). نگ: غارت كرده با غنايمي بسيار.

(١٢). نگ: + فصل بيست و چهارم.

(١٣). نت: - بيت.

(١٤). نگ: - بيت سپاه ... ظفرنامه.

(١٥). نگ: - همايون ... انجم.

(١٦). نت: حبه.

اختتام روزگار امير قمر الدين

است باز آمدند حضرت صاحب قران هم در آن سال ديگر باره عزيمت آن جانب فرمود (١) و محمد بيگ پسر امير موسي كه به شرف مصاهرت آن حضرت سرافراز بود و امير عباس و آقتمور بهادر را به رسم (٢) منغلاي روان ساخت. ايشان بر حسب فرمان، شب و روز را رانده در بوغام استي (٣) گول به قمرالدين رسيدند و به يك جنگ مردانه گريزانيده، ايلش را به باد تاراج بردادند و مردمش را اسير كرده، برده گرفتند و صاحب قران كامكار به نفس مبارك خود تا موضع قوچكار (٤) ٢٠٠ تكاميشي فرموده برفت.

و در آن (٥) موضع به مسامع عليه رسانيدند كه توقتمش اغلن (٦) ٢٠١ از ارس خان اوزبك متوهم شده روي اميد به درگاه عالم پناه آورده است و مي رسد و حضرت صاحب قران امير تومن (٧) را به اقامت رسم استقبال فرمان داد تا او را به اعزاز و اكرام تمام بياورد و خود به سعادت از راه ايناغو (٨) ٢٠٢ مراجعت نموده (٣٦ پ) در اوزكند فرود آمد. ٢٠٣ از آنجا عزيمت كرده قرين دولت و اقبال به سمرقند نزول فرموده و امير تومن (٩) توقتمش اغلن را بياورد و امرا و اركان دولت او را به حضرت صاحب قران رسانيدند (١٠). حضرت، مقدم او را عزيز و گرامي داشته از مكارم اخلاق پادشاهانه در باب ترحيب و تكريم او هيچ دقيقه نامرعي نگذاشت و بعد از اقامت رسم طوي (١١)، چندان مال از زر و جواهر و خلعت و كمر و اسلحه و اقمشه و اسب و شتر و خيمه و خرگاه و كوس و علم و خيل و حشم و (١٢) ساير اسباب حشمت و بزرگي به او و اتباع او داد كه؛ مصراع (١٣): وصفش نگنجد در بيان شرحش نيايد در قلم، (١٤) و او را از غايت احترام و اهتمام پسر خود خواند. (١٥)

اختتام روزگار امير قمر الدين

اختتام كار امير قمرالدين از ثقات مغول چنين استماع دارم كه در كوله قاجورا (١٦) او را

__________

(١). نت: عزيمت الجياه فرموده.

(٢). نت: ابر رسم.

(٣). نگ: ايسيغ.

(٤). نت: كوجقار.

(٥). نت: - آن.

(٦). نت: + را.

(٧). نت: توسن من / نگ: + تيمور اوزبك.

(٨). نت: بمغال / نگ: ايناغو.

(٩). نگ: تيمور اوزبك.

(١٠). نت: رسانيده.

(١١). نت: طوطي.

(١٢). نت: - و.

(١٣). نت: - مصراع.

(١٤). نگ: - كه مصراع ... در قلم.

(١٥). نگ: + پايان نقل ها از ظفرنامه.

(١٦). نت: قاحوارا / نگ: - كه در كوله قاجورا.

ذكر ابتداء احوال خضرخان ابن توغلقتمور خان

استسقا عارض شده، ٢٠٤ به حدي كه از بالاي چانه او منفجر شده، زرداب مي تراويد. (١) در خلال اين احوال خبر توجه لشكر امير (٢) تيمور رسيده است. او را آن قدر قوت كه قيام در بالاي اسب و امساك ٢٠٥ عنان وافي (٣) تواند بود، نمانده بود او را در (٤) ميان جنگل درآورده با دو كس از سراري او به آذوق چند روز گذشته، مردم فرار نمودند. چون التهاب تواتر عساكر تسكين يافت، فرار (٥) متفرقين بعد روزها معاودت نمودند. او را در جنگل چندانكه تجسس نمودند اثري از وي و (٦) همرهان وي نيافتند، نه مرده نه زنده.

شرارت او از سر خلايق كم شد ٢٠٦ و بعد از او امير تيمور را از مغولستان، خاطر آسوده گشت (٧) و ششم بار متوجه مغولستان نشد. في الجمله امنيتي در مغول پيدا آمد. (٨)

ذكر ابتداء احوال خضرخان ابن توغلقتمور خان

سابقا سمت تحرير پذيرفته است كه آخرين فرزندان توغلقتمور، خضر خواجه خان بوده است، در حد رضاع ماند. (٣٧ ر) مير آغا كه والده امير خدايداد باشد او را از تعرض قمرالدين خلاص ساخت. چون سنين عمر خضر خواجه خان به دوازده رسيد، او را از ترس امير قمرالدين از كاشغر گريزانيدند. امير خدايداد مي خواست كه مردم معتمد همراه كند. ميرآغا (٩) مانع آمد و گفت از ملازمان خود كسي همراه مساز چه خان چون خان شود و اين ايل (١٠) ناچار معتبر گردند به تو و فرزندان تو دشمن شوند و پندارند كه مردم ايشان را اعتبار نمي كنند و مي گويند كه اصل نوكران تواند، از اين جهت به دشمني برآيند. از غير ملازمان خود از مردم اجنبي همراه ساز. پس دوازده كس از آحاد الناس همراه كردند، هر كدامي ايشان (١١) امرا شدند كه اين زمان ايشان هستند، از جمله يكي (١٢) جگيراك (١٣) بود، امراء ايتارجي (١٤) از نسل وي است. ديگر تاجري بود از خوارزم، امراء كونجي از نسل وي است. ديگر از چاليش صيادي بود، فرزندان وي نيز امرا شدند،

__________

(١). نگ: - به حدي كه ... مي تراويد.

(٢). نب، نت: مير.

(٣). نت: داني.

(٤). نت: از.

(٥). نب: قرار.

(٦). نت: + از.

(٧). نت: خاطر گذشت.

(٨). نگ: + فصل بيست و ششم.

(٩). نت: + نام.

(١٠). نت: اهل.

(١١). نت: + را.

(١٢). نب: + از.

(١٣). نت: جگراك / نگ: ارجيراگ.

(١٤). نت: انارچي.

قوشچي (١) لقب ايشان است، اما كوكلداش ٢٠٧ مي گويند. آنچه به حد امارت رسيدند اين قوم بودند. باقي دوازده كس صاحب مناصب شدند، في الجمله (٢) خضر خواجه خان را به كوه هايي (٣) كه ميان بدخشان و كاشغر است بردند. چون متجسسان (٤) امير قمرالدين از آن حال خبر يافتند، از آن كوه ها نيز گريختند و به كوه هاي ختن رفتند (٥) چون در آنجا (٦) نيز متوهم شدند به طرف ساريغ اويغور ٢٠٨ خير خان (٧) ٢٠٩ و لوب كانگ ٢١٠ رفتند. دوازده سال در آن حدود به سر بردند و چون قمرالدين نماند، خلايق در طلب خان شدند. (٨) امير خدايداد كس فرستاد، خضر خواجه خان را از آن حدود آورد و مردم جمعيت كردند (٩) و خان برداشتند. آبي در روي كار سلطنت و خانيت مغول پيدا شد (١٠) و مهمات مغولستان رونقي گرفت و به امير تيمور مصالحه كردند و توكل خانيم ٢١١ كه مخدره از مخدرات حجر عفت مآب خانيت بود به امير تيمور نسبت فرمود. در ظفرنامه همچنين مثبت (١١) است و شرح آن طولي دارد. ملخص آن اين است: (١٢) خان (٣٧ پ) در ايام سلطنت به طرف ختاي غزات فرمود و طرفان و قراخواجه (١٣) داخل ختاي و معظم ترين آن حدود بود. به نفس مبارك در آنجا غزات كرده (١٤) فتح فرمود و به اسلام درآورد كه حاليا دار الاسلام ٢١٢ است و پايتخت خواقين مغول بعد از كاشغر، آنجاست. و منقول است كه در آن غزات آن ممالك را بر وجه شرع شريف، قسمت فرموده است. در سهم خان يك اطلس و يك گاو كبود ٢١٣ افتاده است. مقصود خاني بود مجدد دولت اسلام توغلقتمور خاني. امير تيمور در زمان وي به دار القرار رحلت فرمود. (١٥)

در ظفرنامه مسطور است كه امير تيمور بعد ما كه خاطر را از ممالك غربي و شمالي و جنوبي (١٦) پرداخت، متوجه ديار شرقي شد و اعظم آن ممالك ختاي است. ترتيب لشكر فرمود، شرح آن طولي نام دارد، مجملش آن كه هشتصد هزار كس (١٧) لشكر ترتيب نمود. به

__________

(١). نت: فرسخي.

(٢). نت: بالجمله.

(٣). نت: به كوه البي.

(٤). نت: مهتجسان.

(٥). نت: رفته اند.

(٦). نب: - در آنجا / نت: از آنجا.

(٧). نگ: جرجان.

(٨). نت: + و.

(٩). نت: بكردند.

(١٠). نت: شده.

(١١). نت: مشيت.

(١٢). نت: - در ظفرنامه ... است.

(١٣). قراجه.

(١٤). نت: فرمود.

(١٥). نت: - امير تيمور ... فرمود.

(١٦). نت: - جنوبي.

(١٧). نت: - كس.

لشكر علوفه هفت سال داد، چنانكه در (١) لشكر عراق و روم ٢١٤ داده بود. چون ما بين خطاي و ماوراءالنهر، آباداني كمتر است، بعد از آن كه در كثر زواده و آذوق مبالغه ها كرد فرمان داد تا سر هر كسي دو گاو جوشايي (٢) و ده بز جوشايي گيرند، چون آذوق ها تمام شود، شير آن را به كار برند (٣). چون آن نيز به آخر رسد همان ها (٤) آذوق شود. بر اين منوال ترتيبي ساز كرده از سمرقند روان شد. آن زمستان در تركستان قشلاق فرمود و به خضر (٥) خواجه خان كس فرستاد كه مي بايد بدانچه ممكن باشد در زراعت سعي نمايند و لشكر را آذوق سامان كنند.

بنده از پدر - انار الله برهانه - به كرات استماع دارم كه اول بهار در كول توبه كه از مواضع مشهوره (٦) مغولستان است، (٧) قميز ٢١٥ نوبر آمده بود و به قانون و رسم قديم مغول در آن روز طوي كرده بودند. امير خدايداد، كاسه قميز در پيش خان داشته بود كه يكي از خواص اركان دولت، خبر ايلچي تيمور و مضمون آنچه ايلچي آورده بود به عرض رسانيد (٨). گفت صعب حال باشد كه قوت مقاومت (٣٨ ر) نباشد. ساو ٢١٦ داده خراج گذاري بايد كرد. كاسه قميز در دست خان در اين انديشه فرو ريخت. امير خدايداد به عرض او (٩) رسانيد كه حاليا كاس راحت بايد تجرع نمود فحواي اين بيت،

بيت: (١٠)

غم ناآمده خوردن به نقدم رنجه مي داردهمان بهتر كه با فردا گذارم كار فردا را (١١) معروض داشت و گفت، گفته اند سيبي را به آسمان برتاوند تا فرود آمدن، حق سبحانه و تعالى را (١٢) صد رحمت است. تا سال ديگر خداي تعالى را (١٣) چندين هزار رحمت است، اين دم را خوش بايد گذرانيد. هنوز معروض تمام نشده بود كه ديدند از كنار كرياس ٢١٧ شخصي با جامه سفيد و اسب سياه سوار، تاخته مي آيد. همچنان مي آمد (١٤) تا بدانجا كه جلاو خانه است. معهود خلايق چنان است كه آنجا از اسب فرود

__________

(١). نت: - در.

(٢). نگ: دو شايي.

(٣). نت: بند.

(٤). نت: همانجا.

(٥). نت: به حضرت. تاريخ رشيدي متن ٨١ ذكر ابتداء احوال خضر خان ابن توغلقتمور خان ..... ص: ٧٩

(٦). نت: كه موضع مشهوره.

(٧). نگ: - در كول ... است.

(٨). نت: رسانيده.

(٩). نت: - او.

(١٠). نت: - بيت.

(١١). نگ: - فحواي اين بيت ... فردا را.

(١٢). نب، نت: - را.

(١٣). نت: - را.

(١٤). نت: مي آيد.

مي آيند، وي همچنان سوار تاخته گذشت و به كنار معركه كه مردم صف زده نشسته (١) بودند رسيد و يساولان ٢١٨ از هر طرف براي منع (٢) و زجر وي متوجه شدند. وي همچنان تاخته آمد تا قريب به خان رسيد و فرياد كرد كه امير (٣) تيمور در اترار (٤) مرد و برگشت.

همچنان تاخته مي رفت، (٥) از عقب وي مردم بسيار فرستادند (٦). هرچند تاختند به گرد او نرسيدند و ديگر از اين خبر هيچ اثري معلوم نشد. بعد از چهل و پنج روز خبر آمد كه اميرتيمور در اوترار مرد، غالبا جني بوده است. (٧) و خان از اندوه و محنت خلاصي يافت.

ولادت خان قبل از سنه سبعين و سبعمايه (٨) ٢١٩ بوده است و اين واقعه مذكور در سنه سبع و ثمانمايه (٩) ٢٢٠ بوده و آن معلوم نيست كه خضر خواجه خان بعد از امير تيمور به چند سال ديگر وفات كرد، و الله اعلم. چون خان بر تخت خانيت و سرير سلطنت استقرار يافت، مباني اساس خانيت كه از تسلط امير قمر الدين و تحكم امير تيمور در تزلزل بود، صورت استحكام يافت. قواعد و اساليب قديمه (٣٨ پ) سلطنت را كه روي در انهدام داشت، بار ديگر آبي به روي كار آمد. تمام (١٠) امور مملكت را و احكام اركان دولت را مجددا ترتيب فرمود. از جمله يكي مهم امير خدايداد بود، از اجداد امير خدايداد كه در زمان چنگيزخان بوده اورتوبورا نام داشته است (١١)، چنگيزخان او را هفت منصب ٢٢١ داده (١٢)، بر اين جمله است كه اول طبل، دويم علم كه عبارت تركي تومان توغ و نقاره گويند، (١٣) سيم دو كس را از ملازمان خود قشون (١٤) توغ دهد؛ قشون (١٥) توغ (١٦) عبارت از چاپار توغ باشد، چهارم قور ٢٢٢ بردارند و در مجلس خان و قاعده مغول چنان باشد كه به غير خان ديگر هيچ كس را نرسد كه تركش او را بر روي دست بردارند، پنجم هر كس كه در صفت شكار (١٧) او درآمد، اگر همه شكار و رنج و

__________

(١). نت: نشسته اند.

(٢). نت: + كردن.

(٣). نب، نت: مير.

(٤). نب، نت: اوترار.

(٥). نت: + هرچند فرياد كردند كه باش خبر تحقيق بگوي وي ملتفت نشد و همچنان تاخته مي رفت.

(٦). فرستند.

(٧). نگ: - غالبا جني بوده است.

(٨). نگ: + هجري.

(٩). نگ: + هجري.

(١٠). نت: به روي كار تمام آورد.

(١١). نب: - اورتوبورا نام داشته است.

(١٢). نب: - داده.

(١٣). نگ: كه در تركي اولي را نقاره و دومي را تومان توغ گويند.

(١٤). نت: قرشون.

(١٥). نت: قرشون.

(١٦). نت: نوع.

(١٧). نگ: مزايايي در رابطه با شكار خان.

خرگوش باشد كه آن كس كه نوكر وي باشد؛ آن را به عبارت تركي بدين وجه درآورده اند كه «بردنه گزلاكان و تاوشقان جيركالاكان انينك جيركاسيندن چقماسون»، (١) ٢٢٣ ششم تمام الوس مغول را امير باشد و در فرامين ٢٢٤ نام او را چنين ثبت كنند كه الوس مغول را سردار، و هفتم آنكه در سر ديوان، امرا از طرفين او يك قد كمان دورتر نشينند. هفت منصب كه چنگيزخان به اورتوبرا (٢) داده اين بود. چون امير بولاجي، توغلقتمور خان را از سرزمين قلماق (٣) آورد و در مسند خانيت نشاند كه مذكور شده است، به پاداش (٤) آن، بر آن (٥) هفت منصب، دو منصب اضافه فرمود كه نه منصب شود. يكي آنكه از امراء قوشون يعني اميري كه او را هزار نوكر همراه كرده باشند او را بي (٦) آنكه به خان بگويد در عزل و نصب مختار باشد و محتاج به حكم خان نباشد، دويم نسل تا نسل امير بولاجي را تا نه گناه نكند نپرسند، چون نه (٧) گناه كند به محل پرسش او را بر اسب دو ساله (٣٩ ر) سفيد سوار كنند و در ته پاي اسب نه نمد سفيد جهت تعظيم را (٨) اندازند و سخن (٩) او را برلاس به خان رساند و سخن خان را از كثرت با وي برساند. چون يارغو و پرسش بدين گونه كرده شود و گناه كشتن بود، بعد از آنكه (١٠) نه گناه ثابت شود، از شه رگ هاي وي فصد (١١) كنند و اين دو امير مذكور از دو جانب او را نگاه دارند، خون (١٢) از بدن تمام برآيد و هلاك شود. اين دو امير گريه كرده او را همچنان بيرون آرند. ٢٢٥

و بر اين نه منصب فرامين موكده امضا فرمود. آن نشان توغلقتمور خان را بنده ديده بودم كه ابا عن جد به دست پدرم (١٣) - انار الله برهانه - باقي مانده بود. در فترات (١٤) شاهي بيگ خان ٢٢٦ نيست شد، به عبارت و خط مغولي نوشته بودند كه به (١٥) وقت بهار در سال

__________

(١). نگ: - هر كس كه ... چقماسون.

(٢). نت: اورتوبور را / نگ: اورتوبو.

(٣). نگ: قپچاق.

(٤). نب: پاداشت / نگ: يادداشت.

(٥). نت: براي.

(٦). نت: + از.

(٧). نگ: ده.

(٨). نت: - را.

(٩). نگ: اندازند و در آن حال مورد خطاب خان قرار گيرد در حالي كه خان از يك بلندي با او سخن مي گويد.

(١٠). نت: - آنكه.

(١١). نت: قصد.

(١٢). نت: جون.

(١٣). نت: ابا عن حديدست پدرم.

(١٤). نت: فطرات.

(١٥). نت: - به.

خوك در قندوز نوشته شد و از اين جا استدلال مي كردند (١) كه تا قندوز در تحت تصرف توغلقتمور خان بوده است و كس از آن احوال خان خبر ندارد (٢). اما شرح آن احوال از ظفرنامه، به جنس در اين تاريخ نقل كرده ام كه مسطور شده است.

اما چون خضر خواجه خان به سعي امير خدايداد كه پسر امير بولاجي باشد از آن ورطه هايله امير قمر الدين خلاصي يافت و به مسند خانيت نشست (٣) نيز سنت پدر بزرگوار را تجديد فرمود (٤) و در تربيت امير خدايداد او ازدياد مبالغه به تقديم رسانيد و بر نه منصب مذكور سه منصب (٥) زياده ساخت و دوازده منصب شد. (٦) يكي آنكه در روز طوي، يساول خان سوار صفوف (٧) راست كنند و (٨) يك يساول امير خدايداد در مجالس طوي در طرف راست در پهلوي كوراكا (٩) پياله خان را به دست گرفته ايستند و در پهلوي چپ، پياله امير خدايداد را همان طور گرفته ايستند و آن هر دو پياله مخصوص به خان و امير (١٠) خدايداد باشد و مهر بر روي نشان (١١) زنند (٣٩ پ) چنانكه آنجا كه اتمام سخن است، امير خدايداد مهر كند و بر سر همان سطر، خان مهر كند و (١٢) فرامين موكده به شرح اين دوازده منصب (١٣) خضر خواجه خان به نام امير خدايداد امضاء فرمود و اين دوازده منصب بعد از امير خدايداد با پسرش امير محمد شاه گوركان رسيد. بعد از امير محمد شاه با برادرزاده اش امير سيد علي گوركان رسيد. (١٤) بعد از امير سيد علي با پسرش محمد حيدر ميرزا (١٥) گوركان رسيد. بعد از محمد حيدر ميرزا با پسرش محمد حسين ميرزا گوركان رسيد كه اين محمد حسين گوركان پدر بنده، محمد حيدر است كه بين الخلان به ميرزا حيدر معروفم.

بعد از شهادت پدرم - انار الله برهانه - (١٦) عمم سيد محمد ميرزا به سلطان الشهيد سلطان سعيد خان پيوست. خان سعيد شهيد - ادخل الله في روضه الجنان - (١٧) عمم را

__________

(١). نت: كردند.

(٢). نت: ندارند.

(٣). نت: - نشست.

(٤). نت: فرموده.

(٥). نت: + ديگر.

(٦). نگ: + بد ترتيب.

(٧). نت: - صفوف.

(٨). نگ: - يساول خان ... كنند و.

(٩). نت: كوراكه / نگ: - كوراكا.

(١٠). نت: - امير.

(١١). نت: ايشان / نگ: فرامين.

(١٢). نت: - خان مهر كند و.

(١٣). نگ: + ١٢ - در هيچ يك از متون، منصب دوازدهم ذكر نشده است.

(١٤). نت: - بعد از امير محمد ... رسيد.

(١٥). نت: محمود ميرزا حيدر.

(١٦). نگ: - انار ... برهانه.

(١٧). نگ: - ادخل الله ... الجنان.

ذكر محمدخان ابن خضر خواجه خان

بدين مناصب نصب فرمود (١). ذكر آن احوال در دفتر دويم از اين تاريخ رشيدي، مشروح شده است و اختتام اين (٢) عمل معمول كه اول ايشان (٣) قبل از سنه خمس و عشرين و ستمايه (٤) ٢٢٧ بوده (٥) كه تاريخ چنگيزخان ٢٢٨ است، تا وفات خان و قتل عمم كه غره (٦) محرم سنه اربعين و تسعمايه ٢٢٩ بود اين امور ممهد بود. چون دور به آخر رسيد و نوبت خاني به سلطان (٧) رشيد رسيد (٨)، قواعد اجداد را به عوايد اضداد مقابله فرمود. حمد بر واجب الوجود كه خالق ودود است كه چون نوبت با بنده رسانيد، از بندگي مخلوقم آزادي بخشيد و محتاج به خاني نكرد، چه جاي منصب او. الهي، الهي عنايت (٩) بي غايت تو كه بي علت است، ذره اي از آن نجات دنيا و آخرت ماست، به آن سان كه ظاهر مرا از رق بندگي مخلوق آزادي بخشيدي، باطن مرا نيز بخش. از همه خلاص ساز و به خود گرفتار كن.

رباعي: (١٠)

يا رب همه خلق را به من بدخو كن (٤٠ ر) در (١١) جمله جهانيان مرا يك سو كن

روي دل من حرف كن از هر جهتي در عيش خودم يك جهت و يك رو كن (١٢)

ذكر محمدخان ابن خضر خواجه خان

اين محمد خان پسر خضر خواجه خان است. خضر خواجه خان را غير محمد خان، فرزندان ديگر بودند (١٣)، شمع جهان خان ٢٣٠ و غيره. در مرتبه اول بعد از ايسان (١٤) بوغا خان، بغير توغلقتمور خان دريورت مغول از خواقين چغتاي كسي نمانده بود، آن احوال مذكور شده است. بعد از توغلقتمور خان، امير قمر الدين فرزندان توغلقتمور خان را به تمام كشت كه بغير از خواجه خان كسي نماند و اين نيز مذكور شد (١٥). بعد از خضر خواجه خان،

__________

(١). نت: فرموده.

(٢). نت: بدين.

(٣). نگ: + يعني هفت تاي اولي از آنها.

(٤). نگ: + هجري.

(٥). نت: بود.

(٦). نت: عزم.

(٧). نت: سلطاني.

(٨). نب، نت: - رسيد.

(٩). غايت.

(١٠). نت: قطعه / نگ: نظم.

(١١). نب، نگ: وز.

(١٢). نگ: + فصل بيست و هفتم.

(١٣). نت: بوده اند.

(١٤). نت: ايشان.

(١٥). نت: شده است.

فرزندان و نباير بسيار شدند و تفصيل احوال هر يك در يادداشت ثقات مغول نمانده است. بالجمله آنچه بنده را تحقيق شده است، في الجمله احوال اجداد خواقين است. اما احوال اعمام و بني اعمام ايشان مفصلا معلوم نشد (١) و (٢) بنابراين فرزندان (٣) خضر خواجه خان، همين محمد خان را كه نسب خواقين مغول به وي منتهي مي شود ذكر كرده شد.

محمد خان، خاني بود دولتمند و مسلمان نهاد و با عدل و داد، و مساعي جميله موفوره به تقديم رسانيد (٤) تا اكثر الوس مغول در عهد مبارك وي در اسلام درآمدند و در ماده اسلام مغول تشدد بسيار فرمود، چنانكه مشهور است اگر مغولي دستار به سر نبستي، ميخ اسب بر سر وي فرو بردي. همچنين سعي هاي بسيار كرده است، جزاه الله خيرا. در السنه مغول مشهور است كه امير خدايداد شش خان را به دست خود برداشته است، يكي از آنها اين محمد خان است. محمد خان در طرف شمالي عقبه چادر كول رباطي ساخته است از سنگ (٥). آن قدر سنگ هاي كلان كه آنجا به كار برده اند، به غير عمارات كشمير، ديگر جاي ديده نشده است و آن رباط مشتمل است بر پيش طاقي كه بيست گز ٢٣١ متاع (٦) باشد. چون از در دروازه او (٤٠ پ) درآيند كوچه كه بر راستاي دروازه رفته، قياسا، سي گز متاع (٧) در آنجا گنبدي شايد بيست گز بوده باشد بغايت مطبوع و بر پيشاني گنبد ممر و در اطراف گنبد و كوچه كه حجرات مطبوع ساخته اند و بر ضلع مغربي او مسجدي پانزده گز ساخته تمام بيوت (٨) او زياده از بيست باب باشد. (٩) اين همه تمام از سنگ است و در سر درهاي او سنگ هاي يكپاره گذاشتند كه قبل از آن كه عمارات كشمير (١٠) ببينم، بغايت غريب مي نمود. ٢٣٢

آن چادركول موسوم به همان رباط شده است كه عقبه تاش رباط مي گويند. در زمان محمد خان در ماوراء النهر، از قبل ميرزا (١١) شاهرخ، ميرزا الوغ بيگ (١٢) دانشمند (١٣) كه

__________

(١). نت: نشده.

(٢). نت: - و.

(٣). نت: فرزند.

(٤). نت: رسانيده.

(٥). نت: - از سنگ.

(٦). نگ: ارتفاع.

(٧). نگ: - متاع.

(٨). نت: پيوسته.

(٩). نگ: مسجدي به ارتفاع ١٥ گز ساخته كه بيش از بيست در دارد.

(١٠). كشمري.

(١١). نت: قبل از ميرزا.

(١٢). نت: - بيگ.

(١٣). نت: دانستند.

ذكر شير محمد خان ابن محمد خان

ذكر ابتداي روزگار ويس خان

بينانگذار (١) رصد (٢) و زيج گوركانيست، پادشاه بود و در خراسان (٣) ميرزا شاهرخ پادشاه بود. تاريخ وفات و ولادت او معلوم نيست اما چون تاريخ هاي آن عهود را هم بر مي زنيم قياسا، وفات او قبل از سنه ستين و ثمانمايه (٤) ٢٣٣ بوده باشد. الله (٥) اعلم. (٦) ٢٣٤

ذكر شير محمد خان ابن محمد خان

محمد خان را نيز اولاد بوده است از جمله شيخ محمد خان و شير علي اوغلان (٧) است. شير محمد خان بعد از پدرش محمد خان به استقلال (٨) خان بود. در زمان وي امنيت بسيار بود و خلايق مرفه الحال بودند و برادر او شير علي اوغلان در زمان او در سن هژده سالگي وفات يافت و به مرتبه خانيت نرسيد. از او پسري ماند ويس خان نام. ميان (٩) ويس خان و شير محمد خان مخالفات بود كه في الجمله مذكور خواهد شد. سلطنت او از محمد خان امتداد بيشتر يافته است. وي نيز معاصر بوده است به ميرزا شاهرخ. (١٠)

ذكر ابتداي روزگار ويس (١١) خان

سلطان ويس خان پسر شير علي خان است. ٢٣٥ بعد از وفات پدر، چون به حد تميز رسيد در جوار عم كه شير محمد خان باشد، بود. آن بودن او را گران آمد. از وي مفارقت (١٢) نمود و (١٣) به رسم قزاقي بر اطراف برآمد. (٤١ ر) در الوس مغول هر جواني كه مشهور بود و داعيه مند، (١٤) پيش او مي رفت (١٥). از جمله امير سيد علي بود، جد اعلي كمينه (١٦)، و بنده ويس (١٧) خان را از جانب مادر، فرزند (١٨) نبيره مي شوم و امير سيد علي را از طرف پدر. ٢٣٦ اين امير سيد علي پسر سيد احمد ميرزا است. سيد احمد ميرزا پسر امير خدايداد است. احوال امير سيد علي در اين محل شرح دادن، جهت سياق سخن (١٩) را لازم آمد. (٢٠)

__________

(١). نب، نت: - بنيانگذار.

(٢). نب، نت: رسد.

(٣). نگ: + و عراق.

(٤). نگ: + هجري.

(٥). نت: و الله.

(٦). نگ: + فصل بيست و هشتم.

(٧). نت: اوخلان.

(٨). نگ: - به استقلال.

(٩). نت: - ويس خان نام ميان.

(١٠). نگ: + فصل بيست و نهم.

(١١). نب: اويس.

(١٢). نت: مقارمت.

(١٣). نت: - و.

(١٤). نت: + به.

(١٥). نت: رفته.

(١٦). نب، نت: + است.

(١٧). نب، نت: اويس.

(١٨). نب: فر.

(١٩). نت: - سخن.

(٢٠). نگ: + فصل سي ام.

ذكر امير سيد علي و حكاياتي كه به آن تعلق دارد

ذكر امير سيد علي و حكاياتي كه به آن تعلق دارد

امير خدايداد در مغولستان در ملازمت خانان مي بود (١)، چنانكه مذكور شده است كاشغر كه يورت اصلي امير خدايداد است از چنگيز خان به اقطاع به اجداد امير رسيده است و شرح آن در دفتر ثاني در ذكر اوضاع كاشغر مسطور است.

اين امير سيد احمد ٢٣٧ در زبان كلالتي داشت چنانكه آنها كه در مكالمه با وي ممارست داشتند از شنيدن سخن (٢) او را مي توانستند دريافت و در گوش نيز گراني بود، چنانكه از آنچه متعارف است، بلندتر بايست گفت. او را پدر بزرگوار به كاشغر فرستاد جهت حكومت. مدت هاي (٣) مديد در كاشغر به حكومت مشغول بود. از اكابر كاشغر، خواجه شريف نامي (٤) استيلا يافت. تمام رجوع به (٥) وي داشتند. مرد ظريف و خوش طبع بود. از سيد احمد ميرزا ملول بود. به ميرزا الوغ بيگ التجا برد. كاشغر تسليم وي كرد.

امير سيد احمد گريخته از كاشغر برآمد و (٦) پيش پدر رفت. عنقريب در آنجا وفات يافت.

پسر سيد احمد ميرزا، امير (٧) علي پيش پدر كلان مي بود (٨). امير خدايداد به مزيد محبت از ساير فرزندان، امير سيد علي را ممتاز مي گردانيد، چه او به عظم جثه و قوت (٩) و شجاعت و عقل و راي و تهور (١٠) چنان بود كه عديل نداشت. سيد علي الف مي گفتند. ٢٣٨

امير سيد علي به وقتي دختر ايسان (١١) بوغا خان را جهت پسر خود محمد حيدر ميرزا گرفته است مذكور خواهد شد، جهت گوشه كا ٢٣٩ ميخي بر ديواري زده است و آن را بنده ديده بودم، كسي راست مي ايستاد، ديگري پاي در كتف او نهاده (١٢) راست ايستاده (٤١ پ) دست دراز مي كرد، يك گز متاع قياسا باقي مي ماند كه دست نمي رسيد.

__________

(١). نت: بود.

(٢). نت: ممارست دارستند سخن.

(٣). نت: بديهاي.

(٤). نت: از اكابر شريف كاشغر نامي.

(٥). نت: با.

(٦). نت: - و.

(٧). نت: + سيد.

(٨). نت: بود.

(٩). نت: چه او تعظيم جهت و قوت.

(١٠). نگ: - و تهور.

(١١). نت: ايشان.

(١٢). نت: نهاد.

مقصود كه بنابراين ابواب، ٢٤٠ امير خدايداد، امير سيد علي را زياده از فرزندان ديگر دوست مي داشت.

در آن ايام احمد ميرزا نام از ميرزايان تيمور نژاد از سلسله ميرزا شاهرخ (١) گريخته (٢) آمده بود، خواهري داشت، امير سيد علي به آن ميلان عظيمي پيدا كرد، چندانكه امير خدايداد و مردم در ميان شده خواستگاري كردند او راضي نشد كه مغولستان نمي توانم بود. اگر همراه به (٣) من به ولايت رود، آنجا اين ميسر است. وي به زودي متوجه ولايت شد. امير سيد علي همراه وي به ولايت آمد. چون به اندجان رسيدند، ميرزا الوغ بيگ كس فرستاد و احمد (٤) ميرزا را كشت و خواهر او را خود در حباله نكاح آورد (٥) و امير سيد علي را در سمرقند دربند كشيد. يك سال دربند بود، در آخر حال او را مرض اسهال شد، چنانكه مشرف بر موت گشت. ميرزا الوغ بيگ اطبا فرستاد (٦)، هرچند معالجه كردند سودي نداشت. در خلال آن حال روزي شخصي قميز مي برد، ميرزا از (٧) اطبا التماس نمود كه چون مداوا كارگر نيست، قميز را بغايت آرزومندم، اگر اطبا تجويز فرمايند نهايت كار اتمام كار باشد. اطبا نيز گفتند شايد طبيعت او به اين قوت گيرد. قميز را به وي آن قدر كه مي خواست دادند، همان لحظه اثر صحت در وي پيدا شد. روز ديگر باز دادند، صحت تمام (٨) يافت.

در آن اوان ميرزا الوغ بيگ به ملازمت پدر بزرگوار ميرزا شاهرخ مي رفت. (٩) چون امير سيد علي صحت يافت، فرمود (١٠) امير سيد علي را اسب و يراق دادند كه همراه به خراسان رود. مقصود ميرزا آن بود كه امير سيد علي را به مردم خراسان نمايد كه ما را چنين غنيمان در مغولستان هستند. شبي در قرشي ميرزا در (١١) محافه ٢٤١ بود (١٢) شعله داران پيش ميرزا مي رفتند (١٣)، ميرزا را از درون محافه نظر بر (١٤) (٤٢ ر) امير سيد علي افتاد. تير امير سيد علي چهارده مشت بوده است، (١٥) اوضاع ديگر را از اين قياس

__________

(١). نگ: + از سرزمين خود.

(٢). نگ: + به مغولستان.

(٣). نت: - به.

(٤). نت: فرستاده احمد.

(٥). نت: آورده.

(٦). نت: فرستاده.

(٧). نت: - از.

(٨). نت: - تمام.

(٩). نت: + و.

(١٠). نت: - امير سيد علي ... فرمود.

(١١). نت: - در.

(١٢). نب، نت: - بود.

(١٣). نت: - ميرزا مي رفتند.

(١٤). نت: به.

(١٥). نگ: + بلندتر از تير همگان.

توان كرد. ميرزا را (١) به خاطر رسيد كه اگر او تير بر من بزند و روان شود كه تواند دفع او كرد؟ ميرزا متوهم شد، همان لحظه مير سيد علي را طلب داشت و فرمود: رفتن شما به خراسان بر شما بغايت گران است، بايد برگشت و در سمرقند بود و چون از سمرقند مراجعت نمايم شما را رخصت به مغولستان دهم و شما واسطه باشيد ميان ما و شير محمد خان تا مهم به صلح قرار يابد.

از اين ابواب چندي برشمرد و رخصت مراجعت ارزاني داشت و كسي همراه كرد بر حاكم سمرقند كه مير سيد علي را معزز و مكرم نگاه دارد اما در خفيه گفت كه به حاكم گويد كه مير سيد علي را دربند كشد.

چون مير سيد علي همراه آن شخص به سمرقند آمد، در راه از اطوار آن مرد به فراست دانست كه اين مرد جهت تعظيم او نمي رود. چون به سمرقند رسيدند، مير سيد علي را به منزلي فرود آورد و خود پيش حاكم برفت. (٢) مير همان لحظه پياده از آن منزل برآمد، به طرف تاشكند روان شد. چون آن شخص به همراه حاكم به منزل مير آمدند، اسب و يراق و ملازمان مير را ديدند و مير خود غايب است. از مير پرسيدند، گفتند همين لحظه پياده برآمد. هرچند تجسس كردند نيافتند.

مير در راه (٣) به قلندران همراه شدند، (٤) در كسوت قلندر (٥) به تاشكند آمدند. قلندران به امير، اشتر ابدال نام نهادند و هركس از زواده و پوست و هربار كه سقط داشت به امير بار مي كرد تا طراز كه عبارت ازينگي ٢٤٢ باشد در صورت قلندري آمد. (٦) شيخ مزار اصحاب كهف كه در مغول ايشان ملكت اتا (٧) ٢٤٣ مي گويند، امير را شناخت. شاديكه (٨) نام پسر خود را همراه امير كرد و امير را به مغولستان پيش امير خدايداد رسانيد. اين شاديكه شيخ از مقربان امير شد (٩). شاديكه، وفادار لقب يافت. اين زمان (٤٢ پ) نيز از نسل او مردم هستند اما معتبر نماندند.

__________

(١). نت: - را.

(٢). نت: رفت.

(٣). نت: - مير در راه.

(٤). نگ: + و خود را يكي از آنان قلمداد كردند.

(٥). نگ: + به سلامت.

(٦). نگ: نام نهادند و از خرجين هاي خود مقداري آذوقه به او اعطا كردند تا در هييت قلندري به طراز رسيد.

(٧). نت: ملكت ابا / نگ: مملكت آتا.

(٨). نت: شايكه.

(٩). نت: - شد.

وقايعي كه ميان شير محمد خان و ويس خان شده بر سبيل اجمال

بالجمله چون امير به خدمت جد بزرگوار، امير خدايداد فايض گشت، در آن ايام سلطان ويس (١) خان از شير محمد خان كه عمش بود كناره كرده قزاق (٢) بود، مير خدايداد، مير سيد علي را گفت كه مرا مصلحت چنان مي نمايد (٣) كه پيش ويس خان روي كه اينجا ضايع خواهي شد. مير از جوانان مردم، شصت كس همراه مير كرد و پيش ويس خان فرستاد. مير پيش ويس خان خدمات لايقه را به تقديم رسانيد. خان خواهر خود (٤) اوردن (٥) سلطان خانيم را به امير سيد علي داده (٦) محامد مير سيد علي در سر كار ويس خاني بغايت بلند است، شرح آن طولي تمام دارد و بعضي از آن در اثناي ذكر ويس خان خواهد آمد.

وقايعي كه ميان شير محمد خان و ويس خان شده بر سبيل اجمال

چون ويس خان از عم خود شير محمد خان كناره گرفت، چنانكه مذكور شد، بر وي جمعيتي پيدا شد، به رسم قزاقي در حدود و حواشي شير محمد خان مي گشت. چندي در طرف لوب و كانگ و ساريغ ايغور به سر برد. در آن ايام خواهر خود اوردن (٧) سلطان خانيم را به (٨) امير سيد علي داد (٩). گويند وقتي كه خانيم را به امير سيد علي مي دادند مير سيد علي (١٠) جهت طوي به شكار رفته دو گاوزن ٢٤٤ كشته، (١١) به گوشت آن طوي كردند، اسباب ديگر طوي را از اين قياس توان كردن.

در آن حدود هيچ مهمي تمشيت نپذيرفت، از آنجا به طرف تركستان رفت. در آن زمان در تركستان امير شيخ نور الدين ابن سار بوغاي قپچاق حاكم بود يكي از اعاظم امراي مير تيمور بود. با وي رفت و آمد كردند. چون ميان وي و شير محمد خان دشمني بود، از اين جهت به ويس خان دختر خود، دولت سلطان سكنج ٢٤٥ را (١٢) داد و به خان مدد نمود تا در مقابله شير محمد خان مقاتله نمايد. مدتها در ميان عم و ويس (١٣) خان مكاوحت

__________

(١). نب، نت: اويس.

(٢). نت: فراق / نگ: راهزن.

(٣). نگ: نمايد.

(٤). نت: - خود.

(٥). نگ: اوزون.

(٦). نت: داد و.

(٧). نگ: اوزون.

(٨). نت: با.

(٩). نت: + و.

(١٠). نت: - مي دادند مير سيد علي.

(١١). ت: رفته و گاوان گشته.

(١٢). نت: - را.

(١٣). نت: عم اويس.

ذكر خانيت ويس خان

مي بود (١) و اكثر شير محمد خان غالب بود. از جمله مكاوحات يكي اين بود (٤٣ ر) كه شير محمد خان در قرنك (٢) قانكلبغ نام موضعي از مواضع مغولستان بود، ويس خان از راه دور ايلغار كرده نيم شبي بر سر اردوي (٣) شير محمد خان رسيدند. چهارصد كس بودند، چون غوغا برآمد شير محمد خان خود را در آب كندي ٢٤٦ اندر انداخت. ويس خان گرد اردوي شير محمد خان را گرد پيچ كرد، تا دم (٤) صبح هر كه را يافتند كشتند.

هرچند تجسس كردند و اهل اردو را تشدد نمودند از شير محمد خان هيچ اثري نيافتند.

چون روز شد گريختند. شير محمد خان از آب كند برآمد و مردم بر او جمع شدند و ويس خان را تعاقب كردند، چنانكه به صد محنت خلاص شد. بالجمله همچنين دايم (٥) وحشت قايم بود تا (٦) شير محمد خان به مرگ طبيعي وفات يافت، خانيت با ويس خان قرار گرفت. (٧)

ذكر خانيت ويس خان

چون نوبت خاني به ويس خان رسيد خاني بود بغايت مسلمان نهاد و به ولايت منصوب و (٨) به همت و شجاعت در آن دودمان ممتاز. چون خان مردم مغول را از تاخت اهل اسلام مانع آمد، به كفره قاليماق نزديك بود و دايم محاربه به آن كفره كردي. با آنكه اكثر مغلوب شد اما از جهاد دست باز نداشت چنانكه دوبار به دست آن كفره گرفتار شد.

بار اول كه گرفتار شد آن مصاف در جنگ مينگ لاق نام موضعي (٩) واقع شد با ايسان (١٠) تايشي. چون خان را گرفته پيش بردند، ايسان تايشي در دل خود قرار داد كه اگر تحقيقا (١١) از نسل چنگيز خان است بايد كه مرا تعظيم نكند، همچنان مرا به جاي نوكران بيند. چون خان را آوردند، سوار بود، وي پياده شده سرزده ٢٤٧ به تعظيم تمام پيشتر آمد كه به خان دريابد. خان روي از وي گردانيد و دست فراز نكرد. او را اعتقاد تمام به خان شده (١٢) خان

__________

(١). نت: بود.

(٢). نت: - قرنك.

(٣). نب: اوردوي / نت: اوردروي.

(٤). نت: - دم.

(٥). نت: - دايم.

(٦). نت: با.

(٧). نگ: + فصل سي و دوم.

(٨). نگ: - خاني بود ... منصوب و.

(٩). نب: به موضع.

(١٠). نت: ايشان.

(١١). نت: تحقيق.

(١٢). نت: شد و.

را تعظيم بسيار كرد و رخصت داد. از خان پرسيدند كه چون هيچ تعظيم (١) نكرديد؟ گفت:

اگر او همچنان مي آمد هر آيينه (٤٣ پ) از ترس جان خود تعظيم مي كردم اما وي به رسم كفار (٢) قديم، سرزده (٣) سجده كرده آمد. به خاطر رسيد كه وقت شهادت است، بر فعل كفر كافري روي گشاده داشتن و تعظيم كافر كردن از مسلماني نباشد، بنابراين تعظيم نكردم. چون خان در كار دينداري (٤) صادق بود از بركت آن از همچنان ورطه خلاصي يافت (٥).

بار ديگر در پيش (٦) قبا كه (٧) نهايت مغولستان است، باز به همين ايسان (٨) تايشي مصاف داد. در آنجا نيز شكست بر خان افتاد. اسب خان را به زخم تير انداختند. خان پياده در اين بود (٩) كه خان را دستگير كنند. امير سيد علي فرود (١٠) و اسب خود را داد و خود به روي افتاد، چنانكه كفار پنداشتند كه مرده است بر سر مير غلو ٢٤٨ كرده اند، (١١) چون نزديك آمدند مير جست و يكي از ايشان را گرفت. قضا را آن يكي از معتبران بود. مير او را با جبا (١٢) ٢٤٩ برداشته به هر طرف كه تير مي آمده او را سپر ساخته بود و در جلاو خان پياده مي رفت. از اين جهت به مير تير نمي توانستند انداخت، همچنان (١٣) جنگ كرده (١٤) مرد جبادار برداشته يك فرسخ آمد تا به آب ايله رسيدند. قاليماق را در آب انداخت و جلاو خان را گرفته به آب درآمد. آب (١٥) تا سينه مير بود و مردم ديگر غرقه (١٦) آب بود (١٧).

اسب خان شنا مي كرد و مير (١٨) سر اسب خان را بالا داشته بود (١٩) خان را سوار و جبا پوش از آب گذرانيد (٢٠) و خلق بسيار در آن روز در آب رفت.

منقول است كه خان را دو از بني اعمام بود، يكي حسن سلطان گفتندي (٢١) ديگري (٢٢)

__________

(١). نت: پرسيدند كه چرا تعظيم.

(٢). نب: گفتار.

(٣). نگ: - به رسم ... سرزده.

(٤). نت: انسان.

(٥). نت: يافته.

(٦). نگ: - پيش.

(٧). نگ: - قباكه.

(٨). نت: انسان.

(٩). نت: بوده.

(١٠). نب، نت: فروز.

(١١). نگ: بر سر او تير انداخته اند.

(١٢). نگ: كت.

(١٣). نت: نمي توانستنداند همچنان.

(١٤). نت: كرده اند.

(١٥). نت: - آب.

(١٦). نت: غرق.

(١٧). نت: بوده است.

(١٨). نت: + ابر.

(١٩). نت: + و.

(٢٠). نت: گذرانيدند.

(٢١). نت: گفتند.

(٢٢). نت: ديگر.

را لقمان سلطان. يكي جباي (١) سرخ، ديگري جباي (٢) كبود. چون در آب درآمدند هر دو غرق شدند. (٣) مير سيد علي به يك دست جلاو خان را گرفته، به دست ديگر دوبار دست (٤) انداخت يكي از آن غريقان را بردارد به دست نيامد. خان مي فرموده است كه تا خيلي جاي، دامن هاي (٥) جباي (٦) ايشان از دور سرخ و كبود مي نمود. بعد از آن به امير سيد علي، ويس (٧) خان پنج جلدو ٢٥٠ داده (٨) از براي هر كاري، يكي از آنكه به خان اسب داده و خود پياده مانده؛ دويم آنكه قاليماق را گرفته؛ (٤٤ ر) سيوم آنكه تا يك فرسخ ٢٥١ او را سپر ساخت؛ چهارم آنكه خان را سوار و جباپوش از آب ايله ٢٥٢ گذرانيده؛ پنجم آنكه با وجودي (٩) كه خان را گرفته، دوبار دست (١٠) به آن غريق انداخته. خان مي فرموده است كه مرا جزم بوده (١١) و در مير آن قوت را درمي يافتم كه اگر از آن دو برادرم يكي به دست مير افتاد او را نيز برداشته از آب مي گذرانيدند. براي اين پنج كار پنج ايماق (١٢) جلدو داده است:

يكي توركات؛ دويم هيبت (١٣) شرانوت؛ سيم اوزبك ايماقي كه در ختن است؛ چهارم داروغه ايماقي، آن نيز در ختن است؛ پنجم كوكرفت (١٤) ايماقي، آن نيز در ختن است. ٢٥٣

سلطان ويس خان بار ديگر در گيروي (١٥) تورفان هم با ايسان (١٦) تايشي مصاف داد. باز شكست افتاد، خان گرفتار شد. ايسان تايشي گفت، اين بار رايگان رها نكنم، فديه خواهر خود مختوم خانيم را بايد داد و ناچار شد (١٧)، مختوم خانيم را دادند و خان خلاص شد. با آنكه در افواه اشتهار دارد كه خان با قاليماق شصت و يك بار جنگ كرده و يك بار ظفر يافته است، ديگر همه (١٨) منهزم شده است، العلم عند الله. از خدمت مولانا خواجه احمد به تكرار استماع دارم كه خان در غايت تقوي (١٩) بوده است، چنانكه هر ساله به شكار

__________

(١). نگ: زره.

(٢). نگ: زره.

(٣). نت: - درآمدند هر دو غرق شدند.

(٤). نت: - دست.

(٥). نت: دامن ها.

(٦). نگ: پوشش.

(٧). نت: علي رايس.

(٨). نت: داد.

(٩). نت: وجود.

(١٠). نت: گرفته باز دست.

(١١). نت: بود.

(١٢). نت: ايمان.

(١٣). نت: سبت / نگ: - هيبت.

(١٤). نت: كوكوفت / نگ: كوكنيت.

(١٥). نگ: حومه.

(١٦). نت: ايشان.

(١٧). نت: - شد.

(١٨). نت: - همه.

(١٩). نگ: قدرت.

ذكر احوال امير خدايداد و رفتن او به مكه و اختتام كار او

شتر صحرا مي رفته كه (١) در طرف (٢) تاريم و لوب و كانگ مي باشد كه شرح و اوضاع اينجاها در دفتر دويم آمده است. شتري كه خود مي انداخته، پشم آن را خود مي گرفته است و پيش والده اش سلطان خاتون مي آورده است. وي به دست خود مي رشته است.

كرته ٢٥٤ و تنبان خان آن بوده است و بر بالاي آن جامه هاي به تكلف مي پوشيده است و در تورفان آب كم مي باشد، خان خود زراعت مي كرده است و بر زراعت از آب جوي نمي داده است، چاه (٣) كنده بوده است، از آب چاه كشيده و زراعت خود را آب مي داده. (٤) خدمت مولانا از اعمام خود روايت مي كردند و مي گفتند كه خان را بسيار ديديم كه به سربات مملوك هاي خود (٤٤ پ) جمله در كوزه ها در هواي گرم آب از چاه مي كشيدند و در زراعت خود مي ريختند. زراعت ايشان آن قدر بود كه حاصل آن هرگز به ده خروار نرسيد. (٥) ماكول ساليانه ايشان همان بود.

ايشان مريد مولانا محمد كاشاني اند، مولانا محمد مريد حضرت خواجه حسن عطار - عطر الله تربته - و خواجه مريد حضرت قطب مسند ارشاد، خواجه بهاء الدين نقشبند ٢٥٥ - قدس سره - با وجود پادشاهيت سلطان ويس خان عمر شريف را بدين نوع گذرانيده (٦). مير خدايداد در زمان اين خان دولتمند به مكه رفت. مشهور در (٧) السنه مغول آن است كه امير خدايداد شش خان را به دست خود، خان ساخته است، اول ايشان خضر خواجه خان مذكور شد و شمع جهان خان و نقش جهان خان و محمد خان و شير محمد خان و آخر ايشان ويس خان. (٨)

ذكر احوال امير خدايداد و رفتن او به مكه و اختتام كار او (٩)

ذكر احوال و نسب خجسته مآل (١٠) امير خدايداد ذكر يافته است. اما در اين فصل از ساير احوال امير و اختتام روزگار شريف (١١) او مذكور مي گردد و مغول در ولايت مير

__________

(١). نت: ساله به شكار صحرايي يافته كه.

(٢). نگ: + تورفان و.

(٣). نت: جان.

(٤). نب: از آب چاه و آب كشيده زراعت خود را آب مي داده / نت: از آب چاه كشيده آب زراعت خود را مي داده.

(٥). نگ: قدر بود كه ارزش آن معادل يك بار خر نمي شد.

(٦). نت: گذرانيد.

(٧). نت: - در.

(٨). نگ: + فصل سي و سوم.

(٩). نگ: - و اختتام كار او.

(١٠). نگ: - و نسب خجسته مآل.

(١١). نگ: - شريف.

متفق اند سيرت شريف و معامله امارتش بر صحت اعتقاد مغول دال است. از ثقات مغول و از پدرم - نور الله مضجعه - و اعمامم (١) - تغمدهم الله بغفرانه - ياد دارم كه (٢) ايشان از پدر خود روايت مي كردند كه در اكثر مدت امارت با وجود آنكه ٢٥٦ از بيست و چهار هزار خانه وار در ملازمت مير كم نشده است. (٣) امارت مير قبل از سنه خمس و ستين و سبعمايه (٤) ٢٥٧ بوده و رفتن او به مكه قبل از سنه خمسين و ثمانمايه (٥) ٢٥٨ بوده است. مدت نود سال ٢٥٩ امارت كرده، تمام كاشغر و ياركند و ختن و آقسو و باي و كوسن (٦) مستقبل به مير بوده است. با وجود اين ايشان صاحب (٧) گله نبوده است بلكه اكثر اوقات اسب سواري نمي داشته اند. هرگاه كه كوچ مي شد، نزديكان ايشان مراكب آورده ايشان را مي كوچانيدند (٤٥ ر) و در لشكرها چنين بوده است، اين حاصل امارت به خرج اسير خلاص ساختن مي رفته است. (٨) در آن از منه مغول علي الدوام تركستان و شاش و اندجان را مي تاخته (٩) است و مسلمانان را به اسيري مي برده (١٠)، ميرزا مغول آن اسار را مي خريده، زاد و راحله داده روان مي كرده است (١١). هرچه بود همه صرف اين مي شده است. در هر وقتي چند خرگاه معد بوده است براي اسار و در گوشه خرگاه اسار، امير شب ها آن قدر جا كه تواند نشست و سجده كرد، پرده مي انداخته است و عبادتگاه مير همانجا بوده است. همه اوقات شريف خود را مير به اين گذرانيده است.

از وي خوارق عادات بسيار منقول است، از جمله از خدمت مولانا خواجه احمد استماع داريم (١٢) كه فرمودند كه خواجه زاهد (١٣) كاشغري مرد متورع ٢٦٠ و بزرگ بوده است. مير خدايداد براي حرم خواجه زاهد از مغولستان به نيازمندي (١٤) كس فرستاده اند ٢٦١ و روي مال خواجه زاهد را التماس كرده اند. حرم ايشان را به خاطر

__________

(١). نب: اعمام.

(٢). نگ: + پدر ايشان ٢٤٠٠٠ خانوار را تحت حكومت خود داشت.

(٣). نگ: - ايشان از پدر خود ... است.

(٤). نگ: + هجري ٤ - ١٣٦٣ ميلادي.

(٥). نگ: + هجري ٧ - ١٤٤٦ ميلادي.

(٦). نگ: كوچر.

(٧). نگ: دولتمند.

(٨). نت: ساختن متررقبه است.

(٩). نت: مي ساخته.

(١٠). نت: برده.

(١١). نت: - است.

(١٢). نت: دارم.

(١٣). نت: - زاهد.

(١٤). نت: نياز.

رسيده است كه روي مال خواجه را به مغولستان به مغولي فرستادن مناسب نيست و حيف است، روي مال ٢٦٢ ديگري فرستاده اند. چون آن روي مال را به مير آوردند روي مال را به تبرك به روي ماليده اند، همان لحظه به آن شخص داده اند و گفته اند كه اگر اين تحقيق روي مال خواجه زاهد باشد مرا به اين چنين روي مال احتياج نيست، برگردانيده داده اند. آن شخص باز روي مال را به حرم خواجه برده داده است. حرم خواجه تعجب ها كرده و آن را به خواجه زاهد گفته است. خواجه زاهد حرم خود را عتاب فرموده اند، گفته كه مير از اين طايفه ٢٦٣ است، چرا چنين كردي؟ خواجه، روي مال خود را فرستاده اند.

چون آن شخص روي مال را به مير رسانيد، مير روي مال گرفته به روي ماليده گفته اند، آري عين روي مال خواجه است و مرا به خواجه همين اعتقاد است. مقصود كه از امير خوارق عادات بسيار منقول است.

بالجمله چون سن شريف مير به نود و هفت رسيد (٤٥ پ) و كبر سن ايشان را دريافت، ايشان را داعيه حج بسيار شد، هرچند از ويس خان رخصت طلبيد ميسر نشد.

مير خفيه به ميرزا الوغ بيگ كس فرستاد كه ميرزا بيايد من مغول را ويران ساخته به وي سپارم. چون ميرزا الوغ بيگ را ضرر بسيار از مغول مي رسيد هميشه در صدد قلع مغول مي بود. في الحال سوار شد (١) چون به حدود چو ٢٦٤ رسيد كه يكي از مواضع (٢) مشهوره مغولستان است، مير گريخته پيش ميرزا الوغ بيگ رفته و الوس مغول هر كس به طرفي متفرق شدند. چون مير پيش ميرزا الوغ بيگ رسيد به ميرزا گفت مقصود من همين بود كه اجازات حج نمي دادند، (٣) به اين بهانه آمدم. اكنون مصلحت نيست كه از اين پيش رفته شود. ميرزا الوغ بيگ از همان جا برگشت. به مير خدايداد تعظيم و توقير بسيار كرد. چون به سمرقند رسيدند، ميرزا الوغ بيگ از مير التماس نمود كه توره ٢٦٥ چنگيزي را هيچ كس مثل شما نمي داند، همه قواعد او را به ما بگوييد كه ما را در كليات امور به آن احتياج است. مير گفته است كه ما توره چنگيزي را بد گفته ترك همه كرده به شريعت آمده ايم، اگر توره چنگيزي نيك بوده است ميرزا با وجود دانشمندي شرع را گذاشته مقيد توره

__________

(١). نگ: + و عازم مغولستان شد.

(٢). نگ: شهرهاي.

(٣). نگ: اجازه رفتن به مكه نمي دادند.

مي شده اند، پس توره را به ميرزا آموخته برگرديم. ميرزا از اين سخن منفعل شدند، مير توره را نياموخته است.

القصه، مير به مكه رفتند. وقتي پدرم - برد الله مضجعه - (١) به خراسان رفت كه آن به شرح در دفتر ثاني مذكور است، در خراسان يكي از امراي سلطان حسين ميرزا، سلطان علي برلاس نام مردي پير، قريب صد سال حيات او بود و پيش ميرزا بسيار معتبر بود.

پدرم از اجداد و احوال وي پرسيد، گفت پدرم شاه حسين برلاس نام داشت، از برلاس مغول بود. مير خدايداد نام، ميري معتبر از مغولستان همراه شده آمد. چون او اين حكايت گفت، پدرم بيشتر متوجه شد، (٤٦ ر) به شرح تمام از وي استفسار نمود. وي گفت كه من در صغر سن بودم كه مير خدايداد متوجه مكه شد. پدرم به امير همراه شد زيرا كه به امير صورت (٢) ملازمت تمام (٣) داشت. از مغولستان گريخته آمديم، همچنان شهر به شهر مي رفتيم تا به شرف زيارت شريف حرم مكه مشرف شديم. چون (٤) مراجعت كرديم، چند روزه راه آمديم، مير از مدينه پرسيد، گفتند مدينه به طرف ديگر بماند. مير بسيار مغموم شد، گفت من از راه دور و سخت نامحصور آمده ام روضه مطهره رسول خداي را - صلى الله عليه و سلم - طواف ناكرده برگشتن بغايت بعيد است. ٢٦٦

آنچه احمال و اثقال و ملازمان بودند همه را همراه قافله اجازات داد و بر فرزندان و مغولستان مكاتبات و مراسلات و حكايات ارسال داشت، از آن جمله كلام الهي امروز (٥) به دست بنده معد است كه ابا عن جد به اين كمينه رسيده است. در خاندان ما تبرك (٦) آن را نگاه مي داشته اند. بالجمله مير و حرم ايشان جريده متوجه مدينه شدند و عربي را تقبل بسيار كردند كه قلاوزي ٢٦٧ نمايد. پدرم مرا همراه كرده در ملازمت مير روان شديم.

بعد از قطع مسافت بعيد به مدينه رسيديم. مير به طواف روضه مقدسه نبويه - عليه افضل الصلوات - مشرف شد. شب در منزل حقير (٧) نزول كرديم. چون شب شد، در مير تغيري

__________

(١). نگ: وقتي پدرم رحمت خدا بر او باد.

(٢). نگ: - صورت.

(٣). نگ: - تمام.

(٤). نگ: تا حرم شريف مكه را زيارت كرديم چون.

(٥). نگ: از آن جمله يكي از آن نامه ها.

(٦). نگ: ما به دقت.

(٧). نگ: درويشي.

ذكر شهادت ويس خان

پيدا شد. مير، پدرم را كه شاه حسين برلاس است، فرمود كه ختم يس كند، چون پدرم به آيت مثْلهمْ بلي ٢٦٨ رسيد، مير را نفس تمام شد. از اين واقعه حالت عجبي دست داد و حيران مانديم. چون روز شد اشراف مدينه و خلق كثير پيدا شدند و پرسيدند كه اينجا امشب هيچكس وفات كرده باشد؟ خبر داديم همه آمدند و تعزيت رسانيدند و گفتند ما جمعي همه امشب پيغامبر را به خواب ديديم كه پيغامبر گفت كه امشب ما را مهماني رسيده است، از راه دور به زيارت ما آمده است. اينجا امشب وفات كرده و او را پايان قبر امير المومنين عثمان اينجا دفن كنيد و خطي به نوك و عصا (٤٦ پ) كشيدند. چون بيدار شديم، صباح همه آنجا رفتيم، همان خط همانجا كشيده ايستاده، زهي سعادتمند بنده كه بدين نواخت مشرف شده است. همه اشراف مدينه به تعظيم و توقير تمام، مير را در پايان پاي امير المومنين عثمان دفن كردند. شب ديگر حرم مير وفات كردند، ايشان را در جوار امير دفن كردند. چون سلطان علي برلاس سخن را به اينجا رسانيد، پدرم بشاشت بسيار نمود، از جهت بشاشت پرسيد. پدرم گفت كه اين امير خدايداد، جد اعلاي بنده مي شود و سلطان علي برلاس برخاست و با پدرم معانقه كرد و گفت، بر شما حقي ثابت كردم زيرا كه از وفات مير در همه مغولستان هيچ خبر نيست، جهت آن را كه چون مراجعت نموديم، مدت ها در عراق متوطن شديم، آخر در خراسان مانديم. كسي اين خبر به مغولستان نبرد. الحمد لله كه شما را خبر كرديم كه مير را خداي تعالى به اين چنين شرفي مشرف گردانيد و همچنين در روايت بسيار است. چون مير (١) به مكه رفت، منصب امير خدايداد را با پسر بزرگتر، مير محمد شاه، ويس خان مقرر داشت. (٢)

ذكر شهادت ويس خان

بعد ما كه مير خدايداد به مكه رفت و مير محمد شاه به جاي پدر بزرگوار به منصب (٣) پدر جانشين شدند و يك چندي بر اين برآمد، (٤) روزگار ويس خان به سر آمد. شرح آن چنان بود كه ساتوق خان يكي بود از خانان تيموري، چنانكه رسم امير تيمور بود كه يكي

__________

(١). نگ: مشرف گردانيد. روايات مغول حاكي است كه چون مير.

(٢). نگ: + فصل سي و چهارم.

(٣). نگ: + و لقب.

(٤). نگ: - و يك چندي بر اين برآمد.

از خانان را به اسم خاني موسوم مي كردند و او را در محله در درون شهر ديواريست تا حدي محكم مي كردند و در آن جايگاه مي داشتند. اكنون آن محله را در شهر سمرقند، حياط (١) خان ٢٦٩ نام است و محله كلاني است كه هر كدام از آن محله را نام جداگانه است.

حوض بستان خان كه محله خوب مشهور سمرقند است از آن جمله است. بالجمله در آن محله (٤٧ ر) در زمان مير تيمور، يوسورغاتميش خان بود. ٢٧٠ وي در زمان مير تيمور به عراق رفته بود، مرد (٢). بعد از وي سلطان محمود خان را به جاي وي در حياط خان نشاندند. همه مناشير ميرتيمور به نام اين دو خان است، به اين عبارت كه «سويورغاتميش يار سعيد بن تيمور گوركان سوزم». (٣) مقصود كه مناشير ميرزا الوغ بيگ به نام اين ساتوق خان است. ميرزا الوغ بيگ اين ساتوق خان را از حياط خان بيرون آورد و ديگري را به جاي وي به خاني منصوب فرمود و ساتوق خان را به مغولستان فرستاد.

خان در حدود ايسيغ گول در بقابولونگ ٢٧١ بود. از خدمت مولانا خواجه احمد استماع دارم كه مي فرمود خواجه عبدالكريم نام ما را عم زاده بود، پيش ويس خان نيك مقرب بوده است. وي حكايت مي كرد، روز جمعه، پيش از نماز جمعه ويس (٤) خان غسل كرد و سر خود را تراشيد. بعد از آن با من گفت كه سر من به اين صفا به چه لايق است؟

من گفتم به تاج مكلل. گفت، ني، به شهادت لايق است. در همين سخن بوديم كه يكي تاخته آمد ٢٧٢ كه ساتوق خان رسيد. خان في الجمله فرمود (٥) نفير نوازند و خود با پوشيدن جبا (٦) مشغول شد. في الحال آنچه مردم كه نزديك بودند جمع شدند و در مقابله (٧) برآمدند. جوي آبي در ميان بود، چون صفين به هم برآمدند خان خود پيش راند و از آن جوي مي خواست كه اسب جستن كند كه دست اسب بر كنار جوي فرو رفت و اسب به سر درآمد. خان جاقير (٨) نام يكي از اقوام كبقادل بارين، وي ملازم مير محمد شاه بود، تير را بغايت خوب مي انداخت، چنانكه در تمام الوس عديل نداشت. از اين جهت، خان او را از مير محمد شاه طلبيده (٩)، ملازم خود ساخته بود. در اين اثنا كه افتاد، جاقير رسيد،

__________

(١). نب: خياط.

(٢). نگ: - مرد.

(٣). نگ: - به اين عبارت ... سوزم.

(٤). نگ: پيش از خدمت ويس.

(٥). نت: - فرستاده اند و روي مال خواجه ... فرمود.

(٦). نگ: زره.

(٧). نت: مقاتله.

(٨). نت: جاقر.

(٩). نت: طلبيد.

ذكر ويراني ايرازان بعد از شهادت ويس خان

خان را غنيم و ياغي (١) خيال كرد، تير بر تهي گاه خان زد. چون تير بر تهي گاه خورد با پشت غلطيد، جاقير، خان را شناخت و خود را بالاي خان (٤٧ پ) انداخت. ٢٧٣ اين خبر با ساتوق خان رسيد. وي به سر خان فرود آمد، سر خان را در كنار گرفت، رمقي كه باقي بود آن هم تمام شد و الوس مغول ويران شدند و ساتوق خان را منقاد نشدند، نتوانست در مغولستان بود. كاشغر برفت، آنجا قراقول احمد ميرزا كه از نباير امير خدايداد بود، ساتوق خان را مغافصه ٢٧٤ كشت. (٢) عنقريب ميرزا الوغ بيگ لشكر فرستاد و قراقول احمد ميرزا را گرفته به سمرقند برد و او را به اره (٣) دو نيم كردند. (٤)

ذكر ويراني ايرازان بعد از شهادت ويس خان ٢٧٥

بعد از شهادت ويس خان، الوس مغول به هم برآمدند. چون قتل ساتوق خان واقع شد في الجمله تسلي در ميان مردم شد. از ويس خان دو پسر ماند؛ يونس خان و ايسان بوغا خان. (٥) يونس خان كه كلانتر بود سيزده ساله بود. از اختلاف امرا نوعي برآمد كه ايرازان نام بارين و ميراك تركمان كه وي از مردم مير خدايداد بود، اين دو كس از مردم معتبر مير خدايداد بودند. بعد از امير خدايداد پيش پسرش مير محمد شاه بودند. بعد از واقعه ويس خان، اين دو كس از مير محمد شاه به خيل و تبع خود جدا شده با يونس خان ملحق گشته، بنياد فتنه نهادند. همچنين از ساير خلايق به ايشان ملحق شده بودند. چون امرا اكثر جانب ايسان (٦) بوغا خان شدند، آن مردم در مغولستان نتوانستند بود. سي هزار خانوار مغول را ايرازان و ميراك تركمان با يونس خان گرفته (٧) به سمرقند متوجه شدند و ايسان بوغا خان و باقي مغول در مغولستان ماندند. (٨)

__________

(١). نگ: - و ياغي.

(٢). نگ: ساتوق خان را از پاي درآورد.

(٣). نت: - او را پاره پاره.

(٤). نگ: + فصل سي و پنجم.

(٥). نت: - يونس خان ... خان.

(٦). نت: ايشان.

(٧). نب، نت: تركمان يونس خان را گرفته.

(٨). نگ: + فصل سي و ششم.

ذكر رفتن يونس خان و ايرازان به سمرقند پيش ميرزا الوغ بيگ

ذكر رفتن يونس خان و ايرازان به سمرقند پيش ميرزا الوغ بيگ

چون خبر ايرازان بارين و ميراك تركمان را الوغ بيگ ميرزا شنود، از سمرقند به ادرك پيش آمد و مردم مغول را به وعده علوفه اميدوار كرده و گفت هر يك (١) خانوار جدا جدا آمده (٤٨ ر) از قلعه گذشته، نام نويسانند جهت علوفه گرفتن. (٢) هر كس از مغول يك خانوار جدا مي شد و به درون قلعه به اميد علوفه درمي آمده، چون از دروازه ديگر برمي آمد، جمعي در (٣) آن دروازه ايستاده بودند، خاوند خانه را مي كشتند و اهل را اسير مي كردند. هر كس به قلعه مي رفت ديگر خبر وي بازپس نمي آمد، چنانكه در چند روز اين مهم را ميرزا الوغ بيگ به اتمام رسانيد و يونس خان را با خمس غنايم پيش پدرش ميرزا شاهرخ به كش (٤) فرستاد. (٥) خان سيزده ساله بود، چون پيش ميرزا شاهرخ بردند، ميرزا شاهرخ، ميرزا الوغ بيگ جهت خان تخطيه كرد و خان را از سلك اسار جدا ساخته (٦) به صنوف عواطف پدرانه نواخت و به مولانا شرف الدين علي يزدي سپرد (٧) كه از خدمت مولانا كسب فضايل كند و مولانا را به نام خان، معميات ٢٧٦ بسيار است و (٨) اشعار و قصايد نيز به نام خان بسيار دارد از جمله،

بيت: (٩)

اي كه مي گويي كه از ملك خطا خان آمدست خان و مانت باد ويران، خان مگو، جان آمدست (١٠) بالجمله دوازده سال در حجر تربيت خدمت مولانا مي بودند و كسب فضايل چنانكه شايد و بايد كرد تا (١١) خدمت مولانا در حيات بودند، خان همراه مولانا بود. چون مولانا وفات يافت، از يزد به طرف عراق عرب و فارس مسافرت اختيار فرمود. تا بيست و چهار سالگي در خدمت مولانا بود. در چهل و يك سالگي باز در مغولستان پادشاه شد كه عنقريب مشروح خواهد شد، ان شاء الله العزيز. (١٢)

__________

(١). نگ: از سمرقند براي ملاقات با آنها بيرون آمد و پس از رسيدن به نزد آنان، قول تهيه علوفه داده گفت هر يك.

(٢). نگ: + تا يك بار الاغ علوفه بگيرند و درگذرند.

(٣). نت: از.

(٤). نگ: - به كش.

(٥). نت: شاهرخ بيگ فرستاد.

(٦). نگ: - ميرزا الوغ بيگ جهت ... ساخته.

(٧). نت: - سپرد.

(٨). نگ: - معميات بسيار است و.

(٩). نت: - بيت.

(١٠). نگ: - بيت اي كه ... آمدست / نت: - آمدست.

(١١). نت: - خدمت مولانا ... كرد تا.

(١٢). نت: - ان شاء الله العزيز / نگ: + فصل سي و هفتم.

ذكر خانيت ايسان بوغاخان ابن ويس خان بعد از ويراني ايرازان

ذكر توجه مير سيد علي به كاشغر و گرفتن كاشغر

ذكر خانيت ايسان بوغاخان ابن ويس خان بعد از ويراني ايرازان

چون يونس خان را ايرازان و ميراك تركمان، به سمرقند بردند، تمام مغولستان به ايسان بوغا خان قرار گرفت. تمام امرا در خدمت بودند. مهمات خان تمشيت تمام يافت.

امير سيد علي در آن مساعي مجهوده به ظهور رسانيد. چون خان استقرار يافت، مير سيد علي از خان (١) رخصت كاشغر طلب نمود، چه كاشغر چنانچه سابقا مسطور شده است كه خواجه شريف كاشغري كاشغر به الوغ بيگ (٤٨ پ) ميرزا داد و مير سيد احمد را كه پدر امير سيد علي باشد بدرود كرد، (٢) ميرزا الوغ بيگ، مير سلطان ملك دولاداي را به حكومت كاشغر فرستاده بود (٣). بعد از وي حاجي محمد شايسته نامي را نصب فرموده بود. بعد از وي مير محمد برلاس را فرستاده بود. مير سيد علي به عرض رسانيد كه در اين هنگام كه فرصت است به كاشغر متوجه شوم، نوعي سازم كه پايتخت اجداد كه حاليا مدت چهارده (٤) سال شده است كه از دست ما برآمده آن را به دست آرم و اگر تجديد يورت قديم واقع نشود، عار تمام لاحق گردد. خان اجازت فرمود. (٥)

ذكر توجه مير سيد علي به كاشغر و گرفتن كاشغر

در آن ايام اكثر منگالاي سويا (٦) كه مشروح شده است در تحت تصرف دوغلات بود.

از آن جمله اندجان، و اندجان و كاشغر به ديوان سمرقند بازگشته بود. حدود ايسيغ گول جهت انقلابات راه ويران شده بود. ديگر اكثر به دست امراي دوغلات بود. در آن زمان در آقسو و كوسن (٧) و باي، برادر و ابن اعمام (٨) مير سيد علي بودند. مير سيد علي به آقسو درآمد و كوچ در آقسو گذاشت و خود متوجه كاشغر شد. در اين روايات مختلفه استماع افتاده است، وقتي كه مير به آقسو درآمد، ميان برادران كه عادل مومن ميرزا و سيد محمود ميرزا بودند منازعات رفت. آخر الامر، بر همه غالب آمد و به ابناي جنس قتل به قتل بسيار واقع شد. در شرح آن، به اختلاف روايات استماع افتاده، فلاجرم در شرح آن

__________

(١). نت: - خان.

(٢). نت: + و.

(٣). نت: بودند.

(٤). نگ: چهل.

(٥). نگ: + فصل سي و هشتم.

(٦). نگ: سويه.

(٧). نت: كوش.

(٨). نب: تمام.

شروعي برفت. حاصل فحواي روايات آن كه بعد از غالب آمدن بر ابناي جنس متوجه كاشغر شد. هفت هزار كس در ملازمت مير بود. چون به حدود كاشغر رسيدند، از كاشغر حاجي محمد شايسته با سي هزار سوار و پياده به (١) اوچ برخان كه سه فرسخي كاشغر است، براي مقاتله و مقابله (٢) برآمدند، اما در حمله اول مير، روي در انهزام نهادند.

مغول از عقب جغتاي مي رسيد و جغتاي قبل از آنكه مغول دست بر وي نمايد اسلحه را مي انداخت، به زاري مشغول مي شد (٣). از اين جهت (٤٩ ر) اين جنگ را سالاي بيگم نام ماند، يعني مير من باندازم و جنگ سالاي بيگم از مشاهير مصاف هاي آن حدود است و آن تاريخي گشت. مردم كاشغر اهل فرار به قلعه خزيدند (٤). مير در بيرون آنچه يافت به تالان و غارت برد و برگشت. سال ديگر به وقت ارتفاع غلات آمد. كسي بيرون نيارست آمد. حاجي محمد شايسته در قلعه متحصن شده، بيرون كاشغر را تاخت و يكي از قلاع قصبات كاشغر كه حصن حصين بود آلاكو نام، آن را محاصره فرمود، به جنگ گرفت و هر چه بايست كرد و برگشت.

خواجه شريف به سمرقند پيش ميرزا الوغ بيگ رفت، استغاثه برد. در آن ايام كه پيش (٥) ميرزا رفت (٦) روزي پرسيد (٧) كه در كاشغر خران (٨) مي باشند؟ خواجه شريف گفت تا به كاشغر جغتاي آمده، خر (٩) بسيار پيدا شده اند. به اين الحاح و لجاج، خواجه شريف، پير محمد برلاس را به كاشغر آورد. حاجي محمد شايسته را ميرزا الوغ بيگ به سمرقند برد و چون پير محمد برلاس به كاشغر آمد، مردم كاشغر او را پير محمد بنگي (١٠) لقب دادند.

از وي، خود هيچ حسابي نگرفتند (١١). ٢٧٧ خواجه شريف از جغتاي نااميد شد. (١٢)

چون سال سيوم، (١٣) مير باز متوجه كاشغر شد، اهالي كاشغر به خواجه شريف غلو كردند كه دو سال ارتفاعات به تضييع رفت، اگر امسال نيز ضايع گردد، قحط شود.

چون به حدود كاشغر رسيد، اهالي كاشغر پيرمحمد برلاس را بر بسته به

__________

(١). نت: با.

(٢). نب، نت: مقاتله / نگ: براي مقابله.

(٣). نت: شد.

(٤). نب، نت: خريدند.

(٥). نت: - پيش.

(٦). نت: بود.

(٧). ميرزا از وي روزي پرسيد.

(٨). نت: حيران.

(٩). نت: خبر.

(١٠). نت: سگي.

(١١). نب، نت: نگرفته اند.

(١٢). نت: + و.

(١٣). نت: + شد.

استقبال ٢٧٨ مير (١) آمدند. مير خلعت (٢) حيات پير محمد برلاس از وي خلع كرده به كاشغر درآمد، عدل و داد كرد، رعايا را نواخت و متغلبه را گداخت. (٣) بيست و چهار سال حكومت با سزا كرد و آباداني مملكت به حدي رسيد كه تا اين زمان از وي مي گويند و مير در اين مدت، سامان ملك و زراعت و كفايت (٤) مواشي و مراعت را به حدي كرد كه از مير، (٥) سه پسر (٦) و دو دختر ماند. در سهم يك پسر كه محمد حيدر ميرزا كه جد بنده است، صد و هشت هزار (٧) گوسپند رسيد.

بنده از خواجه فخر الدين ارتوجي (٨) كه مرد تجارت مآب تقوي انتساب (٩) و مقبول (٤٩ پ) القول بود، استماع دارم كه گفت، (١٠) مير هر زمستان سه ماه شكار مي كرد. در آن شكارها به غير از سپاهي به كس تكليفي نبود. از سپاهي هم آن قدر كه در سر كار ميري قونالغه ٢٧٩ توانند داد، همراه مي كردند. در اين سه ماه، هر كس را آرد و گوشت در هر منزل از ميري مي دادند. روزي بود كه پانصد گوسپند خرج شدي، فراخور آن، آرد و جو (١١) و كاه به كار مي رفت. بعضي سال سه هزار كس در ملازمت مي بودند كه همه را از اميري قونالغه مي رسيد. مردم قرايات (١٢) ٢٨٠ نزول امير را در قريه خود به آرزو (١٣) مي طلبيدند. چون لشكر نزديك كند (١٤) از فواضل (١٥) قونالغه به ايشان نيز فايده ها مي رسيد (١٦). خواجه فخر الدين گفت كه يكبار كه (١٧) در ده ما كه (١٨) ارتوج ٢٨١ است، نزول فرموده بود، مير (١٩) شكار (٢٠) كه خاصه مير بود، آرد آورده (٢١) به ضعيفه به وعده اجرت نان فرموده است كه پزد كه چون ضعيفه نان پخته است، از شش نان، يك نان گرفته به رسم اجرت. مير شكار (٢٢) گفته كه هيزم و نمك و آرد همه از من، به اين مقدار خدمت كه به من

__________

(١). نت: + بر.

(٢). نگ: بسته به امير تحويل دادند. مير خلعت.

(٣). نگ: - رعايا ... گداخت.

(٤). نت: + و.

(٥). نگ: كه پس از مرگ مير.

(٦). نت: + بود.

(٧). نگ: ١٨٠٠٠٠.

(٨). نگ: - ارتوجي.

(٩). نگ: - تقوي انتساب.

(١٠). نت: + كه.

(١١). نت: فراخور اين جو و آرد.

(١٢). نت: قريات.

(١٣). نت: آرزوي.

(١٤). نت: - كند.

(١٥). نت: قواصل.

(١٦). نت: رسيد.

(١٧). نب، نت: كي.

(١٨). نت: - كه.

(١٩). نب: شير.

(٢٠). نب: مكار.

(٢١). نت: آورد.

(٢٢). نگ: اما وقتي ضعيفه قرص هاي نان را آورد ميرشكار از دادن يكي از آنها به وي خودداري كرده و.

ذكر مخالفت امرا به ايسان بوغاخان و آنچه در آن ايام واقع شده

كردي، چه اجرت مي خواهي؟ نان را نداده است. امير سيد علي سوار شده بودند كه ضعيفه آمد و به اين مذكور دادخواهي كرد. مير، اين مير شكار را طلب كرد، وي نيز به همين سخن اقرار كرد. مير گفت چرا خود نپزي (١) و بر اين فقيره تكليف خدمت كني؟

همان جا ايستاد (٢)، از دكان (٣) آهنگري انبر (٤) آوردند و دندان او را كشيده و بر سرش فرو بردند. مقصود كه سياست و عدالت مير به اين حد بود. خيرات و بقاع خير از مير، الي يومنا، در كاشغر بسيار باقي مانده است و در اين مدت بيست و چهار سال، وقايع بسيار دست داده است كه بعد از اين بقدر وسع و صحت روايات مشروح خواهد شد. (٥)

ذكر مخالفت امرا به ايسان (٦) بوغاخان و آنچه در آن ايام واقع شده

اما چون يونس خان رفت، تمام الوس به (٧) ايسان (٨) بوغا خان انقياد كردند، جمعيت تمام دست داد. چون چند سال بر اين منوال گذشت، خان (٩) از جهت (٥٠ ر) صغر سن (١٠) و جواني در استخفاف امرا سعي مي نمود. تيمور نامي را از قبيله اويغور تورفان (١١) به نيابت برگزيد و از حد اعتدال و تربيت او تجاوز نمود. امرا به رفعت او و استخفاف خود تاب نياوردند. روزي در (١٢) مجلس خان به دست غلبه تيمور را پاره پاره (١٣) كردند و يكبارگي متفرق شدند. خان بغايت هراسان شد، وي نيز فرار نمود.

چون اين خبر در كاشغر به مير سيد علي (١٤) رسيد، مير سيد علي به مغولستان برآمده خان را در آن قياس يافت، با معدودي چند، خان را به آقسو آورد و آقسو را تسليم خان كرد.

اما امراي مغول هر كس كاري پيش گرفت. مير محمد شاه در آت باشي متوطن شد.

بعد از مراسلات (١٥) و عهود به توسط برادر (١٦) زاده اش مير سيد علي، به آقسو پيش خان

__________

(١). نب، نت: نبري.

(٢). نت: ايستاده.

(٣). نب: دوكان.

(٤). نب، نت: انبور.

(٥). نگ: + فصل سي و نهم.

(٦). نب، نت: ايسا.

(٧). نت: - به.

(٨). نت: ايشان.

(٩). نب: خلق.

(١٠). نت: من.

(١١). نب: خرقان.

(١٢). نت: از.

(١٣). نگ: خان، مرد بدبخت، مرد بدبخت را گرفته و پاره.

(١٤). نت: - سيد علي.

(١٥). نت: + را.

(١٦). نب: عهود بيوت برادر.

رفت، تا آخر حيات عزيز و ممكن ٢٨٢ بود. (١) ديگر مير كريم بردي كه وي هم دوغلات بود به طرف اندجان و فرغانه در حد مغولستان در آلابوغا نام موضعي در بالاي پشته قلعه راست كرد كه تا اين زمان اثر آن قلعه ظاهر است و به تاخت و باخت اندجان و مسلمانان مشغول شد.

و مير حق (٢) بردي بيگجك بود، در ايسيغ گول، قوي سوم (٣) نام موضعي است در اينجا قلعه ساخت. (٤) در جزيره ايسيغ گول ٢٨٣ اهل و عيال را در آنجا گذاشت كه از تعرض قاليماق (٥) ايمن باشند و خود به ويران ساختن تركستان و سيرام مشغول شد.

امراء جراس و قوم بارين پيش پسر ايسان تايشي، اماسانجي تايشي به قاليماق ٢٨٤ رفتند (٦) و جمعي ديگر، قالوجي و بلغاجي و قبيله چند كس (٧)، پيش ابوالخير خان به اور (٨) تركستان (٩) رفتند ٢٨٥ و امراي كونجي و چند ديگر در صحاري مغولستان. اختلال و پريشاني تمام روي نمود، اما چون ايسان (١٠) بوغا خان در آقسو استقرار يافت، اول مير محمد شاه آمد (١١) و بعد از آن مردم باز رجوع به خان كردند. خان نيز از كرده پشيمان شده بود، به مردم معامله نيك كرد، چون (٥٠ پ) قوت تمام يافت بار اول به طرف سيرام و تركستان و تاشكند به يكبارگي تاخت برد و ويراني بسيار كرده برگشت. اين تاخت تا قبل از سنه خمس و خمسين و ثمانمايه (١٢) ٢٨٦ بود. (١٣) مرتبه ديگر باز (١٤) به همين دستور تاخت بر سر ولايت برد، سلطان ابو سعيد ميرزا در آن زمان پادشاه ماوراء النهر شده بود. وي خان را تعاقب نمود (١٥) در يانگي (١٦) ٢٨٧ كه كتب تواريخ طراز نوشته رسيد، بي آنكه جنگي واقع شود مغول فرار نموده ميرزا سلطان ابو سعيد باز برگشت به ولايت خود. چون ميرزا سلطان ابوسعيد خراسان را گرفت و به خراسان رفت، ٢٨٨ ايسان (١٧) بوغا خان (١٨) به اندجان رفت. در اندجان ميرزا علي كوچك نام امير (١٩) بود از قبل ميرزا سلطان ابوسعيد، وي قلعه

__________

(١). نت: + كه.

(٢). نت: احق.

(٣). نگ: سوي.

(٤). نت: + و.

(٥). نگ: قالماق.

(٦). نب، نت: رفت.

(٧). نت: ديگر.

(٨). نت: اوزبكستان / نگ: - اور.

(٩). نت: - تركستان.

(١٠). نت: ايسا.

(١١). نگ: + و اظهار اطاعت كرد.

(١٢). نگ: + هجري ١٤٥١.

(١٣). نت: + به.

(١٤). نت: - باز.

(١٥). نت: نموده.

(١٦). نب، نت: مانيكي.

(١٧). نت: ايسا.

(١٨). نت: + باز.

(١٩). نب: پسر.

اندجان را (١) تحصن نمود. كثرت لشكر خان به حدي بود كه قلعه اندجان را به سه صف، حلقه گرفتند و از هر طرف نقب (٢) زدند. قلعه بيرون را گرفتند. در ارك ميرزا علي كوچك ماند. (٣) ٢٨٩ آخر الامر به صلح، مع پيشكش بسيار درآمد. خان تمام ولايت اندجان را اسير كرده برگشت. تا اين زمان از آن مردم كه اسير كرده اند از نسل ايشان در كاشغر و مغول هست. ٢٩٠

چون سلطان ابوسعيد ميرزا اين خبر را شنود از دفع ايسان (٤) بوغا خان عاجز ماند. زيرا اگر (٥) متوجه مغولستان مي شود ايسان (٦) بوغا خان به اقاصي مغولستان مي رود و لشكر سمرقند بدانجا رسيدن ممكن نباشد، چون برگشت وي نيز بر (٧) مي گردد، ٢٩١ علي الاستمرار، در مقابله وي كس (٨) گذاشتن نيز ميسر نيست، جهت آنكه كثرت و قوت ايسان بوغا خان به نوعي نبود كه امرا از عهده (٩) توانند برآمد. ميرزا سلطان (١٠) ابو سعيد را مع هذا داعيه لشكر عراق بود از جهت مزاحمت ايسان (١١) بوغا خان به عراق نمي توانست رفت. پس كس فرستاد به عراق، يونس خان را آورد كه برادر كلان ايسان (١٢) بوغا خان بود كه به طرف عراق افتاده بود، (٥١ ر) آن نيز از پيش مشروح شده است كه عنقريب مذكور خواهد شد، در مقابله ايسان بوغا خان فرستاد كه اين دو برادر به هم درافتند تا حدود ولايت وي ايمن باشد و امراي مغول كه از خان متفرق (١٣) شده بودند و هر كس قلعه راست كرده به خان اطاعت - كما ينبغي - نمي كردند و خان نيز متعرض كار ايشان نمي شد به اميد آنكه شايد باز رجوع به خان كنند.

در آن ايام ابو الخير خان استيلاي تمام در دشت قيچاق داشت. سلاطين جوجي (١٤) نژاد متعرض مي شد، (١٥) جاني بيگ خان و گراي خان از او گريخته به مغولستان آمدند.

ايسان (١٦) بوغا خان ايشان را ترحيب (١٧) تمام نمود و طرف جود (١٨) قوزي باشي ٢٩٢ را به وي

__________

(١). نت: - را.

(٢). نت: نعت.

(٣). نگ: - در ارك ... ماند.

(٤). نت: ايسا.

(٥). نب: كه.

(٦). نت: ايسا.

(٧). نب، نت: - بر.

(٨). نت: - كس.

(٩). نت: + آن.

(١٠). نت: - ميرزا سلطان.

(١١). نت: ايسا.

(١٢). نت: ايسا.

(١٣). نت: منصرف.

(١٤). نت: جرخي.

(١٥). نت: شد.

(١٦). نت: ايسا.

(١٧). نب، نت: ترجيب.

(١٨). نگ: - جود.

ذكر ابتدا خانيت يونس خان

گذاشت كه حد (١) غربي مغولستان است، چون ايشان آنجا مرفه مي بودند، بعد از وفات ابوالخير خان اولوس اوزبك به هم برآمدند، اختلاف بسيار افتاد. اكثر پيش گراي خان و جاني (٢) بيگ خان آمدند، چنانكه كثرت ايشان با دويست هزار كس رسيد و اسم اوزبك (٣) قزاق ٢٩٣ بر ايشان افتاد. ابتداي دولت سلاطين قزاق از سال هشتصد و هفتاد (٤) بود، و الله اعلم، تا نهصد و چهل. (٥) اين مدت قزاق استيلاي تمام داشت. در اكثر اوزبكستان بعد از گراي خان، برندوق خان بود و بعد از برندوق خان (٦) پسر جاني بيگ خان، قاسم خان بود.

وي تمام دشت قيچاق را ضبط نمود و لشكر او زياده از هزار هزار (٧) شد. غالبا بعد از جوجي خان در آن يورت از وي عظيم تر نبوده باشد. بعد از وي پسرش مماش خان بود.

بعد از وي برادرزاده اش طاهر، خان شد. در زمان اين طاهر خان، قزاق ويران شد. بعد از وي برادرش بويلاش (٨)، خان شد، اما قزاق در زمان بويلاش خان بيست هزار مانده بودند.

بعد از سال نهصد و چهل وي نيز نماند. قزاق بالكل مستاصل شد و بالجمله از عهد ايسان (٩) بوغا خان تا زمان رشيد خان ٢٩٤ (٥١ پ) ميان مغول و قزاق دوستي و آشتي بود اما رشيد سلطان (١٠) آن را بينداخت و اين احوال در تذكره رشيد خان مذكور خواهد شد، ان شاء الله (١١) العزيز (١٢).

ذكر ابتدا خانيت يونس خان

سلطان ابوسعيد ميرزا ابن سلطان محمد ميرزا ابن ميرانشاه ميرزا (١٣) ابن امير (١٤) تيمور، بر بني اعمام خود غالب آمد. سمرقند را (١٥) از عبد الله ميرزاي شيرازي گرفت و خراسان را بعد از وفات ميرزا بابر قلندر ٢٩٥ ابن ميرزا بايسنغر ابن ميرزا شاهرخ ابن امير تيمور (١٦) انتزاع نمود، (١٧) و پادشاه عالي شان بود. به ضبط و ربط او در نسل مير تيمور (١٨) پادشاهي

__________

(١). نب، نت: حدي.

(٢). نت: خاني.

(٣). نب: + خان.

(٤). نگ: + ٦٦ - ١٤٦٥.

(٥). نگ: + ٣٤ - ١٥٣٣ ميلادي.

(٦). نت: - و بعد از برندوق خان.

(٧). نت: - هزار.

(٨). نگ: بريلاش.

(٩). نت: ايسا.

(١٠). نت: خان.

(١١). نگ: + فصل چهلم.

(١٢). نگ: - العزيز.

(١٣). نت: - ميرزا.

(١٤). نت: + ميرزا.

(١٥). نت: - را.

(١٦). نب: + را.

(١٧). نگ: + در خراسان.

(١٨). نگ: - و پادشاه ... مير تيمور.

نبود. چون خراسان را گرفت همت عالي او بر استخلاص عراق مصروف مي بود، از جهت تعرض ايسان (١) بوغا خان كه مذكور شده است، (٢) متوجه نمي توانست شد. پس كس فرستاد يونس خان را كه برادر كلان ايسان بوغا خان بود، از عراق آورد و سبب عراق رفتن خان مذكور (٣) شده است و در خراسان در كوشك باغ زاغان ٢٩٦ در يك تخت نشست و طوي هاي پادشاهانه به خان كشيد و عهد و شرط چند و قراردادها كردند. از جمله يكي آن بود (٤) سلطان ابوسعيد ميرزا به خان گفت كه مير تيمور را در اول خروج، امرا گردن اطاعت - كما ينبغي - نمي نهادند و اگر جمع را استيصال (٥) مي فرمود، موجب كسر قوت خود مي شد. امرا گفتند، خاني بايد نصب كرد تا خان را اطاعت كنيم. مير تيمور سويورغاتميش (٦) خان را به خاني نشاند و امرا گردن اطاعت به خان نهادند. مير تيمور خان را نگاه مي داشت و طغرا (٧) و فرامين (٨) تركي به نام او بود. چون او وفات يافت، پسرش سلطان محمود خان را به جاي وي نصب فرمود، بعد از مير تيمور تا زمان ميرزا الوغ بيگ اين امر مرعي مي بود (٩) اما از خاني جز اسمي بيش نبود در اواخر حال، خود خان اكثر در سمرقند بند مي بود. حاليا (١٠) چون نوبت پادشاهي به من رسيد، استقلال (١١) من به حدي شده است كه مرا به خان احتياج نمانده (١٢) است. اكنون من شما را از لباس (٥٢ ر) فقر برون (١٣) آوردم و خلعت پادشاهي پوشانيدم و با يورت اصلي شما را فرستادم. معهود و مشروط آن است كه من بعد بر خلاف اسلاف و خوانين ماضي كه دعوي مي كردند كه (١٤) مير تيمور و دودمان مير تيمور نوكر مااند، ابا عن جد اين دعوي نكنند، زيرا كه اگر چه در (١٥) قديم چنان بود، اما چنان نماند. حاليا من پادشاه بسر (١٦) خودم، ديگري چون دعوي نوكري من كند. اكنون مي بايد شما نام خادم و مخدوم (١٧) را برآريد (١٨) و اسم دوستي را اطلاق كنيد و به طريق خوانين با ميرزايان تيموري نژاد (١٩)

__________

(١). نت: ايسا.

(٢). نت: + و.

(٣). نت: سبب رفتن خان به عراق مذكور.

(٤). نت: بوده است.

(٥). نت: استقبال.

(٦). نب: تيمور و سويوغاتميش / نت: تيمور و سوبوغاتميش.

(٧). نگ: - وطغرا.

(٨). نت: فرايض.

(٩). نب: امرعي بود.

(١٠). نب: غالبا.

(١١). نت: استقبال.

(١٢). نت: نماند.

(١٣). نت: - برون.

(١٤). نت: - كه.

(١٥). نت: از.

(١٦). نت: پسر.

(١٧). نب: مخدومي.

(١٨). نت: - برآريد.

(١٩). نب، نت: نژد / نگ: - نژاد.

ذكر احوال يونس خان بر سبيل تفصيل

ننويسيد بلكه كتابت دوستانه ٢٩٧ مرعي داريد و همچنين من بعد فرزند به فرزند مي بايد كه اين امر مرعي باشد. از اين مقولات قراردادها كردند و يونس خان همه را قبول كرد نمود و بر اين عهد او شرطها (١) را به سوگندان مغلظ موكد كردند و خان را رخصت داد. مغولي كه در آن حدود بود به خان همراه كرده روان كرد. (٢)

ذكر احوال يونس خان بر سبيل تفصيل

اگر چه مجمل ابتداي احوال يونس خان سابقا تسويد يافته است، اما مفصلش اين است كه يونس خان پسر ويس خان ابن شير علي اوغلان ابن محمد خان ابن خضر خواجه خان ابن توغلقتمور خان است. تاريخ ولادت او اگر چه استماع نيفتاده است اما از تاريخ وفات و ايام حيات او مستفاد مي شود كه ولادت او در سنه تسع (٣) و عشر و ثمانمايه (٤) ٢٩٨ بوده باشد؛ و الله اعلم. چون پدرش ويس خان كشته شد، وي به خاني نشست. ميان او و برادرش ايسان (٥) بوغا خان و امرا مخالفت شد. اراذل (٦) قوم سران ايشان، ايرازان و ميراك تركمان، خان را به (٧) جمعي از اوباش (٨) مغول گرفته به سمرقند پيش ميرزا الوغ بيگ بردند. خان در آن زمان سيزده ساله بود. اين ويراني در مغول تاريخي شد، ٢٩٩ الي يومنا از آن سخن (٩) مي گويند، تاريخ هجري در هشتصد و سي و (٥٢ پ) دو بود.

ميرزا الوغ بيگ خان را پيش پدر به آن نوع كه مذكور شده است، ارسال نمود. ميرزا شاهرخ، خان را ترحيب تمام نمود و به مولانا شرف الدين علي يزدي سپرد و مولانا شرف الدين علي يزدي دانشمند متبحر بود و در آن زمان در سمرقند و خراسان و عراق، دانشمندي به فضيلت مولانا نبود. معما در قديم نوعي ديگر بود. اين طرز معما كه حاليا

__________

(١). نت: اين قول عهدها و شرطها.

(٢). نگ: + فصل چهل و يكم.

(٣). نت: - تسع.

(٤). نگ: + هجري ١٤١٦.

(٥). نت: ايسا.

(٦). نگ: - اراذل.

(٧). نت: - به.

(٨). نگ: - اوباش.

(٩). نت: - سخن.

ذكر آمدن يونس خان به مغولستان

در ميان مردم (١) است تدوين خدمت مولانا است و كتاب حلل در اين فن از اوست و صاحب ظفرنامه وي است و شرح قصيده ٣٠٠ برده به لسان تصوف دارد، همانجا هيچ كس از وي بهتر شرحي نكرده باشد (٢). بعد از اينها كتب بسيار دارد كه تفصيل آن موجب تطويل مي شود. مقصود كه وي (٣) بغايت فاضل بوده است. خان دوازده سال پيش وي بوده است. كسب فضايل كرده، چنانكه پيش از وي و بعد از وي مثل وي در ميان خواقين مغول پيدا نشده است.

چون خدمت مولانا وفات (٤) يافته است، خان از يزد به طرف فارس و آذربايجان رفته است و مسافرت باسزا كرده و اكثر به كسب روزگار گذرانيده است، در شيراز توطن اختيار كرده است و به مجلس فضلاي آنجا مي رسيده است و انواع (٥) حرفه ها را - كما ينبغي - ممارست كرده بوده است. چنانكه در شيراز به استاد يونس اشتهار يافته است.

در خلال اين حال ميرزا سلطان ابوسعيد، خراسان را گرفته است و داعيه عراق داشته اما از جهت مزاحمت ايسان (٦) بوغا خان به فرغانه و شاش و تركستان بوده، عراق در تعويق مي ماند. پس ميرزا سلطان ابو سعيد كس فرستاده (٧) خان را از شيراز آورد و به عهود و شرايطي كه مذكور شد به طرف مغولستان برآورد. سن شريف خان در آن زمان چهل و يك بود و تاريخ سال در هشتصد و شصت بوده است. (٨) ٣٠١

ذكر آمدن يونس خان به مغولستان

چنانكه مذكور شده است كه امرا هر كس در مغولستان (٥٣ ر) به جايي خود را محكم كرده بودند. بعد (٩) از مخالفت و قصه (١٠) كشتن تيمور (١١) اويغور، ايسان بوغا خان به آقسو درآمده بود. چون يونس خان به مغولستان برآمد، اول مير كريم بردي به خان ملحق شد. بعد از آن (١٢) كونجي و بعضي از متفرقات مغول به ملازمت خان آمدند. خان (١٣) دختر

__________

(١). نت: مردمان.

(٢). نت: - باشد.

(٣). نت: مي شود كه مقصود وي.

(٤). نت: - وفات.

(٥). نگ: + دانش ها.

(٦). نت: ايسا.

(٧). نت: + و.

(٨). نگ: + فصل چهل و دوم.

(٩). نت: - بعد.

(١٠). نت: قصد.

(١١). نت: + خان.

(١٢). نت: + امراء.

(١٣). نت: - خان.

مير پير حاجي كونجي كه در آن زمان امارت تومان كونجي بدو تعلق بود و استقلال تمام داشت، (١) عقد نكاح بست و نام او ايسان دولت بيگم بود. خان را از وي سه فرزند (٢) شد هر كدامي محلش (٣) به شرح خواهد آمد و امراي بيگجك كه در ايسيغ گول بودند مير پير حق بردي مرده بود، برادر زاده اش مير ابراهيم به جاي وي نشسته، وي نيز آمده به خان ملحق شد. خان را جمعيتي دست داد اما چون امراي مذكور مدت ها شده بود كه به سر خود روزگاري گذرانيده بودند، رعايت آداب خادم مخدومي را چنانكه شايد و بايد به جاي نمي آوردند و خان به همه حال به ايشان مي ساخت.

چون چندين سال بر اين منوال گذشت، خان متوجه كاشغر شد. امير سيد علي در آن زمان بغايت مسن شده بود، چنانكه قوت او در پشت زين قيام را وافي نبود. به ايسان (٤) بوغا خان كس فرستاد و به قلعه كاشغر متحصن شد. ايسان بوغا خان در آن زمان در يلدوز مغولستان كه در حدود شرقي (٥) مي باشد به ايلاق (٦) ٣٠٢ رفته بود، چون اين خبر به ايسان بوغا خان رسيد جمعيت لشكر كرده شصت هزار كس جمع شدند. از يلدوز به يازده روز به كاشغر رسيد. شش هزار كس همراه رسيدند، باقي همه در راه ماندند. مير همراه شده برآمدند. سي هزار كس در ملازمت مير بودند. در خوان سالار، سه سخي كاشغر است به طرف آقسو، مصاف دست داد (٧) در غايت صعوبت. آخر الامر، ظفر ايسان بوغا خان و امير سيد علي را بود. يونس خان گريخته برآمد. اهل و عيال خان همه به دست مير سيد علي افتاد. در آن زمان مهر نگار خانم كه اسن (٥٣ پ) فرزندان يونس خان است از (٨) ايسان دولت بيگم، مرضعه ٣٠٣ بود. مير ايشان را يراق داده از عقب خان بفرستاد.

چون يونس خان به مغولستان برآمد، مردم از وي متفرق شدند، چنانكه خان در مغولستان نتوانست بود. كوچ در مغولستان گذاشته خود متوجه خراسان شد، پيش ميرزا سلطان ابو سعيد رفت. خان چنان خراب حال (٩) شده بود كه هيچ چيز نيافت كه به ميرزا

__________

(١). نب: + خان.

(٢). نگ: پسر.

(٣). نت: مجلس.

(٤). نت: ايسا.

(٥). نت: شراقي.

(٦). نگ: - ايلاق.

(٧). نت: آقسو دست مصاق داد.

(٨). نت: - از.

(٩). نت: + چنان.

ذكر ايالت سانيز ميرزا در كاشغر بعد از وفات پدرش مير سيدعلي و اختتام كارش

پيشكش كند. بويان قلي نام يكي (١) بود كه به خان خدمت نزديك مي كرد. خان با او تملق بسيار نمود كه تو را غلام گفته (٢) به ميرزا پيشكش كنيم. وي راضي شد. خان همان را پيشكش ميرزا كرد و به ميرزا استغاثه نمود كه در آن حدود ولايتي بايد تا مرا في الجمله محل اقامتي تواند بود تا مردم مغول از من اميدوار شوند. ميرزايتي كنت ٣٠٤ را كه از ناحيت اندجان است به خان داده (٣) خان را گسيل كرد. به وقت روان شدن خان، بويان قلي در گريه شد. ميرزا از وي سبب گريه را پرسيد. وي حال خود را چنانكه مذكور شد بيان كرد. ميرزا را ترحم (٤) به حال وي برآمد، او را اسب و يراق داده همراه خان فرستاد.

بالجمله خان باز به مغولستان آمد، مردم متفرقه بار ديگر پيش خان جمع آمدند. در خلال اين احوال مير سيد علي در كاشغر وفات كرده بود. در گنبد مقبره مير سيد علي كه در كاشغر است تاريخ سنه اثني و ستين و ثمانمايه ٣٠٥ نوشته اند. چون وفات كرد، بعد از وفات مير سيد علي، يونس خان را في الجمله رفاهيتي (٥) شد كه مذكور خواهد شد (٦).

ذكر ايالت سانيز ميرزا در كاشغر بعد از وفات پدرش مير سيدعلي و اختتام كارش (٧)

بعد از آنكه مير بناگريز مخلوقات پيش آمد، (٨) از مير دو پسر ماند. اسن ايشان سانيز ميرزا بود و مادر وي از قبيله امراي جراس (٩) بود. ديگر محمد حيدر ميرزا بود، مادر وي اوردن (١٠) سلطان خانيم كه عمه يونس خان بود. به رسم مغول، جانشين مير، فرزند كلان، سانيز ميرزا شد. سانسيز ميرزا مردي بود بغايت متهور و كريم النفس. جهت (٥٤ ر) تعظيم و احترام خانيم و مهر و شفقت در حق برادر خود محمد حيدر ميرزا، كاشغر و يانگي حصار را به خانيم و محمد حيدر (١١) گذاشت و خود ياركند را پايتخت ساخت. اگر چه محمد حيدر ميرزا را عمه زادگي با يونس خان و ايسان بوغا خان، برابر (١٢) و مساوي

__________

(١). نت: بيگي.

(٢). نت: نموده.

(٣). نت: داد.

(٤). نت: ميرزا را اثر رحم.

(٥). نگ: اضطرابي.

(٦). نگ: - كه مذكور خواهد شد / نگ: + فصل چهل و سوم.

(٧). نگ: - و اختتام كارش.

(٨). نگ: - از آنكه ... پيش آمد.

(٩). نب، نت: حراس.

(١٠). نگ: اورون.

(١١). نب: + را.

(١٢). نت: + وي.

ذكر خانيت دوست محمد خان

الطرفين بود، اما مير سيد علي به وقت حيات خود، دختر ايسام بوغا خان، دولت نگار خانيم را براي محمد حيدر ميرزا گرفته بود. از اين سبب محمد حيدر ميرزا به طبقه ايسان بوغا خانيان التجا مي برد.

بعد از وفات مير سيد علي، ايسان (١) بوغا خان عنقريب وفات كرد در تاريخ سنه ست و ستين و ثمانمايه. ٣٠٦ خانيت با پسرش دوست محمد خان قرار يافت، چنانكه مذكور خواهد شد. محمد حيدر ميرزا جهت دامادي توسل به ايسان بوغا خان مي برد، بعد از ايسان بوغا خان به دوست محمد خان توسل جست به خلاف سانيز ميرزا كه با يونس خان التجا برد. از اين جهت محمد حيدر ميرزا نتوانست در كاشغر (٢) بود گريخته به آقسو پيش محمد خان رفت.

سانيز ميرزا (٣) كاشغر را ضبط - كما ينبغي - كرد و عدالت ورزيد، چنانكه زمان او محسود ازمنه سابقه شد. هفت سال بعد از ميرزا سيد علي حكومت كرد. در تاريخ سنه تسع و ستين و ثمانمايه (٤) ٣٠٧ وفات كرد. سبب آن بود كه روزي در شكار از اسب افتاد، پنج چوب گز در (٥) تهي گاه او جراحت كرد. همان جراحت به ناسور (٦) ادا كرده موجب هلاكت شد. چون سانيز ميرزا مرد، اهالي كاشغر، محمد حيدر ميرزا را به كاشغر آوردند.

دوست محمد خان به ياركند رفت. حرم سانيز ميرزا، جمال (٧) آغا را در حباله نكاح آورد و از سانيز ميرزا (٨) دو پسر مانده (٩) بود (١٠)، ميرزا ابوبكر و عمر ميرزا (١١) و يك دختر، خان سلطان خانيم (١٢) نام. خان، فرزندان سانيز ميرزا همراه به آقسو برد و احوال ايشان عنقريب مشروح خواهد شد. (١٣)

ذكر خانيت دوست محمد خان

چون ايسان بوغا خان به مرگ طبيعي مرد، به جاي وي پسرش دوست محمد خان پادشاه شد. هفده ساله بود، جواني از دايره عقلا خارج، اكثر افعال او نه بر قانون عقل

__________

(١). نت: ايسا.

(٢). نت: + نتواند.

(٣). نت: + را.

(٤). نگ: + ٥ - ١٤٦٤.

(٥). نگ: پنج نوك پيكان در.

(٦). نب، نت: ناصور.

(٧). نت: جماك.

(٨). نب: سلطانيم.

(٩). نت: ماند.

(١٠). نگ: و او براي سانيز ميرزا دو پسر آورده بود / نت: - بود.

(١١). نت: + ابابكر.

(١٢). نب: سلطانيم.

(١٣). نگ: + فصل چهل و چهارم.

بود (١)، مع هذا (٢) يك دم هشيار نبودي، مصراع: (٥٤ پ) اي عاقلان كناره كه ديوانه مست شد. (٣) او را ميلي به قلندري بود، خود را و همه امراي خود را نامهاي قلندرانه (٤) گذاشته (٥) بود. خود را شمس ابدال نام نهاده بود و همچنين تمام ملازمان را فلان ابدال و فلان ابدال نام نهاده بود (٦) و بدان نام مي خواند و بغايت سخي بود؛ چنانكه گفته اند، مصراع (٧): به ديوانگي ماند اين داوري، بلكه عين ديوانگي بود. (٨)

هفت سال پادشاهت كرد. در ايام پادشاهت يك لشكر كشيد به ياركند و كاشغر. اول به ياركند آمد و بعد (٩) از وفات سانيز ميرزا، امراي سانيز ميرزا در قلعه را بستند. خان از ايشان حرم سانيز ميرزا طلب نمود، او را فرستادند، فرزندان را نيز طلب نمود. (١٠) فرزند كلان، ميرزا ابابكر را همراه كردند. زياده تعرض نرسانيد و به كاشغر رفت. به وقتي كه خود متوجه ياركند شده بود، محمد حيدر ميرزا را به جهت طلب اهالي كاشغر، به طرف كاشغر روان كرده بود. چون خان آمد، محمد حيدر ميرزا استقبال نمود. خان، محمد حيدر ميرزا را به يانگي (١١) حصار فرستاد و خود به كاشغر رفت و كاشغر را غارت كرد و (١٢) به آقسو رفت. از اين جهت محمد ميرزا رنجيده شد و التجا به يونس خان برد (١٣) كه مشروح خواهد شد. چون دوست محمد خان به آقسو رفت و چندي برآمد، خواهر خودش حسن نگار خانيم را به ميرزا ابابكر داد، اما ميرزا ابابكر از جهت بي اعتدالي خان متوحش بود، آخر الامر گريخته به كاشغر پيش عم بزرگوار، محمد حيدر ميرزا آمد.

متعاقب، خان، حسن نگار خانيم را فرستاد.

بعد از وقايع دوست محمد خان را به يكي از حرم هاي پدر ميلي شده، جهت عقد او از علما رخصت طلبيد، هيچكس رخصت نداد تا هفت كس از علما كشت. آخر الامر مولانا محمد عطار را كه از علماي متبحر درويش برحان بود، (١٤) خان مست و شمشير در

__________

(١). نت: افتاد.

(٢). نگ: - مع هذا.

(٣). نگ: - مصراع ... شد.

(٤). نت: نامها و قلندرانه.

(٥). نت: گذشته.

(٦). نت: - و همچنين ... نهاده بود.

(٧). نت: - مصراع.

(٨). نگ: - چنانكه گفته اند ... بود.

(٩). نت: آمده بعد.

(١٠). نت: + و.

(١١). نت: بابكي.

(١٢). نت: - و.

(١٣). نت: كرد.

(١٤). نگ: - كه از علماي ... بود.

ذكر آمدن يونس خان بار دويم از پيش سلطان ابو سعيد

دست، خدمت مولانا را طلب نمود گفت (١): ملا (٢) مادر سببي (٣) خود را نكاح كنم، روا هست يا ني؟ خدمت مولانا فرمود كه تو را رواست. خان في الحال فرمود نكاح بستند، همان شب زفاف، پدر را (٥٥ ر) به خواب ديد كه مي آمد. اسب سياهي سوار. چون رسيد گفت، اي بدبخت بعد از آنكه از مسلماني ما صد سال گذشته بود، باز برگشتي و كافر شدي؟ تيري زدي بر تهي گاه وي از اسب فرود آمد. دست در ته ديگ ماليد و روي او را سياه ساخت. از هول اين (٤) بيدار شد، نادم و پشيمان. همان لحظه از خانه مادر برآمد و غسل كرد. در تهي گاه وي خله ٣٠٨ ايستاده بود، صباح تب كرد.

مردم به مولانا عطار غلو كردند كه تو فتوي دادي. خان گفت مولانا را (٥) متعرض نشويد، چه من پيش از مولانا، هفت كس كشتم و مولانا را آوردم، ملاي فقير چه كند؟

مولانا فرمود كه من فتوي ندادم، گفتم تو را رواست كه كافري. بالجمله دوست محمد خان را ذات الجنب (٦) شد، در ششم روز وفات كرد. بيست و چهار ساله بود، هفت سال (٧) پادشاهي كرده بود. وفات او در سنه ثلاث و سبعين و ثمانمايه (٨) ٣٠٩ بود. خواجه شريف كاشغري براي او «خوك مرد» (٩) ٣١٠ تاريخ يافته بوده (١٠) است و بعد از وي مردم به هم برآمدند. از وي پسري ماند كبك سلطان اوغلان نام. بعضي از مردم او را گرفته به جانب تورفان و چاليش (١١) ٣١١ رفتند و يونس خان به آقسو آمد، تمام مردم را متصرف شد (١٢).

ذكر آمدن يونس خان بار دويم از پيش سلطان ابو سعيد (١٣)

يونس خان بار دويم كه از پيش ميرزا سلطان ابو سعيد به مغولستان آمد، امراي مغولستان باز همه پيش خان جمع آمدند. در مغولستان في الجمله اوقاتي مي گذشت (١٤) و يتي كند في الجمله محل استقرار وي شد (١٥) اما نتوانست به حدود متعلقه ايسان (١٦) بوغا خان

__________

(١). نگ: دست به نزد مولانا رفت و گفت.

(٢). نگ: - ملا.

(٣). نگ: - سببي.

(٤). نت: + خواب.

(٥). نت: - را.

(٦). نگ: الجمب.

(٧). نت: ساله.

(٨). نگ: + ٩ - ١٤٦٨.

(٩). نگ: + ٩ - ١٤٦٨.

(١٠). نت: بود و.

(١١). نت: حايش.

(١٢). نگ: خان آمد و آقسو را متصرف شد / نگ: + فصل چهل و پنجم.

(١٣). نب، نت: + سلطان.

(١٤). نت: گذشت.

(١٥). نب، نت: استقراري شد.

(١٦). نت: ايسا.

مداخلت نمود. چون ايسان بوغا خان (١) و مير سيد علي مردند (٢) و پادشاهت به دوست محمد خان رسيد و (٣) ميان محمد حيدر ميرزا و سانيز ميرزا في الجمله نقاري واقع شد، چنانكه مذكور شده است و محمد حيدر ميرزا به آقسو پيش دوست محمد خان رفت و سانيز ميرزا به جانب يونس خان التجا برد، خان را في الجمله قوتي حاصل شد. در آن ايام چند مرتبه يونس خان به كاشغر درآمد اما امراي مغولستان (٥٥ پ) در كاشغر نمي ايستادند (٤). خان ناچار شده مي برآمد. چند مرتبه به اين صورت واقع شد. تفصيل اين مجمل بعد از آنكه به اختلاف روايات استماع افتاده، تطويل تمام هم دارد. مخلص آن است كه يونس خان هميشه در آرزوي شهر و ديار مي بود، اما امرا و لشكر مغول از شهر گريزان مي بودند. از اين جهت خان هميشه در مغولستان اوقاتي (٥) مي گذرانيد. چون سانيز ميرزا نيز مرد، محمد حيدر ميرزا نيز با يونس خان توسل جست. در خلال اين حال دوست محمد خان مرد. يونس خان به آقسو درآمد، تمام مردم دوست محمد خان را متصرف شد. پسر دوست محمد خان، كبك (٦) سلطان اوغلان را بعضي از دولتخواهان گرفته به طرف تورفان گريختند.

اما يونس خان مي خواست كه در آقسو باشد، چه نسبت به مغولستان، آقسو، به شهر شباهتي دارد. ٣١٢ اما ملاحظه نموده از اطوار مغول چنان معلوم شد كه اگر چندي برآيد، مردم رجوع با كبك سلطان اوغلان خواهند كرد. خان ناچار شده تمام مردم (٧) را گرفته به مغولستان بر (٨) آمد. در آن زمان اماسانجي تايشي كه پسر ايسان تايشي بود كه ذكر او در شرح احوال ويس (٩) خان مذكور شد، به مغولستان درآمد. سبب آن بود كه چنانكه مذكور شده است، ايسان تايشي مختوم خانيم را كه خواهر ويس خان بود به فداي جان خان گرفت. از مختوم خانيم دو پسر و يك دختر شد. ويس خان به وقتي كه مخدوم خانيم را مي داد، داماد خود را مسلمان ساخته، خانيم به عقد مسلماني نكاح بسته بود. خانيم تبع (١٠) خود را مسلمان ساخته اين دو پسر خود را ابراهيم و الياس نام نهاده بود و دختر

__________

(١). نت: - مداخلت ... بوغا خان.

(٢). نب، نت: مرد.

(٣). نت: رسيده است و.

(٤). نت: نه ايستادند.

(٥). نت: اقامتي.

(٦). نب، نت: كبيك.

(٧). نت: مغول.

(٨). نت: در.

(٩). نت: اويس.

(١٠). نت: تيغ.

ذكر وقايعي كه بعد از مردن دوست محمدخان و استيلا يافتن يونس خان واقع شده و كشتن بروج اوغلان ابن ابو الخير خان اوزبك

خود را به قادر بردي ميرزا كه ابن مير كريم بردي مذكور باشد داده بود. مقصود از جهت مسلماني ميان اونگ و الياس اونگ و اماسانجي تايشي محاربات رفت. در زبان قاليماق، خانزاده را اونگ مي گويند. (١) اماسانجي تايشي از ايشان گريخته به مغولستان آمد با سيصد هزار كس و مشهور آن است كه هژده بار صد هزار كس به ابراهيم اونگ و الياس اونگ ماندند. آخر الامر ميان آن دو و ميان (٢) خان (٥٦ ر) قاليماق عداوت ها شد. از خان قاليماق گريخته به حدود خطاي درآمدند با چهل (٣) هزار كس. ويراني ايشان، ميان برادران قبل از وفات دوست محمد خان بود. وفات دوست محمد خان در هشتصد و هفتاد و سه بوده و گريختن ابراهيم اونگ و الياس اونگ و به خطاي درآمدن غالبا قبل از نهصد و ده بود. ٣١٣ اين هر دو در خطاي مردند و از ابراهيم پسري مانده بابولاي نام، حاليا در آن حدود هستند و نام آن قوم همين بابولاي شده است و منصور خان به غزات خطاي رفته بود، در آن غزات به آن جماعت محاربات كرده است. شرح آن در ذكر منصور خان عنقريب خواهد آمد.

اما (٤) اماسانجي تايشي از ابراهيم اونگ و الياس اونگ جدا شده به مغولستان در (٥) آمده بود (٦)، در حدود آب ايله مصاف اتفاق افتاد، شكست بر جانب يونس خان بود. جمع كثير از امراي مغول در آن جنگ شهيد شدند. چون ارسرلاي (٧)؟ قاليماق شد (٨) و تمام الوس مغول به طرف تركستان رفتند، در حدود تركستان در لب آب سيحون، قراتوقاي (٩) ٣١٤ نام موضعي بود در آنجا زمستان به سر مي بردند، بروج اوغلان تاخت به سر مردم مغول (١٠) آورد چنانكه به شرح خواهد آمد. (١١)

ذكر وقايعي كه بعد از مردن دوست محمدخان و استيلا يافتن يونس خان واقع شده و كشتن بروج اوغلان ابن ابو الخير خان اوزبك

در تاريخ هشتصد و پنجاه و پنج در يورت جوجي خان ابن چنگيز خان كه دشت قپچاق عبارت از وي است، از نسل جوجي، ابوالخير خان پادشاه بود. در آن يورت در آن

__________

(١). نت: - و اما سانجي تايشي ... مي گويند.

(٢). نب، نت: الامر او و ميان.

(٣). نگ: ده.

(٤). نت: - اما.

(٥). نت: بر.

(٦). نت: - بود.

(٧). نت: استرلاي.

(٨). نت: - شد / نگ: - چون ... شد.

(٩). نت: قراتوي.

(١٠). نت: + بر.

(١١). نگ: + فصل چهل و ششم.

زمان از وي پادشاهي عظيم تر نبود. بعد از وفات وي ٣١٥ مردم او روي در (١) انحطاط آورده و خلق كثير به گراي خان و جاني بيگ خان قزاق كه مذكور شده است ملحق گشته بودند. ميان گراي خان و جاني بيگ خان و فرزندان ابوالخير خان عداوت قديم عظيم مي بوده و از اين جهت فرزندان ابوالخير خان را (٢) بر خوانين مغول نيز عداوت شد، چه خوانين (٣) مغول مربي گراي خان و جاني بيگ خان بودند. بعد از ابوالخير خان مردم او بر سر پسر بزرگتر، بروج اوغلان (٤) ٣١٦ جمع شده بودند. چون گراي خان و جاني بيگ خان (٥) (٥٦ پ) قوت تمام گرفته بودند و اين بروج اوغلان از ايشان دوري مي جست، در حدود تركستان مي بود.

چون خبر آمدن مغول را تركستان شنود، بعد از تحقيق كردن كه يونس خان در قراتوقاي (٦) است، وي ايلغار به سر اردوي خان كرد. قضا را آن روز تمام خلايق به شكار به (٧) آن طرف آب سيحون گذشته بودند از روي يخ. چاشتگاه بود بروج اوغلان رسيد، اردوي خان خالي. تمام لشكر او بيست (٨) هزار بودند و مغول در آن زمان شصت هزار خانه وار بود. فرود آمدند، هر كس به خانه بي خداوند خانه (٩) شد و بروج اوغلان در اردوي خان نزول فرمود. به اخذ اموال و تحقيق آن مشغول شد و هر كس در خانه بدين مهم اشتغال مي نمودند.

يونس خان در شكار بود كه به خان اين خبر رسيد. خان شكار را گذاشت و متوجه اردو شد و به جمع ساختن لشكر مقيد نشد. چون به كنار آب رسيدند، آب يخ بسته بود و اردوي خان در كنار آب بود. چون خان رسيد، خان خود نفير مي توانست نواخت، چنانكه هيچ كس در آن زمان مقدار خان نفير نمي توانست نواخت. همه مردم آواز نفير خان (١٠) را (١١) مي شناختند. خان با شش كس كه يكي از آن شش توغچي بود رسيد. خود نفير كشيده از آب (١٢) تاخته گذشت. هر اوزبكي كه به خانه (١٣) فرود آمده بود، زنان او را

__________

(١). نت: - در.

(٢). نب: - عداوت قديم ... را.

(٣). نت: خواتين.

(٤). نب: - مردم او بر سر ... اوغلان.

(٥). نت: - بودند بعد از ... خان.

(٦). نت: قراتوي.

(٧). نت: - به.

(٨). نت: دويست.

(٩). نت: - خانه.

(١٠). نت: مردم نفير آواز خان.

(١١). نب، نت: دا.

(١٢). نت: آب گذشته / نگ: يخ.

(١٣). نت: خان.

ذكر واقعه شيخ جمال و دربند افتادن خان به دست او

همانجا فرو گرفتند. بروج اوغلان چون آواز نفير شنيد و شش كس و توغ ديد برخاست كه بر اسب سوار شود. اخته جي او را مع اسب، همانجا دهان (١) ٣١٧ فرو گرفته بودند و از خانه، زنان به درآمدند و بروج اوغلان را فرو گرفتند. در اين حال خان رسيد و فرمود كه سر او را بريدند و بر سر نيزه كردند. از آن بيست هزار كس اوزبك، كم كسي خلاص شد.

خان مظفر و منصور در اردو نزول فرمود. چون فردا لشكر جمع شد، بر كوچ وي رفتند.

چندين تعاقب نمودند، هر كس از سلاطين ابوالخير خان كه مانده بود به تمام متفرق شدند.

ذكر ايشان عليحده بعد از اين در هر محل خواهد آمد. (٢) (٥٧ ر)

ذكر واقعه شيخ جمال و دربند افتادن خان به دست او (٣)

چون آن زمستان را در قراتوقاي گذرانيدند، بهار به طرف تاشكند آمدند. در تاشكند اميري بود از امراي ميرزا سلطان ابوسعيد، شيخ جمال خرنام. در آن زمان سلطان ابو سعيد ميرزا در عراق مرده بود ٣١٨ و پادشاهت خراسان به سلطان حسين ميرزا قرار يافته بود و پادشاهت سمرقند به سلطان احمد ميرزا ابن سلطان ابو سعيد ميرزا مقرر شده بود و حصار و قندوز و بدخشان به ميرزا سلطان محمود ابن سلطان ابو سعيد ميرزا بود و پادشاهت اندجان و ولايت فرغانه به ميرزا عمر شيخ ابن ميرزا سلطان ابو سعيد بود و اين هر سه ميرزا را (٤) يونس خان داماد ساخته بود و شرح هر كدامي در محلش (٥) مذكور خواهد شد. بالجمله اين شيخ جمال خر، اميري بود از امراي سلطان ابو سعيد ميرزا در تاشكند (٦) حاكم بود و به ميرزا سلطان احمد و سمرقند خود را متعلق مي داشت، اما - كما ينبغي - اطاعت نمي كرد. خان به حدود تاشكند آمدند، چون به علت قحطي جو ٣١٩ به طرف مغولستان نمي شد رفت. جهت قاليماق و اماسانجي تايشي، چون (٧) به حدود تاشكند آمدند (٨) به اعتماد ايلي ميان خان و ميرزايان مذكور پدر و فرزند (٩) درآمد و شد (١٠) با

__________

(١). نب، نت: دا.

(٢). نگ: + فصل چهل و هفتم.

(٣). نت: - ذكر واقعه ... او.

(٤). نت: - را.

(٥). نت: مجلس.

(٦). نت: + تا.

(٧). نگ: - جهت قاليماق ... چون.

(٨). نت: - چون به علت ... تاشكند آمدند.

(٩). نب، نت: فرو.

(١٠). نگ: - به اعتماد ... آمد و شد.

يك ديگر هيچ ترددي نداشتند ٣٢٠ خان بي تردد به حدود تاشكند آمد و مردم مغول كه در ملازمت خان بودند به خفيه كس پيش شيخ جمال خر فرستادند متضمن مخالفت خان. وي بعد از تاكيدات متوجه خان شد، يعني خان را ملازمت مي كنم. چون شيخ جمال خر نزديك اردو (١) رسيد، (٢) مردمي كه پيش خان بودند همه پيش وي (٣) رفتند. خان تنها ماند. خان از هر كس مي پرسيد كه اين مردم كجا مي روند، جواب مي گويند و از پيش مير (٤) شيخ جمال مي روند. شيخ جمال خر نزديك نقاره خان و توغ خان (٥) آمد، سوار ايستاد. در پيش خان هيچ كس نبود. فرستاد، خان را گرفت بلكه همين ملازمان، خان را گرفتند. شيخ جمال، (٥٧ پ) خان را اين چنين آسان گرفت و در بند كشيد يك سال در بند بود و تمام الوس مغول به شيخ جمال بود. حرم خان كه مادر فرزندان خان بود ايسان دولت بيگم كه سابقا مذكور شد كه مادر مهرنگار خانيم (٦) كه به سلطان احمد ميرزا در آن زمان داده بودند و قتلق نگار خانيم كه به ميرزا عمر شيخ داده اند، اين ايسان دولت بيگم را مادر اين (٧) دو خانيم بود، شيخ جمال خر به يكي از مردم معتبر خود بخشيد. چون اين خبر را با بيگم گفتند، هيچ جزع نكرد، بلكه رضا شد و آن شخص خواجه كلان نام داشت، با وي رضاي بيگم را گفتند، بسيار خوش شد. بيگاه آمد، ملازمان او بيرون ايستادند. (٨) وي خود درون درآمد (٩) و پيش از آن بيگم به داهان (١٠) مقرر كرده بود، داهان درها (١١) محكم بستند. چون بيگم معلوم كرد كه داهان درها را بستند. بيگم و داهان جستند، خواجه كلان را فرو گرفتند، به زخم گزلك خواجه كلان را كشتند. صباح كشته او را بيرون انداختند، چون مردم مرده را ديدند به شيخ جمال خر رفته گفتند (١٢). شيخ جمال كس فرستاد از بيگم پرسيد. بيگم گفت من حرم سلطان يونس خان باشم، شيخ جمال مرا با ديگري مي بخشد، اين در شرع و مسلماني روا باشد (١٣)؟ من او را كشتم تا شيخ جمال

__________

(١). نگ: - اردو.

(٢). نت: نزديك او رسد.

(٣). نت: پيش و از.

(٤). نت: - مير.

(٥). نت: نزديك بقارت وقوع خان.

(٦). نت: + را.

(٧). نت: مادرين.

(٨). نگ: - ملازمان ... ايستادند.

(٩). نگ: + و دهان او را ديد كه بيرون ايستاده اند.

(١٠). نت: دهان.

(١١). نت: + را.

(١٢). نت: گفته اند.

(١٣). نت، نگ: نباشد.

گفتار در وقايعي كه بعد از قتل شيخ جمال خر واقع شده است در ميان يونس خان و پادشاهان ماوراء النهر بر سبيل اجمال

خر مرا نيز كشد. شيخ جمال هزار آفرين و رحمت گفت، اعزاز و اكرام كرد و پيش خان فرستاد.

چون سالي از بند خان گذشت، امير عبد القدوس كه برادرزاده مير كريم بردي دوغلات به اتفاق جمعي بر سر شيخ جمال خر ريختند، او را كشتند و سر او را پيش خان (١) آوردند. خان را از بند خلاص كردند و تمام امراي مغول كه پيش شيخ جمال رفته بودند، پيش خان آمدند و به خان عرضه داشت كردند كه سبب مخالفت به خان از جهت آن است كه خان ما را به شهر و ولايت سعي مي نمايد و ما را در شهر و ولايت بودن بغايت مستكره (٢) است. خان نيز توبه كرد كه من بعد آرزوي شهر و ولايت نكند (٣). (٥٨ ر) و اين وقايع را، مصراع (٤): آمد (٥) سر خر گرفته عبد القدوس، تاريخ يافته اند و اين به طريق تعميه است كه سر خر را كه حرف خ باشد عبد القدوس گيرد، تاريخ (٦) مي شود. ٣٢١

در خلال اين احوال قاليماق باز با يورت رفته بود و مغولستان خالي مانده، خان مردم مغول را كوچانيده به مغولستان برآمد (٧).

گفتار در وقايعي كه بعد از قتل شيخ جمال خر واقع شده است در ميان يونس خان و پادشاهان ماوراء النهر بر سبيل اجمال

چون خان بر سرير خاني باز متمكن شد، مردم مغول (٨) و امراي او همه از خان عهد ستانيدند كه من بعد خان تكليف شهر و ولايت به ايشان نكند (٩) كه اين همه فتنه و آزار مغول از خان به جهت همين (١٠) بود. خان نيز ناچار رضا داد و به مغولستان كه از قاليماق خالي شده بود (١١) برآمد (١٢)، چند سال در مغولستان مي بود (١٣) هيچ هواي شهر و ديار نكرد تا مردم الوس مغول به خان نيك گردن نهادند.

__________

(١). نت: - خان.

(٢). نت: مسكره.

(٣). نت: نكنند.

(٤). نت: - مصراع.

(٥). نگ: - مصرع: آمد.

(٦). نگ: + ٧٨٧ ٣ - ١٤٧٢.

(٧). نت: آمده / نگ: + فصل چهل و هشتم.

(٨). نت: + را.

(٩). نت: ولايت با ايسان نكند.

(١٠). نت: حين.

(١١). نت: خان نيز ناچار وعده داده بود به مغولستان.

(١٢). نب: - برآمد / نت: + اما سانجي تايشي و قاليماق باز به جاي خود رفته بودند و به مغولستان از قاليماق خالي شده بود.

(١٣). نت: بود.

محمد حيدر ميرزا در كاشغر مي بود (١) و اطاعت خان را به واجبي مي كرد، خان نيز مهر خانيت را بر حال او مرعي مي داشت و به شفقت پدرانه او را مي نواخت. در مغولستان و (٢) كاشغر، رفاهيت تمام بود.

بعد از آمدن خان به ملازمت (٣)، كبك (٤) سلطان اوغلان ابن دوست محمد خان كه به طرف طرفان گريخته بود، ملازمان او (٥)، او را كشتند و سرش را پيش خان آوردند. خان به جهت برادر، هرچند كه دشمن بود عزا داشت و كشندگان او را قصاص فرمود. ديگر از هيچ طرف به خان منازعي نماند (٦). به وقتي كه بروج اوغلان را كشت، فرزند كلان مهر نگار خانيم را به (٧) سلطان احمد ميرزا ابن سلطان ابو سعيد ميرزا فرستاد، فرمود كه سلطان ابو سعيد ميرزا دشمني را از ميان مغول و جغتاي به دوستي آورد. من اين دوستي را به خويشي مي آرم. مرا دختري كه شود با پسران (٨) ميرزا ابو سعيد مي دهم. مهر نگار خانيم در (٩) حرم ميرزا سلطان احمد بود تا آخر حيات ميرزا سلطان احمد. شرح احوال خانيم در دفتر دويم (٥٨ پ) از اين تاريخ خواهد آمد.

چون خان به مغولستان بعد از قتل شيخ جمال خر (١٠) برآمد، قتلق نگار خانيم را كه از مهر نگار خانيم خردتر بود در هشتصد و هشتاد به عمر شيخ ميرزا ابن سلطان ابو سعيد ميرزا داد و ميان خان و عمر شيخ ميرزا مصادقت به نوعي بود كه كم پدر فرزندي را آن نوع مصادقت دست دهد. عمر شيخ ميرزا (١١) بارها به مغولستان مي رفت (١٢)، يك ماه و دو ماه آنجا مي بود و گاهي خان را مي آورد به اندجان و خان يك ماه و دو ماه در خانه ميرزا عمر شيخ (١٣) مي بود. در آن ايام خان را ترغيب بسيار كرد (١٤) كه به سمرقند رود و پادشاهت سمرقند را از ميرزا سلطان احمد كه داماد كلان خان باشد گرفته به ميرزا عمر شيخ دهد.

اما خان راضي نمي بود (١٥). چون اين خيال ميرزا عمر شيخ، سلطان احمد مي شنود، از پي

__________

(١). نت: - مي بود.

(٢). نت: - و.

(٣). نگ: - به ملازمت.

(٤). نب، نت: كبيك.

(٥). نت: - او.

(٦). نت: نبود.

(٧). نت: بر.

(٨). نت: - احمد ميرزا ابن ... با پسران.

(٩). نت: از.

(١٠). نت: - خر.

(١١). نت: - مصادقت ... ميرزا.

(١٢). نت: رفت و.

(١٣). نت: عمر شيخ ميرزا.

(١٤). نت: - كرد.

(١٥). نت: نبود.

دفع عمر شيخ ميرزا، (١) داعيه لشكر مي نموده (٢)، عمر شيخ ميرزا (٣) التجا به خان مي برد.

خان مي آمد و به خان بعضي از ولايت خود را مي داد. سلطان احمد ميرزا از اين جهت تعرض نمي توانست كرد و چند مرتبه اين صورت برآمد. او در اواخر حال چنان شد كه خان هر زمستان به اندجان مي درآمد و همه الوس مغول در مغولستان مي ماندند و خان با مردمي كه اهل خدمت بودند به اندجان مي درآمدند و عمر شيخ ميرزا از ولايت خود كه مختار خان بود به خان مي داد، چون بهار مي شد (٤)، خان باز به مغولستان مي برآمد، ميرزا با ولايت خود را متصرف مي شد. يكبارگي ميرزا عمر شيخ از جهت توهم برادر كلان ميرزا سلطان احمد، يونس خان را طلبيد و اخسي را به خان داد. خان در اخسي قشلاق انداخت. چون اين خبر به سلطان احمد ميرزا رسيد، سلطان احمد ميرزا فسخ تعرض كرد. چون عمر شيخ ميرزا را خاطر از تعرض ميرزا سلطان احمد جمع شد، بودن خان را در اخسي گران مي داشت، چه اخسي اعظم بلاد فرغانه بلكه ام البلاد فرغانه است. از اين جهت به خان ياغي شد. در سر پل (٥٩ ر) تكاسگروتكو (٥) ٣٢٢ جنگ شده خان هر چند نصيحت كرد به ميرزا سودمند نبود. آخر جنگ در پيوستند. شكست بر جانب (٦) ميرزا افتاد. ميرزا را گرفته پيش خان مي آوردند، ميرزا را (٧) بسته بودند. (٨) خان برخاست و پيش (٩) و از آمده دست ميرزا گشاده (١٠)، همان لحظه ميرزا انعامات كرده فرستاد، كه مردم تو ويران نشوند زود برو و من نيز (١١) متعاقب به خانه تو مي روم. چون عمر شيخ ميرزا به اندجان رفت، خان الوس مغول را اجازت داد كه به مغولستان برآيند و خود مع كوچ و معدود چند به اندجان رفت. دو ماه در خانه ميرزا عمر شيخ مهمان بود، هيچ كلفت در ميان نشد. ٣٢٣

يك بار ديگر خان را ميرزا طلبيده آورد و مرغينان را داد. خان در مرغينان بود كه حضرت قطب دايره ارشاد و قبله رشاد مقبول اله خواجه ناصر الدين عبيد الله - قدس

__________

(١). نب، نت: + مي شده.

(٢). نب، نت: - مي نموده.

(٣). نت: + مي شده.

(٤). نت: شد.

(٥). نت: تكاسكووتكو.

(٦). نت: برخاست.

(٧). نت: + بر.

(٨). نت: + و.

(٩). نب: - پيش.

(١٠). نت: گشاد.

(١١). نت: + به خانه.

ذكر ايالت محمد حيدر ميرزا در كاشغر

سره - با مرغينان آمدند كه ميان خان و عمر شيخ ميرزا و سلطان احمد ميرزا آشتي دهد (١).

من از ناقلان مقبول القول به تواتر استماع دارم كه حضرت ايشان - قدس سره - چون به نزديك مرغينان رسيدند تمام مغول و خلايق به استقبال ايشان بيرون آمدند. مغولان از غايت تعظيم، هيچ كس به دريافت ايشان گستاخي نكرده اند. فوج فوج از زن و مرد مي آمدند، از دور از اسب فرود آمده و اسب خود را جايي بربسته اند و بر سر راه، روي در خاك مانده ايستادند. حضرت ايشان نزديك رسيدند، يكي بوده در ميان اصحاب كه ايشان را مي شناخته است، به حضرت ايشان گفته است كه اين يونس خان است. حضرت ايشان از اسب به سرعت فرو آمده و سر خان را از خاك برداشته اند و دريافته.

بنده از حضرت مخدومي ارشاد پناهي، مولانا محمد قاضي - عليه الرحمه - استماع دارم كه وقتي حضرت ايشان به (٢) مرغينان رفتند، گفتند يونس خان مغول مي شنوديم، خيال مي كرديم كه مغول باشد، كوسه (٣) و وضع و اطوار او مثل ساير اتراك صحراي، اما چون (٥٩ پ) خان را ديديم (٤)، مرد خوش محاوره، همه ريش، تاجيك (٥) ٣٢٤ چهره، در غايت تواضع تكلم و محاورات او، چنانكه در ميان تاجيك (٦) هم چنان كسي كم بوده باشد. بالجمله بعد از آن كه حضرت ايشان، خان را ديدند با جميع سلاطين اطراف خط و مكاتبات ارسال داشتند كه ما يونس خان و مغول را ديديم، توابع چنين پادشاهي را (٧) برده نمي توان ساخت. اين مردم از اهل اسلام اند. بعد از آن ديگر در ماوراء النهر و خراسان، كس برده مغولي نخريده نفروخت. قبل از اين مغول را (٨) مثل ساير كفره مي فروختند. (٩)

ذكر ايالت محمد حيدر ميرزا در كاشغر

بعد از وفات سانيز ميرزا ابن امير سيد علي، محمد حيدر ميرزا ابن امير سيد علي در كاشغر به ايالت مشغول شد چنانكه سابقا مذكور شده است. بعد ما كه محمد حيدر ميرزا در كاشغر متمكن شد، دوست محمد خان مرد، الوس مغول را يونس خان به مغولستان

__________

(١). نت: دهند.

(٢). نت: در.

(٣). نت: كومه.

(٤). نت: ديدم.

(٥). نب: تاز چك / نت: تا جنگ.

(٦). نت: - در ميان تاجيك.

(٧). نت: - پادشاهي را.

(٨). نت: - را.

(٩). نگ: + فصل چهل و نهم.

ذكر ابتداء احوال ابا بكر ميرزا

برآورد و واقعات بروج اوغلان و شيخ جمال خر چنانكه مذكور شد، واقع شد بعد از آن يونس خان (١) جهت رضاي خلايق مغول داعيه شهر و ولايت نكرد. محمد حيدر ميرزا از كاشغر به خان اطاعت مي كرد، خان هم او را به چشم فرزندي منظور مي داشت. از تاريخ هشتصد و شصت و نه تا (٢) هشتصد و هشتاد و پنج، محمد حيدر ميرزا در كاشغر به فراغت و رفاهيت هرچه تمامتر روزگاري گذرانيده. مدت ايالت او را در كاشغر اولا و آخرا بيست و چهار سال بود، از اين جمله (٣) شانزده سال به استقلال و باقي به غير استقلال بوده. (٤) ٣٢٥

ذكر ابتداء احوال ابا بكر ميرزا

چون سانيز ميرزا مرد دوست محمد خان به ياركند آمد و حرم سانيز ميرزا در حباله نكاح آورد و پسر كلان سانيز ميرزا كه ابابكر ميرزا باشد همراه به آقسو آورد. بعد از چندي خواهر خود حسن نگار خانيم را (٥) به وي داد. اما ابابكر ميرزا از جهت بي اعتدالي دوست محمد خان گريخته پيش عم خود محمد حيدر ميرزا آمده دوست محمد خان متعاقب، حسن نگار خانيم را نيز به كاشغر فرستاد. (٦) اين جمله از پيش بيان رفته است.

چون ميرزا ابابكر در پيش محمد حيدر ميرزا مي بود در غايت جرارات و سخاوات و به ذات خود در غايت قوت (٧) و شجاعت بود و طول (٨) قامت او به حدي بود (٦٠ ر) كه اگر در ميان صد كس پياده مي آمد كسي او را كه مي ديد، خيال مي كرد كه مگر سوار است.

اما محمد حيدر ميرزا (٩) صاحب دولت ميراثي بود و قدر و قيمت سپاهي را نمي دانست و امرا و سران معتبر كه امير سيد علي به مدت عمر هشتاد سال اندوخته بود، در زمان محمد حيدر ميرزا اكثر فاني شده بودند و آني كه باقي مانده بود پير فاني شده بود (١٠)، و

__________

(١). نب، نگ: - به مغولستان ... يونس خان.

(٢). نت: - هشتصد ... تا.

(٣). نت: جهت.

(٤). نگ: + فصل پنجاهم.

(٥). نت: - را.

(٦). نت: + از.

(٧). نب: محمد حيدر ميرزا مي بود در غايت جرات و سخاوت و شهامت خود در غايت قوت.

(٨). نگ: بيان رفته است دوست محمد در غايت سخاوت و قوت بود و طول.

(٩). نت: + و.

(١٠). نت: بودند.

ذكر ميرزايان ختن

فرزندان و (١) نباير آن (٢) جمع در پيش محمد حيدر ميرزا قربي نداشتند. همه جوانان و ميرزاده ها ميل به خدمت ابابكر كردند و تفصيل اين جمله تطويل تمام دارد. بعد از آنكه ترتيب ايشان مرتب به خاطر نمانده و از مردمي كه در آن زمان بوده اند اين زمان مدت بيست ٣٢٦ سال باشد كه از ايشان كسي نمانده و آنچه از ايشان در آن زمان به تفاريق استماع افتاده بود، حاليا در اين مدت فراموش شده است. اما ملخص اين است كه ميرزا ابابكر از محمد حيدر ميرزا گريخته رفت و به حاكم ياركند نشاني مجعول نمود و به خديعت ياركند را متصرف شد و كس پيش عم خود محمد حيدر ميرزا فرستاد متضمن اطاعت و خدمتكاري. محمد حيدر ميرزا (٣) نيز اطاعت او را قبول نمود و در ملازمت وي سه هزار كس از (٤) جوانان (٥) ميرزاده هاي كاشغر جمع آمدند. (٦) در خلال اين حال برادرش عمر ميرزا كه در كاشغر بود، وي نيز پيش وي رفت. اين هر دو برادر به هم در ضبط آن حدود مساعي نمودند و در استخلاص ختن تدبر و تفكر مي كردند. چون سخن اينجا رسيد از ختن و احوال حكام وي شرح كردن لازم نمود. (٧)

ذكر ميرزايان ختن

ختن (٨) از مشاهير بلاد شرقيه است و شرح ختن آنچه در تواريخ و كتب هست به تمام در دفتر دويم مكتوب است. اما چون امارت قبيله دوغلات به ميرزا خدايداد - عليه الرحمه - رسيد، چنانكه مذكور شده است، هر ولايتي كه تعلق به دوغلات داشت آن را بر فرزندان و برادران قسمت نمود، چنانكه كاشغر و ياركند را با پسر خورد (٩) خود سيد احمد ميرزا تفويض فرموده بود. مير خدايداد او را دو برادر ام ولد، (١٠) الياس شاه و خضر شاه نام بود (١١) به الياس شاه آقسو را (٦٠ پ) داد و به خضر شاه ختن را و اين هر دو را تابع سيد احمد ميرزا گردانيد و عزل و نصب ايشان را به كف اقتدار سيد احمد ميرزا

__________

(١). نت: - و فرزندان و.

(٢). نب: فرزند او نبايران.

(٣). نت: + را.

(٤). نب: - از.

(٥). نت: + و.

(٦). نت: + و.

(٧). نگ: + فصل پنجاه و يكم.

(٨). نت: - ختن.

(٩). نگ: جوانتر.

(١٠). نت: او را در ام ولد.

(١١). نب، نت: - بود.

ذكر گرفتن ميرزا ابا بكر ختن را و مستاصل ساختن ميرزايان ختن

تفويض فرمود. اين هر دو مثل ساير ملازمان هر ساله در خدمت مي بودند و به وقت رخصت به ولايت مي رفتند (١). تا زمان مير سيد علي اين امر مرعي مي بود.

وقتي كه (٢) مير سيد علي آقسو را به ايسان بوغا خان داد، از نباير الياس شاه ميرزا هم به نام الياس شاه (٣) در خدمت ايسان (٤) بوغا خان بود كه حكومت قلعه آقسو تا زمان دوست محمد خان به وي بود. اما بعد از مير سيد علي در ختن از نسل خضر شاه ميرزا دو برادر بودند، يكي را خان نظير ميرزا، ديگر را قول نظر ميرزا مي گفتند خان نظر ميرزا (٥) در قوت و (٦) زور بازو (٧) خود را عديل ميرزا ابابكر، بلكه برابر امير سيد علي مي گرفت. وي دم از استقلال مي زد و اطاعت قديم را به جانب كاشغر برطرف كرده بود. ميرزا ابابكر از محمد حيدر ميرزا رخصت استخلاص ختن طلبيد كه خان نظر و قول نظر از جاده اطاعت كه داب موروثي ايشان بود، انحراف جسته اند. محمد حيدر ميرزا را نيز از ايشان آزار بود.

فرمان داد و (٨) در آن باب تحريض نمود و ميرزا ابابكر ديگر به فراغ بال در كار ختن اشتغال نمود. خان نظر ميرزا عصايي از آهن ساخته بوده است هيچ كس او را به دو دست نتوانستي برداشت، وي آن را به يك دست كار فرمودي و بر اسب و گاو بر هر كه زدي (٩) البته بيفتادي و قول نظر ميرزا برادر خود او بود (١٠). وي نيز جواني بود در غايت حلم و وقار. اين هر دو برادر داعيه سلطنت داشتند. (١١)

ذكر گرفتن ميرزا ابا بكر ختن را و مستاصل ساختن ميرزايان ختن

در آن اوان كه ميرزا ابابكر داعيه استخلاص ختن داشت، عمر ميرزا همراه او بود. وي برادر كلان خود را در امور نمي پسنديد. وي داعيه مخالفت داشت. اين امر را ابابكر معلوم كرد و او را به نوعي بدست آورد و بصير ٣٢٧ كرده پيش (١٢) محمد حيدر ميرزا فرستاد. بعد از ويراني كاشغر، عمر ميرزا به سمرقند رفت. (٦١ ر) در آنجا رعايت

__________

(١). نت: رفتند.

(٢). نت: - مير سيد علي ... وقتي كه.

(٣). نت: - هم به نام الياس شاه.

(٤). نت: ايسا.

(٥). نب: - مي گفتند ... ميرزا.

(٦). نت: - و.

(٧). نت: + و.

(٨). نت: - و.

(٩). نب: بر هر كجاي.

(١٠). نت: - بود.

(١١). نگ: + فصل پنجاه و دوم.

(١٢). نت: و به صبر كردن پيش.

ذكر خديعت ابا بكر ميرزا با محمد حيدر ميرزا و بدر كردن محمد حيدر ميرزا امراي خود را به سخن ميرزا ابا بكر

كردند تا در تاريخ نهصد و بيست و يك به كاشغر آمده در آنجا وفات كرد. در مقبره سيد (١) علي دفن كردند.

بالجمله ميرزا ابابكر از كار برادر فارغ شده متوجه ختن گشت. در مرتبه اول به صلح بازگشت. در مرتبه دويم باز مهم (٢) را به صلح قرار دادند. هر دو، سوار با يكديگر ملاقات كردند، بعد از مذاكره (٣) سخنان و مصالح امور در تاكيد سوگند به كلام الله قرار يافت و ميرزا ابابكر به ملازمان خود قرار داده بود. كلام الله ٣٢٨ را به (٤) يكي از خواص خود داد كه پيش خان نظر ببر. آن مرد كلام الله را كه پيش خان نظر ميرزا برد، خان نظر ميرزا دست دراز كرد تا كلام الله را گيرد. اين مردم به دو دست خان نظر ميرزا (٥) درآويخت. از هر طرف به شمشير حمله كردند. ملازمان ميرزا ابابكر همه بر اين قرار داده مهيا ايستاده بودند. وي از اين حال غافل بود. ديگر كسي را از ملازمان خان نظر ميرزا مجال دست يازيدن نبود. روي به گريز نهادند و چند كس ديگر او را با قول نظر ميرزا مقرر (٦) كرده بودند، ايشان قول نظر ميرزا را پيچيدند. اين هر دو برادر را به زخم شمشير از هم گذرانيدند، به اين خديعت تخم ايشان را از ولايت ختن برانداخت و ختن را استخلاص نمود و قوت تمام يافت. بعد از اتمام كار ايشان، زود بر عم خود محمد حيدر ميرزا خروج كرد. (٧)

ذكر خديعت ابا بكر ميرزا با محمد حيدر ميرزا و بدر كردن محمد حيدر ميرزا امراي خود را به (٨) سخن ميرزا ابا بكر

بعد از وفات سانيز ميرزا، دوست محمد خان، چنانكه مذكور شد حرم سانيز ميرزا جماك آغا را گرفت و كاشغر را به محمد حيدر ميرزا داد و اين وقايع در تاريخ سنه تسع و ستين و ثمانمايه ٣٢٩ بود. بعد از وفات دوست محمد خان، محمد (٩) حيدر ميرزا، جماك آغا را كه مادر ميرزا ابابكر و عمر ميرزا باشد، در حباله نكاح آورد. محمد حيدر ميرزا را از جماك آغا دو پسر شده، پدرم محمد حسين گوركان و عمم سيد محمد ميرزا. چون

__________

(١). نت: وفات كرد و مقبر سيد.

(٢). نت: بهم.

(٣). نت: تذكره.

(٤). نت: با.

(٥). نب: - برد خان نظر ... ميرزا.

(٦). مكرر.

(٧). نگ: + فصل پنجاه و سوم.

(٨). نت: - به.

(٩). نت: - محمد.

مهم ميرزا ابابكر بعد از استخلاص ختن (١) قوت گرفت، هرچند امرا در مهم ميرزا ابابكر انديشه مي كردند و به عرض مي رسانيدند كه ميرزا ابابكر كه از اول تا آخر مهم او تمام به مخالفت ادا مي بايد، وي را بر كسي ابقا (٢) نمي باشد، او (٣) ياركند را (٤) دزديده گرفت (٦١ پ) و عذرهاي نامسموع گفت و بعد از آن چشم عمر ميرزا را كاويد. ديگر خان نظر و قول نظر را كشت، از چنين كسي چگونه چشم وفا توان داشت؟ وي هميشه در آرزوي كاشغر است و همگي همت او آن است كه اين ممالك را يك قلمه ٣٣٠ سازد (٥). هرچند از اين ابواب (٦) به عرض محمد حيدر ميرزا مي رسانيدند، محمد حيدر ميرزا به مقتضاي شفقت عمويت در فكر آن تساهل مي ورزيد و حرم او كه مادر فرزندان باشد و مادر ميرزا ابابكر هم بود، جماك آغا، بر خلاف راي امرا به عرض مي رسانيد كه وي فرزند شماست. ياركند را يكي از امراي شما داشت، چون ياركند پاي تخت پدرش به وي احق بود، شما به وي نداديد، اگر خود گستاخي كرد و به كرم شما اعتماد نمود چه شد كه امرا او را به شما بد مي نمايند و ختن نيز ديگري (٧) داشت، اگر به جاي ديگران وي باشد، چه عيب دارد؟

همچنان (٨) هر فعل ميرزا ابابكر را به نوعي تقرير مي كرد كه محمد حيدر ميرزا را از آن تسلي حاصل مي شد. اما آنكه مخالفت را آشكار كرد و جماك آغا به عرض رسانيد كه از جهت امرا، وي مخالفت مي كند كه امرا او را به شما بد مي نمايند و در خفيه با ميرزا ابابكر گفته مي فرستاد كه چرا مخالفت مي كني، عذر تو را چنين مي گويم، ميرزا ابابكر را سخن موافق مقصود بود. اين نيز همين (٩) سخن را فرستاد كه تا امرا باشند، من به خدمت مبادرت نمي توانم كرد. (١٠) چه ايشان به من بد شده اند، تقبيح احوال مرا به عرض مي رسانند (١١)، اگر امرا را اخراج فرمايند من همان فرزند، بلكه بنده ام. محمد حيدر ميرزا از ساده دلي اكاذيب او را تصديق نمود و امرا را اجازت داد (١٢). چون امراي معتبر را اخراج

__________

(١). نت: - ختن.

(٢). نت: ايضا.

(٣). نب، نت: + را.

(٤). نت: - را.

(٥). نت: سازند.

(٦). نت: - ابواب.

(٧). نت: و خود نيز ختن ديگري.

(٨). نت: همچنين.

(٩). نت: + چنين.

(١٠). نت: + گر.

(١١). نت: رسانند.

(١٢). نت: نمود.

ذكر رفتن يونس خان به مدد حيدر ميرزا بر سر ميرزا ابا بكر و شكست يافتن ايشان

كرد (١)، قوت سلطنت محمد حيدر ميرزا شكسته شد و ميرزا ابابكر در حدود ولايت كاشغر و يانگي حصار تاخت آوردن گرفت. چون معتبران امرا را اخراج (٢) كرده بودند، كسي حدود و حواشي را نمي توانست (٣) نگاه داشت.

ذكر رفتن يونس خان به مدد حيدر ميرزا بر سر ميرزا ابا بكر و شكست يافتن ايشان

امير عبد القدوس (٦٢ ر) كه ذكر او سابقا گذشت كه شيخ جمال خر (٥) را كشت و خان را از بند برآورد، خان او را رعايت بي حد كرد و به گوركاني نامزد فرمود. تمام منصب و تومان (٦) دوغلات را به وي تعويض فرمود. از اين امور در وي غرور و عجب پيدا شد. به خان به نوعي معامله كرد كه خود از آن معامله خود در هراس (٧) شد (٨) كه شرح آن طولي تمام دارد. از خان گريخته به كاشغر پيش محمد حيدر ميرزا آمد. محمد حيدر ميرزا امراي خود را اخراج كرده بود از آن پريشاني در كار او پيدا آمد و (٩) پشيمان شده بود. چون مير عبدالقدوس آمد، وي را ترحيب (١٠) تمام نمود و فرزند خود آغا سلطان (١١) سلطانيم را به وي داد و تربيت تمام كرد و در مقابله ميرزا ابابكر بداشت (١٢). وي هم به ميرزا ابابكر درافتاد. القصه يكباري ميرزا ابابكر تاخت به حدود يانگي حصار برده بود. مير عبد القدوس به مقابله برآمد. بعد از جنگ بسيار و كوشش بي شمار، شكست بر عبد القدوس افتاد. با آنكه (١٣) كثرت مير عبد القدوس از ميرزا ابابكر خيلي زياده بود، مير عبد القدوس شرمنده شد، ديگر پيش محمد حيدر (١٤) ميرزا نرفت. همچنان خود را به شهناز زد، راه بدخشان گرفت. با سيصد كس پيش ميرزا سلطان محمود رفت ميرزا سلطان محمود او را رعايت بي حد كرد، ولايت خوست (١٥) كه اعظم ولايت بدخشان و

__________

(١). نت: + و.

(٢). نت: خراج.

(٣). نت: + بوده.

(٤). نت: با تش.

(٥). نت: حر.

(٦). نت: + و.

(٧). نت: در اهراس.

(٨). نب: - شد.

(٩). نت: - در كار او پيدا آمد و.

(١٠). نت: به رحمت.

(١١). نب - سلطان.

(١٢). نت: گذاشت.

(١٣). نت: بآنكه.

(١٤). نت: - حيدر.

(١٥). نت: خواست.

قندوز است به وي داد. وي در آنجا به دست كفره كتور (١) شهيد شد. ٣٣١

بالجمله بعد از رفتن مير عبد القدوس قوت (٢) ميرزا ابابكر زياده شد و به خديعت و نيرنگ، (٣) امراي كلان و سروران معتبر از (٤) پيش محمد حيدر ميرزا اخراج كرد و مير عبد القدوس را اين (٥) چنين شكست داد و در كار و بار محمد حيدر ميرزا رونقي چندان نماند و جماك آغا از كرده پشيمان شد، فايده نكرد. آخر الامر محمد حيدر ميرزا لشكري از پياده و سوار، قريب سي هزار ترتيب نمود و بر سر ميرزا ابابكر رفت. وي به (٦) سه هزار كس به مقابه استقبال نمود. جنگي صعب دست داد. آخر الامر شكست بر جانب محمد حيدر ميرزا افتاد. (٧) محمد حيدر ميرزا شكسته به كاشغر آمد. شرح اين احوال را (٨) با خان بزرگوار خود يونس خان انها كرد (٩)، از وي مدد طلبيد. خان پانزده (١٠) هزار كس را از لشكر خود انتخاب نمود از جهت شفقت خاليت، خود متوجه به طرف (١١) ميرزا ابابكر شد. (٦٢ پ) محمد حيدر ميرزا بار ديگر ترتيب لشكر كرده به خان همراه متوجه ياركند شد.

ميرزا (١٢) ابابكر قلعه هاي ياركند را متحصن شد. خان در طرف شرقي قلعه ياركند نزول فرمود روز ديگر ميرزا ابابكر بيرون قلعه در محلات سوار و پياده را ترتيب (١٣) نمود برآمد.

همان سه هزار كس بود كه همه ميرزاده ها و برادرزاده هاي مير سيد علي (١٤) بودند كه محمد حيدر ميرزا از ايشان غافل مانده بود و ميرزا ابابكر ايشان را جمع ساخته بود. خان نيز با لشكر جرار و (١٥) محمد حيدر ميرزا از طرفي متوجه شدند.

وي به محمد حيدر ميرزا چندان متوجه نشد. به خان زور (١٦) آورد. بعد از كر و (١٧) فر بسيار، خان را هزيمت داد و چون خان به هزيمت رفت (١٨)، محمد حيدر ميرزا نيز از طرفي فرار نمود. لشكر بدين عظيمي را در هم شكست. (١٩) چون خان و محمد حيدر ميرزا به

__________

(١). نت: كنوز.

(٢). نت: عبد الله و قوت.

(٣). نت: خديعت و نه نرديك.

(٤). نت: را.

(٥). نت: را با هم.

(٦). نت: - به.

(٧). نت: - محمد حيدر ميرزا لشكري از پياده ... افتاد.

(٨). نت: - را.

(٩). نت: كرده.

(١٠). نگ: پنجاه.

(١١). نت: طريق.

(١٢). نت: به خان متوجه همراه ياركندست ميرزا.

(١٣). نت: پياده در تيپ.

(١٤). نت: همه ميرزاده هاي مير سيد علي.

(١٥). نت: - و.

(١٦). نب: روز.

(١٧). نت: كرد.

(١٨). نت: - رفت.

(١٩). نت: + و.

لشكر كشيدن يونس خان جهت كمك محمد حيدر ميرزا به ياركند، بار دوم و شكست يافتن ايشان از ميرزا ابا بكر

كاشغر رسيدند، خان به محمد حيدر ميرزا گفت، مهم او را سهل انگاشته اندك لشكر آورده بودم. امسال توسعي نماي ولايت خود را نگاه دار. سال ديگر با لشكر تمام بيايم و كار او را سازم. (١) خان به مغولستان رفت و محمد حيدر ميرزا در كاشغر ماند. (٢)

لشكر كشيدن يونس خان جهت كمك محمد حيدر ميرزا به ياركند، بار دوم و شكست يافتن ايشان از ميرزا ابا بكر

چون سال ديگر كه تاريخ هشتصد و هشتاد و پنج بود، (٣) خان با تمام لشكر مغول كه شصت هزار كس بود به كاشغر آمد و محمد حيدر ميرزا نيز ترتيب لشكر خود را از سال هاي گذشته بهتر كرده بود، همراه شده متوجه ياركند شدند (٤) سلطان يونس خان و محمد حيدر ميرزا با جمعيت نود هزار كس از سوار و پياده به (٥) ياركند توجه نمودند. ميرزا ابابكر بر همان سان كه سال گذشته به قلعه ياركند تحصن نموده بود، امسال نيز تحصن نمود (٦). وي نيز لشكري از پياده و سوار، قريب پنج هزار ترتيب نمود. سه هزار سوار همان مردم اند كه به شرح گفته شده است كه (٧) همه ميرزاده هاي امير (٨) سيد علي و جوانان مردم گزيده او كه محمد حيدر ميرزا جهت بي قدرشناسي از دست داده بود و دو (٩) هزار پياده تيرانداز از ولايت گزين كرده بود. به وعده و اميدواري تمام ايشان را جمع ساخته بود.

لشكر خان حلقه كردند و نزول فرمودند. (١٠) خان خود در قالوغاج (١١) باري كه (٦٣ ر) موضعي است مشهور در طرف شرقي شمال ياركند موضع گرفت (١٢) چون نماز ديگر (١٣)، لشكر خان، مردم معتبر (١٤) از هر قشون و تابين به هوس خود پيش قلعه رفتند و به جنگ مشغول شدند، از قلعه مردم ميرزا ابابكر در ميان هر سواري (١٥) پياده تيرانداز و در پيش هر پياده يك پياده ديگر تو را ٣٣٢ برداشته پيش آمدند. جنگ سخت دست داد.

__________

(١). نت: با لشكر تمام برآمده باشم و كار او سازم.

(٢). نگ: + فصل چهل و پنجم.

(٣). نت: + و.

(٤). نت: شد.

(٥). نت: - به.

(٦). نت: نموده.

(٧). نت: كه تا شرح گفته ايد كه.

(٨). نت: مير.

(٩). نت: - دو.

(١٠). نت: حلقه كرده اند نزول فرموده اند.

(١١). نگ: قالوعاج.

(١٢). نب، نت: - موضع گرفت.

(١٣). نت: + از.

(١٤). نت: + كه.

(١٥). نت: سوار.

خان در منزل (١) نشسته بود. جمعي آمدند شرح جنگ و تعريف آن (٢) بسيار كردند و ترغيب نمودند كه تفرش ٣٣٣ مي بايد كرد. خان با معدودي چند، بي آنكه سلاح پوشد (٣)، روان شد. چون به كنار جري (٤) ٣٣٤ رسيدند ديدند كه از هر دو طرف پياده ها به هم پيوسته اند، جنگ محكمي دارند، (٥) از بالاي جر (٦) نيك (٧) مشخص (٨) نمي شود. خان از جر فرود آمد جهت تفرش را (٩)، راه درآمد (١٠) جر، يك راه بود. (١١) خان چون فرود آمد همه پياده دليرتر شدند و جنگ سخت گرفتند. در اين اثنا عليم (١٢) شيخ بهادر كه يكي از (١٣) بهادران معتبر خان بود، در اوتاغ بود، شنود كه خان به تفرش رفته. به خاطر او رسيد در اين زمان رفته در پيش خان جلادتي نمايد تا بين الاقران ممتاز شود. وي سليحه راست كرده (١٤) پيش خان آمد و گذشت، در ميان پياده ها رسيد كه جنگ مي كردند.

چون ميان پياده لشكر ميرزا ابابكر زميني بود از دو طرف ديوار گاوبندي داشت، ميان اين (١٥) دو ديوار، كوچه (١٦) همواري بود، عليم شيخ بهادر رسيد به همان كوچه، با (١٧) پياده هاي ميرزا ابابكر تاخت (١٨) و رسانيد خود را به يك پياده كه تورا داشت. چون پياده ديد كه بي تحاشي رسيد (١٩) تاب نياورد تورا در (٢٠) پيش اسب عليم شيخ بهادر پرتاب داد و خود گريخت. اسب عليم شيخ بهادر از افتادن تورا رميدن سخت كرد، چنانكه عليم شيخ بهادر نتوانست خود را نگاه داشت، (٢١) به سر در افتاد. پياده ها كه در پس دو ديوار بودند جستند از ديوار، عليم شيخ بهادر را (٢٢) فرو گرفتند و سواران ميرزا ابابكر بر پياده هاي لشكر خان تاختند. پياده ها ايستادن (٢٣) مصلحت نديدند، يكبارگي روي به هزيمت نهادند (٢٤). مردم كه براي تفرش آمده بودند، همه عقب كشيدند. خان هم به (٢٥) جر (٢٦) فرود آمده بود،

__________

(١). نت: قزن.

(٢). نت: - آن.

(٣). نت: پوشيد.

(٤). نت: جوي.

(٥). نت: + اما.

(٦). نب، نت: جري.

(٧). نت: بيك.

(٨). نت: - مشخص.

(٩). نت: - را.

(١٠). نت: آمده.

(١١). نت: + و.

(١٢). نت: علم.

(١٣). نت: - بهادر ... از.

(١٤). نت: كرد.

(١٥). نت: آن.

(١٦). نت: كرچه.

(١٧). نت: - با.

(١٨). نت: باخت.

(١٩). نب: - رسيد.

(٢٠). نت: - در.

(٢١). نت: - نگاه داشت.

(٢٢). نت: - را.

(٢٣). نت: - ايستادن.

(٢٤). نت: - نهادند.

(٢٥). نب، نت: - به.

(٢٦). نب، نت: جري.

ذكر ابتداء روزگار سلطان محمود خان ابن يونس خان

مردمي كه به خان همراه بودند گفتند كه خان زودتر (٦٣ پ) بر بالاي جر برآيد. خان به سرعت به طرف راه جر روان شد. چون مردم خان را ديدند كه به سرعت روان شد، هر كه در بالاي جر بود، همه گريزان شدند. خان بر بالاي جر برآمد، ديد كه مردم فرار كرده اند و لشكر هم بر هم خورده، خان متوجه اردو شد كه مردم لشكر را تسكين دهد. خان به اردو رسيد، مردم را به زدن و كوفتن (١) مشغول گشت كه هيچ كس از جاي نجنبد. در اين اثنا مردم ميرزا ابابكر، پياده هايي كه از جر فرود آمده بودند و جنگ مي كردند، مع سواران، تفرش گر را رانده بر بالاي جر برآمدند. (٢) و همچنان زده بي تحاشي مي آمدند و از عقب ايشان پي در پي هزيمت نهادند. چون اين حال را لشكر بر هم خورده ديدند (٣) يكبارگي روي بر هزيمت نهادند. خان چندانكه سعي نمود ميسر نشد و سواران ميرزا ابابكر نزديك رسيدند. در پيش خان كسي نماند، خان نيز روان شد. لشكر بدان عظمت در يك ساعت شكست يافت.

خان گريخته به كاشغر آمد و اكثر لشكر خان به خان مقيد نشدند، همچنان به مغولستان گريخته برآمدند. به محمد حيدر ميرزا مشورت كرد باشيدن ٣٣٥ محمد حيدر ميرزا در كاشغر صورت نيست. محمد حيدر ميرزا همراه خان پنج هزار خانه وار كوچيده به آقسو رفتند و از مردم كاشغر جمع كثير به اندجان رفتند و كاشغر ميرزا ابابكر را صافي شد و اين در تاريخ سنه خمس و ثمانين و ثمانمايه ٣٣٦ واقع بود و پدرم محمد حسين ميرزا گوركان در آن ايام دوازده ساله بود (٤). چون يونس خان همراه محمد حيدر ميرزا به آقسو رفت پدرم را پسر يونس خان، سلطان محمود خان همراه خود به مغولستان برد و با هم آنجا دوست شدند و تا آخر حيات، پدرم را اداش (٥) مي گفت و به زبان مغولي اداش يعني دوست. (٦)

ذكر ابتداء روزگار سلطان محمود خان ابن يونس خان

چون بعد از اين سخن به ذكر سلطان محمود خان خواهد رسيد، از ابتداي حال او (٧)

__________

(١). نت: گرفتن.

(٢). نت: + و هم چنان زور بي تحاشي آمدند و از عقب ايشان پي پي در سواران او عين پوش آمدند.

(٣). نت: حال لشكر را بر هم ديدند.

(٤). نت: - بود.

(٥). نب، نگ: داش / نت: اراش.

(٦). نگ: + فصل پنجاه و ششم.

(٧). نت: - او.

بيان كردن لازم مي نمايد. (٦٤ ر) به وقتي كه سلطان يونس خان از خراسان بار دويم آمد، مير سيد علي وفات كرده بود و سانيز ميرزا به يونس خان (١) التجا برده چنانكه مذكور شده است. يونس خان در آن ايام به كاشغر آمد و (٢) شد بسيار كرده در آن زمان خان، امير ضياء الدين را كه از سادات معتبر كاشغر است با بدخشان پيش شاه سلطان محمد بدخشي فرستاد كه خواستگاري مخدره از مخدرات عفت او كند. شاه سلطان بدخشي (٣) از نسل اسكندر ذو القرنين فيلقوس رومي ٣٣٧ است. اسكندر بعد از استخلاص بلاد عالم با حكما مشورت فرمود كه جايي (٤) پيدا سازند كه سلاطين روزگار را دست (٥) از آن كوتاه باشد تا نسل خود را در آنجا گذارد. (٦) حكما بدخشان را اختيار كردند و دستور العمل نوشتند كه مادام كه اين دستور العمل به كار دارند كس از ايشان اين ولايت را انتزاع نتواند كرد.

از زمان اسكندر تا زما شاه سلطان محمد هيچ كس با بدخشان متعرض نشد، همچنان بطنا بعد بطن در سر ملك مي بودند. چون دور شاه سلطان محمد بدخشي رسيد، وي دستور العمل اسكندر ٣٣٨ را فرو گذاشت كرد. شاهي بود در غايت طبع و (٧) نهايت ظرافت.

ديوان شعري دارد در غايت خوبي، لعلي (٨) تخلص كرده است. او را ظرافت و لطافت بر اين داشت تا آن دستور العمل را به مقتضاي طبع بدل كرد.

و شش دختر داشت، يكي با سلطان مسعود كابلي كه (٩) از نسل امير تيمور بود داد.

ديگري را (١٠) به سلطان ابو سعيد ميرزا داد، از وي پسري شد ابابكر ميرزا نام، وي در آخر بعد از ميرزا سلطان ابو سعيد، با سلطان حسين ميرزا مصاف ها كرد (١١) و خلل ها در ملك ميرزا سلطان حسين آورد كه شرح آن در تواريخ مير خواند و خواند (١٢) مير هروي مشروح است. و دختر سيوم را به (١٣) ابراهيم برلاس داد كه از وي جهانگير برلاس شد. در آخر دولت جغتاي، وي ركن (١٤) اركان سلطنت بود و دختر چهارم كه شاه بيگم باشد، او را به

__________

(١). نت: - بار دويم آمد ... خان.

(٢). نب: - و.

(٣). نت: - فرستاد كه خواستگاري ... بدخشي.

(٤). نت: + كه.

(٥). نت: - روزگار را دست.

(٦). نت: + و.

(٧). نت: در طبع غايت و.

(٨). نت: بعلي.

(٩). نت: - كه.

(١٠). نت: بود و ديگر را.

(١١). نت: كرده.

(١٢). نب، نت: خوانده.

(١٣). نت: با.

(١٤). نت: - ركن.

دلالت سيد ضياء الدين كاشغري براي يونس خان فرستاد و دختر پنجم را به سيد شاه مير (١) بزرگ (٦٤ پ) ارهنگي كه ذكر وي نيز بعد از اين خواهد آمد داد. و دختر ششم را با شيخ عبد الله برلاس داد. از وي سلطان اويس برلاس و مضراب برلاس و سلطان سنجر شدند. ذكر اين جمله نيز در محلش خواهد (٢) آمد. اما شرح حال اينها در تواريخ مير خواند (٣) و خواند (٤) مير هروي به شرح مذكور است. ٣٣٩

بالجمله سيد ضياء الدين، شاه بيگم را به كاشغر آورد، به خان تسليم نمود و از اين شاه بيگم، يونس (٥) خان را دو پسر و دو دختر شد. از همه كلانتر سلطان محمود خان است ولادت او در تاريخ سنه ثمان و ستين و ثمانمايه ٣٤٠ بوده (٦) است و از وي خرد (٧) تر، سلطان (٨) احمد خان است؛ احوال او عليحده خواهد آمد. و دو (٩) دختر، سلطان نگار خانيم است و دولت سلطان خانيم (١٠)؛ شرح احوال ايشان نيز (١١) در محلش (١٢) خواهد آمد. قبل از آنكه سلطان محمود خان به سن تميز رسد، امراي مغول همچنان كه مشروح است با يونس خان بي اندامي و ناهمواري مي كردند. چون سلطان محمود خان به سن تميز رسيد، از آن امراي مغول اكثر مرده بودند، آني كه مانده بود، يونس خان به قوت پسرش سلطان محمود خان بر مغول و امراي مغول (١٣) استيلاء تمام يافتند. چون يونس خان از ياركند شكسته به كاشغر آمد، سلطان محمود خان به آن لشكر نيامده بود. در مغولستان به ضبط مردم مانده بود.

يونس خان هم جهت تسلي خاطر محمد حيدر ميرزا و هم جهت خاطرخواه خود، آن زمستان به آقسو رفت و پسر محمد حيدر ميرزا كه محمد حسين ميرزا باشد (١٤) در آن ايام دوازده ساله بود پيش سلطان محمود خان فرستادند. سلطان محمود خان (١٥) با محمد

__________

(١). نگ: - مير.

(٢). نت: مجلس.

(٣). نت: خوانده.

(٤). نت: خوانده.

(٥). نت: + را.

(٦). نت: سنه ثمانه مايه بوده.

(٧). نب، نت: خورد.

(٨). نت: خوردسال سلطان.

(٩). نب: - دو.

(١٠). نت: - خانيم.

(١١). نت: - نيز.

(١٢). نت: مجلس.

(١٣). نب: + را استعداده / نگ: + كه هنوز زنده بودند.

(١٤). نت: آقسو رفت و مير محمد ميرزا كه محمد حسين ميرزا باشد.

(١٥). نت: - خان.

ذكر جنگ و وحشتي كه در ميان يونس خان و محمد حيدر ميرزا در آقسو واقع شده

حسين ميرزا بسيار بسيار (١) خوش برآمد و با هم دوست شدند و يك ديگر را اداش (٢) خطاب كردند يعني دوست. محمد حسين ميرزا به سلطان محمود (٣) خان در مغولستان مي بود در غايت تعظيم و تكريم. (٤)

ذكر جنگ و وحشتي كه در ميان يونس خان و محمد حيدر ميرزا در آقسو واقع شده

چون زمستان خان به آقسو رفت (٥) آقسو (٦٥ ر) در كنار جري واقع است و دو (٦) قلعه دارد، يكي (٧) را به (٨) محمد حيدر ميرزا داد، در قلعه ديگر خود مقام كرد. آن زمستان به فراغت گذشت چون بهار شد يونس خان به مغولستان مي خواست برآيد، به (٩) محمد حيدر ميرزا مقرر كرد كه حاليا كه اول بهار است به مغولستان من برآيم و تو اينجا باش و مردم تو زراعت كنند و ولايت آقسو را به تو دادم، چون وقت ارتفاع غلات (١٠) شود در مغولستان نيز وقت ايلاق به آخر رسد (١١) و اسب فربه شود، متوجه كاشغر (١٢) و در پي مهم (١٣) ميرزا ابابكر شويم. من از آنجا به كاشغر درآيم و تو از اين جا متوجه شده در كاشغر ملحق شو و هر مصلحت كه باشد در آنجا به تقديم رسانيده آيد.

سخن را بر اين مقرر كردند. خان با گله به مغولستان كس فرستاد تا گله مردم بيايد و كوچ كرده به مغولستان برآيند اما جمعي از اهل فتنه در رگ و پي محمد حيدر ميرزا درآمدند كه (١٤) خان به مغولستان كه برآيد (١٥) مردم تو را غارت خواهد كرد و همچنين محالات چند فرو خواندند. دمدمه (١٦) چند كه محض از دمدمه شيطان بود به حيدر ميرزا در دميدند و محمد حيدر ميرزا از ساده دلي آن محالات (١٧) را استماع نموده و چاره پرداز آن شد. و شياطين گفتند چون خان را گله برسد (١٨) و كوچ را محل شود پسر خرد (١٩) خان،

__________

(١). نت: - بسيار.

(٢). نت: روشن / نگ: داش.

(٣). نت: محمد.

(٤). نگ: + فصل پنجاه و هفتم. تاريخ رشيدي متن ١٣٩ ذكر جنگ و وحشتي كه در ميان يونس خان و محمد ميرزا در آقسو واقع شده ..... ص: ١٣٩

(٥). نت: - آقسو رفت.

(٦). نت: - دو.

(٧). نت: + خان.

(٨). نت: - به.

(٩). نت: - به.

(١٠). نت: خلات.

(١١). نت: وقت به ايلاق رسد.

(١٢). نت: شود چه كاشغر.

(١٣). نت: - مهم.

(١٤). نت: - كه.

(١٥). نت: + تا.

(١٦). نت: ذمزمه.

(١٧). نت: خجالات.

(١٨). نت: به گله رسد.

(١٩). نب، نت: خورد.

احمد خان را كه به خان همراه است از وي جدا سازيم و اين قلعه را محكم كرده با يونس خان ياغي شويم. چون وقت كوچ خان باشد، خان به هيچ نپردازد و به مغولستان برود. ما در آقسو ممكن مانيم.

اين امر نامعقول بي اصول (١) به محمد حيدر ميرزا معقول افتاد. چون وقت كوچ شد به يك بار دروازه آقسو را بستند و سلطان احمد خان گريخته پيش محمد حيدر ميرزا رفت و بنياد ياغي گري كردند. يونس خان پيش محمد حيدر ميرزا كس فرستاد متضمن نصيحت چند و هيچ سودمند نيفتاد. آخر الامر، يونس خان كوچ نكرد. در (٢) قلعه ديگر درآمد و محكم شد و براي سلطان محمود خان كس فرستاد. در هفده روز با لشكر سي هزار (٣) در رسيد. هر روزه (٤) جنگ در پيوستند تا چهل روز. در قلعه محمد حيدر ميرزا (٦٥ پ) قحط برآمد و همه اهل فساد كه فتنه انگيخته بودند شبا شب كندن گرفتند ٣٤١ و سلطان احمد خان از عقوق والدين ترسيد و پيش والدين به اعتذار و استغفار درآمد. محمد حيدر ميرزا ماند، به يكبارگي به هجوم عام قلعه را گرفتند. خان به سرعت امرا (٥) را فرستاد جهد كنند كه كس غارت نكند. امرا رفتند چندانكه سعي نمودند ميسر نشد، چه ازدحام مردم و هجوم عام به مرتبه نبود كه منع آن صورت يابد. به صد تشويش محمد حيدر ميرزا را (٦) گرفته پيش خان آوردند. چون نزديك خان رسيدند، مي خواستند كه دست محمد حيدر ميرزا را بسته بيارند (٧). يونس خان فرياد كرد و منع فرمود. همچنان پيش خان آوردند. خان پيش طلبيد و او را تخطيه (٨) و سرزنش بسيار كرده كه چرا چنين كردي؟ بر تقديري كه داعيه ياغي گري داشتي بگذار تا من بروم تو بماني، آنگاه ياغي گري بكن، اين چطور مي باشد؟ (٩) ٣٤٢

محمد حيدر ميرزا شرمنده وار از افعال بي عاقلانه خود سرافكنده ايستاد (١٠). خان گفت: خوش، اكنون هم باشد، آقسو را به تو دادم. در آقسو باش. محمد حيدر ميرزا

__________

(١). نت: اين از با معقول بي اصول.

(٢). نت: - در.

(٣). نت: + مرد.

(٤). نت: روز.

(٥). نب: امر.

(٦). نب: - را.

(٧). نت: بسازند.

(٨). نب: تخطيه.

(٩). نت: باشد.

(١٠). نت: افتاد.

گفت: اين زمان در آقسو بودن چون شود كه همه مردم به غارت رفتند خان به محمد حيدر ميرزا سيصد اسب (١) داد و گفت همراه من باش به مغولستان برو. باز مصلحت همان است كه چون وقت ارتفاع غلات شود به كاشغر روم و نوعي سازم كه به تو كاشغر را گرفته ٣٤٣ دهم. آنها كه خان بودند و مفهوم پادشاهي و طريقه بزرگي در ايشان بود، به (٢) اهل جرايم چنين معامله مي كردند و عزت خويشي و آبروي خواهرزادگي را چنين منظور مي داشتند كه اگر از ايشان خطايي و گناهي صادر شدي، همان لحظه او را به آب مغفرت و مرحمت (٣) چنان شستند كه هيچ زنگ (٤) خجالت نيز در روي نماندي، بلكه به صد مرحمت ديگر او را نوازش كردندي (٥) كه وي خواهرزاده ماست، به اعتماد آن همچنين گستاخي كرده، اگر او را به اين مقدار عقوبت كنيم پس خويشي و خويشاوندي ما را (٦) چه مقدار (٧) باشد و از خويش تا بيگانه چه تفاوت بوده باشد؟ اين زمان كار ما (٨) به سلاطيني افتاده است كه هرچند بي گناه باشيم، گناه اثبات كنند (٦٦ ر) و آن گناه اگر نسبت با بيگانه واقع شود، آن بيگانه به آن گناه شايد دل ماندگي نيز نكند و به اين سلاطين عهد كه خويشاوندي و (٩) حقوق خدمت از آنچه ميان محمد حيدر ميرزا و يونس خان بوده اينجا به اضعاف، بلكه به آلاف آن زياد بود (١٠) همه را واپس گذاشته در قتل به قتل چنان سعي نمايند كه هيچ دشمن آن نكند (١١) و مع هذا اين از آن ورطه هايله خلاصي (١٢) يابد و حق سبحانه و تعالى به محض عنايت بي علت (١٣) او را قوت دهد، اين كس همه را واپس گذارد، در دوستي و حلقه خويشاوندي را بجنباند. كس و ايلچيان (١٤) فرستد، متضمن (١٥) مضي ما مضي، با وجود جواب ناصواب دهند اين سلاطين را چون سلاله آن سلاطين توان گفت:

پسر كو ندارد نشان از پدرتو بيگانه خوانش، مخوانش پسر

__________

(١). نت: است.

(٢). نت: - به.

(٣). نت: - رحمت.

(٤). نت: رنگ.

(٥). نت: ديگر نوازش او را كردندي.

(٦). نت: - را.

(٧). نت: + قدر.

(٨). نت: - ما.

(٩). نت: + آن.

(١٠). نت: بلكه الان آن زياده بود.

(١١). نت: نكنند.

(١٢). نت: خلاص.

(١٣). نت: الت.

(١٤). نت: ويلحتان.

(١٥). نت: - متضمن.

حق سبحانه و تعالى صاحب مروتان سالف را به محض عنايت خود، رحمت كناد و رجاء واثق (١) است كه به مقتضاي ارحم ترحم ٣٤٤ چنانكه ايشان بر اهل جرايم رحم كردند، حق سبحانه و تعالى نيز بر جرايم ايشان چنان كرده باشد. آمين يا (٢) رب العالمين، ان شاء الله تعالى و بر سلاطين زمان كه مروت از ديار ايشان چون عنقا ناپيدا شده توفيق مروت ارزاني دارد، بالنبي و آله الامجاد. (٣)

بالجمله محمد حيدر ميرزا با يونس خان همراه به مغولستان برآمد. چون بهار به آخر رسيد (٤) خان را داعيه كاشغر بود (٥). در خلال اين احوال سلطان احمد ميرزا از سمرقند داعيه ولايت فرغانه كرد (٦) و مي خواست كه برادرش عمر شيخ ميرزا از آن ولايت خلع كند. چون اين خبر به عمر شيخ ميرزا رسيد (٧)، به سرعت التجا با يونس خان برده خان را طلب داشت، چنانكه دايم الاوقات از صولت و قهر برادر كلان، سلطان احمد ميرزا بدين شيوه خلاصي يافت، چنانكه سابقا بر سبيل اجمال مذكور شده است. چون اين خبر به خان رسيد متوجه اندجان شد (٨) و خان نمي خواست كه ميان اين دو داماد (٩) نزاعي باشد.

خان هميشه اين دو داماد را در مصالحه مي داشت (١٠). چون خان (٦٦ پ) به اندجان درآمد، عمر شيخ ميرزا استقبال نمود و مورد ٣٤٥ خان را به انواع اعزاز تلقي فرمود و ولايت اوش را به خان تسليم نمود. آن زمستان در اوش بود و ساير مغول را به سلطان محمود خان سپرده به مغولستان فرستاد و خود در (١١) اوش قشلاق (١٢) كرد و ولايت ٣٤٦ اوش را خان به محمد حيدر ميرزا داد. سلطان احمد ميرزا از آمدن خان خبر يافت، فسخ عزيمت كرده عمر شيخ ميرزا از طرف برادر بزرگ ايمن شد. چون زمستان برآمد، خان باز به مغولستان برآمد و به محمد حيدر ميرزا گفت (١٣)، تو پارينه در مغولستان تشويش كشيدي، اين ولايت اوش به تو دادم (١٤)، تو اينجا باش، باز زمستان ديگر خواهم آمد و اين

__________

(١). نت: كناد در جان واثق.

(٢). نب: - يا.

(٣). نگ: - آنها كه خان ... الامجاد.

(٤). نت: بهار خير رسيد.

(٥). نت: شده.

(٦). نت: كرده.

(٧). نت: - رسيد.

(٨). نت: شده.

(٩). نت: + و.

(١٠). نت: داشت.

(١١). نت: را.

(١٢). نب، نت: قيشلاق.

(١٣). نت: + كه.

(١٤). نت: دارم.

رفتن محمد حيدر ميرزا به كاشغر پيش ميرزا ابا بكر و دربند كردن ميرزا ابا بكر، محمد حيدر ميرزا را

ولايت را از قبل من حكومت كن. خان به مغولستان رفت و (١) محمد حيدر ميرزا در اوش ماند، محمد حيدر ميرزا پسر خود محمد حسين ميرزا را (٢) از خان به التماس طلبيده به خود نگاه داشت. (٣)

رفتن محمد (٤) حيدر ميرزا به كاشغر پيش ميرزا (٥) ابا بكر (٦) و دربند كردن ميرزا ابا بكر، محمد حيدر ميرزا را

چون سلطان يونس خان به مغولستان برآمد، عمر شيخ ميرزا اوش را داروغه فرستاد و محمد حيدر ميرزا را عذر گفت. محمد حيدر ميرزا و مردم او را قوت مغولستان برآمدن نبود و ايستادن نيز متغدر شد. فرزندان خود محمد حسين ميرزا و سيد محمد ميرزا را به عمر شيخ ميرزا سپرد و خود متوجه كاشغر شده به خاطر رسانيد كه ميرزا ابابكر برادر (٨) زاده و فرزند است، پيش او روم شايد به صلح مرا جايي دهد. بدين خيال دور، نزديك ميرزا ابابكر رفت. ميرزا ابابكر بالفور دربند كشيد. مدت يك سال دربند ماند.

بعد از يك سال به طرف بدخشان (٩) فرستاد. (١٠) محمد حيدر ميرزا با بدخشان رفت. (١١) بدخشان در آن زمان به دست ميرزا سلطان محمود ابن (١٢) ميرزا سلطان ابو سعيد بود.

عبد القدوس كه داماد محمد حيدر ميرزا بود كه سابقا مذكور شده در پيش (١٣) سلطان محمود بود. يك چندي آنجا بر سبيل مهماني بود، ديگر به سمرقند آمده به ملازمت حضرت قطب دايره ارشاد مقرب حضرت الله خواجه ناصر الدين عبد الله (٦٧ ر) - قدس سره - مشرف شد و به ميرزا سلطان احمد ملاقات كرده و ميرزا سلطان احمد در مقام رعايت شد (١٤) و مقرر چنان كرد كه در سالي در دو عيد پيش ميرزا بيايد.

ميرزا سلطان احمد را سه برادر بود؛ عثمان ميرزا، سلطان ولد ميرزا، (١٥) ملك (١٦)

__________

(١). نت: + و.

(٢). نت: - را.

(٣). نگ: + فصل پنجاه و هشتم.

(٤). نت: - محمد.

(٥). نب: اميرزا.

(٦). نت: - و.

(٧). نگ: حمله محمد حيدر ميرزا به ابابكر در كاشغر و در بند.

(٨). نت: + برادر.

(٩). نت: + رفت.

(١٠). نت: + و.

(١١). نت: + و.

(١٢). نت: - ميرزا سلطان محمود ابن.

(١٣). نت: + ميرزا.

(١٤). شده.

(١٥). نت: + و ميرزا.

(١٦). نگ: تلك.

ذكر در آمدن يونس خان و الوس مغول در تاشكند و صلح ميان سلطان احمد ميرزا و عمر شيخ ميرزا و سلطان محمودخان

محمد. از عثمان ٣٤٧ ميرزا پايان تر نشيند و از سلطان ولد ميرزا (١) و ميرزا ملك (٢) محمد بالاتر نشيند و بر سبيل مهمانان آمد و شد بكند. (٣) در اين اثنا از سلطان يونس خان كس آمد به طلب محمد حيدر ميرزا. به هيچ كدام از رعايت هاي احمد ميرزا مقيد نشده (٤) پيش خان رفت و آن احوال در شرح احوال خان و درآمدن او به تاشكند مشروح خواهد شد. (٥)

ذكر در آمدن يونس خان و الوس مغول در تاشكند و صلح (٦) ميان سلطان احمد ميرزا و عمر شيخ ميرزا و سلطان محمودخان

مناقشات و مخالفات كه ميان اين دو برادر كه عمر شيخ ميرزا و سلطان احمد ميرزا گذاشته، تطويل تمام دارد و آن در تاريخ ميرخواند (٧) مسطور است، به اين تاريخ دخلي ندارد. اما آنچه در اين (٨) تاريخ بايد ذكر كرد آن است كه بعد از شيخ جمال خر، تاشكند به عمر شيخ ميرزا حكم شده و شاه رخيه كه قلعه محكم است، آن نيز در ضبط ميرزا عمر شيخ درآمد. در سر اين دو ولايت، ميرزا سلطان احمد، به ميرزا عمر شيخ متعرض شده منجر به نزاع هاي شديد شد (٩). چون تعرض ميرزا سلطان احمد به سر تاشكند شد، عمر شيخ ميرزا، يونس خان را به طرف تاشكند ترغيب نمود. (١٠)

آن سال كه خان از اوش (١١) برآمد و اوش را به محمد حيدر ميرزا داد، (١٢) بعد از آمدن خان، به محمد حيدر ميرزا، عمر شيخ ميرزا عذر خواست. محمد حيدر ميرزا به كاشغر رفت و در بند افتاد. خان در مغولستان بود. چون تير ماه ٣٤٨ شد و تعرض ميرزا سلطان احمد به تاشكند واقع شد، عمر شيخ ميرزا، خان را (١٣) به طرف تاشكند ترغيب نمود و سيرام را به خان داد.

چنانكه اوش را از (١٤) اندجان داده بود (١٥)، سيرام را از تاشكند داد. چون خان متوجه سيرام شد مغولان كه به هيچ گونه (٦٧ پ) شهر و ولايت را نمي خواستند پسر خرد (١٦)

__________

(١). نت: - محمد از عثمان ... ميرزا.

(٢). نت: - ملك.

(٣). نگ: - از عثمان ... بكند.

(٤). نت: شد.

(٥). نگ: + فصل پنجاه و نهم.

(٦). نت: + در.

(٧). نت: خوانده.

(٨). نت: - اين.

(٩). نت: - شد.

(١٠). نت: + و.

(١١). نت: ازوش.

(١٢). نت: + و.

(١٣). نت: - را.

(١٤). نت: + آن.

(١٥). نت: - بود.

(١٦). نت: خورد.

خان، سلطان احمد خان را بدراهي (١) داده گريختند به طرف مغولستان. خان نيز تعاقب ننمود، چه در مغولستان هيچ منازعي از نسل خواقين مغول نمانده بود كه از آن انديشه مند باشد. همچنان او را طرف مغولستان رها داد و خود به سيرام متوجه شد. آن زمستان در سيرام (٢) بود.

خان نيز پسر كلان خود، سلطان محمود خان را به مقابله سلطان احمد ميرزا، با سي هزار كس فرستاد و از جانب فرغانه، عمر شيخ ميرزا با پانزده هزار كس آمد. اين سه لشكر به هم نزديك آمدند و جنگ عظيم خواست بر (٣) خاست. چون اين احوال در سمرقند به حضرت قطب دايره ارشاد، محبوب حضرت اله، خواجه ناصر الدين عبيد الله - قدس سره - رسيد ايشان متوجه شدند و كس فرستادند كه ما هم مي آييم. چون اين خبر به سلاطين ثلاثه رسيد، همه در (٤) جاي هاي خود توقف كردند. چون حضرت ايشان رسيدند، در لشكر ميرزا سلطان احمد (٥) نزول فرمودند و كس پيش خان و عمر شيخ ميرزا فرستادند متضمن صلح. نفس مبارك ايشان را هيچ كس نمي توانست رد كرد، (٦) چه اهل الله را چون فنا دست (٧) دهد و از خودي برخاسته باشند، هرچه از ايشان در وجود آيد، فاعل حقيقي او حق سبحانه و تعالى باشد، چه كس را مجال تمرد بود با حق سبحانه و تعالى؟ (٨) حاصل الفحوا آنكه (٩) اين هر سه پادشاه هر كدام در پي مقصود خود لشكرها (١٠) راست كرده بودند و آمده، همه تسكين دادند و سه پادشاه را در يك زليچه ٣٤٩ نشاندند و حضرت ايشان در ميان بودند. به هر سه پادشاه عهد و شرط فرمودند كه كردند و تاشكند نزاع داشتند، هر دو از سر نزاع برخاستند و تاشكند را به خان دادند.

حضرت مولانا و سيدنا مخدومي (١١)، مولانا محمد قاضي - عليه الرحمه و المغفره - در سلسله العارفين اين قصه را در ذيل ذكر كرامات ايشان به شرح نوشته اند و در آنجا چنين

__________

(١). نت: رايي.

(٢). نت: آنجا.

(٣). نت: - خواست بر.

(٤). نت: - در.

(٥). نت: - احمد.

(٦). نت: كس رو نتوانست كرد / نگ: + نفوذ معنوي و اخلاقي وي به حدي بود كه.

(٧). نت: است.

(٨). نت: - چه كس را ... تعالى.

(٩). نگ: - چه اهل الله ... آنكه.

(١٠). نت: - لشكر.

(١١). نگ: محدومي.

مثبت (١) است كه چنان مجلس با هيبت بود كه فقير از غايت دهشت، دستار خوان ٣٥٠ را واژگونه انداختم. چون مجلس به آخر رسيد (٦٨ ر) حضرت ايشان فرمودند كه خوب شد، مي بايد برخاست كه سير (٢) شده ايم، اين بار را همين مقدار مي توان تحمل نمود.

سه پادشاه به طرف لشكر خود متوجه شدند. حضرت ايشان به طرف آب خجند رفتند و در كنار دريا تجديد وضو كردند. با فقير التفات نموده گفتند كه مولانا محمد، اين كار ما را خود مي توان نوشت. حضرت مولانا مي فرمايند كه جهت تصنيف كتاب سلسله العارفين، اين امر ايشان بود.

بالجمله سلطان احمد ميرزا به سمرقند رفت و عمر شيخ ميرزا به فرغانه و سلطان محمود خان به تاشكند رفت و يونس خان نيز به تاشكند آمد (٣) و حضرت ايشان متعاقب به تاشكند آمدند و با يونس خان بار ديگر ملاقات كردند. فقير از عم خود استماع دارم كه گفت، روزي در مجلس شريف حضرت ايشان - قدس سره - از سلطان محمود خان حكايت مي گذشته است. يكي از اصحاب گفته است كه اين سلطان محمود خان عجب پادشاه زاده متكبر (٤) با ابهت است. حضرت ايشان گفته اند كه چنين پادشاه را به دامن، خاك بكشانيم، تكبر و ابهت خداي راست و بس. سلطان محمود خان كه باشد كه تكبر تواند كرد؟ اتفاقا همان ساعت، خان به ملازمت حضرت ايشان رفته اند. وقت نماز بوده، حضرت ايشان به نماز برخاسته اند، در پيش نماز آتش دان و پاره آتش در وي. حضرت ايشان فرمودند كه آتش و آتش دان در پيش نماز مكروه است. باري آتش را به خاك بايد (٥) پوشيد. با وجود مردم بسيار كه (٦) بوده اند، خان جسته برون آمده و خاك به دامن خود پر كرده آورده و بر آتش ريخته. چند مرتبه آورده تا آتش پوشيده شده است و در خاك كشيدن، از حضار مجلس التماس مي نموده (٧) كه اين خدمت را تنها به من گذاريد (٨). بعد از برآمدن خان، همه اصحاب تعجب كرده اند (٩).

__________

(١). نت: ثبت.

(٢). نب: پير.

(٣). نت: آمدند.

(٤). نب: متبرك.

(٥). نت: مي بايد.

(٦). نب، نت: - كه.

(٧). نت: نموده.

(٨). نت: گذرانيد.

(٩). نت: كردند.

ذكر اختتام كار يونس خان

اين صلح و جلوس خانان در (١) تاشكند در سنه تسعين و ثمانمايه ٣٥١ بوده است.

حضرت ايشان چند گاه در تاشكند باشيده اند و به سمرقند مراجعت نموده اند (٢) (٦٨ پ) و داب پادشاهان آن روزگار چنين بوده است كه هر كس به يكي از مريدان حضرت ايشان التجا مي برده (٣) و در عرايض مهمات و التماس گوشه خاطر ايشان او را واسطه مي ساخته اند، سلطان محمود (٤) خان، حضرت مولانا قاضي را به حضرت ايشان واسطه ساخته (٥) بوده است و التجا به مولانا داشته است و در اين باب از حضرت مولانا حكايات (٦) استماع دارم، در محلش (٧) خواهد آمد. ان شاء الله تعالى. (٨)

ذكر اختتام كار يونس خان

چون خان در تاشكند متمكن شد، براي پسر خود سلطان محمود خان، دختر سلطان احمد ميرزا، قراگزلوبيگم را خواستگاري نمود و آمدن (٩) قراگوزبيگم بعد از اين به شرح خواهد آمد. اما سلطان يونس خان را در خلال اين حال افليج واقع شده قريب دو سال صاحب فراش بود، به همان زحمت از عالم رفت. سن مباركش هفتاد و چهار سال بود.

هيچكس در خواقين جغتاي نژاد را اين قدر سن نبوده، بلكه اكثر ايشان به چهل نرسيده اند. ولادت خان در سنه ثمانه و عشر و (١٠) ثمانمايه ٣٥٢ بوده است. وفات او در سنه اثني و تسعين و ثمانمايه ٣٥٣ بوده است. در جوار مزار پر انوار شيخ خاوند طهور (١١) در تاشكند دفن كرده اند و عمارات عاليه ساختند (١٢) كه آن امروز معلوم و مشهور است.

در اثناي مرض، خان (١٣) شنود كه محمد حيدر ميرزا از طرف بدخشان به سمرقند آمده، خان كس فرستاده (١٤) محمد حيدر ميرزا را طلب داشت. محمد حيدر ميرزا از سمرقند پيش خان آمد. در ايام مرض به خان ملازمت مي كرد. محمد حيدر ميرزا از جراحي وقوف تمام داشت. في الجمله از مجربات طب نيز وقوف داشت. در آن ايام مرض يك ساعت

__________

(١). نت: - در.

(٢). نت: نمودند.

(٣). نت: برده.

(٤). نت: محمد.

(٥). نت: - ساخته.

(٦). نب: حكايت.

(٧). نت: مجلس.

(٨). نگ: + فصل شصتم.

(٩). نت: - قراگزلو بيگم را ... آمدن.

(١٠). نب: - و.

(١١). نت: ظهور / نت: + خداوند پاكي.

(١٢). نت: ساخته اند.

(١٣). نت: + و.

(١٤). نت: + و.

ذكر جنگ جركه ميان سلطان احمد ميرزا و سلطان محمودخان واقع شد

محمد حيدر ميرزا از پيش خود نمي گذاشت و به عنوان فرزندان مهرباني مي كرد و پسر او محمد حسين ميرزا كه در پيش عمر شيخ ميرزا (١) مانده بود، قبل از آمدن محمد حيدر ميرزا از اندجان پيش سلطان محمود خان آمده بود و هميشه به خان، هم خانه و هم (٦٩ ر) حجره بودند. شرح آن عنقريب خواهد آمد. (٢)

ذكر جنگ جركه ميان سلطان احمد ميرزا و سلطان محمودخان واقع شد

چون سلطان يونس خان در سنه اثني و تسعين و ثمانمايه وفات كرد، هم در شهور سنه مذكور، سلطان محمود خان را (٣) به رسم مغول، خان برداشتند. چون خبر وفات خان منتشر شد، ميرزا عمر شيخ و ميرزا سلطان احمد از هر طرف داعيه مخالفت كردند. عمر شيخ ميرزا جمعي كثير از خواص ملازمان خود را كه اعتماد و اعتضاد دولت او بودند فرستاد تا در قلعه اشتر تاشكند كه حصن حصين است درآمدند. سلطان محمود خان به نفس خود متوجه آن قلعه شد. محاربه سخت واقع شد، چنانكه تا اين زمان از وي در ميان مغول مي گويند، آن قلعه را به زور گرفته اند (٤) و آن جمع معتمدان ميرزا عمر شيخ به تمام كشته شدند كه هيچكس درنيامد، همه جنگ مي كردند (٥) تا به تمام كشته شدند. از اين فتح خان را قوتي حاصل شد و ميرزا (٦) عمر شيخ را ديگر قوت مخالفت نماند. سال ديگر سلطان احمد ميرزا را (٧) امرا تحريض نمودند كه تاشكند را بي جهت به خان داديد (٨)، هرچند كه ايشان آنجا باشند ما را مزاحمت بيشتر است.

حضرت ايشان - قدس سره - به ميرزا گفته فرستادند كه اين مناسب نيست، به خان صلح مي بايد كرد و از ايشان به شما تشويش نمي رسد. شما (٩) ايشان را چرا تشويش مي دهيد؟ حاصل كه ميرزا لشكري صد و پنجاه هزار كس (١٠) ترتيب نموده (١١) به سر تاشكند آمد. خان در محلات تاشكند برآمد، در مقابله ايستاد (١٢). جويي در ميان بود، از

__________

(١). نت: + كه.

(٢). نگ: + فصل شصت و يكم.

(٣). نت: - را.

(٤). نت: گرفتند.

(٥). نت: كردند.

(٦). نت: بميرزا.

(٧). نت: - را.

(٨). نت: داده ايد.

(٩). نت: - شما.

(١٠). نت: سوار.

(١١). نت: نمود.

(١٢). نت: بايستاد.

جر (١) گذشتن ميسر نشد. سه روز آنجا بودند، در ميان لشكر سلطان احمد ميرزا، شاهي بيگ خان بود. اين (٢) شاهي بيگ خان پسر شاه بداغ اوغلان (٣) است. وي پسر ابوالخير خان است، بعد از كشتن بروج اوغلان ٣٥٤ كه سابقا مذكور (٤) شده است، شاهي بيگ خان محنت بسيار كشيد، چنانكه در تاريخ ها مثبت (٥) است. آخر الامر در صحاري نتوانست گشت، به ماوراء النهر درآمد، به سلطان (٦٩ پ) احمد ميرزا نوكر شد، بلكه به يكي از امراي سلطان احمد نوكر شد، (٦) وي در اين لشكر همراه بود؛ سيصد نوكر داشت چون سه روز ميرزا سلطان احمد باشيد، شاهي بيگ خان كس فرستاد و به سلطان محمود خان كه با هم ملاقات كنيم. همان شب وي از آن طرف آمد و خان از اين طرف. با يكديگر ملاقات كردند. بعد از عهد (٧) و شرط، چنان مقرر كردند كه فردا به طرف مير عبدالعلي شاهي بيگ خان كه نوكر مير عبد العلي بود، زور (٨) بياورند، من (٩) لشكر درهم شكنم (١٠) و بگريزم (١١).

چون فردا شد لشكر مغول آراسته شدند، از هر دو طرف يسال ٣٥٥ راست كردند. (١٢) پياده هاي لشكر مغول از جر (١٣) گذشتند و سواران نيز به درون جر درآمدند. از آن طرف نيز پياده جنگ كردند. لشكر مغول به طرف مير عبد العلي زور آورد. در اين اثنا شاهي بيگ خان مع سيصد نفر خود، روي به گريز نهاد و خود را در پرتل ٣٥٦ لشكر زد و به تالان لشكر مشغول شد. هرجا اوباش بي باش ٣٥٧ بود به اين بهانه در پرتل لشكر افتادند. (١٤) به يكبار هزيمت بر لشكر ميرزا سلطان احمد افتاد و آب جر كه مردم تاشكند، آب پرك (١٥) مي گويند در پيش لشكر ميرزا بوده، اكثر لشكر به آب (١٦) جر غرق شد. شكست عظيم با لشكر ميرزا افتاد. ميرزا كوفته و شكسته و گريخته به سمرقند رفت، با حضرت ايشان عذر و اعتذار بسيار آورد و باز حضرت ايشان امر فرمودند ميان خان و سلطان احمد

__________

(١). نگ: جو.

(٢). نت: - اين.

(٣). نت: - اوغلان.

(٤). نت: مذكور شد شاهي بيگ خان در سن شباب بود مع سلاطين ديگر متفرق شده بودند.

(٥). نت: ثبت.

(٦). نت: - بلكه ... شد.

(٧). نت: - عهد.

(٨). نت: روزي.

(٩). نت: - من.

(١٠). نت: شكنيم.

(١١). نت: بگريزيم.

(١٢). نگ: - از هر دو ... كردند.

(١٣). نگ: چر.

(١٤). نگ: - هر جا ... افتادند.

(١٥). نب: برك.

(١٦). نت: - به آب.

ذكر نسبت فرمودن سلطان محمود خان با پدرم محمد حسن گوركان نور الله مرقدهما

ميرزا مصالحه واقع شد. مهم قراگوزبيگم را پيش گرفتند، بعد از انواع تكلفات، قراگوزبيگم را به خان آوردند. از اين فتح در اطراف، سلاطين از خان حساب بسيار گرفتند و هراس خان در دلهاي سلاطين اطراف جاي يافت. خان را تمكن تمام دست داد. (١)

ذكر نسبت فرمودن سلطان محمود خان با پدرم محمد حسن گوركان نور الله مرقدهما (٢)

پدرم محمد حسين گوركان - انار الله برهانه - از آن تاريخ كه از كاشغر برآمد كه مذكور شده است، (٣) تا اين تاريخ، هميشه در ملازمت سلطان محمود خان مي بود، مگر دو سال (٧٠ ر) كه پيش عمر شيخ ميرزا مانده بود كه آن نيز مذكور شده است. اوضاع آشنايي خان با پدرم محمد حسين ميرزا چنان بود كه هميشه هم حجره بودند و همخانه، (٤) طرف يمين خانه كه خان مي بود تعلق با پدرم داشت، (٥) در ابواب بيوتات شريك راست بود.

هرچه براي خان مي آوردند، مثل آن براي پدرم آورندي، اگر خان سوار مي شد، (٦) دو اسب مي آورند يكي را پدرم سوار مي شد، ديگري را خان و اگر خان جامه نو پوشيدي، مثل (٧) همان جامه براي پدرم مي آوردند. علي هذا القياس در هيچ امري جدايي نبود تا اين محل كه خان به قراگوز بيگم، كدخدا شد. اكثر روز در حجره محمود مي بود، شب خان به حرم مي رفت و پدرم در همان حجره مي بود، به وقتي كه خان در تخت مي نشست (٨) در پيش تخت زليچه مي انداختند، چنانكه بر تخت پدرم تكيه مي كرد و مي نشست و هميشه با هم مي پرداختند. خان با پدرم بارها مي گفت و عذر مي خواست كه به مقتضاي كدخدايي مرا بايد به حرم رفت، تو در حجره مي ماني، اين صورت ياتيش ٣٥٨ دارد و (٩) اين خلاف دوستي واداشي (١٠) است.

__________

(١). نگ: + فصل شصت و دوم.

(٢). نگ: - نور الله مرقد هما.

(٣). نگ: - كه مذكور ... است.

(٤). نگ: - و همخانه.

(٥). نگ: - طرف يمين ... داشت.

(٦). نت: شد.

(٧). نت: + آن.

(٨). نت: نشست.

(٩). نت: - و.

(١٠). نت: دوستي داشتي.

بر اين منوال سالي گذشت (١) كه به خوب نگار خانيم نسبت گوركاني فرمود و خوب (٢) نگار خانيم از سلطان محمود خان به (٣) سال، كلان بود، سيوم دختر يونس خان بود از ايسان دولت (٤) بيگم. دختر كلانتر ايسان دولت بيگم، مهرنگار خانيم است كه به سلطان احمد ميرزا داده بودند و آن مذكور شد و باقي احوال وي در دفتر دويم مشروح شده است و از آن خرد (٥) تر قتلق نگار خانيم است كه به عمر شيخ ميرزا (٦) داده بودند كه ظهير الدين محمد بابر پادشاه و خانزاده بيگم از وي است و احوال ايشان مذكور خواهد شد، و سيوم ايشان اين خوب نگار خانيم است كه با پدرم دادند كه والده بنده باشد.

احوال ايشان در دفتر دويم بعد از اين در محلش (٧) مشروح خواهد شد. سلطان يونس خان را دو دختر ديگر از شاه بيگم بدخشي شده است (٧٠ پ) كلان ايشان سلطان نگار خانيم است كه به سلطان محمود ميرزا به حصار فرستادند، ميرزا خان از وي متولد شد و شرح (٨) آن نيز در دفتر دويم مي آيد و از همه خردتر (٩)، دولت سلطان خانيم است كه احوال وي نيز در دفتر دويم مسطور است.

بالجمله، خان با پدرم اعتذار نمود كه نا (١٠) خوب باشد كه من هميشه شبها در حرم باشم و تو در خانه درياتيش (١١) باشي، اين نه لايق دوستي باشد. پس حكم فرمود به انواع كرايم ملاطفات و تلون تكلفات، طويها راست كردند. مدت دو سال تهيه (١٢) اسباب كردند، خوب نگار خانيم را با پدرم نسبت فرمود. در خلال اين احوال ميرزا سلطان احمد و عمر شيخ ميرزا و سلطان محمود ميرزا وفات كردند كه عنقريب مشروح مي گردد (١٣).

اوراتپه ٣٥٩ در تصرف خان (١٤) درآمد. آن ملك را با پدرم داد و پدرم در اوراتپه (١٥) متمكن شد و در اطراف آن (١٦) بسياري از حدود و (١٧) حواشي را داخل گردانيد. اين همه در دفتر دويم از اين تاريخ مسطور است. (١٨)

__________

(١). نت: گذاشت.

(٢). نت: فرمود خود.

(٣). نگ: يك.

(٤). نت: بود و از ايشان دولت.

(٥). نب، نت: خورد.

(٦). نت: او.

(٧). نت: مجلس.

(٨). نگ: حصار فرستادند كه سلطان محمود ميرزا فرزنداني از او پيدا كرد كه شرح.

(٩). نب، نت: خوردتر.

(١٠). نت: تا.

(١١). نت: خانه تنها.

(١٢). نت: - تهيه.

(١٣). نت: گردد.

(١٤). نب: - خان.

(١٥). نت: او رابطه.

(١٦). نت: - آن.

(١٧). نب: - و.

(١٨). نگ: + فصل شصت و سوم.

ذكر آنچه در مدت سلطنت محمودخان در تاشكند واقع شده و اختلال كار و اختتام روزگار او

ذكر آنچه در مدت سلطنت محمودخان در تاشكند واقع شده و اختلال كار و اختتام روزگار او

قبل از مصالحه با سلطان احمد ميرزا و نسبت قراگوز بيگم، خان، تركستان (١) را گرفت.

حاكم تركستان كه محمود مزيد ترخان باشد از قبل ميرزا سلطان احمد، او را گرفته در بند كشيدند و بيشتر سبب مصالحه اين مزيد ترخان شد، زيرا كه (٢) محمد مزيد ترخان طغاي ميرزا سلطان احمد بود (٣) چون خان تركستان را گرفت، شاهي بيگ خان را ملازمت خان بود. نظر به آن خدمت كه در جنگ جر (٤) كرده بود كه مذكور شده است، تركستان را به وي داد و از اين جهت ميان پسران گراي خان و جاني بيگ خان قزاق و (٥) سلطان محمود خان كه مصادقت قديم داشتند منجر با نزاع شد كه شاهي بيگ خان دشمن ما بود، چون او را در مقابله ما در تركستان مي گذاري؟ الحاصل در سر اين مناقشه ميان سلطان محمود خان و (٦) اوزبك (٧١ ر) قزاق دو بار مصاف شد. هر دو بار شكست بر خان افتاد. ٣٦٠ جهت اين شكستها آن بود كه از يونس خان امراي معتبر مانده بودند، خان را، بلكه تمام اهل دولت ميراثي را عادت چنان باشد كه قدر مردم نيك را ندانند بلكه پندارند (٧) كه هر كه را تربيت كنند نيك شود و اين محال بود. بنابراين عقيده فاسد، خان از (٨) اراذل احادالناس چندي را تربيت فرمود و اين اراذل هميشه در خيانت امراي عظيم قديم مي كوشيدند، به حدي رسيد كه پنج نفر از اعاظم امرا كه سر دفتر همه بود ند (٩)، خان به قتل رسانيد و خاندان ايشان را به تمام مستاصل گردانيد و به جاي ايشان از آن اراذل پنج كس را تربيت فرمود. به وقتي كه ميان سلطان محمود خان و اوزبك قزاق، جهت شاهي بيگ خان نزاع افتاد و كار با مصاف كشيد، اين پنج كس سردار بودند، لاجرم شكست افتاد. آن صولت و ابهت خان كه به مساعي جميله امراي خمسه در دلهاي

__________

(١). نگ: تاشكند.

(٢). نت: - حاكم تركستان ... زيرا كه.

(٣). نت: + از قبل از سلطان احمد ميرزا، او را گرفته و در بند كشيدند و بيشتر سبب مصالحه اين مزيد ترخان باشد زيرا كه محمد مزيد ترخان طغاي ميرزا بود.

(٤). نب، نگ: چر / نت: جبر.

(٥). نت: - و.

(٦). نت: - و.

(٧). نب: - بلكه پندارند.

(٨). نت: - از.

(٩). نب، نت: - ند.

سلاطين اطراف جاي گرفته بود، هيچ نماند. در خلال اين احوال عمر شيخ ميرزا را (١) خانه بر سر فرود آمد و بدان هلاك شد، در تاريخ (٢) سنه تسع و تسعين و ثمانمايه. ٣٦١ چون اين خبر به سلطان احمد ميرزا رسيد بر سر اندجان لشكر كشيد كه مبادا به دست مغول افتد و امراي عمر شيخ ميرزا مردانگي كردند و پسر عمر شيخ ميرزا، ظهير الدين محمد بابر پادشاه را كه دوازده ساله بود (٣) با پادشاهي برداشتند و التجا به سلطان محمود خان بردند. سلطان احمد ميرزا در حدود مرغينان رسيد، مريض شده صلح كرد و برگشت، در راه وفات يافت، بعد از چهل روز از (٤) وفات ميرزا عمر شيخ بود. سلطان محمود ميرزا از حصار (٥) آمد و در (٦) تخت سمرقند به جاي برادر نشست، شش ماه پادشاهي كرد و به مرگ طبيعي مرد و به جاي وي پسر وي ميرزا بايسنغر پادشاه شد.

سلطان محمود خان طمع تخت سمرقند كرد و متوجه سمرقند (٧) شد. بايسنقر ميرزا در كامياي نام موضعي به مقابله (٨) مقاتله فرمود. (٧١ پ) چون امرا همان اراذل بودند، مهمي صورت نيافت. شكست به خان افتاد و اين جنگ از مشاهير مصاف هاست (٩) و آن در ميان مغول و اهل سمرقند، تاريخ است. خان برگشت به تاشكند آمد، اراذل مذكور به خان خاطر نشان كردند كه مناسب آن است كه شاهي بيگ خان را تربيت كنيم (١٠) تا سمرقند و بخارا را گيرد و هر مشغله پادشاهي كه باشد به وي (١١) باشد. ما در تاشكند نشينيم و فراغت كنيم. خان را معقول افتاد، چندانكه پدرم اين راي را (١٢) به خطا نسبت فرمود و به (١٣) مبالغه به خان گفت، خان را مطلقا درنيفتاد تا مدد و (١٤) كمك (١٥) كردند كه شاهي بيگ خان سمرقند و بخارا را گرفت و شرح اين احوال (١٦) تطويل بسيار دارد و احوال بابر پادشاه نيز در اين شرح مندرج است و آن بر سبيل اجمال در دفتر دويم مسطور است. حاصل الفحوا آن است كه به مدد، شاهي بيگ خان سمرقند را گرفت و

__________

(١). نت: - را.

(٢). نت: - در تاريخ.

(٣). نت: + و.

(٤). نت: در.

(٥). نت: + در.

(٦). نت: بر.

(٧). نت: - و متوجه سمرقند.

(٨). نت: - مقابله.

(٩). نت: - شكست به خان ... مصاف هاست.

(١٠). نت: كنم.

(١١). نت: مشغله كه پادشاهي بودند به وي.

(١٢). نت: - را.

(١٣). نت: - به.

(١٤). نت: - مدد و.

(١٥). نب، نت: كومك.

(١٦). نت: حال.

ذكر سلطان احمد خان

ضبط - كما ينبغي - را نمود و لشكر او با پنجاه هزار رسيد و هرجا كه اوزبك بود هم جمعيت در پيش او كردند و وي اول به دفع خان مشغول شد، خان درماند. اين هرچند كه پشت دست ضجرت (١) به دندان حسرت خان و اراذل خان گزيدند سودي نداشت.

در خلال اين حال سلطان احمد خان (٢) كه در مغولستان مانده كه مذكور شده، اين اضطرار خان را شنوده به كمك (٣) برادر آمد. اين هر دو خان به شاهي بيگ خان مصاف دادند و شكست بر دو خان افتاد. هر دو خان را شاهي (٤) بيگ خان اعزاز و اكرام كرده، خان را به مغولستان فرستاد، اما مردم مغول را نگاه داشت. شرح اين حال در دفتر ثاني به شرح مذكور است.

سلطان محمود خان و سلطان احمد خان، اين هر دو برادر به مغولستان رفتند. سلطان احمد خان وفات كرد و شرح آن عنقريب در ذكر سلطان احمد خان خواهد آمد و سلطان محمود خان به مغولستان برآمد، يك چندي به صعوبت در آنجا مي بود، آخر الامر پيش شاهي بيگ خان رفت و اعتماد آن تربيت ها كه كرده بود. شاهي بيگ خان، سلطان محمود خان را گفت يكبار مروت كردم، ديگر مروت سبب زوال ملك مي شود، سلطان (٧٢ ر) محمود خان را مع فرزندان كبير و صغير در لب درياي خجند شهيد كرد، «لب درياي خجند» ٣٦٢ تاريخ يافته اند (٥). شرح اين حال در دفتر دويم از اين تاريخ مشروح است، جهت تكرار (٦) اختصار كرده آمده. (٧)

ذكر سلطان احمد خان

سلطان احمد خان ابن يونس خان كه سابقا مذكور شده كه به وقتي كه يونس خان به تاشكند مي درآمد، وي با جمعي از مغولان كه شهر و ولايت را متنفر بودند، از پدر گريخته در مغولستان ماند. شرح آن احوال و ضبطها كه در مغولستان كرده، تطويل هرچه تمامتر دارد و مخلص آن است كه قريب ده سال بايست تا تمام مغولان كه در مغولستان

__________

(١). نت: زجرت.

(٢). نت: + و اراذل خان گزيدند.

(٣). نب، نت: كومك.

(٤). نت: خان را گرفت شاهي.

(٥). نت: يافتند.

(٦). نت: + را.

(٧). نگ: + فصل شصت و چهارم.

مانده بودند، ضبط - كما ينبغي - نمايد و از امراي چند طبقه را برانداخت، از جمله ارلات كه امراي بزرگ بودند. ايشان با وي مخالفتها كردند، آخر جنگ شده كه نسل ايشان را برانداخت و امير سلطان علي جراس كه از آن باز كه امرا با ايسان (١) بوغا خان مخالفت كرده بودند، وي به (٢) همان مخالفت ديگر به هيچ كس از خانان موافقت نكرده بود، وي را نيز كشت.

در خلال آن حال قوم قالوجي (٣) كه در آن زمان در مغولستان به كثرت ايشان قومي نبود، جمعي از سرداران ايشان اتفاق كرده، شبي بر سر خان مغافصه (٤) ٣٦٣ ريختند و چندي كه در حواشي اردوي خان بودند همه را كشتند و خرگاه خان را تيرباران كردند. به خان چند زخم پراكنده رسيد آخر كس از ايشان در درون خرگاه درآمد كه مهم خان را به اتمام رساند، خان با وي به شمشير برخاست و به يك ديگر زخمها زدند و آن شخص گريخته زخمي برآمد. بار ديگر چند كس به اتفاق از اسب فرود آمدند و مي خواستند كه درآيند، سوت ايم بهادر كه از معتبران درگاه خان بود، وي در رسيد، چون ديدند كه كسي مي آيد باز سوار شدند، پيش باز ٣٦٤ وي رفتند. وي تنها بود، با ايشان به حرب ايستاد، خيلي فرصتي بايست تا سوت ايم بهادر را كشتند و باز بر سر خان آمدند. چون غوغا بسيار شد از هر طرف مردم (٧٢ پ) سوار شده متوجه اردوي خان شدند، ديگر قالوجي (٥) را سامان ايستادن نشده (٦) گريختند. اين جمع همه از نزديكان خان بودند، در ايشان كسي را اين گمان نمي بود. باري ايشان به طرف قاليماق (٧) گريختند. بعد از آنكه خان از زخم ها صحت يافت، ايشان را هر جا كه بود تعاقب نمود. مدت دو سال بايست تا تمام مستاصل گردانيد. بعد از آن خان را مهم تمام تمشيت يافت. هيچكس در مغولستان با وي مخالفت نتوانست كرد. چند مرتبه قاليماق (٨) را تاخت هاي خوب كرد، بسيار از ايشان را به قتل آورد و دو بار با تايشي ايسان (٩) مصاف داد، در هر دو مرتبه ظفر يافت. قاليماق از وي

__________

(١). نت: ايشان.

(٢). نت: - به.

(٣). قالوچي.

(٤). نت: مغاقضه.

(٥). نت: قالوچي.

(٦). نت: نشد.

(٧). نگ: قالماق.

(٨). نگ: قالماق.

(٩). نت: ايشان.

حساب تمام گرفت و (١) قاليماق او را الاجي (٢) خان گفت، به عبارت مغول معني الاجي، كشنده مي شود، يعني خان كشنده. اين لقب به خان ماند. مردم الاجه (٣) خان گفتند. اكنون در ميان مغول، سلطان احمد خان مي گويند، ديگر تمام طوايف الاجه (٤) خان مي گويند و در تواريخ مير خواند و خواند مير هروي (٥) و غيرهم، الاچه خان نوشته اند. ٣٦٥

و بعد از اين وقايع با اوزبك - قزاق مخالفت كرد و جهت آن بود كه در شرح احوال سلطان محمود خان مذكور شده كه سلطان محمود خان با اوزبك - قزاق دوبار مصاف داد و شكسته شد. از اين جهت سلطان احمد خان با اوزبك - قزاق تاخت ها برده سه مرتبه ايشان را در هم شكست.

هرچه ايشان با برادر كلان او، سلطان محمود خان كرده بودند وي با ايشان آن قصور راست كرد. مغولستان را چنان ضبط نمود كه از حدود مغولستان تا هفت هشت ماهه راه قاليماق و اوزبك را گذر (٦) نمي بود. چون از اطراف مغولستان خاطر جمع كرد، متوجه كار ميرزا ابابكر و كاشغر شد در تاريخ سنه خمس و تسعمايه ٣٦٦ كه سال تولد اين فقير بوده است. (٧) چون به كاشغر آمدند، ميرزا ابابكر، كاشغر و يانگي حصار را به لشكر و ذخيره محكم ساخته خود به ياركند رفت. چند مرتبه گماشتگان ميرزا (٧٣ ر) ابابكر به خان مصافها دادند (٨) در قلعه كاشغر و يانگي حصار كه شرح آن طولي تمام دارد. بالجمله سلطان احمد خان (٩) قلعه يانگي حصار را به زور گرفت و قلعه كاشغر را گذاشته گريختند.

يانگي حصار و كاشغر را (١٠) مستخلص گردانيد.

زمستان در آنجا بود و كوچ (١١) را از مغولستان به كاشغر آوردند و در آخر زمستان تا ياركند به سر ميرزا ابابكر رفت. ميرزا ابابكر (١٢) از قلعه بيرون نيامد. چون ديدند كه در قلعه رفتن مصلحت نيست، به طرف كوه هاي ياركند جهت مال و غنيمت رفتند، بعد از آنكه مال و غنيمت گرفتند متوجه كاشغر شدند. ميرزا ابابكر از ياركند با لشكر جرار

__________

(١). نت: - از وي حساب ... و.

(٢). نت: قلاجي / نگ: الاچه.

(٣). نگ: الاجه.

(٤). نت: الاچه.

(٥). نت: در تواريخ ميرخوانده ميرهروي.

(٦). نت: اوزك گذر.

(٧). نت: بود دست.

(٨). نت: + و.

(٩). نگ: ميرزا.

(١٠). نت: - گذاشته گريختند ... كاشغر را.

(١١). نت: كوه.

(١٢). نت: - رفت ميرزا ابابكر.

برآمد، در كوه سر راه خان را گرفت، حرب محكم دست داد. آخر هزيمت به لشكر خان افتاد. خان شكسته به كاشغر آمد، در كاشغر نتوانست بود، همچنان گريخته از كاشغر برآمد، به مغولستان رفت.

چون سالي بر اين بگذشت، خبر استيلاي شاهي بيگ خان بر سلطان محمود خان رسيد. مهر اخوت (١) سلطان احمد خان را در حركت آمد، متوجه خدمت برادر بزرگوار شد و پسر كلانتر خودش منصور خان را به جاي خود گذاشت و اسم خان را بر او اطلاق فرمود و دو پسر را سلطان سعيد خان و باباجاق سلطان (٢) همراه خود به تاشكند آورد. اين دو خان در (٣) تاشكند با (٤) هم ملاقات كردند و انواع تكلفات كه در آن زمان دست داده شرح آن در دفتر دويم مسطور است. بالجمله در فكر كار شاهي بيگ خان بودند.

آخر الامر ميان خانان و شاهي بيگ خان در اخسي مصاف دست داد و شكست به خانان افتاد و هر دو خان دستگير شدند. شاهي بيگ خان حقوق را رعايت كرده هر دو خان را گذاشت كه به مغولستان روند و آنچه از الوس مغول بود اكثر را نگذاشت. اين هر دو خان به مغولستان رفتند. آن زمستان در آقسو بودند. سلطان احمد خان را چند مرض مزمن دست داد، اطبا در معالجه آن عاجز آمدند. در آخر زمستان سنه تسع و تسعمايه ٣٦٧ احمد خان وفات كرد - جعل الله (٥) الجنه مثواه -.

سلطان احمد خان (٧٣ پ) پادشاهي بود بغايت دين دار و مسلمان نهاد و متشرع، ٣٦٨ چنانكه (٦) اكثر امور به شرع فيصل يافتي. در شرع هيچ كلفت نكشيدي. مرد غيور و متهور بود و شجاعت كامل داشت و عقل و راي سليم و متواضع بود، خاصه به درويشان و علما و صلحا به غايت نيازمند بود. اكثر اوقات او به وظايف طاعات آراسته و صلوات خمسه را (٧) به جماعت البته ادا فرمودي (٨) و صله رحم را بغايت مرعي داشتي. به

__________

(١). نت: اخويت.

(٢). نگ: خان.

(٣). نب: بر.

(٤). نت: - با.

(٥). نب: - الله.

(٦). نگ: مسلمان نهاد وي در شرع مطلع بود و.

(٧). نت: - را.

(٨). نت: كردي.

ذكر منصور خان، غفر ذنوبه

مكارم (١) اخلاق و محاسن اطوار در زمان خودش بي عديل بود. سن مباركش به سي و نه رسيده بود و شرح حال وي به شرح تمام در دفتر دويم مذكور است. (٢)

ذكر منصور خان، غفر ذنوبه

وي اسن اولاد سلطان احمد خان است. به وقتي كه سلطان احمد خان به تاشكند به ملازمت برادر بزرگوار سلطان محمود خان متوجه شد، او را به خاني در يورت خود نصب فرمود، در تاريخ سنه تسع و تسعمايه شانزده ساله بود تا آن زمان كه پدرش سلطان احمد خان در آن ايام وفات كرد. سلطان محمود خان (٣) آقسو را گذاشت و به مغولستان برآمد. منصور خان در آقسو متمكن شده ميان وي و ميان (٤) جبار (٥) بيردي چنانكه رسم اهل ميراث مي باشد، نزاع واقع شد و در صدد كشتن مير جبار بيردي مي شود. وي چاره كار مخلص جان خود را در آن ديد كه به ميرزا ابابكر كس فرستاد. ميرزا ابابكر اين معني را از خدا (٦) مي خواست. با لشكر سي هزار متوجه آقسو شد و مير جبار بيردي به استقبال موكب ميرزا ابابكر مبادرت نمود. يزك ٣٦٩ و قلاووزي ٣٧٠ لشكر ميرزا ابابكر سنجيده شد.

چون خبر به منصور خان رسيد آقسو را محكم كرده لشكر در قلعه آقسو گذاشته خود به طرف باي و كوسن رفت (٧) ٣٧١ و (٨) مير جبار بردي جهت اعتماد را قلعه اوچ كه منزل و ولايت او بود به ميرزا ابابكر تسليم نمود و به آقسو همراه آمد و به جنگ قلعه آقسو را گرفتند و خزاين و دفاين كه سلطان احمد خان و مردم او در مدت بيست و پنج سال اندوخته بودند، همه را ضبط نمود مع خلايق آقسو از مغول و رعيت ٣٧٢ (٧٤ ر) به تمام كوچانيده به كاشغر روان كرد. مير جبار بيردي از همه پيشتر كوچ (٩) خود را روان كرد جهت آنكه به ميرزا ابابكر اعتماد شود و مخلص خود را در آن ديد. ميرزا ابابكر مبالغه نمود كه كوچ تو باشد. گفت كوچ را در آخر بردن اشكال (١٠) دارد، كوچ برود، من (١١) چند روز باشم و

__________

(١). نگ: اكثر اوقات او به پناه دادن به فقرا مي گذشت و يك پنجم از درآمد خود را صدقه مي داد به مكارم.

(٢). نگ: + فصل شصت و پنجم.

(٣). نب: + در.

(٤). نگ: + مير.

(٥). نت: چهار.

(٦). نت: خود.

(٧). نت: باي الونس رفت.

(٨). نت: - و.

(٩). نت: + كرده.

(١٠). نت: اشكالي.

(١١). نت: كوچ برد و من.

در اطراف و اكناف تاخت و باخت كنم. لشكر شما را از اولجه ٣٧٣ به تمام سير سازم، همراه لشكر به ملازمت به كاشغر برسم.

اين دمدمه مير جبار بيردي، ميرزا ابابكر را درگرفت. كوچ او را مع تمام خلايق آقسو با (١) كاشغر آورد و لشكر ده هزار به مير جبار بيردي همراه كرد كه در آن نواحي هرچه از وي باقي مانده باشد همراه درهم آورد و متوجه كاشغر شود.

مير جبار بيردي لشكر ميرزا ابابكر به سرباي (٢) و كوسن برد. در آن حدود تاخت چند كرد و خيل (٣) برد. چندانكه قياس كرد كه ميرزا ابابكر به كاشغر رسيده باشد از لشكر گريخت و لشكر ميرزا ابابكر خايب و خاسر بازگشت و به كاشغر رفت. مير جبار بيردي در آن حدود آقسو مي بود.

از اين احوال پريشاني تمام (٤) به منصور خان راه يافت نوعي كه عجز بسيار دست داد و از قصد مير جبار بيردي پشيمان شد (٥). مير جبار بيردي خال منصور خان بود و از خواهر وي، صاحب دولت بيگم، منصور خان شده (٦) بود. در خلال اين حال خبر مير جبار بيردي رسيد. (٧) منصور خان، كسان فرستاد و اعتذار نمود و عهد و مواثيق كرده مير جبار بيردي را آورد. از آنچه پدرش سلطان احمد خان كرده بود بيشتر رعايت كرد.

بعد ما كه مير جبار بيردي به ملازمت منصور خان رسيد، مهم (٨) منصور خان في الجمله رونقي گرفت. در آن ايام از ساير الناس، از هر قومي، مخالفتي ظاهر شد (٩) و آن را به نوعي كه ميسر مي شد تسكين مي دادند. تفصيل اين جمله بعد از آنكه مفصلا به خاطر نيست، تطويل تمام دارد. بالجمله در خلال اين احوال خبر (١٠) مخالفت ها كه در مغولستان ميان سلطان محمود خان و سلطان سعيد خان و سلطان خليل سلطان واقع شد رسيد. منصور خان به مغولستان (٧٤ پ) برآمد. بار ديگر با عم خود سلطان محمود خان ملاقات كرد. در (١١) مجلس عم بزرگوار با سلطان سعيد خان و سلطان خليل سلطان كه برادران خرد (١٢) منصور خان بودند ملاقات كردند.

__________

(١). نت: به.

(٢). نت: به سر وي.

(٣). نت: حيل.

(٤). نت: قيام.

(٥). نت: شده.

(٦). نت: - شده.

(٧). نت: - در خلال ... رسيد.

(٨). نت: - مهم.

(٩). نت: مي شد.

(١٠). نت: اخير.

(١١). نت: و.

(١٢). نب، نت: خورد.

بعد از آنكه از هم جدا شدند سلطان محمود خان در مغولستان نتوانست بود، مهم مغولستان را سر نتوانست كرد، متوجه ماوراء النهر شد، چنانكه مذكور شده است و شهادت يافت.

چون رفتن سلطان محمود خان را به ولايت، منصور خان شنود متوجه برادران شد.

اين هر دو سلطان با قرغيز و باقي (١) مانده هاي مغول در مغولستان بودند كه منصور خان رسيد. در چارون چالاك نام موضعي اتفاق مصاف افتاد. جنگي صعب كردند. منصور خان غالب آمد. اين هر دو برادر گريخته به ولايت ٣٧٤ رفتند. چون به اندجان رسيدند، حاكم اندجان، سلطان خليل را كشت. سلطان سعيد خان گريخته به كابل رفت. شرح اين حال در دفتر دويم مشروح است و در ذكر سلطان سعيد (٢) خان نيز گفته خواهد شد. (٣)

منصور خان هر كه در مغولستان بود از قرغيز و غيره، تمام مردم را كوچانيده با چاليش ٣٧٥ و طرفان برد. چون قرغيز تمام فتنه هاي مغولستان است، به خديعت اكثر ايشان را به قتل آورد. قليلي از ايشان گريخته به مغولستان رفتند و بعد از آن با قاليماق تاخت ها كرد. اكثر غالب آمد. مهم خان تمشيت تمام يافت. اما برادران گاهي مخالفت مي كردند. از جمله ايمن خواجه سلطان در مقام مخالفت شد. دو بار تسكين مخالفت او كرد و چيز نگفت. بار سيوم كه مخالفت كرد او را گرفته با ياركه اتكه (٤) سپرده حكم قتل او كرد. وي ايمان خواجه سلطان را در جايي پنهان (٥) كرد، به خان عرض كرد كه مهم او را كفايت كردم. چون سالي بر اين برآمد باباجاق سلطان كه وي نيز برادر منصور خان است از منصور خان گريخت (٦) و با باي و كوسن آمد.

باي و كوسن از آن زمان كه ميرزا ابابكر و جبار بيردي او را ويران كرده بودند يابس و ويران افتاده بود. باباجاق سلطان آمد و زراعت كرد و قلعه او را (٧٥ ر) آنچه ويران شده بود في الجمله مرمت (٧) كرد. منصور خان بر سر باباجاق سلطان (٨) آمد، اولا به نصيحت پيش آمد و به سخن صلح و اتفاق اختتام نمود. باباجاق سلطان گفت كه من

__________

(١). نت: سلطان يافت قرخيز و غرباقي.

(٢). نت: - خان گريخته ... سعيد.

(٣). نگ: - و در ذكر ... شد.

(٤). نت: ياراتكه.

(٥). نت: نهان.

(٦). نت: گريخته.

(٧). نت: هزيمت.

(٨). نت: - بر سر باباجاق سلطان.

چگونه اعتماد توانم كرد كه ايمن خواجه نيز همچو من برادر بود، او را دشمن وار كشتند.

مرا اعتمادي نمانده است. منصور خان از حكم قتل ايمن خواجه پشيمان شد و جوابي نيافت. در اين حال ياركه اتكه (١) به عرض رسانيد كه من گستاخي كرده به خلاف حكم، او را زنده نگاه داشته ام (٢). منصور خان بسيار ممنون شد و رتبه (٣) ياركه اتكه را از اين امر بغايت بلند گردانيد و ايمن خواجه سلطان را با باباجاق سلطان فرستاد. باباجاق با منصور خان در سر اطاعت آمد و صلح نيك صورت يافت. در خلال اين حال خبر استيلاي سلطان سعيد خان به ميرزا ابابكر و استخلاص كاشغر رسيد. باباجاق سلطان، ايمن خواجه سلطان را پيش سعيد خان فرستاد. باباجاق سلطان و منصور خان از يك مادر بودند. سلطان سعيد خان از آمدن ايمن خواجه سلطان مسرور شد. ذكر اين احوال در دفتر دويم مشروح است.

منصور خان از سلطان سعيد خان بسيار خايف شد جهت آن را كه سبب كشته شدن سلطان خليل كه برادر يك زاييده سلطان سعيد خان بود، منصور خان شده و ميان سلطان سعيد خان و منصور خان شدت هاي بسياري واقع بود و منصور خان البته جازم (٤) بود كه آن كينه ديرينه را خواهد كشيد. اما بر خلاف عقيده منصور خان، سلطان سعيد خان با برادر كلان منصور خان ايلچي و كسان فرستاد و طلب ملاقات كرد. در تاريخ سنه اثنا عشر و تسعمايه ٣٧٦ در ميان آقسو و كوسن ملاقات كردند و سلطان سعيد خان اطاعت برادر كلان كرد و خطبه به نام وي كرد. ميان اين دو برادر مصادقت تمام دست داد. از بركت اين دو برادر مدت بيست سال چنان رفاهيتي و اماني شده كه بالفرض كسي (٧٥ پ) از قامول ٣٧٧ خطاي تا اندجان تنها رفتي و هيچش (٥) بازواده احتياج نمي شده بلكه هر شب در خانه مهمان مي شده. حق سبحانه و تعالى، اين هر دو برادر نيكو نهاد (٦) با عدل و داد را در جوار نيكان محشور كناد و (٧) به درجات جنات برساناد. (٨) لحق رب العباد و بحمد و آله الامجاد.

__________

(١). نت: بازكه انكه.

(٢). نت: داشتم.

(٣). نب: شده بود رتبه.

(٤). نت: حازم.

(٥). نت: ببخش.

(٦). نت: نهاده.

(٧). نگ: - در جوار ... كناد و.

(٨). نت: جناب و برساند.

در اين مدت بيست سال منصور خان چند (١) مرتبه به غزات خطاي رفت، تمام منصور ٣٧٨ و مظفر (٢) بازگشت. در آن (٣) غزوات ميرجبار بيردي شهادت يافت و بندگي خواجه تاج الدين محمد نيز در آن غزوات شهيد شد. اين خواجه تاج الدين از خواجه هاي كوسن است كه ايشان از نسل مولانا ارشد الدين اند. اسلام مغول به دست مولانا ارشد الدين واقع شده بوده است. شرح اين را در پيش شرح داده است و خواجه تاج الدين پيش مولانا علي عران (٤) طوسي - عليه الرحمه - تحصيل كرده و به ملازمت حضرت قطب الاقطاب، خواجه ناصر الدين عبيد الله بسيار رسيده (٥) و به نظر عاطف ايشان بهره مند شده بوده است.

بنده از زبان خواجه تاج الدين استماع دارم كه فرمودند كه روزي در ملازمت حضرت ايشان نشسته بود، فرمودند كه از لقمه مشتبه پرهيز مي بايد كرد. در حضار مجلس نگاه كردم، همه از اهل تقوي بودند، غير من كسي ديگر نبود كه بي پرهيز بوده باشد. از آن (٦) تاريخ بنده نذر كرده ام كه طعامي كه مرا در آن يقين به حليت (٧) او نباشد نخورم. مرا معذور مي فرماييد كه در خوان شمايان طعام نمي توانم خورد. مقصود كه خواجه تاج الدين مرد متقي و پرهيزگار بوده مدت پنجاه سال در ملازمت سلطان احمد خان و منصور خان مي بود، بلكه اين خانان همه در صورت ارادت پيش مي آمدند. در اين مدت از هيچ كس، چه از خانان و سلطانان و چه از امرا و سپاهي و چه از رعيت و تجار، خواه نذر (٨) و خواه هديه، هيچ قبول نكرده است (٧٦ ر) و نگرفته است. خواجه تاج الدين تجارت كرده (٩) و زراعت و از اين ممر حق سبحانه و تعالى او را بركتي داده كه اموال بسيار جمع شده است. به خانان و امرا هر ساله چه مقدار انسانيت نمي كرده (١٠) و فقرا و مساكين، بلكه رعايا و دهاقين و تجار و كسبه همه از وي مستفيد مي بود. از اين جهت هيچ كس با وي انكار نداشت و جميع امور ملك، پيش وي به فيصل مي رسيد. الحق مردي بزرگ و با مروت و سخاوت و صاحب همت بود.

__________

(١). نت: - چند.

(٢). نگ: - و مظفر / نت: ظفر.

(٣). نت: - آن.

(٤). نگ: غران.

(٥). نت: رسيد.

(٦). نت: ديگر نبود كه بي ميز پي بايد كرد در حضار مجلس نگاه كردم از آن.

(٧). نت: حلت.

(٨). نت: - خواه نذر.

(٩). نت: - كرده.

(١٠). نت: مي كرده.

در يكي از اين غزاهاي خطا در پيش منصور خان شهيد شد - رحمه الله عليه - و بالجمله منصور خان را بعد از فراغ غزات خطاي با اوزبك - قزاق در اريش ٣٧٩ مغولستان مصاف دست داد، شكست به خان افتاد، صوفي ميرزا كه بيگجيك بود ركني اعظم از اركان (١) دولت خان بود، شكسته شده بعد از آن از چاليش و طرفان ديگر حركت كمتر نمود.

بعد ما كه سلطان سعيد خان وفات كرد (٢) بر سر آقسو آمده است. دوبار كاري نتوانست كرد، مراجعت نموده تا در تاريخ سنه خمسين و تسعمايه ٣٨٠ وفات يافت - انار الله برهانه - سن مباركش قريب شصت (٣) سال بود. از خانان جغتاي نژاد بعد از يونس خان ديگر هيچ خاني به اين سن نرسيده است. در شانزده سالگي پادشاه ٣٨١ شده است در تاريخ سنه سبع و تسعمايه ٣٨٢ و چهل و سه سال پادشاهي كرده است. از خانا ن جغتا هيچ كس اين مقدار پادشاهي نكرده، طول عمر و (٤) مكنت دولت كه وي يافته هيچ كسي را از خوانين مغول ميسر نشده است. از اوايل حال تا آخر روزگار با بركات و به وظايف طاعات آراسته بوده است. همه اوقات او بعد از فرايض، به تلاوت ٣٨٣ قرآن (٥) مي گذشت، چنانكه از نزديكان او استماع دارم كه مي گفتند از تمام اوقات، خمس اوقات او شايد به امور پادشاهت صرف شدي، ديگري همه به تلاوت و نماز و دعوات و اذكار مصروف مي شده. به ضبط اوقات او كسي از پادشاهان بلكه از اهل سلوك كمتر يافت (٧٦ پ) شود. لاجرم با بركت آن عمر و دولت دنيا يافت كه پيش از او از طبقه او كسي نيافته بود.

اميد كه حق سبحانه و تعالى، آخرت او را نيز چون دنياي او معمور گرداناد، آمين يا رب العالمين.

در علم معاش و عقل راي و تدبير جهانباني و قاعده لشكر و طريق ضبط و ربط (٦) آن بغايت دانا بود و در مشرب او به داب و آداب پادشاهي و ابهت (٧) و عظمت خان هيچ ميلاني نبود، (٨) بلكه در بي تكلفي و سهل داشتن آن سهمي مي نمود و خود را از ساير

__________

(١). نت: اوصاف.

(٢). نت: - كرد.

(٣). نب، نت: شست.

(٤). نت: عمره.

(٥). نت: + است.

(٦). نت: ربت.

(٧). نت: اهبت.

(٨). نت: + و.

ذكر شاه خان ابن منصور خان

الناس به هيچ چيز ممتاز نمي كرد. حافظي بود قاري، بغايت ضبط نيك داشت. در آن حدود كسي قرآن را از وي بهتر نمي دانست، حافظ مگس سگ ٣٨٤ مي گفتند، اما به ذات خود در غايت بي (١) اعتدالي و خباثت كه شرح آن موجب (٢) احتجاب مي شود. منصور خان پيش او كلام الله حفظ مي كرده است. در خلوتي بعضي از نواب به عرض رسانيدند كه اين حافظ مگس، لايق استادي نيست، چه در غايت بي اعتدالي است، ٣٨٥ از جمله آنكه او را درين روزها به ماده گاوي گرفته اند. شاگردي خان او را چه مناسب باشد؟ خان فرمود من از وي كلام الله ياد مي گيرم، ماده گاوي وصفيدن ٣٨٦ ياد نخواهم گرفت. مقصود كه منصور خان، پادشاهي (٣) مسلمان نهاد بود. تمام حيات شريف (٤) خود را به مسلماني صرف كرد. از وي دو پسر ماند، يكي شاه خان، ديگر محمد سلطان، و يك دختر او را سلطان سعيد خان با پسر خود، رشيد سلطان گرفته بود كه در دفتر دويم مذكور است. (٥)

ذكر شاه خان ابن منصور خان

منصور خان - سقي الله ثراه - (٦) در اواخر ايام حيات، پسر كلانتر خود، شاه خان را به پادشاهي برداشته بود و خود در كنج عزلت خزيده. بعد از منصور خان استقلال (٧) تمام يافت در طرفان و چاليش. امروز كه تاريخ (٨) سنه اثني و خمسين و تسعمايه ٣٨٧ است به جاي پدر، خان است. وي نسبت با ملازمان (٧٧ ر) پدر خود را در امر خانيت و اطوار پادشاهت، طريقه نامرضي پيش دارد و چنين استماع (٩) افتاده است و استشهار او به خلايق نكوهيده مشهور شده است. شرح آن مفيد به مقصودي نيست و هم از زمان ايام حيات پدر بزرگوار، لباس (١٠) نيكونامي و خلعت اعتصام را به لوث عقوق والد ملوث ساخته و خاطر شريف پدر بزرگوار را چنانكه شايد و بايد، نگهداشت نكرده است و خدماتي كه ولد صالح و ابوين فالح را لايق تواند بود (١١) كه فلاح و صلاح دنياوي (١٢) در آن

__________

(١). نت: خود بغايت در بي.

(٢). نت: + آن.

(٣). نت: پادشاه.

(٤). نت: شرايف.

(٥). نگ: + فصل شصت و ششم.

(٦). نگ: - سقي الله ثراه.

(٧). نت: استقبال.

(٨). نت: + و.

(٩). نت: سماع.

(١٠). نت: الياس.

(١١). نت: - بود.

(١٢). نت: دنيوي.

ذكر سلطان سعيد خان ابن سلطان احمد خان

باشد از وي به وجود نيامده، هرچند كه چنين است اما (١) رسم مورخين چنين باشد كه سلاسل تذكره را هرچند كه مذكور و لايق ذكر نباشد از هم جدا نكنند بلكه چنانكه هست شرح دهند.

چه نظر ايشان در آن نيست كه محاسن اخلاق پادشاهانه را نويسند و قبايح افعال ايشان را ترك كنند بلكه هر چه هست نويسند تا تاريخ اقوام عالم باقي ماند و هر كس بعد از ايشان از طايفه ذو اقتدار و غيره را نظر درافتد، آن نصيحتي باشد و بدانند كه اخلاق حميده و افعال غير پسنديده چه ثمره و عوايد داشته است و هر كسي را چگونه ياد مي كرده اند، باشد كه اين نصيحت را قبول كرده به صوالح اعمال گرايند و از قبايح اجتناب نمايند. (٢)

ذكر سلطان سعيد خان ابن سلطان احمد خان

سلطان احمد خان را هژده پسر بود، از همه كلانتر منصور خان است كه ذكر وي به شرح گذشت. بعد از وي اسكندر سلطان است، وي بعد از پدر به مرگ طبيعي وفات يافت. بعد از وي سلطان سعيد خان است، و احوال پانزده پسر ديگر در دفتر دويم مذكور شده است. اما سلطان سعيد خان چهارده (٣) ساله بود كه سلطان احمد خان متوجه برادر كلان سلطان محمود خان شده از پسران دو پسر را همراه آورد (٤). سلطان سعيد خان و باباجاق سلطان.

در آن ايام كه خانان به هم مي بودند، اين سلطان سعيد خان در حجر تربيت پدر بزرگوار (٥) در كنف (٧٧ پ) عاطفت عم (٦) سعادت يار، روزگاري فرخنده مآثر را به سر مي برد تا آنكه ميان اين دو خان و شاهي بيك خان در اخسي مصاف واقع شد كه مشروح شده است.

در آن وقت انهزام تيري بر استخوان سرين سلطان سعيد خان رسيد چنانكه سر استخوان شكست. خود را در بيغوله (٧) ٣٨٨ انداخت. اهالي آن حواشي او را بعد از تسكين

__________

(١). نت: تا.

(٢). نگ: + فصل شصت و هفتم.

(٣). نب، نت: چارده.

(٤). نت: آورده.

(٥). نگ: بزرگوارم.

(٦). نگ: عمم.

(٧). نگ: كنار جاده.

فرار و كرار يافتند. از جهت آنكه پاي شكسته بود به جايي نبردند. چون چند روز برآمد في الجمله صحتي پيدا آمد. او را پيش حاكم اخسي، شيخ بايزيد بردند و شرح احوال شيخ بايزيد و برادرش سلطان احمد تنبل در دفتر دويم مشروح است. اين شيخ بايزيد، سلطان سعيد خان را در بند نگهداشت.

چون سال ديگر به وقت ارتفاع غلات، شاهي بيگ خان باز به سر ولايت فرغانه و سلطان احمد تنبل آمد، سلطان احمد تنبل و شيخ بايزيد به تمام برادران به دست شاهي بيگ خان كشته شدند (١). ولايت فرغانه به شاهي بيگ خان مستخلص گشت. اين سلطان سعيد خان در اخسي در بند شيخ بايزيد بود. كسان شاهي بيگ خان، سلطان سعيد خان را از بند شيخ بايزيد برآورده پيش شاهي بيگ خان آوردند. (٢) شاهي بيگ خان، سلطان سعيد خان را به انظار ٣٨٩ فرزندي منظور گردانيد و اشفاق به انفاق را به حال وي مرعي داشت، همراه به سمرقند برد و از آنجا به لشكر حصار (٣) برد. به وقتي كه خسرو شاه ولايت حصار و قندوز و بدخشان را استخلاص كرد، سلطان سعيد خان همراه شاهي بيگ خان بود و چون از آن مهم فارغ شد باز به سمرقند مراجعت فرمود و از آنجا متوجه خوارزم شد. خان در آن زمان از وي گريخته به طرف مغولستان رفت به راه اوزون (٤) با يتي كند ٣٩٠ رسيد (٥). در يتي كند در آن زمان سلطان محمود خان بود. (٦) به عم بزرگوار در يتي كند ملاقي شد. چون چند روز در ملازمت عم بزرگوار (٧) مي بود از جهت كسالت در امور ملك كه سلطان محمود خان را عادت بود، سلطان سعيد خان را ياسي تمام دست داد. از پيش سلطان محمود خان (٧٨ ر) گريخته به مغولستان پيش برادر خودش سلطان خليل سلطان كه قرغيز را حاكم بود، رفت. مدت چهار سال در مغولستان با برادر همراه در ميان قرغيز به سر برد. در اين مدت چهار سال وقايع بسيار ميان سلطان محمود خان و منصور خان و اين دو برادر واقع شده است. آخر كار نوعي شد كه سلطان محمود خان از جهت برادرزاده ها نتوانست در مغولستان بود. پيش شاهي بيگ خان به اميد

__________

(١). نت: شده اند.

(٢). نت: - شاهي ... آوردند.

(٣). نگ: + قندوز.

(٤). نب: اوردن / نگ: + احمد.

(٥). نت: برسيد.

(٦). نت: + و.

(٧). نت: - در يتي كند ... بزرگوار.

رعايت رفت؛ شاهي بيگ خان او را در خجند شهيد كرد چنانكه مذكور شده است.

چون سلطان محمود خان به ولايت پيش شاهي بيگ خان رفت اين دو برادر در مغولستان و قرغيز ماندند. در اين حال خبر لشكر منصور خان رسيد كه منصور خان از چاليش و طرفان لشكر كشيده متوجه برادران است و ضبط قرغيز و مغولستان. سلطان سعيد خان و سلطان خليل هر دو تمام مردم قرغيز و مغول را جمع كرده در چارون چاك ٣٩١ نام موضعي جاي محكم اختيار كرده به مصاف راست ايستادند. منصور خان نيز لشكري آماده كرده رسيد. مصاف صعبي دست داد. آخر الامر شكست با سلطان سعيد خان و سلطان خليل سلطان افتاد. منصور خان قرغيز را كوچانيده و به چاليش برد چنانكه در ذكر منصور خان گفته شده است. سلطان خليل سلطان از جنگ گريخته برآمد، با معدودي چند متوجه ولايت فرغانه شد كه پيش عم خود سلطان محمود خان رود، شايد شاهي بيگ خان رعايت كرده باشد. وي به اخسي رسيد، جاني بيگ سلطان يكي از بني اعمام شاهي بيگ خان بود، در (١) ولايت فرغانه حاكم بود، او را شهيد كرد.

اما سلطان سعيد خان چون از جنگاه برآمد و خود را قرار داد كه در مغولستان قزاقي كرده به سر برد، اما اموري دست داد كه در مغولستان (٢) گشتن ميسر نشد. شرح آن امور در دفتر دويم مشروح است، جهت تطويل و تكرار، اينجا مجمل گفته مي شود. سلطان سعيد خان نيز بيچاره شده (٣) به اندجان رفت. نوعي شد كه از آنجا گريخته به كابل پيش بابر (٧٨ پ) پادشاه ابن عمر شيخ ميرزا كه عمه زاده (٤) سلطان سعيد خان بود رفت. بابر پادشاه او را بغايت عزيز و مكرم داشت. مدت سه سال در كابل بود.

چون شاهي بيگ خان را شاه اسماعيل در مرو كشت، بابر پادشاه از كابل متوجه قندوز شد. سلطان سعيد خان همراه به قندوز آمد. در خلال اين حال سيد محمد ميرزا ابن محمد حيدر ميرزا كه عم مولف تاريخ است در اندجان خروج كرده (٥)، جاني بيگ سلطان را از اندجان بيرون كرد (٦) و ولايت فرغانه را مستخلص فرمود و كس پيش بابر پادشاه فرستاد متضمن آنچه كرده بود. بابر پادشاه، سلطان سعيد خان را مع امراي مغول

__________

(١). نت: - در.

(٢). نت: - قزاقي كرده ... مغولستان.

(٣). نت: شد.

(٤). نت: عمزاده.

(٥). نت: كرد و.

(٦). نت: كرده.

كه در ملازمت وي بودند همراه كرده به اندجان فرستاد. چون سلطان سعيد خان به اندجان آمد، عمم سيد محمد ميرزا به (١) استقبال مبادرت نمود، ولايت متصرفه با تمام تسليم نمود. خان عمم را ترحيب تمام نمود (٢) و بر قاعده قديم مغول، الوس (٣) بيگي ٣٩٢ كه منصب (٤) موروثي او بود، به وي تفويض فرمود.

در خلال اين حال ميرزا ابابكر متوجه اندجان شده، (٥) لشكري از كاشغر آراسته كرده و طمع در ملك فرغانه بسته رسيد. خان با هزار و پانصد كس به استقبال بيرون آمد. در توت لوغ ٣٩٣ نام موضعي در دو فرسخي اندجان صفين به هم ملاقي گشتند؛ لشكري بيست هزار با هزار و پانصد كس بعون الهي غالب (٦) آمد، كشش و كوشش بسيار واقع شد.

از اين فتح در دل هاي سلاطين اطراف سياست سلطان سعيد خان متمكن گشت و در حدود فرغانه از سلاطين (٧) اوزبك در سمرقند و تاشكند جمعيت كردند. متعاقب اين حال بابر پادشاه در حصار شادمان با (٨) سلاطين آن (٩) حدود (١٠) جنگ كرد و فتح يافت. به همان شكستن تمام اوزبك را از ماوراء النهر بدر كرد و در تخت سمرقند جلوس نمود. در رجب سنه سبع عشر و تسعمايه ٣٩٤ خان در اندجان متمكن ماند. چون اول بهار همين سال (١١) بار دگر اوزبك (٧٩ ر) به تاشكند آمدند و عبيد الله خان به طرف بخارا رفت، بابر پادشاه در مقابله عبيد الله خان رفت و در حدود بخارا اتفاق جنگ شده، عبيد الله خان ظفر يافت.

بابر پادشاه شكسته (١٢) به سمرقند آمد و از آنجا كوچ (١٣) و بينه را گرفته به حصار گريخت. باز اوزبك استيلا يافت، خان در اندجان مي بود. بابر پادشاه التجا به شاه اسماعيل برد، وي مير نجم نامي از امراي خود با شصت هزار لشكر كومك فرستاد و پادشاه به ايشان ملحق شده متوجه سمرقند شد. خان از اطراف اندجان متعرض اوزبك شده بر سمرقند روان شده در اطراف تاشكند در مقابله خان سيونج خواجه خان بود.

__________

(١). نت: - به.

(٢). نت: نموده.

(٣). نت: الوغ.

(٤). نب: مناصب / نت: مناسب.

(٥). نت: + بودند.

(٦). نت: غالبه.

(٧). نت: + اطراف.

(٨). نت: به.

(٩). نت: - آن.

(١٠). نت: بحدود.

(١١). نب، نت: - سال.

(١٢). نت: شكست.

(١٣). نت: + كرده.

ديگر همه خواقين و سلاطين در سمرقند و بخارا در مقابله بابر پادشاه جمعيت داشتند.

اماميان خان و سيونج خواجه خان در حدود تاشكند مصاف واقع شد. در ملازمت خان پنجهزار كس بود و سيونج خواجه خان هفت هزار كس بود. (١) جنگ صعب دست داد.

آخر الامر ظفر بر جانب سيونج خواجه خان شد. خان (٢) منهزم شده (٣) به اندجان (٤) آمد. ٣٩٥

بنده (٥) مولف تاريخ، از بابر پادشاه به وقتي كه به امير نجم ملحق شد، رخصت گرفته به ملازمت خان به اندجان، در محلي كه خان از سيونج خواجه خان شكسته (٦) آمده بود، آمدم. چون بهار شد، خان، پيش قاسم خان رفت كه پادشاه دشت قپچاق بود. در آن زمان عدد لشكر وي سيصد هزار كس بود. قاسم خان، خان را اعزاز و اكرام كرد چنانكه خان بعد از آن به سال ها آن را ياد مي كرد. چون از آنجا برگشته آمدند، بنده را به مصاهرت (٧) گوركاني بين الاقران ممتاز گردانيد. اين جمله به شرح در دفتر دويم مسطور است.

چون سال نهصد و بيست درآمد، اول بهار تمام عظايم سلاطين اوزبك با جمعيت و لشكر گران بي كران متوجه اندجان شدند. خان مقابله مقاتله را مصلحت وقت ندانست، قبل از آنكه لشكر بيگانه به حدود فرغانه رسد (٨) به مغولستان (٧٩ پ) برآمدند. چون با يتي كند رسيدند، اتفاق ها كردند. به (٩) مصلحت و (١٠) صواب ديد و سعي عمم سيد محمد ميرزا كه برادر ميرزا ابابكر باشد متوجه كاشغر شدند. در كاشغر مصاف صعب دست داد و لشكر كاشغر منهزم به قلعه كاشغر درآمدند. خان به يانگي حصار (١١) گذشت، سه ماه يانگي حصار را محاصره نمود. آخر اهالي يانگي حصار با عمم توسل جستند و قلعه را تسليم نمودند. چون اين خبر به كاشغر رسيد، لشكر كه در كاشغر بود كاشغر را گذاشته بدر رفتند و چون اهل هزيمت پيش ميرزا ابابكر به ياركند رسيدند، ميرزا ابابكر نيز فرار برقرار اختيار نموده به ختن رفت. متعاقب، خان نيز به ياركند رسيد و در عقب

__________

(١). نت: - و سيونج ... بود.

(٢). نت: - خان.

(٣). نت: - شده.

(٤). نب: حصار.

(٥). نگ: + شما.

(٦). نت: شكستند.

(٧). نت: نطاهرت.

(٨). نت: رسيد.

(٩). نت: - به.

(١٠). نب، نت: - و.

(١١). نت: + در.

ميرزا ابابكر لشكر فرستاد. تا كوه تبت او را تعاقب نمودند و اموال بي قياس از لباس و اجناس و بغال ٣٩٦ و خيول، به دست لشكر مغول افتاد، چنانكه در دفتر دويم ذكر كرده شده است.

و جلوس خان در ملك كاشغر در رجب سنه عشرين و تسعمايه ٣٩٧ بود. در اواخر قرن زمستان، ايمن خواجه سلطان كه برادر پدر و مادري خان بود از طرفان آمد، چنانكه شرح آن گذشت. وي با (١) تمام امرا در قلع و قمع منصور خان سعي نمودند و سقوط قوت منصور خان را بيان كردند و عداوت هاي او را كه در مغولستان و ايام سابق گذشته و كرده بود برشمردند. خان گفت، وي برادر كلان بود، داب ما نسبت به وي خدمتكاري و اطاعت، آن خود از ما (٢) در آن زمان (٣) به وجود نيامد، فلاجرم وي ما را تاديب كرد. به اين باوي عداوت نتوان ورزيد و مناسب آن است كه عذر تقصير بايد كرد و تلافي (٤) مافات.

چون ايلچيان فرستاد، سخن مصالحه و اطاعت در ميان آورد. منصور خان را كه از وهم و هراس جان به لب رسيده بود، از اين سخن و اخبار، جان (٥) تازه و فرج بي اندازه يافت، (٦) ترسان و لرزان متوجه ملاقات شد. در مابين آقسو و كوسن ملاقات كردند و خان خطبه و سكه به نام وي كرده كمال اطاعت را (٨٠ ر) به جاي آورد و آنچه از عداوت (٧) منصور خان در سوابق ايام واقع شده بود، همه آن را به نيكي و فرمان برداري مقابله فرمود. از اين صلح (٨) و اتفاق دولتمند چنان (٩) امنيتي و رفاهيتي در ميان خلايق شده كه مردم از قامول (١٠) خطاي تا ولايت فرغانه، تنها، بي زاد و همراه (١١) بي هيچ دغدغه و تشويش رفت و آمد مي كردند و اين صلح را افاضل (١٢) تلامذه (١٣) «دو لشكر بنشاط» ٣٩٨ تاريخ يافته بودند.

سال ديگر از جهت آنكه محمد قرغيز به طرف تركستان و سيرام (١٤) تاخت مي برد و مسلمانان را غارت مي كرد، خان را از روي حميت اسلام، اين فعل شاق مي نمود، به سر

__________

(١). نب، نت: - با.

(٢). نب: - ما.

(٣). نت: زمانه.

(٤). نت: تلاقي.

(٥). نت: جون.

(٦). نت: + و.

(٧). نت: + از.

(٨). نت: مصالح.

(٩). نت: جان.

(١٠). نگ: + يا.

(١١). نت: همراهي.

(١٢). نت: فاضل.

(١٣). نت: ترامده.

(١٤). نت: سيرم / نگ: فرغانه.

محمد قرغيز تاخت. آنچه ايشان به اهل اسلام كرده بودند، مع زيادتي با وي و مردم قرغيز كردند و قرغيز را گرفته دربند كشيدند. مدت پانزده سال دربند ماند.

در تاريخ سنه ثمان (١) و عشرين (٢) و تسعمايه ٣٩٩ خان پسر خود رشيد سلطان را به مغولستان برآورد و تمام مغولستان را و قرغيز را ضبط نمود و جمعيت بسيار در مغولستان رشيد سلطان را دست داد. آخر نوعي برآمد كه اوزبك - قزاق را در دشت قپچاق از جهت (٣) استيلاي منفكيت (٤) ٤٠٠ بودن مسير نشد (٥)، به مغولستان آمدند، دويست هزار كس بودند، با ايشان مقاومت ممكن نبود. رشيد سلطان با مردم خود باز به كاشغر درآمدند.

خان متوجه بدخشان شد، نصفي از بدخشان را تصرف نمود، چنانكه الي يومنا به ديوان كاشغر تعلق دارد.

شرح اين تطويل دارد كه سر (٦) بدخشان بعد از آنكه دعواي ارث دارند از جهت شاه بيگم كه سابقا مذكور شد، مناقشات واقع شده است كه همه در دفتر دويم از اين تاريخ مشروح است. و خان دو مرتبه لشكر با (٧) بدخشان رفت، يك بار در سنه خمس (٨) و عشرين و تسعمايه، ٤٠١ بار ديگر در سنه ست (٩) و ثلاثين و تسعمايه، ٤٠٢ و (١٠) در تاريخ سنه اربع و ثلاثين و تسعمايه، ٤٠٣ خان بنده را همراه رشيد سلطان كرده (٨٠ پ) با بلور ٤٠٤ كه كافرستاني است مابين بدخشان و كشمير فرستاد. غزات شگرف (١١) دست داد، سالما و غانما (١٢) مراجعت كرده شد مع فتوح بسيار.

چون چندي (١٣) بر اين برآمد از خبث و سعايت خبايث و شياطين انس، نوعي شد كه ايمن خواجه سلطان را كه مذكور شده است كه آقسو داده بودند و آقسو از زمان استيلاي ميرزا ابابكر كه (١٤) تاريخ تسع و تسعمايه ٤٠٥ بود تا تاريخ سنه ثلاث (١٥) و عشرين (١٦) و تسعمايه ٤٠٦ ويران بود، ايمن خواجه سلطان او را به حال عمارت درآورده بود.

__________

(١). نت: ثمانه.

(٢). نت: - و عشرين.

(٣). نت: جمعيت.

(٤). نگ: منگيت.

(٥). نت: نشده.

(٦). نب: - سر.

(٧). نت: - با.

(٨). نت: خمسه.

(٩). نت: - ست.

(١٠). نت: - و.

(١١). نت: متگرف.

(١٢). نت: عالما.

(١٣). نت: چندين.

(١٤). نت: - كه.

(١٥). نت: ثلاثه.

(١٦). نگ: عشر.

خان بنده را مصحوب رشيد سلطان گردانيده به آقسو فرستاد. ايمن خواجه سلطان را به اجبار كوچانيده به كاشغر فرستاديم و بنده رشيد سلطان را در آقسو گذاشته مهمات او را از سپاهي و رعيت به سياق معامله انتساق (١) ٤٠٧ داده، برگشته به ملازمت خان آمدم و ايمن خواجه سلطان را به طرف هندوستان روان كردند، در هندوستان به مرگ طبيعي وفات كرد. در سلخ سنه ثمان (٢) و ثلاثين و تسعمايه، ٤٠٨ خان جهت غزات (٣) به كافرستان تبت ٤٠٩ متوجه شده بنده را پيشرو از خود روان گردانيد. بعضي قلاع تبت را گرفته، اكثر ولايت تبت را ضبط نموده بودم كه خان متعاقب بنده رسيد. چون هر دو لشكر به هم رسيدند پنجهزار كس بود. در تمام تبت پنجهزار كس را اوقات زمستاني نمي گذشت. پس مصلحت چنان ديدند كه بنده را با اسكندر سلطان همراه كرده به كشمير فرستادند با چهار هزار كس. و خان خود متوجه بالتي شد. بالتي (٤) ولايتي است مابين تبت و بلور. آن زمستان خان در بالتي (٥) غزات كرده، بهار باز با تبت برآمد. بنده نيز آن زمستان به كشمير درآمدم در آخر زمستان (٦) ٤١٠ با ملوك كشمير مصاف كرده شد. حق سبحانه و تعالى ظفر بخشيد، تمام لشكر كشمير و ملوك او مستاصل كرده شده بود (٨١ ر) و استخلاص كشمير مقرر گشته، اما از جهت همان خبايث انس كه شيوه ايشان مهم بر هم زدن بود، استخلاص ميسر نشد ٤١١ و با ملوك صلح كرده دختر محمد شاه را كه پادشاه كشمير بود به اسكندر نسبت فرمود، خطبه و سكه به نام خان كرده و مال كشمير را بدانچه ميسر گشت جمع نموده بهار آن زمستان باز به ملازمت خان در تبت رسيده شد. به انواع كرايم ملاطفات پادشاهانه بنده را سرافراز كرده مراجعت نمود و بنده را به طرف اورسانگ ٤١٢ كه قبله خطاي و تبت است روان كرد. خود متوجه كاشغر شد. خان به وقت آمدن از جهت دم گيري بغايت (٧) ضعيف شده بود و در اين مدت كه در تبت بود، صحت تمام نشده بود، پس هر طوري كه بود بايست اين راه رفت. چون به مواضع دم گيري ٤١٣ رسيدند به

__________

(١). نت: انتاق.

(٢). نت: ثمانه.

(٣). نت: غرات.

(٤). نت: بلتي.

(٥). نت: بلتي.

(٦). نگ: فصل.

(٧). نت: لعاب.

گفتار در فضايل حميده و خصايل گزيده سلطان سعيد خان

همان دم گيري (١) روح مطهر او به خطاير قدس پرواز نموده است در سلخ سنه تسع و ثلاثين و تسعمايه. ٤١٤ اين دو دفتر دويم از اين تاريخ با بسط (٢) تمام مشروح است. (٣)

گفتار در فضايل حميده و خصايل گزيده سلطان سعيد خان

سلطان سعيد خان پادشاهي بود ارجمند و سعادت يار، دولتمند، (٤) برخوردار به انواع فضايل آراسته و به اخلاق حميده پيراسته. سن مباركش با چهل و هفت قريب بود كه به جوار رحمت حق تعالى پيوست. (٥) در محاسن مباركش بياض آنقدر كه در سواد چشم درآيد نبود (٦) و محاوره (٧) در غايت صباحت داشت و تكلمي در نهايت فصاحت، چه تركي و چه فارسي و چون به كسي التفات نمودي قبل از كلام متبسم شدي و هميشه شاد طبع و شكفته خاطر بود و كريم النفس و با مروت. از جمله مقصود علي نامي در جنگي تيري زده بود در كتف چپ خان، چنانكه مدت دو سال عليل بود و مشرف بر هلاك شده بود.

در آن ايام كه عليل بود، همين مقصود علي جمعي گرفته اند (٨١ پ) كه خان كينه خود را از وي بخواهد (٨). چون پيش خان آورده اند او را نواخته، با آنكه يك جامه بيش نداشته، آن جامه را به وي داده و هم صحبت خويش گردانيده كه (٩) من دلگير بودم نيك آمدي و همچنان تا آخر عهد با وي ملتفت مي بوده (١٠). اين و مثل اين امور از وي بسيار واقع شده، اكثر آن در دفتر دويم مذكور شده (١١) است و سخاوت او به (١٢) حد كمال بود. بنده مدت بيست و (١٣) چهار سال در ملازمتش بوده ام و عطاياي او به حدي بود كه گاه بودي كه در سر كار بيوتات او هيچ نماندي چنانكه روزها شيلانخانه معطل بودي از حرم ماكول تناول فرمودي و علي هذا القياس خرج عطاياي او به داخل ممالك متصرفه اش وفا نمي نمود. و در شجاعت نيز بين الاقران ممتاز بود چنانكه بنده يك بار در ملازمتش بودم كه (١٤) به ذات خود حمله آورد و شرح آن در دفتر دويم است و در تير انداختن، بنده در الوس مغول و

__________

(١). نت: - رسيدند به همان دم گيري.

(٢). نت: - با بسط.

(٣). نگ: + فصل شصت و هشتم.

(٤). نت: + و.

(٥). نگ: + و سلوك وي در زندگي بي مانند بود.

(٦). نگ: - در محاسن مباركش ... نبود.

(٧). نت: و محسان وره.

(٨). نت: نخواهد.

(٩). نت: - كه.

(١٠). نت: بود.

(١١). نت: - شده.

(١٢). نت: - به.

(١٣). نت: - و.

(١٤). نت: كه بودم.

اوزبك و جغتاي (١) مثل او نديده ام چه بعد از وي، چه پيش از وي. بارها بنده خود مشاهده نموده ام كه هفت هشت تير بي خطا بوده چه در شكار آهو و چه در شكار خرگوش و چه در شكار مرغ دشتي همه را خوب مي انداخت و در جنگ ها كه در مغولستان واقع شده ميان وي، قرغيز و غيرهم، تيرها كه زده در ميان آن قوم در زمان مشهور بوده است و به كرم ذاتي چون اويي كم ديده ام. يك باري مگر از اندجان فداييي (٢) آمده و انتهاز فرصتي جسته نيافته، اسبي از طويله خاصه گرفته گريخته. در راه او را با اسب (٣) گرفته آمدند. خود به خان گفت كه به دعوي آمده بودم اما فرصت نيافتم، گفتم از طويله خاصه اسبي برم (٤) باري (٥) في الجمله كاري كرده باشم. همه به قتل او به جد شدند. خان فرمود بنده را كه او را تو به ملازمان خود سپار تا نگاه دارند، به هر چه حكم فرمايد به تقديم رسانيد. چون ازدحام خلايق كمتر شد (٨٢ ر) خان با بنده فرمود كه به شكرانه آنكه حق سبحانه و تعالى (٦) شر او را از من نگاه داشته، همان اسب را به وي بدهيد و او را به ملازمان خود (٧) سپارش نماي (٨) تا (٩) از لشكر او را به گوشه بيرون برده رها دهند، باري فقير في الجمله از عهده دعواي (١٠) خود بيرون آمده باشد و در ميان ابناي خود شرمنده تمام نشده باشد.

و به صحت سواد او سواد خواني نديده ام، هرچند خط بد املي ٤١٥ و مغشوش بود، نظم و نثر هرچه باشد خيال چنان بي تامل مي خواند كه كسي را گمان آن مي باشد كه مگر ياد دارد و خط نسخ (١١) تعليق را نيك مي نوشت و املي درست و تمام در فارسي و تركي داشت و در تركي انشا پاكيزه خوب (١٢) مي كرد چنانكه ديگران (١٣) را يك دو (١٤) وقت بسيار ميسر (١٥) نمي شد و در شعر به قوت و قابليت او كسي كمتر ديده باشم، هرگز شعر را فكري نمي گفت بلكه در مجالس و صحبت ها از دواوين (١٦) هرچه حاضر بود مي گشادند،

__________

(١). نت: اوزبك بيختاي.

(٢). نت: فداي.

(٣). نت: او را اباست.

(٤). نت: ببرم.

(٥). نت: - باري.

(٦). نگ: - سبحانه و تعالى.

(٧). نت: - خود.

(٨). نت: نماني.

(٩). نت: - تا.

(١٠). نت: دعوي.

(١١). نت: نسق.

(١٢). نت: - خوب.

(١٣). نت: ديگر.

(١٤). نت: - را يك دو.

(١٥). نت: - ميسر.

(١٦). نت: دادوين.

در هر بحر و قافيه كه مي برآمد بديهه مي گفت و هرچه مي گفت يكبار يا دو بار مي خواند، هر كس توانستي ياد مي گرفت و گرنه راضي نمي شد كه كسي مسوده (١) كند. اشعار خان كه در مجالس كه بديهه گفته بود بنده ياد گرفته بودم از آن چند بيت ثبت مي گردد. شعر تركي:

قيسي (٢) كلش نينك (٣) بوز و يك دمك هر گل رعناسي بار (٤) قياسي گل نينگ هر منليك ديك بلبل شيداسي بار (٥)

حور بيرله جنت الماواي (٦) كونگلوم بلا (٧) سون يار (٨) نينك كويندا يوز مينليك جفت الماواسي بار (٩)

يوزي اورده (١٠) كاكل و زلفين پريشان كورگاني اي سعيد آشفته كونگلوم ننگ عجب سوارسي بار (١١) و له ايضا - برد الله مضجعه -:

شكر لله حالتيم ظاهر بولوبتو يارغه ايمد يارانسده اوزني (١٢) بورسانك (١٣) اغيارغه

سير او چون گيرسه گلستان ايچره (١٤) اول سرو روان بنده يولسون (١٥) سرو آزاد اول قد و رفتارغه

او بسارفان (١٦) برقلاسام عيب التاما نكومتي زارني بس كيلا (١٧) المام مي نماي نور (١٨) ديده خونبارغه و له - نور الله مرقده - (٨٢ پ)

عهد قليدنگ گه وفا قليغاي سين يوق جانيمغه (١٩) جفا قليغا ي سين

__________

(١). نب: مسود.

(٢). نت: قلسي.

(٣). نت: پلنگ.

(٤). نت: را.

(٥). نت: را.

(٦). نت: ماوي.

(٧). نت: بيلا.

(٨). نت: هار.

(٩). نت: را.

(١٠). نت: آورده.

(١١). نت: را.

(١٢). نت: اوران.

(١٣). نت: بورببانكه.

(١٤). نت: الجره.

(١٥). نت: يولسن.

(١٦). نت: بسيار.

(١٧). نت: كسلا.

(١٨). نت: بور.

(١٩). نت: جانيغه.

اتاسين (١) غمزه و قي بيرله ميني قورقادر مين كه خطا قليغاي سين

سنكادير (٢) سين كه وفا قيلغوم دورايلكا قبلغانچه منكاي (٣) قليغاي سين ٤١٦ جهت اختصار (٤) را به اين قدر اقتصار (٥) كرده شد. روزي بنده تكليف كردم كه البته فارسي بديهه گوييد، بعد از مبالغه، خان فرمودند كه ديوان خواجه حسن (٦) استاد است بگشايند، گشادند، اين غزل برآمد كه مطلعش اين است، ع مصراع (م) اي ز سر تا بقدم جان كسي، اينجا حضار مجلس بديهه را آغاز كردند. خان فرمودند؛ بيت:

چند گويي كه بگو جان كسي راست گويم كه تويي جان (٧) كسي (٨) غالبا به غير همين بيت ديگر هرگز فارسي نگفته باشد. چاشني طبع لطيفش را از اين ابيات مي توان دانست كه تا چه حد بوده است. (٩)

عود ٤١٧ و سه تاره و چار تاره و غچك ٤١٨ را مي نواخت. از همه چار تاره را بهتر مي نواخت و در استخوان تراشي دست تمام داشت و تير را بغايت خوب مي ساخت (١٠) و در برش بهلاي ٤١٩ و توماغا (١١) ٤٢٠ استاد بود و جانورداري و ميرشكاري را (١٢) همه اصنافش (١٣) نيك مي دانست و مساعي و دله ٤٢١ بسيار در اين امر داشت، بلكه افضل فضايل خود اين را مي دانست. در اوايل حال بغايت لااوبالي (١٤) و بي باك و عياش و طربناك و مي كش (١٥) و هوسناك بود چنانكه ساعتي بي تجرع نمي توانست بود، به غير ايام رمضان هوشياري را خواب نديدي. چون سن مباركش با سي و هفت رسيد و سال تاريخ با نهصد و بيست و هشت بود توبه كرد، صورت صلاح را پيش گرفت. بنده را به وقت تسويد دفتر دويم چون سخن با توبه خان (١٦) رسيد و سال تاريخش نكته به خاطر رسيد و آنجا ثبت كرده ام و آن اين است كه خان در نهصد و بيست و هشت توبه كرد از مسكرات، اما توبه از جميع مناهي نبود، پس توبه ناتمام بود، آيت (٨٣ ر) فتوبوا الي

__________

(١). نت: اياسين.

(٢). نت: مكنادبر.

(٣). نت: ميكا.

(٤). نت: افتصار.

(٥). نت: اقتضا.

(٦). نت: حسين.

(٧). نب: خان.

(٨). نگ: - قيسي كلش نينك ... جان كسي.

(٩). نگ: - چاشني طبع ... است.

(١٠). نگ: + فصل شصت و نهم.

(١١). نت: توماغاي.

(١٢). نت: - را.

(١٣). نت: + را.

(١٤). نب، نت: لاوبالي.

(١٥). نت: و بي كس.

(١٦). نت: با توبخان.

ذكر عبد الرشيد خان ابن سلطان سعيد خان

الله توْبه نصوحا ٤٢٢ بي با و ها كه حرفين آخرين توبه باشد، تاريخ مي شود. چون حضرت مخدومي، ارشادپناهي، خواجه بهاء الدين محمود - سلمه الله تعالى و ابقاه - كه مشهور به خواجه خاوند محمودند به (١) كاشغر آمدند و خان در ربقه ارادت (٢) ايشان درآمد و در سلك دولت ملازمان ايشان منسلك شد (٣) و بعد از پنج سال توبه اول از جميع مناهي كرده شد و توبه او تمام شد، آيت نيز تمام تاريخ مي شود كه توبوا الي الله توْبه، ٤٢٣ و اين لطيفه غريب است. بعد از آنكه داخل طريقه عليه (٤) خواجگان شد - قدس الله ارواحهم - بغايت عدالت و طريقه مرضيه سنيه پيش گرفت (٥). محاسن اخلاق و مكارم اطوار او به نوعي شد كه غالبا پيش از وي از خواقين باين چاشني به غير اويس خان كسي كمتر گذشته باشد، و الله اعلم، و شرح احوال مبارك او را كسي كه (٦) خواهد كه به تفصيل داند در دفتر دويم بايد طلبيد. (٧)

ذكر عبد الرشيد خان ابن سلطان سعيد خان

امروز كه تاريخ سنه ثلاث و خمسين و تسعمايه ٤٢٤ است، در سرير سلطنت خاني و بر اورنگ (٨) مسند خاني، (٩) جاي نشين حضرت سعيد خاني، ولد امجد او عبد الرشيد خان است و اين تاريخ را بنده احقر، محمد حيدر به نام نامي و القاب گرامي او مزين و مرتب گردانيده، ابتداء تاريخ كه از ذكر توغلقتمور خان است كه از خواقين مغول به شرف اسلام مشرف شده است تا سلطان يونس خان آنچه از ثقات (١٠) روات استماع افتاده بود و نقيض روايتي نشده بود، آن را در قيد كتابت آورده شده است و آنچه روايت به اختلاف استماع افتاده (١١) آن را (١٢) ثبت كرده نشده است جهت احتمال كذب را، و آنچه يونس (١٣) خان اين طرف بوده تا اختتام كار سلطان سعيد خان به شرح در دفتر دويم نوشته شده است، اينجا نيز اگر به شرح نوشته مي شد، بعد از آنكه تطويل تمام داشت (١٤) مكرر و مطول مي شد، (١٥)

__________

(١). نت: محمود خان به.

(٢). نت: ولادت.

(٣). نت: شده.

(٤). نت: غلبه.

(٥). نت: گرفته.

(٦). نت: - كه.

(٧). نت: - و در برش بهلاي ... طلبيد.

(٨). نت: اوزبك.

(٩). نگ: - و بر اورنگ مسند خاني.

(١٠). نت: آنچه لغات.

(١١). نت: + از.

(١٢). نت: - را.

(١٣). نت: كذب روايحه از يونس.

(١٤). نت: تطويل داشت تمام.

(١٥). نت: + بعد از آنكه.

تطويل و تكرار مستحسن نبود، فلاجرم اينجا مجمل نوشته شد و تفصيل آن را حواله به دفتر دويم (١) كرده شده است.

اما شرح احوال عبد الرشيد خان در دفتر دويم (٢) نيست، اينجا مشروح گفتن مناسب نمود (٨٣ پ) در آن ايام كه خان در مغولستان بود با برادر خود سلطان خليل سلطان، و منصور خان آمد در چارون چالاك مصاف واقع شد كه هزيمت به اين دو برادر افتاد و (٣) بعد از انهزام نيز صورتي برآمد كه در مغولستان بودن ممكن نشد. بيچاره شده به اندجان آمدند و خان دربند افتاد و از آنجا گريخته به كابل رفت و پيش بابر پادشاه كه عمه (٤) زاده خان بود كه شرح اين جمله در دفتر دويم مشروح شده است. والده عبد الرشيد خان، آحاد الناس قوم بود كه جهت خدمت در حباله نكاح آورده بود. در آن زمان در ملازمت خان بود، وقتي كه خان در اندجان دربند افتاد، فسقه اوزبكيه او را از خان جدا كرده بودند، از خان هفت ماهه حامله بود به همين عبد الرشيد خان. بعد از آنكه خان به كابل رفت، به بابر پادشاه ملحق شد به خان خبر آوردند (٥) كه آن خادمه را وضع حمل با پسري اتفاق افتاده است. خان اين حكايت را با پادشاه گفت. پادشاه فرمود كه نام او را عبد الرشيد كه استجاع ٤٢٥ به سلطان سعيد خان دارد بگذاريد. مقصود، نام نامي عبد الرشيد خان را پاد شاه گذاشته است. فلاجرم نفس مبارك آمده و جاي نشين چنان پدري شده است.

چون عمم سيد محمد ميرزا در ولايت فرغانه با جاني بيگ، سلطان اوزبك مخالفت كرده، از شوايب اوزبكيه ولايت فرغانه را پاك پرداخت و كس پيش پادشاه به قندوز فرستاد و سلطان سعيد خان را آورد، اين عبد الرشيد خان به دست فسقه اوزبكيه گرفتار بود، در آن استيلا از آن قيد خلاصي يافته با پدر بزرگوار ملحق شد. چون خواهر بنده حبيبه (٦) سلطان خانيش از سمرقند آمد و خان آن را در حباله نكاح آورد، اين عبد الرشيد سلطان را با ايشان سپرد. وي در حجر تربيت و كنار مهر مادري خود نگاه مي داشت (٧) و

__________

(١). نت: - كرده نشده است ... دويم.

(٢). نت: - كرده شده ... دويم.

(٣). نت: - و.

(٤). نت: عم.

(٥). نت: آورده اند.

(٦). نت: جليسه.

(٧). نت: مادري خود نكاح اميد داشت.

امير غوري برلاس را با عبد الرشيد اتابيگ گردانيد. در آن ايام سه ساله (١) بود. بعد از دو سال (٨٤ ر) امير غوري برلاس وفات كرد. به رسم مغول مرتبه او را با عم او، (٢) ميراك برلاس، خان تفويض فرمود. اتابيگي عبد الرشيد سلطان به علي ميراك برلاس قرار يافت و مولانا محمد شيرازي كه مرد فاضل و نيكونهاد بود و تمام عمر گرانمايه را در خدمت گذاري خواقين مغول صرف نموده بود، با او سپردند كه تعليم كند و مولانا محمد شيرازي صدر صدور بود در سر كار سلطان سعيد خان و مكنت تمام داشت.

اين رشيد سلطان را في الحقيقه اتابيگ، مولاناي مذكور بود، به علي ميراك (٣) برلاس زياده در اسم اتابيگي نسبتي ديگر نبود.

تاريخ ولادت رشيد سلطان در سنه خمس و عشر و تسعمايه (٤) بود، چون سال تاريخ با سنه ثمان و عشرين و تسعمايه رسيد، سيزده ساله بود كه خان او را به مغولستان برآورد (٥).

و (٦) شرح اين چنان است كه پسر سلطان خليل سلطان، بابا سلطان، وقتي كه سلطان خليل سلطان را در اخسي، جاني بيگ سلطان كشت، چنانكه مشروح گذشت، اين بابا سلطان را هنگام رضيع (٧) بود، وي نيز چون رشيد سلطان هم در سر كار جاني بيگ سلطان اسير بود، به وقت استخلاص فرغانه، به خان ملحق شد. خان اين برادرزاده را (٨) از فرزندان عزيزتر مي داشت. خواجه علي بهادر كه سابق خدمات وي در حضرت سلطان سعيد خاني بسيار بود، با وي سپرد و منصب اتابيگي بابا سلطان را به خواجه علي بهادر (٩) تفويض فرمود. خواجه علي بهادر بود در مغولستان اوقات گذرانيده، او را به مغولستان ميلان خاطر بسيار بود. هميشه آرزومند اين كه در مغولستان باشد. از اين جهت از خان التماس نمود كه مغولستان و قرغيز را بابا سلطان دهند، وي بابا سلطان به مغولستان برآرد (١٠) و مهمات قرغيز و مغولستان را صورت دهد. خان به اين مهم راضي شد و مي خواست كه رخصت دهد. عمم با آنكه بابا سلطان به او داماد بود از حد دولتخواهي

__________

(١). نب: ايام رساله / نت: سال.

(٢). نت: + بعد / نگ: + علي.

(٣). نت: ميرزا كه.

(٤). نگ: + ١٠ - ١٥٠٩.

(٥). نت: آورده.

(٦). نت: - و.

(٧). نت: رضع.

(٨). نت: - را.

(٩). نت: سادر.

(١٠). نت: برادر.

تجاوز نكرد (٨٤ پ) و به اين امر راضي نشد، به عرض رسانيد كه مغول را به مغولستان ميل بي حد مي باشد (١)، چون بابا سلطان در مغولستان استقرار يابد، همه مغول ميل به مغولستان كنند و منع آن بابا سلطان را آزرده گرداند (٢) و اگر منع نفرماييد (٣)، شما را رفتن خلايق به مغولستان، موافق مزاج نباشد. بنابراين غبار خاطر در ميان آيد، واقع اين اشكال تمام پيدا كند. اما بر خلاف رشيد سلطان كه اگر وي را برآريد وي فرزند شماست، هرچند كه مردم با وي روند به شما بد نيايد و اگر برآيد منع كنيد وي را از آن هيچ بد نيايد، هرچند كه رشيد سلطان خرد (٤) باشد مصلحت چنان است كه وي به مغولستان رود. از اين امر به غير عمم ديگر هيچ كس همداستان نبود، علي الخصوص ميرزا علي طغاي كه تمام بر جانب بابا سلطان بود.

در خلال اين حال خواجه علي بهادر به مرگ طبيعي مرد. از اين جهت در آن عزيمت اختلال تمام دست داد. راي خان بر جانب (٥) رشيد سلطان قرار يافت اما در چگونگي آن دايم سخنان مي رفت. عمم سعي مي نمود و در (٦) ترويج كار رشيد سلطان اهتمام تمام داشت. عمم به عرض رسانيد كه طريق آن اين است كه محمد قرغيز مدتي است كه در بند است، او را از بند برآرند. از الوس مغول انتخاب كنند، هر كس (٧) او را ميل به مغولستان باشد و خداوند گله و رمه باشد و از امرا، مردم (٨) معتبر همراه كرده مي بايد فرستاد.

آخر خان را اين (٩) راي هاي عمم موافق افتاد، همچنان كرد كه گفته بود.

ميرزا علي طغاي را امير الامرا ساخته، محمد قرغيز را امارت قرغيز داده روان گردانيد (١٠). در آن ايام علي ميراك برلاس مرده بود. محمدي ابن علي ميراك برلاس به رسم ارث به ملازمت رشيد سلطان مشغول شد، وي نيز همراه برآمد.

القصه، به سعي عمم، ثلث از سر كار پادشاهي خود چه از مردم و سپاه و چه

__________

(١). نت: مي شد.

(٢). نت: كرده اند.

(٣). نت: نفرمايد.

(٤). نت: خود.

(٥). نت: خاست.

(٦). نت: - در.

(٧). نت: + كه.

(٨). نت: مرد.

(٩). نب: آخرتر اين.

(١٠). نت: كردند.

ضرابخانه و خيمه و خرگاه، با رشيد سلطان داده (١) به مغولستان روان كردند. به وقتي كه روان مي كردند خان در حرم همه اسباب را طلب داشت و بنده را فرمود كه (٨٥ ر) شمشير و تركش او را بر ميانش بند و سوار ساز؛ باشد كه مبارك آيد و در سپاهي گري شاگرد تو باشد. بنده اين خدمت را به جاي آوردم. خان خود برخاسته آمد و فاتحه ٤٢٦ خواند و چند مرتبه به تكرار گفت كه ياد دار و (٢) فراموش مكن كه اول شمشير تو ميرزا حيدر در ميان تو بسته است و تو شاگرد وي شدي. اگر از تو پرسند كه در سپاهي گري شاگرد چه كسي، چه خواهي گفت؟ رشيد سلطان گفت كه شاگرد فلان كسم خواهم گفت. خان گفت وي شاگرد من است. بعد از آنكه چند مرتبه اين سخنان تكرار يافت و فاتحه خواند و روان كرد.

چون رشيد سلطان به مغولستان برآمد تمام قرغيز را محمد قرغيز فراهم آورد.

مغولستان ضبط تمام يافت. در آن مدت در مغولستان لشكر بسيار شد. تفصيل آن تطويل تمام دارد. بالجمله از جهت تعرضات اوزبك قزاق و مخالفات قرغيز با رشيد سلطان، مع توابع و لواحق باز به كاشغر درآمدند. واقعات بابا سلطان و شاه محمد سلطان كه در دفتر دويم شرح تمام دارد واقع شد. محمدي برلاس در آن واقعه دخلي داشته، ورثه شاه محمد سلطان او را به مبالغه از خان طلب مي داشتند كه قصاص كنند و بنده و عمم مانع آمديم.

القصه، آن زمستان كه تاريخ سنه اربع و ثلاثين و تسعمايه ٤٢٧ بود، خان بنده را همراه رشيد سلطان گردانيده با بلور فرستاد. بنده همراه با بلور رفتم و در آن لشكر خدمات را به تقديم رسانيديم. در آن ايام رشيد سلطان هژده ساله بود و در ملازمت وي كسي از اهل اندام نبود و كسب محاوره و روزمره نكرده بلكه جمعي محمدي تشنيع (٣)، همه به صورت آدمي و سيرت انعام بودند. از آن (٤) انعام سيرتان چه توان آموخت. بنده با وجود عدم استطاعت از آن قوم به استطاعت تر بودم و با رشيد سلطان نيك در هم آميختيم و آن

__________

(١). نت: داد و.

(٢). نت: - و.

(٣). نگ: - تشنيع.

(٤). نت: - انعام بودند از آن.

مودت و محبت كه به شاه محمد سلطان و بابا سلطان داشتم آن را به رشيد سلطان گذاشتم. چون باز به خدمت (٨٥ پ) رسيديم چندي برآمد، خان فرزند خود را نوع ديگر يافت. چند مرتبه در غايبانه و حاضرانه رشيد سلطان، خان فرمود كه ما از تو بسيار منت دار شديم، رشيد سلطان را به ما تو فرزند ساخته كه در اين لشكر (١) او را فتوح بسيار دست داده است. الحمدلله كه آنچه دل من مي خواست وي قريب به آن شده است.

در خلال اين حال از ايمن خواجه و آقسو اخبار و اوضاع مي رسيد. چنانكه بنده و عمم در انطفاء (٢) آن سعي نموديم به جايي نرسيد. شرح اين احوال و شيطنت ميرزا علي طغاي در دفتر دويم مسطور است.

آخر الامر، خان بنده را همراه رشيد سلطان گردانيده به آقسو فرستادند. چون به آقسو رسيديم تمام مردم به استقبال آمدند و ايمن خواجه سلطان پيش خان رفت. بنده شش ماه در آقسو بودم و نسق مهمات سپاهي و رعيت آقسو را به تمام انتساق دادم. قبل از اين در مغولستان، خان روزي بادام را تناول مي فرمود (٣)، بادامي را به دندان مبارك شكست، دو مغز برآمد. خان رشيد سلطان و بنده را طلب داشت و آن دو مغز را به يكي از ما داد و فرمود كه رسم معين و قاعده ممهد است كه چون دو كس به هم خواهند كه دوست شوند (٤) و معني اين آن باشد كه چون دو مغز در يك پوست در هيچ امري از يك ديگر جدا و متميز نباشند، دوگانگي در ظاهر پيدا نيايد و اتحاد محض (٥) نمايد. من شما را اين امر فرمودم (٦) كه دوست شويد. هر دو زمين هاي (٧) ادب (٨) بوسيديم و با يكديگر اسبان كشيديم. مقصود كه چون در آقسو بوديم به هم نيك برآمديم. مودت و اتحاد و محبت و اعتقاد به حدي رسيد كه زياده بر آن متصور نباشد. آن دوستي را موكد به مواثيق مغلظه كرده شد. اگر آن طريق آشنايي و اتحادي را به شرح نوشته شود حقا كه مطالعان كه آن

__________

(١). نگ: حاضرانه من به رشيد سلطان، خان فرمود كه از من خشنود مستور - (سرور؟) است. من از رشيد سلطان فرزندي براي او ساخته بودم كه در اين لشكر.

(٢). نت: اثناء.

(٣). نت: مي كرد.

(٤). نگ: بايد هر يك، يكي از اين مغزها را بخورند.

(٥). نت: حض.

(٦). نت: فرمود.

(٧). نت: ز مستيهاي.

(٨). نت: آداب.

احوال مشاهده نكرده اند به سخن آرايي نسبت دهند. بالجمله بعد از شش ماه به صد آرزومندي از يكديگر جدا شده به ملازمت خان متوجه شدم. به وقت وداع، غزلي گفته بودم كه اين چار بيت از آن است. نظم (١): (٨٦ ر)

ز كوي تو با درد و غم مي رويم جدا از تو با صد الم مي رويم

تو هم تاي ليلي به حسني و مابه مجنون قدم بر قدم مي رويم

نگويي كه تنها تو چون مي روي غمت همره است و به هم مي رويم

محيط كرم شاه عبد الرشيدكزو غرق بحر كرم مي رويم (٢) بعدها كه به ملازمت خان مشرف شدم، سال ديگر (٣) خان متوجه غزات تبت شد و بنده را پيشتر فرستاد. من مهمات بعضي از ولايت (٤) تبت را سامان نموده بودم كه خان متعاقب آمد و لشكري پنجهزار در تبت جمع شد. در تبت پنجهزار لشكر گنجايش ندارد. ناچار شده بنده به اسكندر سلطان كه از رشيد سلطان خردتر (٥) پسر خان است به كشمير درآمدم و آن زمستان را (٦) در كشمير گذرانيده بهار به ملازمت خان آمدم و اين مشروح است. اينجا مقصود اين حكايت نيست. بالجمله چون به ملازمت خان در تبت مشرف شدم، خان متوجه ياركند شد و بنده را براي تخريب بتخانه اورسانگ روان كرد.

بنده چهار ماهه راه رفتم، اما خان در راه به وقت مراجعت وفات يافته است. امرا كه در ملازمت خان بودند براي رشيد سلطان سارعان ٤٢٨ را فرستاده اند و استخبار احوال كرده اند و با عمم نيز اين واقعه خبر داده اند. عمم به سر تربت خان آمده به مراسم عزا مشغول شده است. در عشر محرم سنه اربعين و تسعمايه ٤٢٩ رشيد سلطان آمده و عمم فغان برداشته پيش رسيد. سلطان برآمده (٧) في الحال كشته است ٤٣٠ و علي (٨) سيد كوكلداش ٤٣١ عمم بود، او را نيز همراه عمم به شهدا ملحق گردانيد و تاريخ شهيد ساختن ايشان «قتلا في المحرم» ٤٣٢ يافته اند.

در مذهب اهل مروت و در قاعده اصحاب فتوت كه پادشاهان به اين دو صفت افتخار

__________

(١). نت: - نظم.

(٢). نگ: - نظم ... مي رويم.

(٣). نب: - ديگر.

(٤). نب: - شد ... ولايت.

(٥). نب، نت: خوردتر.

(٦). نت: - را.

(٧). نب: - و عمم ... آمده. / نت: آمد.

(٨). نت: + كه.

كنند آن است كه اگر از شخص در وقتي خدمتي در وجود آيد، آن خدمت او را به انواع كرايم انعامات مقابله فرمايند. عمم پسر خواهرزاده يونس خان است، ابا عن جد در سر كار سلاطين و خواقين مغول، الوس بيگي (١) بوده. معني منصب الوس بيگي در دفتر دويم مسطور است. و از منظوران پدر رشيد خان است، چنانكه هيچ كس را آن قدر و قيمت نبوده پيش سلطان سعيد خان كه او را، و (٢) خدمات او در ملازمت (٨٦ پ) خان بسيار بود، اول استخلاص اندجان كه ماده پادشاهت (٣) خان همان شد، دويم به كاشغر آوردن و سعي در آن به وجود وي بود كه اگر او همراه نبودي، اميد كاشغر نداشتند و علي هذا القياس خان خدمات او را منت داشتي و بارها برشمردي و به مقتصاي آن رعايت (٤) او كردي.

اگر هيچ خدمت به رشيد خان نكردي، بلكه گناهان كردي، همين خدمت (٥) او موجب آن مي شد (٦) كه از گناه او تجاوز كردي. فكيف كه سبب خلاصي رشيد خان از دست اوزبك (٧)، خروج وي در اندجان است (٨) و علو رفعت و ابتداي (٩) دولت رشيد خان كه به مغولستان برآمدن بود، به سعي وي بود. اگر به سخن ميرزا علي طغاي و خواجه علي بهادر مي بود، بابا سلطان به جاي رشيد سلطان مي بوده. هميشه در ترويج كار رشيد سلطان خان (١٠) مساعي موفوره به ظهور مي رسانيد، چنانكه ايمن خواجه سلطان كه داماد دختري وي بود و از ايمن خواجه سلطان پنج نبيره داشت، با وجود اين وسايط، چون مصلحت را در آن ديدند كه به جاي ايمن (١١) خواجه سلطان، رشيد (١٢) خان باشد و ايمن خواجه سلطان را آواره كنند، وي در اين هيچ ممانعت نكرد، بلكه مساعي مجهوده را به ظهور رسانيد. شمار خدمات او لايق محل نيست.

اين همه را واپس گذاشتن و بيگناه كشتن عجب عجب (١٣) باشد. اوراق اين مقوله را زود

__________

(١). نت: - بيگي.

(٢). نت: - و.

(٣). نت: پادشاهست.

(٤). نت: روايت.

(٥). نت: - خدمت.

(٦). نت: باشد.

(٧). نب: ازبك.

(٨). نت: بود.

(٩). نت: ابتدا.

(١٠). نگ: - خان.

(١١). نت: - ايمن.

(١٢). نت: + سلطان.

(١٣). نت: - عجب.

در هم پيچيدن لايقتر مي نمايد و آنچه حق سبحانه و تعالى خواسته، چنان شده باشد هم تدارك آن در حيز (١) قدرت اوست و آيت انا لله و انا اليْه راجعون ٤٣٣ را فرو بايد خواند و عجب تر از همه آن كه همان اهل (٢) نفاق كه در كار رشيد سلطان نفاق مي زدند، ايشان را معتبر گردانيدند. بالجمله ميرزا علي طغاي را جاي نشين عمم كرده به كاشغر فرستاد.

وي به كاشغر رفت، از قتل و كشتن اولاد و احفار (٣) عمم هيچ وقفه نامرعي نگذاشت. ٤٣٤

در سير النبي از شيخ سعيد كازروني (٨٧ ر) منقول است كه در جنگ بدر هفتاد كس از روساي قريش اسير گشتند (٤)، براي فديه ايشان از مكه (٥)، قريش مي آمدند و فديه مي آوردند و اسيران را خلاص مي ساختند. ابي العاص - رضي الله عنه - داماد رسول بود (٦) - صلى الله عليه و سلم - و زينب را، رسول - صلى الله عليه و سلم - با وي داده بود. (٧) از مكه جهت اسيران قريش فديه آورده بود. چون پيغامبر - عليه السلام - او را ديد، ديدار شريف حضرت مصطفي - صلى الله عليه و سلم - زنگ (٨) كفر را از دل ابي العاص بزدود و با اصحاب گفت كه مرا در دل، اسلام قرار گرفت، مكه بروم ديگر باره بيايم آنگاه اسلام آرم. اصحاب فرمودند في الحال مي بايد اسلام آوردن كه در آن فايده دنيوي نيز حاصل است كه اموال خطير آورد (٩) ه اي جهت فديه، آن به حكم خداي عز و جل و رسول خداي - صلى الله عليه و سلم - بر تو حلال است. ٤٣٥ ابي العاص جواب داد كه هرچند كه حلال است، بد مسلماني كه اول او به خيانت باشد. ابي العاص مكه رفت و امانت مردم را سپرد، آنگاه در ميان جمع منادي كرد كه هيچكس را امانتي بر من هست؟ همه گفتند امانتهاي ما (١٠) به ما رسيد، هيچ امانت نزد تو نمانده. آنگاه به آشكار ايمان آورد و به مدينه به خدمت مصطفي - عليه الصلوه و السلام - شتافت. مصطفي - عليه الصلوه و السلام - (١١) زينب را به همان عقد (١٢) اول به خانه او فرستاد. (١٣)

__________

(١). نت: خبر.

(٢). نب: - اهل.

(٣). نت: افتاد.

(٤). نت: گشته اند.

(٥). نت: از آنكه.

(٦). نت: - بود.

(٧). نت: + و پيش از بعثت ابي العاص اسلام نياورده بود.

(٨). نت: از يك.

(٩). نت: آوردند.

(١٠). نب: - ما.

(١١). نت: - شتافت ... السلام.

(١٢). نت: عقيده.

(١٣). نت: + و. / نگ: - در سير النبي از ... فرستاد.

مقصود آنكه اول جلوس رشيد خان به خون (١) ناحق و عدم مروت واقع شد، نظم:

به پيش خردمند نيكو نهادكه باشد خداوند عقل و سداد

همه ملك عالم به چرخ برين نيرزد (٢) كه خوني چكد بر زمين بعد از قتل اهل وفا در سرير خاني و مسند خاقاني قرار يافت. چون خبر وفات خان با منصور خان رسيد به سر آقسو آمد. رشيد خان به مقابل عم بزرگوار رفت منصور خان (٣) بي (٤) حصول مقصود بازگشت، رشيد خان نيز به مقر سرير سلطنت خود مراجعت فرمود.

اين از منصور خان تكرار يافت. رشيد خان نيز مكرر رفته به سعادت و دولت مراجعت فرمود. امراي خان در ملازمت خان متوهم شدند (٨٧ پ) زيرا كه قتل عمم بي سبب واقع شد. از اين جهت، امن از ميانه برخاست. ميرزا علي طغاي به اطراف قابرتكين (٥) گريخت (٦)، چنانكه شاعر گويد، شعر:

اي زشت پلشت (٧) كوسه دلاله در مردي خود تو ماده محتاله

گفتي كه چو نيكوان نباشد من باشم (٨) نياكان همه رفتند و تو از دنباله (٩) ميرزا علي طغاي چون شيطان مرجوم فرار نمود، ٤٣٦ باقي امراي خان باجمعهم اتفاق كردند و بعضي از فرزندان خان را گرفته به طرف ختن رفتند و مخالفت را آشكار كردند.

متعاقب، رشيد خان رفت، ساير الناس همه استقبال رشيد خان كردند. معدودي چند از امراي در قلعه ماندند همه را بربسته پيش رشيد خان آوردند. رشيد خان از سرجان ايشان گذشت، همه را حكم اخراج كرد. اين جمع كه گناه داشتند قابل قتل بودند، اما نكشت، با آنكه عدم خدمات نيز ثابت بود، بر خلاف عمم با وجود عرق قرابت و كثرت خدمات و عدم گناه و شدت تاكيدات عهود، چنان قتل عامي رفت. نظم (١٠):

كس نداند رسم اين دنياي دون دايما باشد الهي سرنگون

هر كس از اهل وفا باشد خراب هر منافق باشد از وي كامياب

__________

(١). نت: خوان.

(٢). نب: نيزد.

(٣). نب: - رسيد ... خان.

(٤). نت: + از.

(٥). نت: فايرنگين / نگ: قراتكين.

(٦). نب: گريخته.

(٧). نت: بپشت.

(٨). نت: نيكوان نباشم باشم.

(٩). نگ: - اي زشت ... دنباله.

(١٠). نت: رباعي.

بالجمله، بعد از آنكه از مهم امرا پرداخت، عمات و اخوات و امهات و زينب سلطان خانيم كه احب ازواج سلطان سعيد خان بود، همه را (١) اخراج فرمود و بنياد دوستي و آشتي با اوزبك شيبان كرد. ايشان دشمن قديم بودند چنانكه ذكر آن از پيش مشروح شده است و در مقام استيصال اوزبك قزاق كه ايشان دوستان قديم بودند شدند و (٢) با اوزبك هر دو (٣) جانب، رشيد خان، خواهران خود را نسبت فرمود. چون اوزبك شيبان دشمن قديم با خواهر رشيد خان آخر معامله كرد كه مقضي با زلال شد، بالجمله با شيبان اتفاق كرده، اوزبك قزاق را درهم شكستند. الحق چنان است كه بعد از آنكه ملاحظه قانون قديم را (٤) منظور نگردانند شكستن اوزبك قزاق كار شگرف بود. بعد از آنكه سلطان يونس خان (٨٨ ر)، بروج (٥) اوغلان را در قراتوقاي شكسته كه تاريخ (٦) سنه سبع و سبعين و ثمانمايه ٤٣٧ بود، تا اين تاريخ ميان اوزبك و مغول مصاف (٧) بسيار واقع شده است، بتمام اوزبك غالب بوده است كه هيچ گاهي مغول بر اوزبك در اين مدت ظفر نيافته بود، اما رشيد خان بر اوزبك ظفر يافت و اين كار رشيد خان از اعاظم امور است (٨).

اگر چه جدش سلطان احمد خان بر اوزبك غالب شده است، چنانكه مسطور شده (٩)، اما وي به طريق تاخت اوزبك را خراب كرد اما بر مصاف ايشان را ظفر نيافته است. رشيد خان در (١٠) مصاف ايشان را شكسته است.

تا اينجا در هندوستان و كشمير، احوال رشيد خان را از ثقات روات استماع دارم كه ثبت كرده شد. اما بعد از فتح اوزبك، به طرف اندجان و طرفان رفت. اما خصوصيات آن را از ثقه (١١) استماع نيفتاد. سخن اراجيف را لايق ثبت نديدم. فلاجرم عنان خامه را از آن باز كشيدم.

هر امور نالايق كه خلايق از آن طعن رشيد خان كنند، همه براي خاطر و يا سعي محمدي برلاس بوده است. سبب اين تمكين او پيش خان هيچ معلوم نيست. نه خدمات

__________

(١). نت: - را.

(٢). نت: - و.

(٣). نت: + يك.

(٤). نت: - را.

(٥). نت: سلطان برو بروج.

(٦). نت: شكستن كه ز تاريخ.

(٧). نت: - مصاف.

(٨). نت: اموريت.

(٩). نت: شد.

(١٠). نب، نت: - در.

(١١). نت: هفته.

لايقه دارد كه او را بدين درجه بايد رسانيد و نه شجاعت لايقه (١) دارد و نه فضايل كه او را سبب تفضيل باشد و شمايل كه او را بر اين همه مراتب اشتمال بايد داد.

بندگي رشيد خان براي وي مرتكب اموري گشته (٢) كه اگر شرح داده شود، مطالعان اين مسوده كه آن را خود مطالعه (٣) نكرده باشند، بيجا پندارند و لقب حمار كه بر قوم برلاس جاريست ما صدق آن به تمام و كمال آن برلاس بود. وي رشيد خان را بر قتل و اخراج عمات و امهات و امرا (٨٨ پ) و تكليف ازدواج بر محارم خاني چنان الزام مي نمود كه شرح آن بيجاي (٤) محض بود. فلاجرم از آن مقوله اجتناب نمودن اولي نمود.

در اين روزگار - حق سبحانه و تعالى - عبد الرشيد خان را از آن ابتلا (٥) خلاصي بخشيده است و آن حمار را به خمار مرگ گرفتار كرده است. اميد است كه اين بار عنان بزرگي را به دست عقل اتخاذ فرمايد و از محذورات اجتناب لازم دارد و طريقه مرضيه آباي كرام و اجداد عظام را پيش نهاد ضمير مبارك گرداند و براي خاطر هر حماري، اهل روزگار را مستاصل نفرمايد (٦) و هر صالحه فالحه را بر ارتكاب زكوب مرتكب روا ندارد.

حق - سبحانه و تعالى - هميشه به توفيق عدل بر سر جهانباني و مسند خاقاني، سالهاي بسيار متمكن گرداناد. هرچه نامرضي خدا و رسول خدا باشد از آن دور دارد و توفيق تلافي مافات روزي گرداناد. آمين يا رب العالمين.

عبد الرشيد خان بعد از آنكه قوت مميزه او ضعيف افتاده است، به ذات در قوت جثه و سلامت اعضا و لطافت محاوره بين الاقران بي عديل است و در تير انداختن بعد از پدر بزرگوارش چون اوييي كمتر باشد (٧) و در بيشه شجاعت هزبر (٨) شير شكار و بحر و حكايت كذا (٩) ٤٣٨ نهنگ اژدها خوار است و طبع درربار و تكلم گوهر نثارش در لجه لطافت در يگانه و درج ملاحت گوهر فرزانه است. دست فياض او سازهاي روح افزا را چنان نوازد كه چنگ زهره از آن بي آهنگ و نواي عنادل ٤٣٩ روضه نغمه بي فرهنگ

__________

(١). نت: لايق.

(٢). نت: گشت.

(٣). نت: مطالع.

(٤). نت: بيجا.

(٥). نت: ابتلاي.

(٦). نت: نفرمايند.

(٧). نگ: + وي شجاعي بيباك و در ذوق محاوره، مرواريدي بي عديل بود.

(٨). نت: سرير.

(٩). نت: وكات.

گفتار در اختتام دفتر اول از تاريخ رشيدي

مانده، رواني طبع شريفش انتظام نثر (١) در سلك درر نظم كشيده است و قوت فايقه (٢) او طعم حلاوت دقايق (٣) لطايف را چشيده است. به مقتضاي جبلت صافي او در همه اصتناعات محترفات (٤)، يد بيضا (٥) (٨٩ ر) مي نمايد. براي مخدومي از مخاديم به رسم نيازمندي مراسل چندي ارسال داشته بود، از آن جمله درختي بريده از كاغذ كه بدن و فروع و اوراق آن ملون (٦) به لون بدن و فروع و اوراق و ازهار درخت ساخته كه در بداعت آن، اهل آن صناعت را تعجب آيد. چون ايام مفارقت بسيار متمادي شده است و آنچه بنده بر آن حاضرم از اكتساب فضايل و هنر كه متخذ اكثر آن بنده بودم، مجملا اين است الا نواخت ساز كه بنده را در آن مدخلي نيست ٤٤٠ و آنچه از بعد ايام مفارقت اكتساب نموده باشد هم خواهد بود، چون فطرت او قابل افتاده است، همه چيز را به هم تواند آورد. مع هذا (٧) مسلمان نهاد است و داعيه مند عدل و داد، اما چنانكه گفته موسي را وزير هارون مناسب است نه هامان، اگر فرعون را وزير هارون بودي نه هامان، همانا كه فرعون نبودي، (٨) بلكه بعون الهي در دين هدي بودي نه در پي دعوي، نظم:

همنشين تو از تو به بايدتا تو را عقل و دين بيفزايد

جل كني خر زين كني گاهي زين خود گاه تو همي كاهي

همچنان رفته خر شوي آخراز قبايح تو كر شوي آخر مقصود آنكه عبد الرشيد خان به ذات خود داعيه مند عدل و داد است اما (٩) در اتباع فرانمود محمدي مجبور بود به همه حالي رضاي او را مرعي مي داشت. فلاجرم اقبح امور تمشيت مي پذيرفت. چون وي نمانده، رجاء واثق است (١٠) كه معدلت اياب حميت مناب سعادت اكتساب گردد، ان شاء الله تعالى. (١١)

گفتار در اختتام دفتر اول از تاريخ رشيدي

اين فقير بي بضاعت و عديم الاستطاعت را چه محل آن باشد كه خامه سواد بي

__________

(١). نت: نژاد.

(٢). نت: قايمه.

(٣). وفايق.

(٤). نت: محترقات.

(٥). نگ: - و در بيشه شجاعت ... بيضا.

(٦). نت: + و.

(٧). نگ: اكتساب نموده باشد درباره آن هم چيزي نمي توانم بگويم مع هذا.

(٨). نت: همانانكه فرعون بودي.

(٩). نگ: - اما چنانكه گفته موسي ... اما.

(١٠). نگ: - چون وي ... است.

(١١). نگ: + فصل هفتادم.

بضاعتي را بر بياض استطاعت تاليف (١) تواند گذاشت. اما به ضرورت آنكه نقل چندي از خواقين مغول كه اهل اسلام بوده اند (٨٩ پ) از ثقات روات استماع افتاده بود و هم بعضي از احوال ايشان را بنده خود معاينه كرده بودم، اين زمان كه بر خود گرديدم و بر (٢) ابناي جنس خود، كه ديدم كسي كه اين روايات را داند و اين احوال را بر خود (٣) خواند نمانده است، اگر به اين جرات ننمودمي مغول و خواقين (٤) چنان غافل ماندندي كه نسبت خود را نيز گم (٥) كردندي.

چه جاي احوال و اوضاع سلف (٦) و تسويد اين امور را اگر بر اعزه افاضل تكليف كردمي، موهوم بود به كلفت، چه ايشان را از دانستن احوال خواقين بهره چندان نمي بود. (٧) از اين سخنان، بهره جز خواقين مغول و مغول را نمي باشد. زيرا حاليا كه تازه ترين و كمترين اقوام استيلا مغول شده است. قبل از اين حكومت معموره بلاد عالم و مفاوضه (٨) ربع مسكون با اوروغ ٤٤١ و نسل و اتباع چنگيز خان مقرر بود و چنگيز خان را چهار فرزند بود كه عالم آرا به اين چهار فرزند بخش كرده بود و الوس هر فرزندي در ربعي از معموره و مفازه عالم (٩) استيلا داشتند. در تاريخ هرجا كه الوس اربعه مذكور است، مقصود از اين چهار قومند كه مذكور شد. ميرزا الوغ بيگ دانشمند تاريخي نوشته است نام آن تاريخ را هم الوس اربعه (١٠) بمانده. از الوس اربعه يكي مغول است و مغول به دو قسم مقسوم (١١) منقسم شده، يكي مغول، ديگر جغتاي. اما اين دو فريق از جهت عداوت با يك ديگر از روي استخفاف (١٢) هر كدامي يك ديگر را به نامي مي خوانند، چنانكه چغتاي، مغول را جته مي گفت. مغول چغتاي را قراواناس ٤٤٢ مي گفت. حاليا از جغتاي جز پادشاهان ايشان كسي نمانده كه ايشان فرزندان بابر پادشاه باشند (١٣) و به جاي جغتاي از آحاد الناس بلاد موروثي ايشان جمع شده اند. اما مغول در حدود طرفان و

__________

(١). نب: - تاليف.

(٢). نت: كه بر خود كه ديدم و بر.

(٣). نت: - خود.

(٤). نت: خوانين.

(٥). نت: بند.

(٦). نت: جاي اوضاع و احوال سلف.

(٧). نت: + و.

(٨). نت: مغازه.

(٩). نت: + به.

(١٠). نت: اربع.

(١١). نت: مقتوم.

(١٢). نت: استحقاق.

(١٣). نت: هستند.

كاشغر قريب سي هزار كس مانده باشد و مغولستان را اوزبك و قرغيز انتزاع نموده اند (١).

اگر چه قرغيز هم (٩٠ ر) قومي از مغول ٤٤٣ است، از جهت مخالفت بسيار كه با خواقين كرده اند از مغول جدا شده اند و مغول به تمام مسلمانان شده است، به اهل اسلام داخل گشته، اما قرغيز همچنان در كفر مانده اند. از اين جهت از مغول خارج شده است.

مقصود از اين اطاعت آن است كه (٢) مغول حاليا كناره ترين و كمترين خلايق شده است. به اين سخنان و احوال ايشان جز مغول كس ديگر را بهره نيست. فلاجرم بر اعزه افاضل و افاضل اماثل، تكليف را موجب كلفت دانستم، (٣) قلت بضاعت و عدم استطاعت را مانع ساختم بدانچه ممكن بود در صحايف بي بضاعتي، خامه بي استطاعتي را جاري گردانيدم.

و داب مولفان آن است كه اعتذار مي كنند و التماس مي نمايند كه اگر خطا و خللي باشد به ذيل عفو پوشيده به اصلاح آن كوشند، در مقام اعتراض نباشند. بنده را حد (٤) اين اعتذار نيست، چه ايشان مي گويند كه خطا و خللي باشد و بنده به تحقيق مي دانم كه سرتاسر خطا و خلل است، هر اعتراض كه كنند بر محل است و مقصود از اين اظهار فضل نيست بلكه مقصود يادنامه ايست كه اسامي سوالف خواقين مغول از جرايد روزگار بالكليه محو نگردد و خواقين مغول را اگر احتياج افتد به دانستن نسب خود يا احوال سلف خود (٥) اينجا معلوم فرمايند و از آنچه خواقين ماضي كه پيش از اهل اسلام بوده اند از ايشان جز نام ذكر نشده است زيرا كه كفار اگر همه آرزوي شوكت جمشيد و ضحاك باشد كه لايق تذكر نيست، ملاعيني كه مقبوض حق سبحانه و تعالى باشند، ع مصراع (م): ما نخواهيم كه نامش به زبان هم گذرد.

اختتام اين تاريخ رشيدي در سلخ ذو الحجه سنه اثنا (٦) و خمسين و تسعمايه ٤٤٤ واقع شد در بلده طيبه كشمير - صانها الله عن الآفات و التدمير - بعد از آنكه گذشته بود از جلوس بنده، محمد حيدر (٧) ابن محمد حسين گوركان، المشتهر بالسنه الخلان به ميرزا حيدر گوركان، (٨) پنج سال. ٤٤٥ (٩٠ پ)

__________

(١). نت: نمودند.

(٢). نگ: - مقصود ... كه.

(٣). نگ: - فلاجرم ... دانستم.

(٤). نت: احد.

(٥). نت: - خود.

(٦). نگ: ثلاث.

(٧). نب: + و.

(٨). نگ: - المشتهر ... گوركان.

پي نوشتها

پي نوشتها

(١). نگ: با عنوان تاريخ رشيدي، بقيه مطالب را حذف كرده و چنين توضيح داده: در اينجا يك يا دو داستان ديني نظير آنچه كه معمولا در تواريخ مسلمانان ديده مي شود، حذف شد. اين داستان ها اقتباسي است از كشف المحجوب. داستان هاي مذكور ارتباطي به تاريخ مولف ندارد. در متن انگليسي، كشف المحجوب، اشتباها كشف الحجوب خوانده شده (م).

(٢). سوره الاعراف: آيه ١٧٢.

(٣). سوره النور: آيه ٤٦.

(٤). بليل: آواز؛ ناله و انين از خستگي و تعب (لغت نامه).

(٥). سوره البقره: آيه ٧.

(٦). سوره البقره: آيات ١٨ و ١٧٢.

(٧). سوره الانعام: آيه ١٢٢.

(٨). همان سوره و همان آيه.

(٩). سوره الكهف: آيه ٢٨.

(١٠). نسخه انگليسي تا اينجا حذف كرده و قبل از شروع «سبب اسلام ... » چنين آورده: «تاريخ رشيدي. بخش اول - فصل اول. آغاز تاريخ رشيدي».

(١١). يعني مادر بورنجر خان، الانقوا كورك لوك نام داشت و زني عفيفه بود (م).

(١٢). سلطنت ايسان بوغا و اوضاع مغولستان هنگام نيل به مقام خاني، در بخش دوم مقدمه مورد بحث قرار گرفت. تا آنجا كه از تواريخ ايام نامطمين برمي آيد، حكومت او از حدود ٧٢١ تا ٧٣٠ هجري يا از ١٣٢١ تا ١٣٣٠ ميلادي دوام يافته است.

(١٣). نام اين امير دوغلات را بعضي از نويسندگان، يولاجي و پولاجي ضبط كرده اند، اما چون حرف نخستين غالبا مورد نظر نبوده، بنابراين مي توان آن را با ب، ي، يا پ خواند، من كلا بولاجي را كه به احتمال زياد شكل صحيح آن بوده، به كار برده ام. اگر (و به احتمال زياد) اين نام ريشه مغولي داشته باشد، نامي خواهد بود كه بتوان آن را در روايت چانگ - چون جهانگرد چين پيدا كرد كه دكتر برتشنيدر آن را (از روي مصوت ها) بو - لو - جي، ترجمه كرده است. (ر. ك:. ٨٢. p ,i ,sehcraeser. dem

(١٤). مترجمين متعدد، اين اسم را بسيار متنوع ترجمه كرده اند. بارون ديسمايسونز در تاريخ ابو الغازي، آن را مينگلي جسته است. آقاي ارسكين در نسخه تاريخ رشيدي خود، مانسليك خوانده؛ در حالي كه دكتر بللو در

همان اثر، مينليك نوشته. يكي از متوني كه در اين ترجمه مورد استفاده بوده، مينليگ آورده. احتمالا اين نام مانند بسياري از نام هاي اوليه كه در تاريخ رشيدي آمده، منقولي است و بنابراين براي نويسندگان مسلمان نامانوس بوده است. بعيد نيست كه آنان اين اسم را تغيير داده باشند (ر. ك: به ابو الغازي از ديسمايسونز، ص ١٦٥؛ تاريخ هند اثر ارسكين، ١، ص ٩٣، بللو، گزارشي از ماموريت ياركند (report on misoion to yarkand (ص ١٤٧).

(١٥). ديسمايسونز اين نام را شيري اوغول آورده است (ابو الغازي مذكور در فوق).

(١٦). ديسمايسونز تيمور ملك خوانده است. (همانجا).

(١٧). تا آنجا كه من مي دانم نام هايي كه مولف در اينجا به كار برده، در كتاب يا سند ديگري پيدا نمي شود. توصيف وي از اين ناحيه كاملا واضح است و برگردان آن نام به فارسي از سوي او، هيچ ترديدي در معني تحت الفظي آن ايجاد نمي كند. با اين حال نمي گويد كه اين نام به چه زباني تعلق دارد، منشاش از كدام سرزمين است، يا از چه ملتي آن را به عاريه گرفته است. نخستين نام، يعني منگلاي، كاملا تركي است و معني «روبروي، پيش آهنگ، جلو، پيشاني» و غيره دارد، به عنوان مثال «پيش آهنگ» يك لشكر و غيره. اين نام با اندكي اختلاف، مثلا منقلاي، منقالي نوشته شده ولي در هر صورت داراي همان معني است. پس چنانكه وي به فارسي ترجمه كرده مي تواند به معناي روبرو يا پيشاپيش باشد.

از اين قرار كلمه دوم بايد به معني آفتاب بوده باشد. شايد در قرايت آن ترديدهايي پيش بيايد، زيرا ممكن است بدون اعراب، صوبه - كلمه اي عربي كه غالبا در هند و برخي ممالك ديگر به معني ولايت يا بخشي اداري به كار رفته - تلفظ شود. در حقيقت در تلفظ فارسي، اختلاف دو كلمه، فقط در يك نقطه است مصحح انگليسي اشتباه كرده، زيرا سويه با حرف «س» و صوبه با حرف «ص» نوشته مي شود. بنابراين اختلاف نه فقط در يك نقطه، بلكه در حرف هم هست. (م). اما به دو دليل نبايد آن را صوبه خواند. نخست آنكه ميرزا حيدر تمام آن اصطلاح را آفتاب روي ترجمه كرده، پس اگر منگلاي نماينده روي، يا پيش آهنگ بوده باشد، ديگر كلمه معادلي براي آفتاب باقي نمي ماند. ثانيا در يكي از نسخ مورد استفاده آقاي راس، علنا به سويه اشاره شده است. هفت اقليم نيز كه از روي تاريخ رشيدي استنساخ كرده، كلمه سويه را به كار برده است. اما كلمه سويه، نه فارسي است و نه تركي: تا جايي كه من تحقيق كرده ام ظاهرا چنين واژه اي و اسم خاصي در هيچ يك از آن دو زبان وجود ندارد. ليكن اين امر كاملا مسلم نيست، زيرا امكان تركيبي از آن وجود دارد. به هر حال شايد بتوان سويه را در زبان برخي از مردم همسايه و ترجيحا در زبان منقول ها جستجو كرد، هرچند كه قره ختايي ها، اعراب، چينيان، يا حتي بودايي هاي هندي، دستي در اختراع اسم براي كشورهاي باستاني - اگر نام قديمي بوده باشد - داشته اند، اما اين نكته آخري نيز يكي از مواردي است كه ميرزا حيدر در روشن ساختن آن ناتوان بوده است.

مرحوم دكتر ترين دلاكوپري كه در تحقيق اين اصطلاح را ارايه نقطه نظري جهت حل موضوع، مرا مورد عنايت خود قرار داده بود، به مشابهت اسمي اي اشاره كرده كه در مندرجات تاريخي به اشكال مختلف به صورت سزماتسيين (neist amezs) - سوهيه، سوي يه، و سويپ نوشته شده و ولايتي بوده كه به عنوان ياركند شناخته شده است. در هر صورت، اين ناحيه كه در شرق فرغانه قرار داشته، كاشغر نبوده و به كوشه كه احتمالا كوچر فعلي است مربوط بوده است. از سوي ديگر، توجه من به سوريه جلب شده كه كلمه اي قديمي و هندي است و به معني آفتاب مي باشد، اما اين كلمه هم نمي تواند با كلمه منگلاي متداول در تركي تركيب گردد، در عين حال بعيد است با از دست دادن مشخص ترين حرف خود مورد تحريف قرار گرفته باشد. به عقيده من نام مورد نظر ميرزا حيدر چيز نسبتا جديدي بوده و بيشتر اصطلاح ستايش آميزي براي منطقه

مذكور محسوب مي شده تا احياء استعمال آن براي يك ناحيه يا كشوري خاص.

به گفته ژولين، بيل، و مفسران ديگر، نام سو - يه (در رابطه با منگلاي يا با هر كلمه اي ديگر) در سده هفتم از سوي هيويين تسانگ زاير چيني، براي شهر يا آبهاي علياي چو، به كار رفته كه در آن هنگام پايتخت برخي از خانان ترك بوده، با اين حال آقاي واترز تاكيد مي كند كه اسم موجود در سفرنامه هيوين تسانگ؛ سو - يه خوانده نمي شود، بلكه بايستي آن را سو - سه يا سو - شه خواند. اين محل چنانكه بعدا خواهيم ديد (ر. ك:

پي نوشت شماره ٦٢٧، ص ٧٦٩) به احتمال زياد همان بالاساغون بوده است. اگر چنين باشد اين ناحيه در فاصله اندكي از شمال فرغانه قرار داشته و به همين جهت در داخل ناحيه اي كه ميرزا حيدر آن را منگلاي سويه ناميده نمي گنجيده است. به علاوه ميان هيوين تسانگ و ميرزا حيدر، چيزي حدود نهصد سال فاصله است و فردا اخير به هيچوجه نمي گويد كه نامي باستاني را به كار برده است. سو - يه يا سو - سه، در حقيقت از سوي نويسندگان چين براي محل ديگري به كار رفته، اما به احتمال قريب به يقين در هجاء سو، تا اندازه اي با بخشي از ولايت مولف ما - يعني با كاشغر - ارتباطي وجود دارد. نام باستاني كاشغر، سو - لي (چيني ها به تازگي اين نام را رواج داده و آن را نام رسمي كاشغر ساخته اند) بوده و به گفته هيوين تسانگ «اراضي واقع در ميان رودخانه شهر سو - يه تا غرب سرزمين كي شوانگ نا، سو - لي نام دارد و مردم نيز به همان اسم شناخته مي شوند». (ik uyis اثر بيل). كي شوانگ نا، را همان كش در ماوراء النهر دانسته اند و اگر اين امر درست باشد بدان معني خواهد بود كه بخش اعظم گذرگاه ميان تركستان غربي و ماوراء النهر در سده هفتم، شهر (و شايد نواحي) كاشغر نام داشته، هرچند كه محل اخير از هر جهت دور از اراضي سرزمين ميان چو و كش قرار گرفته است. بدين ترتيب، اينكه آيا مي توان به هر صورت ممكن ميان سو - يه، سوسه، يا سو - لي هيوين تسانگ با سويه ميرزا حيدر ارتباطي ايجاد كرد يا نه، كاملا در پرده ابهام باقي مي ماند، اگر قرايت سو - سه به جاي سو - يه از طرف آقاي واترز درست بوده باشد، نظريه مذكور نمي تواند معتبر تلقي گردد (ر. ك: به ver anihc در ادامه مطلب در پايين.)

در اينجا عبارت شگفتي را مي توان مطرح ساخت كه در فرهنگ جغرافيايي معجم البلدان (م) ياقوت، مولف عرب موجود است و ثوننليه (reilennoht) به ترجمه آن اقدام كرده. وي مي نويسد: «فرغانه، ...

هم مركز تركستان در ناحيه هيطل در راستاي طلوع خورشيد ... » ترجمه به فرانسه است و حدود نيم سطر هم بقيه دارد و چون مطلب مهم همان «در راستاي طلوع خورشيد» است از ذكر بقيه مطلب صرف نظر شد (م) اگر چه اين عبارت براي روشن ساختن مطلب مورد نظر بسيار مبهم است، اما نكته برجسته اي در آن به چشم مي خورد و آن عبارت از اين است كه در اين ناحيه خاص، قطعه يا ولايتي با عنوان «آفتاب روي» وجود دارد.

در خصوص محدوده ارايه شده براي منگلاي سويه، تنها نامي كه در ميان اسامي تعريف شده از سوي مولف، امروزه ناشناخته مانده، ظاهرا مربوط به مرز غربي است. سام غز (يا مطابق قرايت من به طور سر هم، سامغز) و جاقشمان در حقيقت موضوع برخي از مباحثات هستند. اما قرايت آنها به هر ترتيب كه باشد من هيچ محلي را نمي يابم كه جانشين يكي از آنها به عنوان مرز غربي فرغانه بوده باشد، جز شهري كوچك يا دهكده اي كه در نقشه ريته و اويتزل (lezteo dna rettir) مربوط به سال ١٨٤١ با عنوان سام سيراق واقع در آنگرن از توابع سيحون، حدود مياني خجند و تاشكند ديده مي شود. موقعيت دقيق اين نواحي، به طوري كه مولف هنگام صحبت از تمام حدود فرغانه با ذكر اسامي اخسيكث و كاسان به قدر كافي مشخص ساخته، از اهميت زيادي برخوردار نبوده است. از ميان اينها اولي امروزه موجود نيست اما مشهور است كه در محل نمنگان فعلي قرار داشته در حالي كه كاسان نيز قدري دورتر در غرب واقع بوده و نتيجتا از حدود غربي آن ولايت فاصله چنداني نداشته است. در مورد مرزهاي ديگر ترديدي باقي نيست جز تفصيلات آنها. كاسان و

تاربوگور در شرق، هر دو شهرهاي مشهوري هستند در جاده اصلي كاشغر به قره شهر و چين كه امروزه به ترتيب كوچر و بوگور ناميده مي شوند. موقعيت جرجان نيز امروزه با تلفظ جديد چارچان، يا چارچند مشخص گرديده؛ موقعيت سرزمين ساريغ اويغور (يا اويغور زرد) نيز علي رغم فراموشي طولاني آن مسلما مي تواند با شرق چارچاي امروزي يا جنوب و تا حدودي غرب درياچه لوب قابل تشخيص باشد. همچنين ميرزا حيدر در تاريخ خود (صص ٣٤٩ - ٣٤٨) باز هم درباره اين سرزمين در ارتباط با موقعيت مذكور بيشتر سخن مي گويد. دكتر برتشنيدر يادداشت هاي جالبي راجع به ساريغ اويغور از منايع چيني به دست آورده و سرزمين آنان را «در جايي از شمال زيدام در حاشيه جنوبي صحراي شني» قرار داده است. به هر ترتيب اينان در جنوب شرقي مرزهاي تركستان شرقي يا در ماوراي آن سكونت داشته اند. (درباره هيويين تسانگ ر. ك:

ik - uy - is

، اثر بيل، ١، ص ٢٦؛ ثوننلي، tnec eisal ed. ryoeg. tcid فرهنگ جغرافيايي آسياي مركزي (م)، ص ٢٩؛ برتشنيدر sehcraeser lavaidem ج ١، ص ٢٦٣؛ آقاي واترز (srettaw. t) در weiver anihc، ١٩، شماره ٢، ١٨٩٠، ص ١١٧.

(١٨). معني آن را در فرهنگ ها نيافتيم. نسخه انگليسي آن را به معني «شكاف و شقايق» آورده است. (م)

(١٩). نسخه انگليسي قبل از آغاز تيتر، «فصل سوم» را بدان افزوده است.

(٢٠). در اين داستان به منظور اصلاح معني بهتر ديدم كه ترجمه را (از آنجا كه پس از كلمه «اجداد» آغاز مي شود) اندكي تغيير دهم: با اين حال معتقدم كه هدف اصلي حفظ شده است. در متن آشفتگي هايي وجود دارد كه عبارت را نامفهوم كرده است.

شايد بتوان كلمه مجتهد را به معني دقيق آن، فقيهي دانست كه قادر است بدون مراجعه به منابع گذشته و حال به داوري بپردازد: اما اين كلمه در آسياي مركزي معمولا دلالت بر روحاني عالي مقام يا مسلماني دارد كه دكتر در الهيات باشد. شيعيان بيش از سني ها اين كلمه را به كار مي برند.

شايد اين عبارت شگفتي باشد كه چنگيز خان، روحانيون سركش را از بخارا به پايتخت خود در شمال مغولستان تبعيد كرده است. اما احتمال وقوع آن بسيار قوي است. در اينجا منظور مولف از اشاره به مصيبت قراقروم را نمي توان دريافت، زيرا داراي تاريخ مشخص نيست. قراقروم در سده هاي ميانه محل وقوع تحولات متعددي بود. از زمان چنگيز تا سال ١٢٥٦ كه منگو مركز حكومت را به كاي پينگ فو، در جنوب مغولستان و به فاصله اندكي از شمال پكن منتقل ساخت، قراقروم پايتخت خاقان هاي مغول بود. آثار قراقروم هنوز موجود است: در ١٨٨٩ آقاي يادرينتزف (ffeztnirday) در كناره چپ اورخون در حدود سي مايلي جنوب شرقي درياچه اوگي نور، آنها را پيدا كرد؛ و در اينجا، محل علامت گذاري شده در روي نقشه، ضميمه اين جلد است. ظاهرا محيط شهر قديمي در حدود شش مايل بوده و احتمالا بخش از آن بالوب - كتك - شهر يا شهرهايي كه مدت درازي از موجوديت آنها سپري شده و حتي محل هايي هستند كه تنها از روي حدس مي توان به رديابي آنها پرداخت - همزمان بوده است. ر. ك: يادداشت هاي بعدي؛ همچنين به مقدمه، بخش سوم؛ ماركوپولو، اثر يول، ١، ص ٢٢٨، و بعد از آن؛ هاورث، تاريخ منقولان، ١، ص ١٨٦ - ١٨٢؛ s. g. r ,rop ٠٩٨١، ص ٤٢٤.

(٢١). در تمام اين داستان از كتك به عنوان شهري مستقل سخن به ميان آمده است و ظاهرا منظور مولف در بالا از يك جا جمع آوردن لوب و كتك، اشاره به كل منطقه اي بوده كه اين دو محل در آن قرار داشته اند. در خلال ماموريت سرفورسيث به تركستان شرقي در ٤ - ١٨٧٣، موضوع اين شهرهاي مدفون شده در شن، از سوي خود وي و آقاي دكتر بللو مورد تحقيق قرار گرفت. نظريات حاصله در خصوص موقعيت آنها اين بود كه لوب در فاصله كوتاهي از درياچه اي به همين نام قرار داشته، در حالي كه كتك احتمالا در فاصله اي دورتر به طرف

غرب، تقريبا به مسافت سه روزه راه، در جاده منتهي به چارچان و ختن واقع بوده است. ژنرال پرژوالسكي سه سال بعد از درياچه لوب بازديد كرد و در واقع زمستان ٧ - ٨٧٦ را در حومه آن سپري ساخت و محل كار خود را در روستاي جديد چارگاليق (در جنوب غربي درياچه، تقريبا به مسافت يك روزه راه) قرار داد. در اين محل، بقايايي از ديوارهاي گلي و برج هاي نگهباني يك شهر باستاني ديده مي شد كه بوميان آن را اتگوش (hsugotto) يا شهر اتگش مي ناميده اند. اتگش، خلف خاني بوده كه گفته شده بر آنجا حكومت داشته است. در فاصله دو روزه راه منظور طي مسافت با پاي پياده است. (م) از چارگاليق در مسير چارچان، خرابه هاي دو شهر ديگر نيز موجود است. اخيرا منظور آخرين دهه قرن نوزدهم ميلادي است (م) ژنرال پرژوالسكي آثار شهر سومي را كشف كرده كه بسيار گسترده بوده و در نزديكي ساحل جنوبي درياچه قرار گرفته است. نام محلي اين ناحيه، كونه تلفظ كلمه كهنه در زبان تركي (م) شهريا «شهر كهن» است و به ظن سريول اين بقايا متعلق به لوب مورد نظر ماركوپولو و ميرزا حيدر مي باشد. ماركوپولو در روايات خود كه بيش از دويست سال قديمي تر از گفته هاي ميرزا حيدر است، طوري از شهر سخن مي گويد كه ظاهرا در دوره او هنوز موجوده بوده - وي چيزي از اين خرابه ها نگفته - در سخنان ماركوپولو چيزي ضبط نشده كه حاكي از دفن شهري مانند كتك در شن بوده باشد. ماركوپولو از محل اخير چيزي نمي گويد و ظاهرا ژنرال پرژوالسكي چيزي درباره آن، حداقل با اين نام، نشنيده است، با اين همه احتمال دارد با توجه به خرابه هايي كه وي از آن سخن مي گويد، بتوان آن محل را نماينده شهري به نام گاس شهر ناميد كه به نظر مي رسد بيشتر از آن دو شهري كه ذكرش گذشت، در مسير شن هاي روان قرار داشته است.

گزارش ميرزا حيدر از شهر مدفون كتك در شن، جالب و روشن اما بدون ترديد مبالغه آميز است. دكتر بللو كه به همراه سرفورسيث در محلي موسوم به اردوم پادشاه، در حدود چهل مايلي شمال شرقي ينگي حصار شاهد چنين جرياني بوده، به خوبي به تشريح آن پرداخته است. امواج شن ديده مي شود كه به تدريج پيش رفته اما نمي توان تخمين زد كه اين امواج طي چند سال شكل گرفته است. وقتي تپه هاي كوچك شني در مقابل ديوارهاي بناها انباشته مي گردد، ارتفاع آن افزايش مي يابد تا به كلي چيزي را كه مانع پيشروي آنهاست فرا مي گيرند و مي پوشانند. تندباد يا توفان مي تواند به اين مرحله اخير كمك كند و ظاهرا فاجعه اي كه مولف از آن سخن مي گويد، ناشي از يك توفان بوده است. در هيچ موردي، چنانكه شيخ جمال الدين در متن توصيف كرده، شن مانند برف از آسمان نمي بارد، اما بدون ترديد هنگام بروز تندباد، آسمان پر از شن مي گردد؛ در حقيقت خود شيخ از فاجعه كتك در حدي سخن گفته كه نشان دهد از مدت ها قبل از بروز فاجعه، از وقوع آن خبر داشته اند و آن توفان صرفا حادثه نهايي را تشكيل داده است. در اينجا شايد بتوان متذكر شد كه هوا در تركستان شرقي در تمام ايام، جز پس از بارندگي (كه به ندرت اتفاق مي افتد) با لايه اي از غبار انباشته شده و مه بسيار نرمي از خاك و شن معلق، آسمان را تاريك ساخته است. بارش باران، مه را دور مي سازد، اما بلافاصله پس از توقف بارندگي، بار ديگر شن در ستونهاي مدور و به شكل ابرهاي كوچك به هوا برمي خيزد كه سرانجام گسترش يافته و به هم مي پيوندد تا طي چند ساعت دوباره غبار خشك در مسافتي گسترده شكل مي گيرد.

در خصوص نام كتك، تمام متون موجود در موزه بريتانيا، آن را به همين ترتيب هجي كرده اند و مخصوصا سرفورسيث در نسخه تاريخ رشيدي خود در ذكر هجاي آن به همين شيوه سخن گفته است. اما در برخي نسخه ها ظاهرا كنك - مشكل فقط يك نقطه است - خوانده مي شود و يك بار هم مباحثي بر سر شكل واقعي اين اسم درگرفته است. در حال حاضر نيازي به ادامه اين مطلب نيست. دكتر برتشنيدر، نام چيني درياچه لوب راين - تسه (مرداب نمك)، پو - سي - هاي، و پو - چانگ - هاي ذكر كرده. معني نام اخير «دريا، يا

درياچه نيزار» است. شان - شان نيز نامي چنين براي ناحيه لوب محسوب مي گردد. (بللو در گزارشي از ياركند، صص ٢٩ - ٢٧؛ فورسيث در s. g. r. j ٧٧٨١، صفحه يك به بعد، پرژوالسكي در ronbol ot ajluk) كولجا به لوب نور) صص ٧٧ - ٧٦؛ برتشنيدر در sehcraeser. dem، ٢، ص ١٩١ و ٣٤٤).

(٢٢). شايد اي گول، كه در نقشه هاي جديد، در مجاورت آقسو نشان داده شده است.

احتمالا مترجم انگليسي، حرف اضافه «ب» را كه با نام مذكور سر هم آمده، يعني به صورت «باي گول» اشتباها جزو همان نام تلقي كرده است. البته در مورد صحت «آي گول» صد در صد مطمين نيستم، اما به احتمال زياد منظور همين نام اخير بوده كه به معني «چشمه ماه» است. (م)

(٢٣). يعني شيخ وفات يافت. (م)

(٢٤). سوره التوبه: آيه ٣٦ در متن اصلي «قاتل المشركين» آورده. (م)

(٢٥). دكتر بللو اين نام را سنغوي بوكه خوانده است (گزارشي از ياركند، ص ١٤٨).

(٢٦). در نسخه نت حدود شش برگ افتادگي هست. (م)

(٢٧). بللو (از روي گزيده تاريخ رشيدي و نه ترجمه آن) اين داستان را با اندكي اختلاف نقل مي كند و در پايان مي گويد: «تغلق تيمور در اين هنگام بيست ساله بود و ده سال بعد از آن در ٧٦٤ هجري (١٣٦٢ ميلادي) درگذشت.» (گزارشي از ياركند، ص ١٤٨).

(٢٨). بايد نوه باشد. در ترجمه انگليسي، ايسان بوغا خان حذف شده و به همين جهت گفته كه بايد نوه باشد. (م)

(٢٩). ٧٦١ (م).

(٣٠). سال موش (م).

(٣١). وي در سال ٧٣٨ هجري درگذشت، كه در اين صورت تا ٧٦١ مدت بيست و سه سال خواهد بود؛ در حالي كه در تمام متون ظفرنامه موجود در موزه بريتانيا، سي و سه گفته شده است.

(٣٢). جانقي: مشورت، كنگاش كردن و مصلحت و صلاح ديدن جمعي باشد با هم. (لغت نامه) (م).

(٣٣). اوماق ظاهرا همان اويماق به معني قوم و قبيله است. (م)

(٣٤). كراي ياكراييت (ت آخري صرفا علامت جمع منقولي است) معمولا قبيله اي منقولي توصيف شده اند و به گفته دكتر اردمان، رشيد الدين آنها را در فهرست قبايل منقول جاي داده است. اما سر هاورث با ارايه دلايلي معتقد است كه آنها ترك مي باشند و همچنين ايشان را همان قوم قرغيز يا «هاكاس» چيني ها و يا يكي از اقوام آنان مي داند. قبل از ظهور چنگيز خان، بخش اعظم مغولستان جنوبي و مركزي در تصرف آنها قرار داشت و در واقع اينان مردمي بودند كه وانگ خان پرسترجان بر آنان حكم مي راند. به همين جهت در تاريخ سده هاي ميانه شهرت داشته اند. تقريبا در آغاز سده سيزدهم، چنگيز خان آنها را مطيع خود ساخت و پس از آن چنان پراكنده شدند كه اجزاي قبايل ايشان در تمام نواحي مغولستان و تا غرب سرزمين كه امروزه «استپ هاي قرغيز» نام دارند، پيدا مي شوند. در نيمه دوم سده دوازدهم، اينان شايد نيرومندترين مردم چادرنشين شمال آسيا بودند و بدون ترديد مردمي هستند كه قوم مهم ديگري يعني اويغورها را از شمال غربي مغولستان بيرون كرده و آنان را به سوي جنوب رانده اند. (ر. ك: هاورث s. a. r. j مجله انجمن سلطنتي آسيايي بريتانياي كبير و ايرلند، لندن. (م)، ١٨٨٩، ص ٣٦١ و بعد از آن؛ و اردمان،

١٨٤١, nasak, emmatsreklov,. cte nehcsikrut ... red thcisrebu

(٣٥). در بعضي از متون به جاي اركنوت، شايد بتوان آن را ازكنوت خواند، اما قبيله مورد نظر نمي تواند غير از الكنوت فهرست دگينه) sengiuged (يا الخنود) donohklo (هاورث بوده باشد. مولف اخير از شش قبيله - قنقرات، انكيراس، الخنود، قارانوت، قورولات يا قورلوت و ايلكيجين - نام مي برد كه تحت نام قنقرات،

اتحاديه اي را تشكيل مي داده اند. آنان ريشه تركي داشتند و در شمال مغولستان ساكن بودند. اين نام در تزكات تيموري، اركنوت و در فهرست رشيد الدين، الكنوت نوشته شده است. نويسنده اخير آنان را در گروه تاتار جاي داده است. (ر. ك: به هاورث، تاريخ منقولان، ١، ص ٣٠٧، دگيني، .. tsih - snuh sred) تاريخ هون ها)، ٣، ص ٣؛ ديوي، rumit fo setutitsni) تزكات تيموري، ص ١٩ و اردمان مذكور در فوق).

(٣٦). قانغلي يا قانقلي، در ايام ظهور منقلان، يكي از قبايل مهم ترك بودند كه سرزمين آنها در شمال ماوراء النهر ميان سرزمين قپچاق ها در غرب و مغولستان در شرق قرار داشت. ظاهرا آنان بيشتر با قپچاق ها درآميخته بودند و به تصور هاورث، نياكان نوگاي فعلي و برخي از قبايل تركمن بوده اند. ابوالغازي از قانقلي به عنوان كساني سخن مي گويد كه در روزگار پيش از استيلاي منقول در كنار رودخانه هاي چو و تالاس طراز (م) مي زيسته اند. به گفته دكتر برتشنيدر، چيني ها غالبا در آثار تاريخي خود در دوره منقول ها از آن سخن گفته اند، اين نام معمولا نماينده كانگ - لي، يا گاهي ايلانگ - لي بوده است. سلسله چيني كين در اوايل قرن يازدهم ميلادي (م) اين قبيله را مي شناخته و گفته شده كه يكي از روساي آنان توانسته بوده دست نشاندگي امپراتور چين را به دست آورد. آنان مردمي جنگجو بوده و در دوران بعدي به عنوان سپاهي و حتي سردار، در خدمت خانان مغول قرار گرفتند. رشيد الدين قانقلي را نيز در گروه تركان جاي داده است. (هاورث، تاريخ منقولان، ١، ص ١٨، برتشنيدر، ١، ص ٣٠١؛ ابوالغازي، ص ٣٨؛ اردمان مذكور در فوق.)

(٣٧). منظور لشكر شهر كش (شهر سبز) است. (م)

(٣٨). در ترجمه انگليسي، اين بخش با عنوان «فصل پنجم» آغاز شده. (م)

(٣٩).

تدبير بر شجاعت مقدم است تدبير در مرحله اول و شجاعت در مرحله دوم است

هرگاه شخص اين دو را توام داشته باشدبه هر مرتبه اي از بزرگي مي تواند دست يابد

(٤٠). در اينجا مطلب با عبارات مسجع و اشعار بيشتري ادامه مي يابد كه از ترجمه آن صرف نظر شد. عبارات مذكور، در مورد برتري تدبير بر شمشير است. توضيح مصحح انگليسي در حذف عبارات «و دوم ... چو درياي ريگ» (م).

(٤١). جاش: دل، اضطراب دل. (لغت نامه) (م).

(٤٢). چول: بيابان (م).

(٤٣). در ترجمه انگليسي به جاي حضرت صاحب قران، امير تيمور آمده و چنين توضيح داده شده: (م) معروف به تمرلان، تيمور لنگ، و غيره. در كليه متون ظفرنامه، همه جا از او با عنوان «صاحب قران» ياد شده؛ اما من قصد دارم همه جا او را «امير تيمور» بنامم كه نه تنها درستش همين است، بلكه براي تشخيص او از تيمورهاي ديگر نيز كفايت مي كند. ماژور استوارت در ديباچه ملفوظات تيموري، «صاحب قران» را «ارباب مقرون به سعادت» ترجمه كرده است.

(٤٤). سوره آل عمران: آيه ١٥٩.

(٤٥). در ترجمه انگليسي، جمع كثيري «از فوج كشمير» اضافه گرديده و راجع به آن چنين توضيح داده شده: (م) تمامي متون كلمه كشمير را دارند و در قرايت آن ترديدي نيست. مشكل درباره امر مذكور است. ظاهرا تا حدودي غيرممكن است تصور شود كه فوجي از كشمير در خدمت خانان مغول بوده باشند. بدون ترديد بوداييان كشمير با بوداييان تركستان شرقي و به ويژه با بوداييان ختن رابطه داشته اند؛ و احتمالا تعدادي از آنها به خدمت خانان راه يافته اند، اما اگر سپاهي بوده اند بايستي متفاوت با كشميريان امروزي بوده باشند.

احتمالا بيگانگاني كه از خارج كشمير به آن سرزمين وارد مي گشتند، كشميري ناميده مي شدند و اگر چنين بوده باشد، احتمالا در ميان آنان هندوها و ديگران نيز با مقتضيات كامل نظامي به عنوان افراد جنگي ثبت نام

شده اند. اما به احتمال قريب به يقين، موضوع اين است كه آنها غلامان يا اولاد ايشان و از اسيراني بوده اند كه منقول ها در تهاجمات اوليه خود به سرزمين هاي واقع در مسير كشمير آنان را از آنجا دور ساخته بودند، در اين صورت نام كشميري به طور جزيي مي توانسته به مدت يك قرن و نيم بر روي چنين مردمي باقي بماند.

(٤٦). احتمالا جلگه جوين (يا جوين چغتاي) كه در شمال و شمال غرب سبزوار در خراسان واقع است. بلوك به معني «ناحيه» است. به احتمال زياد، خراشه در مقابل كوداشه قرار گرفته كه نام روستايي است در جلگه جوين و بر روي نقشه هاي جديد نمودار است.

(٤٧). شايد منظور از كلمه «ايشان»، راهزنان بوده باشند.

(٤٨). شاير قبيله مورد نظر، قبيله قارلوق در جمع منقولان بوده باشد. قارلوق ها مسلما ريشه تركي داشته اند و به اعتقاد سر هاورث از نژاد اويغور مي باشند. رشيد الدين آنها را تحت عنوان قبايل ترك، صاف و ساده قلمداد كرده است. آنان در زمان چنگيز ظاهرا در سرزمين شمال تيان شان سكونت داشته اند. اما بعدها احتمالا به سوي مناطق دور در غرب رانده شده اند. از نوشته هاي دكتر برتشنيدر درمي يابيم كه قارلوق ها كرارا در تواريخ چيني تحت اسامي كو - اره، ها - لا - لو و غيره مورد توجه بوده اند. (ر. ك: به هاورث، بخش چهارم از مقدمه؛ رشيد الدين در emmatsreklov. krut. d. srebu، اثر اردمان؛ برتشنيدر، ٢، صص ٤١ - ٣٩). جوامع قارلوق امروزه در بدخشان و اطراف آن پيدا مي شوند و ترك محسوب مي گردند و به زبان تركي سخن مي گويند.

(٤٩). شايد به جاي تومان، بتوان كارمان (گاهي كرمينه نوشته مي شود) خواند. در ظفرنامه شهري است واقع در شمال شهر بخارا.

(٥٠). حسين نوه امير قزغن، از امراي قبيله تاهيت (به گفته پتي دلاكروا) بود كه عليه سلطان قازان «خان بزرگ» - يعني خاقان چغتايي - شورش كرده بود. ((ceb rumit ed. lsih) تاريخ تيمور بيگ)، ١، ص ٢) كلمه تاهيت احتمالا تحريف شده است؛ شايد بتوان آن را با اختلاف فقط نقطه در زير يك حرف، تايت خواند. منظور از اين عبارت اخير روشن نيست. اختلاف تاهيت) tihat (يك نقطه در زير يك حرف نيست!! مگر آنكه حرف انگليسي (h (اشتباها به جاي (b (نوشته شده باشد كه در آن صورت كلمه اولي «تابت» و دومي «تايت» خوانده خواهد شد. (م)

(٥١). در اينجا متون، دربند آهنين يا «دروازه آهنين» آورده اند، اما در جاهاي ديگر به صورت قهلغه آمده كه در گذشته معروف بوده است. بيشتر جهانگردان قديمي از آن نام برده اند اما در حال حاضر و در هر صورت در چند سال اخير يا قبل از تصرف سمرقند و خوقند از سوي روس ها، به ندرت مورد بازديد قرار گرفته است.

وجود دروازه ها در روزگاران گذشته، واقعيت داشته زيرا هيوين تسانگ جهانگرد چيني كه در ٦٣٠ ميلادي از دربند عبور كرده، اين گردنه را با عنوان «مسدود با دروازه هاي دولا، مقيد به آهن» توصيف كرده است. (ر. ك:

سريول در suxo sdoow) جيحون بيشه)، ١٨٢٧، ص ٦٩) در زمان چنگيز خان كه جهانگردان چيني غالبا ميان چين و اردوگاه هاي فاتح چنگيز (م) در بخش هاي متعدد آسياي مركزي رفت و آمد مي كردند از گذرگاه دربند آهنين، بيشتر تحت عنوان تيه - من - كوان (ترجمه تحت اللفظي يعني سد دروازه آهنين) نام برده اند؛ و يكي از آنها به نام چانگ چون كه يك راهب تايويي بوده، عبور خود را از آن تنگه در ١٢٢٢، به همراه گاري ها و يك صد محافظ منقولي و سربازان مسلمان، چنين توصيف مي كند: «ما در مسير جنوب شرقي از كوه ها رد شديم و آنها را بسيار بلند يافتيم. انبوه صخره ها در اطراف پراكنده بود. خود محافظان گاري ها را مي كشيدند، و دو روز طول كشيد تا به آن سوي كوه ها برسيم (tsew eht ot srellevart laveidem esenihc) سفرهاي چينيان به غرب در سده هاي ميانه) اثر دكتر برتشنيدر، ١٨٧٥، صص ٤٢، ٤١) بدين ترتيب ظاهر دروازه ها تا سده

سيزدهم نابود شده بوده و مسلما تا آغاز سده پانزدهم كه روي گونزالس كلاويخو، در جريان سفارت خود از سوي هنري سوم، پادشاه اسپانيا به نزد امير تيمور از آن محل بازديد كرده، به همان وضع باقي بوده است. وي مي نويسد: «اين كوه هاي دروازه هاي آهنين بدون درخت است و گفته شده كه در ايام سابق داراي دروازه هايي پوشيده از آهن بوده كه در مسير گذرگاه قرار داشته، به همين جهت كسي نمي توانسته بدون جواز از آنجا عبور كند.» (ر. ك: به rumit fo truoc ot ojivalc ,g yur yssabme) سفارت روي گونزالس كلاويخو به دربار تيمور)، به كوشش ماركهام، از انتشارات هاكليوت، ١٨٥٩، ص ١٢٢.) از زمان دن روي تا ١٨٧٥ كه روس ها در لشكركشي به حصار وارد دربند شدند، ظاهرا هيچ يك از اروپاييان (يا در هر صورت، توصيفي از آنان) در آن گذرگاه ديده نشده است. آقاي مايف (teyam. a. N) كه همراه لشكر روس بوده، محل را چنين توصيف كرده است: «دره تنگ مشهور دربند آهنين از ميان رشته كوه بلندي، تقريبا به ارتفاع دوازده ورست واحد طول در روسيه برابر با ١٠٧ متر (م) به غرب دربند مي پيچد. اين دره شكاف باريكي است متشكل از ٥ تا ٣٥ قطعه شكاف و حدود دو ورست عمق. در حال حاضر اينجا بزغاله خانه ناميده مي شود. ارتفاع انتهاي شرقي آن ٣٤٥٠ پا؛ انتهاي غربي آن ٣٧٤٠ پا از سطح درياست. جريان تندي از بزغاله خانه بولاق از ميان آن جريان دارد ... » (enizaqam. rgoeg) مجله جغرافيايي)، دسامبر ١٨٧٦، ص ٣٢٨.)

اصلاح «دربند آهنين» يا در هر صورت «قهلغه» ظاهرا در سده هاي ميانه بيشتر در مورد گذرگاه هاي تنگ كاربرد داشته، مثلا در «ديوار اسكندر» نزديك دربند، در غرب ساحل خزر، دروازه اي وجود داشته كه به گفته سريول، هنوز به تركي دميرقاپي يا دروازه آهنين ناميده مي شود. گردنه ديگري در تالكي هست كه از سيرام (نور) يا درياچه سوت (گول) به طرف جنوب به رودخانه ايلي كشيده شده است، مردم ترك زبان به اين گردنه قهلغه و منقلان تيمور خالاگا مي گفته اند؛ و دكتر برتشنيدر مي گويد كه كلمه خالاگا يا خالگا در منقولي به معني گذرگاه يا دروازه است در حالي كه تيمور معني آهن مي دهد. چانگ - ته جهانگرد چيني در ١٢٥٩ از تنگه تالكي عبور كرده و آن را چنين توصيف نموده! بسيار ناهموار، با صخره هاي معلق.» وي از آن به عنوان «گذرگاه آهنين» سخن مي گويد كه تلفظ آن با حروف زبان منقولي نشان داده شده است. احتمالا - هرچند كه من اين طور فكر نمي كنم - مورخان دوره تيمور كه در آخرين لشكركشي از لشكركشي هاي او بر ضد مغولان جته به تالكي، از قهلغه سخن گفته اند، به توصيف مسيري پرداخته اند كه بخشي از سپاه به فرماندهي عمر شيخ ميرزا پسر تيمور آن را در پيش گرفته و از يولدوز به سوي غرب به كاشغر رفته است. در هر صورت دروازه آهنين نزديك كش ماوراء النهر، آنچنانكه پتي دلاكروا در ظفرنامه خوانده و به استناد پريكو (ocirp) در روضه الصفا، نمي توانسته مورد نظر باشد. عمر شيخ از دره يولدوز، از راه كوچر، اوش، تورفان و كاشغر به اندجان بازگشت و در سر راه خود با امير جته در گذرگاه كولوغا جنگيد. اما مشكل بتوان تصور كرد كه او نخست به قلب ماوراء النهر برود، در آنجا در فاصله اي دور و پشت سر سپاه تيمور، با امير جته روبرو شود و سپس به اندجان بازگردد، اين امر كاملا محتمل اما نامعقول است كه وي ابتدا به سوي شمال غرب به تنگه تالكي لشكركشي كند و از آنجا به كوچر بازگردد. به نظر من در تپه هاي ميان يولدوز و كوچر، تنگه ديگري بوده موسوم به قهلغه «گذرگاه» و اين محل در نقشه هاي فعلي نماينده گذرگاه كوي - كوله است. كيفيت پيروزي بر امير جته مذكور نيز اين نظريه را تاكيد مي كند. در ظفرنامه از پيروزي عمر شيخ قبل از ورود به كوچر سخن به ميان آمده و هيچ اشاره اي به بازگشت او به سوي شمال غرب نگرديده، زيرا گفته شده كه وي پس از جنگ از راه كوچر و غيره راه خود را به طرف كاشغر ادامه داده است. در اين صورت احتمالا مترجمين بدان جهت قهلغه را «دربند آهنين» ناميده اند كه قهلغه يكي از نامهاي معادل براي دربند آهنين در نزديكي كش بوده

است. به احتمال كلي، در بخش هاي متعدد ترك زبان و منقولي زبان آسيا، گذرگاه هاي متعددي وجود داشته كه صرفا به نام قهلغه شناخته مي شده اند، اگرچه احتمالا اسامي ويژه محل نيز از قبيل تيمور، يادمير، قهلغه داشته اند. در اين صورت اشتباه از آنجا ناشي شده كه ترجمه فارسي يكي از اين اسماء ويژه را براي تمامي قهلغه ها يا گذرگاه ها به كار برده اند. (در مورد تالكي ر. ك: به برتشنيدر در sehcraeser، ١، ص ١٢٧، و ٢، صص ٣٥ - ٣٤ و ٢٣٠).

(٥٢). امير حسين، كيقباد برادر كيخسرو را كشت (تاريخ تيمور بيگ، ١، ص ١٩١) وجود اين اسامي زرتشتي در ختلان، در اين دوره قابل توجه است. در خصوص ايالت يا ولايت ختلان، ختلان، يا ختل، سريول (در ١٨٢٧) محل آن را در جايي در شمال كولاب فعلي و غرب دروازه تعيين كرده؛ اما آقاي مايف كه سه سال بعد به اين نواحي سفر كرده، معتقد است كه گوركان توبه (يعني كورغان تپه) در سرخاب سفلي (يا وخش) و به فاصله كوتاهي از غرب كولاب، در مركز ختلان باستان قرار داشته است. وي عبارتي از ابن دست - ابن رسته؟ يكي از مولفان قرن دهم نقل كرده مبني بر اينكه مملكت ختل يا ختلان شامل دره سفلاي وخش و دره كافرنهان با شهر قباديان بوده، و تا فيض آباد در قسمت علياي آن رودخانه نيز مي رسيده است. ختلان حداقل تا پايان سده پانزدهم موجود بوده، زيرا در ١٤٩٨ مي بينيم كه خسرو شاه از قندوز، حاكميت آن را به برادرش ولي بخشيد. از آن به بعد هم نام و هم ايالت ناپديد مي گردد. (ر. ك: يول در مجله انجمن سلطنتي آسيايي بريتانياي كبير و ايرلند، لندن، ٦، بخش اول، ١٨٢٧ ص ٩٧، و نقشه او در جيحون بيشه، ١٨٢٧؛ مايف در مجله جغرافيايي، دسامبر ١٨٧٦، ص ٣٢٨؛ ارسكين در تاريخ هند، ١، ص ٢٠٠؛ و بابرنامه، ص ٣٢ و بعد از آن) چيني هاي دوران مينگ اين سرزمين را با نام هاي كو - ته - لانگ و ها - تي - لان مي شناخته اند (برتشنيدر، ١١، ص ٢٧٧ و ٣١٥).

(٥٣). در ترجمه انگليسي به جاي «به ياساق رسانيدند»، «به رسم مغولان كشتند» آمده اما در پاورقي چنين توضيح داده شده: (م) در اصطلاح به ياساق رسانيدن است. شايد بتوان آن را محاكمه و مجازات شخص (و مرگ او را به اين شيوه) مطابق با اصول ياساق معني كرد.

يازاق، ياسا، يازا و غيره (گاهي توره گفته مي شود) مجموعه قوانين منقول هاست و گفته شده چنگيز خان آن را وضع كرده بود. پتي دلاكروا آن را به بيست و دو بخش تقسيم كرده اما مي گويد كه بخش هاي ديگري نيز داشته كه در منابع مورد استفاده نبوده است. دگيني آن را از روي پتي خلاصه كرده ولي بخش ٢٢ را حذف نموده است. بخش سوم ياساق، شاهزادگان را، با كيفر اعدام، از اعلام خود به عنوان خان، بدون آنكه مقام اول را از سوي مجلس عمومي يا ديت teid: مجلس نمايندگان آلمان، مجارستان ... در نيمه قرن نوزدهم.

(م) (موسوم به قوريلتاي) كسب كرده باشند، برحذر مي سازد. (پتي دلاكروا، nac zihgneg ed. tsih) تاريخ چنگيز خان)، ص ٩٨؛ دگينه snuh sed. tsih) تاريخ هون ها)، ٣، صص ٧٣ - ٧٢.) رنودو) toduaner (در تاريخ ميرخوند و خوندمير، يازا را آيين منقولان مي خواند، اما اين مورد نمي تواند صحت داشته باشد (anihc dna aidni fo stnuocca tneicna)) گزارشاتي از چين و هند باستان)، ١٧٣٣، ص ١٣٩.) بابر غالبا به توره اشاره مي كند و علي رغم حرمت آن در نزد نياكانش، موكدا مي گويد كه از «تاييدات الهي» برخوردار نيست. ارسكين اين كلمه را «مقررات» (چنگيز خان) ترجمه كرده و مي گويد «ظاهرا آنها مجموعه اي از رسوم قبايل مغول بوده ... رسومي كه احتمالا به صورت روايت محض باقي مانده و هرگز به صورت مكتوب درنيامده است.» در روزگار بابر اين رسوم هنوز در ميان قبايل اسكان نيافته حرمت داشت، اما شكل قانون مملكت آنها را تشكيل نمي داد، «زيرا اين رسوم قبل از آغاز آيين اسلام معمول بوده و از جهات متعددي با قرآن تناقض داشت.» (بابرنامه، ١، ص ٤٨ به بعد) سر هاورث در yrauqitna naidnj) آثار باستاني هند)،

ژوييه ٨٨٢، بحث مفصلي درباره يازا يا توره به عمل آورده است. در siacnarf - uohetnam - eratat. tcid اثر آمو (١٧٨٩، ١، ص ١٨) گفته شده كه توره يا تورات معادل عربي ياسا است.

(٥٤). ميرزا حيدر در اينجا يكي از جالب ترين بخش هاي سرگذشت تيمور و حسين را قطع مي كند. ظفرنامه كيفيت زخمي شدن تيمور را در ميان بيابان هاي خيوه تا آنجا ادامه مي دهد كه وي سرانجام حسين را نزديك چاه هاي ساغج پيدا مي كند و با هم به خيوه مي روند اما حاكم آنجا تكل يا جكل از راه خيانت در صدد برمي آيد كه آنها را مقيد سازد - آنان دوباره عازم بيابان شده و اين طرح را خنثي مي سازند و در بيابان با يك سلسله حوادثي روبرو مي گردند تا سرانجام در صف دوستان قرار مي گيرند و از كساني كه مايل به پيروي از آنها بودند، نيروي كوچكي تشكيل مي دهند (ceb ramit ed ,tsih) تاريخ تيمور بيگ)، ١، ص ٥٤ - ٤٥) اين حوادث مربوط به تيمور بوده كه توجه گيبون را به خود جلب كرده است.

(٥٥). ٧٦٤ (م). در صفحه ٢٧ سطر ٢١ نيز منظور از سنه اثني و ستين و سبعمايه (٧٦٢) است.

(٥٦). ٧٣٠ (م).

(٥٧). يا بورولداي - قرايت آن مسلم نيست. همان بولداي درست است و در متن خواناست. (م).

(٥٨). به جاي طالقان، غالبا طايخان نوشته اند. در خراسان و ايران چندين محل به اين نام وجود دارد اما منظور از شهر مذكور در اينجا شهري است كه تقريبا در چهل و چهار مايلي شرق قندوز قرار گرفته است. ابو الفداء مي گويد كه فاصله آن از مرز «ختل» - يعني ختلان - هفت فرسنگ يا حدود بيست و هشت مايل است (ترجمه رينولد، ٢، چاپ دوم، ص ٢٠٧).

(٥٩). نسخه نت تا اينجا افتادگي داشت.

(٦٠). سوره النساء: آيه ١٢٨.

(٦١). ارهنگ (يا ارهنگ، ارهنق) را سريول، ايالت كوچكي قلمداد كرده كه به طرف شمال غرب طالقان و مجاورت حضرت امام فعلي «با پاي گشاده بر جيحون سوار است». پتي دلاكروا، ابتداي آن را از جنوب جيحون، نزديك سالي سراي مي داند، اما اطلاعات جغرافيايي او پيوسته كاملا درست از آب درنمي آيد. در تزكات تيموري (rumit fo stutitsni) از ارهنگ در رابطه با ختلان و به عنوان جزيي از آن، سخن گفته شده (ص ٩٠).

(٦٢). پتي، سالي سراي را در شمال كرانه جيحون مشخص ساخته و به احتمال زياد، اين ناحيه نماينده روستاي فعلي سراي است كه در نقشه هاي جديد در حدود دوازده مايلي دامنه كوه گوگجه نشان داده شده است.

در ظفرنامه غالبا از سالي سراي سخن به ميان آمده و بدون ترديد محل گدار جيحون بوده است (ceb tsih rumit ed) تاريخ تيمور بيگ، ١).

(٦٣). روستايي موسوم به كولي - زندان در نقشه مايف، در حدود نيمه راه ميان پل سنگين (م) و بلجوان ديده مي شود كه ممكن است نماينده كولك بوده باشد. (مجله جغرافيايي، دسامبر ١٨٧٢) بديهي است كه اين محل همان جايي است كه در ادامه مطلب (ص ٣٦٩ متن) با نام كولك يا دشت كولك آمده است.

(٦٤). سوره الانعام: آيه ٩٦.

(٦٥). سامت: سيرآمدگي، به ستوه آمدن (لغت نامه) (م).

(٦٦). شايد هم «قوچ» معادل دلير و جنگجو در تركي آذري (م).

(٦٧). يا سرجاله - احتمالا محلي واقع در شمال پل سنگين (م).

(٦٨). مولفان سده هاي ميانه و حتي قديمي از اين پل نام برده اند (ر. ك: يول در s

به فيض آباد و كافر نهان، رودخانه را قطع مى كند. آقاى مايف نخستين توصيف جديد را از آن، پس از مسافرتش در ١٨٧٥ به عمل آورده است. او مى نويسد: «جايى كه وخش به مرز خانات بخارا مى رسد با جريان تندى در ميان دره باريكى به وسيله سراشيبى دامنه هاى نور تاغ و [رشته هاى] خوجا يوكور احاطه مى گردد. بر روى اين تنگه در يكى از باريك ترين بخش هاى آن كه صخره ها تا بيست گام به هم نزديك شده اند، پلى موسوم به پل سنگى ساخته اند. از كناره وخش راهى بى نهايت دشوار به اين پل منتهى مى گردد ... در بسيارى از موارد، صخره ها اين راه را قطع مى كنند ... ») gam. lacihparyoeg، (مجله جغرافيايى)، دسامبر ١٨٧٦، ص ٣٢٨.) فرهنگ جغرافيايى كوستنكو مى گويد كه طول پل ده گام است و بر دو صخره برآمده تكيه دارد كه بالاتر از سطح رودخانه بوده و بيش از ده گام پهنا ندارد، در اينجا فواصل قطع شده در صخره ها نيز ذكر گرديده است.

reettezag natsikrut - naissur (فرهنگ جغرافيايى تركستان روس، كلكته، ١٨٨٢، ٢، ص ١٨٢.)

سوره البقرة: آيه ٢٤٩.

سوره الضحى: آيه ١.

سوره الضحى: آيه ٢.

سوره القارعة: آيه ١١.

سوره الزلزال: آيه ١.

سوره الصّافات: آيه ١٠.

سوره البقرة: آيه ٢٠.

سوره ص: آيه ٣٣.

سوره القارعة: آيات ١ و ٢.

برند؛ بر وزن سمند: حرير ساده. (برهان قاطع) (م).

نسخه نت، حدود ده صفحه افتادگى دارد (م).

سوره آل عمران: آيه ١٣.

شايد بتوان اين نام را گجراب خواند. من نمى توانم اين محل را شناسايى كنم.

در بند آهنين.

به طور تحت اللفظى «و اگر داروغه اى [مباشر] در آنجا باشد، بگريزد.» - راس.

چنداول - چندل - چندل: جمعى از مردم كه در عقب لشكرهاى منظم حركت مى كردند؛ حشر، چريك.

(فرهنگ فارسى معين) (م).

[در ترجمه انگليسى «رسمس» آمده و در پاورقى چنين توضيح داده شده: (م)]

به نظر مى رسد اشتباهى در مورد اين نام روى داده. احتمالا بايد مزار شمس الدين بوده باشد.

خواب حقيقى يكى از چهل و شش موهبت پيامبرى است (م).

سوره ص: آيه ٢٦.

سوره يوسف: آيه ١٠٠.

سوره الفتح: آيه ٢٧.

يسال. به گفته پتى دلاكروا «تشكيل يك هلال است.» - راس [يسال: جناح لشكر، هيأت و اجتماع (لغت نامه دهخدا) (م)].

گورگه - گورگا - گوركه: كوس، طبل، نقاره (فرهنگ فارسى معين) (م).

سوره الملك: آيه ٥.

چند سطر از عبارات لفاظى در اينجا حذف شد. - راس.

سوره يوسف: آيه ١٠٠.

ظاهرا بيگى اسم است. در ترجمه انگليسى «يك بيگ» خوانده است. (م)

اين اشاره ايست به لاله هاى سرخى كه در فصل بهار در برخى از قسمت هاى مرغزاران آسياى مركزى، زمين را مى پوشاند.

سوره آل عمران: آيه ١٢٦. (م)

,٧٦٥ [١٣٦٣ ميلادى].

نهنگ. لوى ئيل - سال نهنگ (م).

عين الكمال: نگاه به هر چيز نيك و زيبا كه بدان ضرر رساند؛ چشم زخم (فرهنگ فارسى معين) (م).

نسخه نت تا اينجا افتادگى داشت.

در ترجمه انگليسى چنين آورده: از خانه بيمارى رهايى يافتند.

سوره بنى اسرائيل، آيه ٨٢.

مشخص نيست كه اين همراهى اولين بار در كجا انجام گرفته: و من نمى توانم اين اسامى را رديابى كنم. به نظر مى رسد كه سپاه جته به دره زرافشان حمله كرده و اگر چنين بوده باشد، يام مى تواند نماينده جام در جنوب غربى سمرقنده و قبه متن نماينده ميتن در شمال غرب آنجا محسوب گردد. كر نيز ممكن است، كز يا گز خوانده شود. [توضيح آنكه در ترجمه انگليسى به جاى گرمسير، فقط «كر» آورده است. (م)]

حرگه: به معنى حلقه زدن و صف كشيدن مردم و حيوانات باشد. (برهان قاطع) (م)

شايد منظور اين باشد: آنها نمى خواستند از تيمور و حسين اطاعت كنند. - راس.

,٧٦٥ [٤ - ١٣٦٣ ميلادى].

يعنى: با پيمانه پادشاهى سلاطين تركستان او را معرفى نمودند. - راس.

از اندرخود يا اندخوى.

در ترجمه انگليسى مطالب درهم آميخته و عبارت به اين صورت درآمده: «و چون امير تيمور با پدر امير حيدر [حميد (م)] مناسابات دوستانه داشت، به دليل آنكه كياستش از صيقل سال ها تجربه جلا يافته بود، او را به جشن دعوت كرد و با او و با اميرحسين در باب آزادى امير حميد و اسكندر اوغلان مشورت كرد. (م) معناى عبارت عربى نيز چنين است: دوستى پدران موجب نزديكى پسران است. (م)

در نسخه نب، در حاشيه نوشته شده: «اين بيت سهل ممتنع است.» (م)

سوره الحجرات: آيه ١٢، همانا برخى گمان ها گناه است.

قسمت اوّل عبارت عربى يعنى: «قضاى الهى بازگشت ناپذير است» و قسمت دوم سوره الرعد، آيه ٤١.

در نسخه انگليسى، ابتدا «فصل چهاردهم» آورده است. (م)

چيزى از جنگ لاى - يعنى گل يا باتلاق - دانسته نيست. ظاهرا جنگى بوده در ساحل راست سيحون، ميان چناز و تاشكند (قديم). پتى آن را» sreibruob sed elliatab «ترجمه كرده است.

در ظفرنامه: «چمن خار نماى گل آراى» آمده است. (م)

مكاره: ناپسندها، مكروهات، رنجها، سختيها (فرهنگ فارسى معين) (م)

اين محل بايستى در نزديكى كناره چپ سيحون، به فاصله اندكى از پايين خجند واقع شده باشد و احتمالا محلى است كه در بالا (ص ٤١ متن) اقارقمار خوانده شد.

برخى از نسخ خطى ظفرنامه مى گويد كه آنها در خجند از سيحون گذشتند.

توره: بخاو آهنى كه بر دست و پاى ستور گذارند. جركا: سلك و صف و قطار. (لغت نامه) (م).

مورچل - مورچال (فرهنگ فارسى معين). مورچال بر وزن گوشمال، گودالى را گويند كه به جهت گرفتن قلعه در اطراف آن كنند. (برهان قاطع) (م).

عيّوق: ستاره ايست خرد روشن، سرخ رنگ، به طرف راست كهكشان كه پيرو ثريا باشد. (لغت نامه) (م).

قنبل: گروه مردم (م).

هراول: فوجى كه از همه پيش باشد (لغت نامه) (م).

سوره التّوبة: آيه ٢٥.

بابر غالبا به اين سنگ جده خرافى اشاره كرده است. به گفته ارسكين، اين سنگ را اعراب حجر المطّار يا سنگ باران، تركان يده داش و ايرانيان سنگ ده مى خوانده اند. مؤلف كمى پايين تر، از جده به عنوان يك جادوگر ياد مى كند. خاصيت اين سنگ فراهم آوردن موجبات ريزش باران يا توقف آن بوده است؛ اما اصل سنگ كه از نوح به يافث رسيده بوده، به مرور زمان، يا گم شده و يا نام خدا كه بر روى آن بوده، ساييده شده است. «به هر حال در نظر ديگران نيز همين خاصيت را داشته و در ميان تركان هنوز به نام مذكور، معروف است و اينها با استفاده از برخى خواص اسرارآميز سنگ اصلى كه از نوح به پسرش رسيده بوده، بر تصديقات موهوم آن، افزوده اند.» مير عزت الله كه از سوى موركرافت به آسياى مركزى رفته بوده، از سنگ جده به عنوان يكى از شگفتى هاى ياركند سخن گفته است، ارسكين مى نويسد «به گفته او اين سنگ از سر اسب يا گاوى برداشته شده و سابقا در برخى مراسم مورد استفاده بوده و سنگ مذكور لزوما توليد برف يا باران مى كند.

مسئول انجام مراسم را يده چى مى نامند. عزت الله اگرچه مانند بابر اعتقاد خود را به خواص اين سنگ اظهار داشته، اما اقرار مى كند كه شخصا شاهد آثار آن نبوده است.» (بابرنامه، مقدمه، ص ٤٧؛ همچنين ترجمه كلاپروث از عزت الله در مجله آسيايى) egitaisa. gam (، ٢، ص ٢٣).

در حبيب السير موردى به تولى پسر چنگيز خان نسبت داده شده كه وى در ١٢٣٠ هنگام تهاجم به چين، زمانى كه از سوى دشمن شديدا تحت فشار قرار گرفته، براى ريزش برف جهت اختفاء، به سنگ جده (در اينجا سنگ يده) متوسل شده است. (ر. ك: پرايس در tsih. ham، ٢، ص ٥٤٢، وى اين كلمه را «سنگ رگبار» ناميده است.)

در اينجا بايد گفت كه كلمه جده ارتباطى با جده ندارد. به گفته سريول، جده در واقع ترياق يا پادزهرى است كه بيشتر در سده هاى ميانه، اعراب و ديگران آن را به كار مى برده اند. اين پادزهر ماده سفتى است كه معمولا در بدن حيواناتى پيدا مى شود كه گفته شده خاصيت پادزهرى دارند. وى مى افزايد «اين پادزهر گاهى سنگ مار ناميده مى شده و اشتباها تصور گرديده كه در كلّه مار موجود است.» (فهرست معانى) yrassolg (، ص ٦٣).

يادداشت كاملى در مورد سنگ جده، شامل برگزيده هاى متعددى از مؤلفين شرقى را مى توان در esrep ne slognom sed. tsih (تاريخ مغولان در ايران)، اثر كاترمر، ص ٤٢٨، پيدا كرد.

خرداد ماه (م).

طبل، كوس (م).

در ترجمه انگليسى «حيوانات زمين» آورده. قدما تصور مى كردند كه كره زمين بر روى شاخ گاوى قرار گرفته و منظور مؤلف از گاو زمين، همين بوده است. ظاهرا مترجم انگليسى در اين مورد اشتباه كرده است. (م)

يعنى لشكر تيمور و حسين.

كرّناى: نوعى شاخ يا شيپور. پتى دلاكروا مى گويد كه آن شيپورى بوده به طول هشت پا كه مورد استفاده لشكر

بوده است (تاريخ تيمور بيگ) ceb rumit ed. tsih (، ج ١، ص ٨٧).

شايد بتوان بتلانجى خواند. - راس.

يا شايد ارك تيمور. - راس.

سوره الرعد: آيه ١١.

سوره الاحزاب: آيه ٣٨.

,٧٦٦ (م).

ئيلان: مار. ئيلان ئيل: سال مار (م).

يعنى امير حسين به هندوكوش گريخت تا در صورت لزوم بتواند از آنجا به هندوستان پناه برد. شيبرتو بدون ترديد گذرگاهى است كه بابر غالبا از آن نام برده و ظاهرا در آن ايام بيشتر مورد استفاده بوده است. اين كلمه معمولا شيبر) rbihs (، يا شبر) rabahs (خوانده مى شود و در نقشه هاى فعلى مى توان آن را در نزديكى باميان پيدا كرد. براى عبور از جيحون به قصد پناهندگى، در سالى سراى، گذرگاه شيبر يكى از مناسب ترين گذرگاه هاست، هرچند كه براى رسيدن به هند، نزديك ترين راه نيست. (ر. ك: بابرنامه، ص ١٣٩ و به منابع ديگر.)

يا چاروچى [در ترجمه به صورت چاروچى آورده (م)]

سورت: تندى، تيزى، حدت، شدّت اثر، تأثير. (فرهنگ فارسى معين) (م).

شراب چون باد است اگر بر عطر بگذرد مطبوع گردد و اگر بر مردار بگذرد مى گندد. (م)

مرد در حالى بايد براى نيك بختى خود بكوشد كه روزگار با او سر ناسازگارى دارد. (م)

آمويه يا آمل، گذارى بود بر روى آمو يا جيحون، كه غالبا در سده هاى ميانه و در روزگار تيمور، مورد استفاده بود. شهرى نيز به همين نام وجود داشته كه در نزديك ساحل رودخانه، تقريبا در مسير جنوب غربى بخارا، و يا در محل چاروچى فعلى، يا در مجاورت آن، واقع بوده است. (ر. ك: ص ٧١٤، پى نوشت شماره ٤٠).

نقير و قمطير: اندك و بيش، جزئى و كلى (فرهنگ فارسى معين) (م).

سوره الانشراح: آيات ٦ - ٥.

دربند آهنين.

يا بغلان [در ترجمه انگليسى، بقلان آورده (م)] كه در سر راه معبر شيبر به سالى سراى قرار دارد.

هفت ماهه قابل قبول تر است، هرچند كه در هفت ماهه هم مبالغه وجود دارد. (م)

كش معانى متعدد دارد و فرخش به معنى كفل اسب و استر و گاو است. ظاهرا از تركيب اين دو واژه مفهوم كشمكش، منازعه و هرج و مرج مستفاد مى گردد. (م)

ويرنى جديد. (ر. ك: ص ٧٢٥، پى نوشت شماره ٦٧).

احتمالا كراى يا كراى نام قبيله اى است، اما گاهى، گراى نوشته مى شود. ت آخرى، صرفا مربوط به رسم منقولى است. (ر. ك: ص ١٩٨، پى نوشت، شماره ٣٤ در فوق؛ همچنين در ارتباط با برخى از اظهارات راجع به اين كلمه «كرائيت» ر. ك: هاورث، ٢، صص ١٤، ١٣.)

خداوند بزرگ، دوست بلند همتان و دشمن دون همتان است. (م)

شايد بتوان تنگى يا پنگى خواند، اما بدون ترديد منظور از آن ينگى، يعنى طراز است. (ر. ك: ص ٢١٥، پى نوشت شماره ٢٤٢ و ص ٢١٨، پى نوشت شماره ٢٨٣ و ص ٢١٩، پى نوشت شماره ٢٨٧).

ياسنگريغاج.

اين اسم را شايد بتوان به گفته پتى: آدون گونزى خواند. من نمى توانم اين محل را شناسايى كنم.

نسخه نت در اينجا حدود پنج صفحه افتادگى دارد (م).

به گفته پتى دلاكروا، سراى ملك خانيم، همسر كلان تيمور و مادر شاهرخ ميرزا بود. (تاريخ تيمور بيگ)) ceb rumit (، ١، ص ٢٢٥).

,٧٧٦ (م).

خرگوش (م).

ياگوگ تپه: «تپه سبز» [در ترجمه تحت اللفظى، «تپه آبى» است. معمولا در تركى، رنگ چمن و گياهان را با كلمه گوگ به معنى آبى، توصيف مى كنند كه مراد همان رنگ سبز است (م)].

در نسخه تركى ارشال اتار آمده. [در ترجمه انگليسى به جاى ارجش لار، «بركه غوريان» آورده (م)] من اين اسم را در نقشه ها پيدا نمى كنم، اما با توجه به موقعيت احتمالى لشكر جته، احتمال دارد كه اوتار كه در حدود چهل مايلى غرب و شمال غرب كستك واقع شده، نماينده ارشال اتار بوده باشد.

كورن: رومه و گله (لغت نامه) (م).

آقاى ناليوكين) enikvilan. p. v (با اشاره به روستاى «بايتوق» در اندجان از توابع فرغانه، مى گويد كه نام باستانى آن «پايتوق» بوده است) dnakohk ed tanahk ud. tsih ((تاريخ خانات خوقند)، ص ١٤).

احتمالا از اين دو محل، اولى بايد نماينده اوش در نزديكى مرزهاى شرقى فرغانه بوده باشد، اما من جايى را به نام فرمان در اين ناحيه نمى شناسم. دكتر بللو «اوچ برهان يا اوچ تورفان» آورده؛ اما به نظر مى رسد كه محل اخير بسيار دورتر از شرق باشد و موافق روايت نيست، در حالى كه اولى از هر لحاظ با كاشغر مطابقت دارد. خود دكتر بللو مى گويد (كشمير و كاشغر، ص ٣٠٩) كه محل اوچ برهان در كناره چپ رودخانه تومان قرار گرفته، در حالى كه كاشغر جديد در ساحل راست رودخانه جاى دارد و پس از ويرانى در سده شانزدهم، به جاى شهر قديم كه در ساحل چپ قرار داشته، در ساحل راست ساخته شده است. گويا فرمان به قدرى نزديك كاشغر بوده كه بخشى از شهر را تشكيل مى داده و با نام فرمان مسلما نام كاشغر تداعى مى شده است.

مانند قراقسماق كه چسبيده به بخش سفلى است، احتمالا فرمان نام محلى غيرمسكونى يا اردوگاهى بوده و بايستى در تپه هاى شمال غرب كاشغر به دنبال آن گشت. نقشه سورتسف) ffostreves (على رغم توضيحات مفصلش، اين اسامى را دربر نمى گيرد. (همچنين در مورد اوچ برخان كه ميرزا حيدر آن را در سه فرسخى يا دوازده مايلى كاشغر قرار مى دهد، ر. ك: ص ٤٣٦ متن).

[در ترجمه انگليسى «آرپايازى» آورده و چنين توضيح داده: (م)] آرپا و يازى دو رودخانه اند كه از همان رشته ارتفاعات نزديك مرزهاى شرقى فرغانه سرچشمه مى گيرند. (در مورد موقعيت اين گذرگاه ر. ك: نقشه) [منظور از نقشه معلوم نيست. ظاهرا در چاپ نخست كتاب، نقشه هم ضميمه آن بوده است. در نسخه مورد استفاده ما كه در دهلى تجديد چاپ شده، نقشه اى وجود ندارد. (م)]

سوره النسّاء: آيه ٣.

دوحه: درخت بزرگ پرشاخه، درخت تناور (فرهنگ فارسى معين) (م).

آمودن - بر وزن آسودن: به معنى آراستن - و آراسته شدن - و آميختن - و آميخته شدن - و ساختن و ساخته گردانيدن و پر كردن و مملو ساختن باشد (برهان قاطع) (م).

اياق: لفظ تركى است به معنى پياله شرابخوارى (لغت نامه) (م).

نسخه نت تا اينجا افتادگى داشت. (م)

نسخه نگ قبل از اوزكند عبارت «و از يازى دابان گذشته» را اضافه كرده و در پاورقى چنين آورده: (م) ظاهرا گذرگاه (دابان) در ميان رودخانه هاى يازى و آرپا كه در يادداشت قبلى به آن اشاره شد.

سوره الملك: آيه ١٠.

سوره الصّافات: آيه ١٤٢.

سوره سبأ: آيه ١٧.

,٧٧٧.

خراميدن (م).

ظاهرا تحريفى است از خراسان، ايالتى كه در پايان سده پانزدهم تا شرق بلخ و شمال شرقى جيحون امتداد داشته است. [به احتمال مصحح انگليسى دچار اشتباه شده، كزروان يا گزروان خود از شهرهاى قديم خراسان است: «كزروان - شهريست بر كوه نهاده، با نعمت بسيار و هوايى خوش و اندر قديم جاى ملوك گوزگانان آنجا بودى (حدود العالم، به كوشش منوچهر ستوده، ناشر كتابخانه طهورى، ١٣٦٢، ص ٩٧) (م).]

اين تحركات معقول به نظر نمى رسد. فاراب يا فارياب يكى از نام هاى قديمى اترار در ساحل سيحون بود، اما فاراب ديگرى نيز در نزديك ساحل آمو يا جيحون، به طرف جنوب غربى بخارا وجود دارد و اگرچه پتى دلاكروا) ceb rumit ed. tsih (تاريخ تيمور بيگ)، ج ١، صص ٢٦١ - ٢٦٠) صريحا اظهار مى دارد كه منظور از فارياب موجود در متن، همان اترار است، اما اين ممكن نيست. به هر حال به نظر مى رسد كه فارياب سومى نيز وجود داشته، زيرا ابوالفداء در مرجع لولاب از «ناحيه كوچكى» به همين نام در پيرامون بلخ سخن مى گويد. عزيزى نيز به نقل از وى اظهار مى دارد فارياب در بيست و دو فرسنگى يا تقريبا هشتاد و هشت مايلى بلخ واقع شده، اما جهت آن را مشخص نمى سازد. همچنين به گفته وى، ابن حوقل اظهار داشته كه آب اين فارياب از طالقان - جايى كه فاصله چندانى با مرو الرود ندارد - مى آيد، محل اخير در حدود چهل فرسنگى يا چهار منزلى از شرق مرو شاهجهان قرار گرفته و احتمالا فاصله زيادى با شرق مرغاب ندارد.

ظاهرا همين فارياب آخرى (و لاغير) است كه در متن مشخص گرديده. اما در هر صورت تعيين مسير حركت قشون پولاد دشوار است، زيرا آنها نمى توانسته اند از اندخوى (اندخود) گذشته به محلى در نزديكى مرغاب، يا ١٦٠ مايلى شرق مرو شاهجهان برسند (ر. ك: ابوالفدا، ٢، (٢)، صص ١٩٦ - ١٩٥ و ١٩٨) تنها نقشه اى كه مى دانم اين فارياب را نشان مى دهد از آن جيمز فريزر است كه حل آن را تقريبا در نيمه راه بلخ و مرو الرود تعيين كرده است (ر. ك: تاريخ نادرشاه، ١٧٤٢.)

در ترجمه انگليسى «فولادتر» خوانده و چنين توضيح داده: (م)

پولادتر: تجنيسى از كلمه پولاد، به معنى فولاد. - راس.

تفسير اين تحريف كه «جته كه عبارت از مغولستان است» و در هر فرصتى به آن پرداخته مى شود، شايد اظهار نظر ميرزا حيدر بوده باشد، نه مؤلف ظفرنامه.

يعنى بلادفاع. - راس.

در نقشه پتى دلاكروا (جلد ١)، در نزديكى ساحل جيحون، كمى بالاتر از خيوه مشخص شده است.

ارسكين ازكات به عنوان پايتخت قديم خوارزم نام برده و مى گويد كه در بيست و چهار مايلى هزار اسب، در طرف سفلى جيحون قرار دارد. (بابرنامه، ص ٢٤؛ همچنين ر. ك: نقشه اسپرينگز، شماره ٣ در:

Post - und - Reiserouten orients)

بهترين ياور (م).

فرمانرواى اردوى سفيد قپچاق و از اولاد جوجى خان.

نسخه نت حدود شش صفحه افتادگى دارد. (م)

سوره البقرة: آيه ٢٤٩.

سوره النبأ: آيه ٩.

در ترجمه انگليسى از اينجا تا «كه شد همچو گل در جوانى به باد» همه را به صورت شعر ترجمه كرده است.

(م)

در اين قسمت، ترجمه انگليسى، نظم و نثر را با هم آميخته است. (م)

فرزندان ما جگرگوشه هاى ما هستند. (م)

سوره البقرة: آيات ٦ - ١٥٥.

يا بقعه. - راس.

عموى امير تيمور.

,٧٧٧.

چنانچه در عنوان بعدى خواهيم ديد، ظاهرا اين تهاجم نمى تواند پنجمين لشكركشى به مغولستان محسوب گردد. همچنين از بيانات ميرزا حيدر در يكى از عبارات بعدى، چنين برمى آيد كه لشكركشى هاى تيمور عليه مغولان، كلا پنج نوبت بوده است، در حالى كه پتى دلاكروا تعداد آن را شش نوبت به حساب آورده است.

ميل: هر يك از ستون هايى كه براى تعيين مسافتى در اصل ١٠٠٠ گام در جاده ها نصب مى كردند. (فرهنگ فارسى معين) (م).

احتمالا اين برج در محلى قرار داشته كه در برخى از نقشه هاى تركستان با عنوان «خرابه هاى آقسومب» مشخص گرديده. ظاهرا محل استقرار آن در قلّه كوهى كه امروزه قراتاغ ناميده مى شود واقع بوده و بر جلگه هاى قپچاق از فاصله اى دور اشراف داشته است. دكتر بللو اين برج را «ستونى ساخته شده از آجر قرمز در كوه قره چاق» توصيف كرده است.) troper noissim dnakray) (گزارشى از مأموريت ياركند)، ص ١٢٥).

نسخه نت تا اينجا افتادگى داشت (م).

الجه [اج] (اسم تركى) نام نوعى قماش است. جامه راه راه، رنگارنگ، مخفف الاجه تركى.

الچه: پارچه پشمى الوان (لغت نامه) (م).

قوچكار يا قوشكار، يكى از سرچشمه هاى چو به جانب جنوب غربى ايسيغ گول است (ر. ك: به نقشه).

توقتمش برادرزاده ارس خان و بعدها خان اردوى سفيد شد (ر. ك: ص ٢١٠، پى نوشت شماره ١٨٤).

در نسخه نب به صورت بلغار آمده كه صحيح نيست. در ظفرنامه هاى چاپى موجود نيز به شكل «ايناغو» آمده است. (م)

جمله مذكور را مى توان اين چنين نيز خواند «از راه ايناغو به يك طرف بازگشت.» دكتر بللو به جاى ايناغو، جمغال خوانده است و احتمالا اين صحيح است يا تقريبا مى تواند چنين باشد، زيرا يكى ديگر از سرچشمه هاى چو، در مجاورت بلافصل قوچكار، جمقان يا جمقال خوانده مى شود. من چيزى را براى پاسخگويى به ايناغو پيدا نمى كنم.

برخى جزئيات در توصيف علائم ناخوشايند بيمارى، حذف شده است.

در متن اصلى نامبارك و در نسخه نت، باساك آمده كه ظاهرا در املاء آنها اشتباهى رخ داده و از روى ترجمه انگليسى كلمه «امساك» آورده شد. (م)

امير قمر الدين يكى از پنج برادرى بود كه حكام نواحى مغولستان بودند و وارث امراى دوغلات سابق (يعنى حكام ايالتى) محسوب مى شوند كه چغتاى خان آنها را به اين مقام منصوب ساخته بود. برادران عبارت بودند از تولك در كاشغر، بولاجى در آقسو، قمر الدين در آت باشى، شمس الدين كه گفته شده در جنگ لاى (يا باتلاق) شركت داشته، و شيخ دولت كه تنها نامى از وى باقى مانده است. بعد از تولك كه برادر بزرگتر بود، امير بولاجى به الوس بيگى رسيد و بعد از او پسرش خدايداد كه در زمان مرگ پدر هفت ساله بود مقام الوس بيگى يافت (ر. ك: بللو در troper. kray (گزارشى از مأموريت ياركند، ص ١٥١).

نسخه خطى تركى، بوكلداش آورده؛ يكى از نسخ فارسى كوكلداش يا (گوكلداش) به معنى دوست هم قسم يا برادر رضاعى آورده كه بدون ترديد، همين قرائت درست است.

مملكت ساريغ اويغور يا اويغورهاى زرد در شرق ختن و چارچان واقع است (ر. ك: ص ١٩٤ و ٧٥٧، پى نوشتهاى شماره ١٧ و ٥٨٠).

[در ترجمه انگليسى، جرجان آورده و چنين توضيح داده (م):] چارچان يا چارچند، ميان ختن و مملكت لوب نور.

[در ترجمه انگليسى لوب كتك آورده و چنين توضيح داده (م):] يا لوب كنك، ناحيه اى در اطراف درياچه لوب. (در مورد كتك يا كنك، ر. ك: ص ١٩٦، پى نوشت شماره ٢٠).

وى دختر خان بود.

ميرزا حيدر خواننده را ترديد قرار مى دهد كه كدام يك از دو شهر - تورفان يا قره خوجه - دار الاسلام ناميده مى شده. در واقع اين دو شهر حدود بيست و شش يا بيست و هفت مايل از هم فاصله دارند. در روزگار مؤلف ما، تورفان مهمتر بوده و معمولا ايالت خان نشينى محسوب مى شده است. اما در ازمنه قديم، قره خواجه اهميت داشته و به اين ترتيب با قطعيت زياد نمى توان گفت كه كدام يك از آنها در تاريخ مورد نظر، پايتخت و دار الاسلام بوده است. همچنين ممكن است كه منظور وى تمامى ولايت يا استان اويغورستان بوده چنانچه بعدها، خاناتى را كه در شرق كوچر امروزى واقع شده و تورفان پايتخت آن است، خانات ناميده. چنانچه بعدها خواهيم ديد، وى براى ممالك يا نواحى، غالبا اسامى دوگانه يا جفت به كار برده و گاهى به همان ترتيب، ولايت اويغورستان را «چاليش - تورفان» ناميده است. (در مورد هويت قره خوجه (هو - چوچينيان) با كائوچانگ قديمى و غيره ر. ك: بخش پنجم مقدمه.)

«يك اطلس» و «يك گاو كبود»، شايد از رموز قدرت يا تحريفى از نام محل بوده كه به طور نادرست رونويسى شده است. به هر حال ترديدى نيست كه قرائت آنها در متن، يك اطلس و يك گاو كبود است - كلماتى كه من نمى توانم ولايت يا نواحى اى را به اين نام پيدا كنم.

ايران و تركيه.

قميز يا قيميز آشاميدنى تلخى است كه از شير تخمير شده ماديان به دست مى آيد. - راس.

در متن اصلى دو كلمه نامفهوم و با املاء آشفته به صورت قوبالغه و ساوسن وجود دارد، نسخه نت نيز به همان صورت رونويسى كرده و نسخه انگليسى آن را به كلى حذف كرده است. (م)

كرياس بر وزن الياس، دربار پادشاهان و امرا و اعيان را گويند. (برهان قاطع). در ترجمه انگليسى آن را درياچه خوانده و عبارت را به اين صورت درآورده: كه ديدند از ساحل درياچه كرياس ... (م).

يساول را مى توان فراش خلوت ترجمه كرد. گاهى به گرزدار اطلاق مى گردد.

,٧٧٠ (م).

,٨٠٧ (م). مرگ تيمور در فوريه ١٤٠٥ يا حدود نيمه ٨٠٧ هجرى اتفاق افتاد كه آغاز آن مطابق دهم ژوئيه

١٤٠٤ و پايانش ٢٨ ژوئن ١٤٠٥ بود.

در متن مورد استفاده آقاى ارسكين دوازده منصب - مزايا و امتيازات - ذكر گرديده است (ر. ك: تاريخ هند، ١، ص ٤٣، اما جزئياتش ارائه نشده است) از نسخه خطى ترجمه مختصر در موزه بريتانيا چنين برمى آيد كه آقاى ارسكين تنها يازده منصب را چنانكه در سه نسخه مورد استفاده آقاى راس ديده مى شود، پيدا كرده است. دكتر بللو (گزارشى از ياركند، ص ١٥٣) اين تعداد را ده مورد آورده و فهرست او از بسيارى جهات با مورد مذكور در فوق متفاوت است. كلمه منصب به معنى دقيق، مقام يا شأن است اما در اين مورد مزايا يا امتيازات بهترين معنى براى آن مى باشد. پروفسور بلوچمان گزارش خوبى از اين امتيازات را در آيين اكبرى (صص ٣٦٥ - ٣٦٤) به نقل از اكبرنامه ابوالفضل ارائه كرده است.

شايد كمر يا بند، اما به نظر مى رسد در متن به معنى تركش به كار رفته است، دكتر بللو، قور «اسلحه» (ص ١٥٣) و آقاى بلوچمان «مجموعه اى از پرچم ها، اسلحه يا نشان هايى كه همه جا به دنبال پادشاه روان است» ترجمه كرده اند (ص ٥٠).

[در ترجمه انگليسى، عبارت شماره پنجم را حذف كرده و به جاى آن چنين آورده: «مزايايى در رابطه با شكار خان» و سپس به اين ترتيب به توضيح آن پرداخته است، (م):] اين امتيازات در متن ارائه شده، اما عبارات آقاى راس براى بهترين مترجمان، نامفهوم است. ارسكين نيز در ترجمه آن، در نسخه خطى مختصر موجود در موزه بريتانيا، ناموفق بوده است. دكتر بللو، «جرگه - يا گروه شكار -» آورده كه اينها «قدرت مجازات متخلفين از مقررات را، بر طبق قانون دارا بوده اند.» آقاى بلوچمان مى نويسد: «وى مى توانست جنگلى را به عنوان منطقه خاص شكار خود، احاطه نمايد و اگر كسى به محوطه وارد مى شد، آزادى شخصى وى را نقض مى نمودند.» (ص ٣٦٤).) [عبارت شماره پنجم كلا نامفهوم است. ظاهرا معنى عبارت تركى چنين است: «حتى يك شكار كوچك و خرگوش بنايد از جرگه او خارج گردد.» (م)].

دستورات مكتوب - راس.

آنان اين نه منصب اصلى را با لقب ترخان - رتبه اى بسيار قديمى يا مقامى اشرافى در ميان منقول ها - دارا بودند (ر. ك: يول، rettiht yav eht dna yahtac (ختاى و راه آنجا)، ص ٢٨٧ و ٤٣٦.) مؤلفان آسيايى از ترخان ها، همواره به عنوان يك قبيله سخن گفته اند، اما لازم به ذكر نيست كه آنان از نسل قوم بخصوصى بوده اند. تفاوت هاى ميان قبايل و طوايف، يا خاندان ها، به طور صحيح ترسيم نشده است. مثلا امير تيمور در ملفوظات خود، از چهل قبيله (اويماق)، دوازده قبيله را كه سردمداران دولت او بوده اند، برشمرده است:

برلاس، ترخان، ارغون، جلاير، تولكچى، دولدى، مغول، سلدوزى [سلدوزى]، طوغاى، قپچاق، ارلات، و تاتار. برخى از اين اسامى بيانگر امتيازات است، اسامى ديگر فقط نشان دهنده طوايف يا خاندان ها هستند.

(ديوى، تزكات تيمورى، ص ٩١.) كلمه برلاس به معنى «پهلوان» است و شايد معانى خاص ديگر هم داشته باشد. آقاى شاو، ترخان را «ملاّك» ترجمه كرده است.

شيبانى خان، رهبر اوزبكان.

,٦٢٥ (م).

منظور از اين تاريخ ظاهرا وفات چنگيز خان است كه معمولا با ١٢٢٧ [ميلادى] مطابق است. سال ٦٢٥ هجرى با ١٢ دسامبر ١٢٢٧ آغاز مى گردد كه بدين ترتيب تقريبا تمامى آن در درون سال ١٢٢٨ جاى مى گيرد.

اما تاريخ وفات چنگيز خان، در سالنامه هاى مختلف با اختلافات زيادى مذكور شده است.

,٩٤٠ (م). سعيد خان در اين تاريخ درگذشت. يك يا دو هفته بعد از آن، رشيد، پسر و جانشين خان، سيد محمد ميرزا، عم مؤلف را به قتل رسانيد. عزه محرم ٩٤٠ با ٢٣ ژوئيه ١٥٣٣ مطابقت مى كند.

اختلافات مؤلفين متعدد در خصوص فرزندان و جانشينان خضر خواجه، در مقدمه، مورد بحث قرار گرفته است. ر. ك: بخش دوم، ص نود و نه و بعد از آن.

مشخص نشده كه اين اندازه، قطر گنبد بوده يا ارتفاع آن. گز در هند، بخارا و در جاهاى ديگر، با اختلافات فراوانى به كار مى رود. بابر گز را حدود سى اينچ گرفته، اما به نظر مردم عوام، گز اندكى كمتر از اين مقدار است و شايد حدود بيست و هفت اينچ بوده باشد. گز مورد استفاده ميرزا حيدر را مى توان به همان اندازه مورد نظر بابر فرض كرد (ر. ك: بابرنامه، ص ٤؛ همچنين ص ٧٤١، پى نوشت شماره ٢٥٥).

عمارات باستانى كشمير در پايان اين تاريخ نيز مورد توجه قرار گرفته است. رباط يا محل استراحت مسافران (كاروانسراى) مذكور را محمد خان به فاصله اندكى از شمال چادر كول ساخته بوده كه ظاهرا تا به امروز [اواخر قرن نوزدهم (م)] پابرجاست. خرابه هاى آن بر سر راه اصلى آلماتى (يعنى ويرنى) به كاشغر از طريق قلعه نارين قرار گرفته و اخيرا چند جهانگرد اروپايى آنها را ديده اند. يكى از اينها دكتر سيلند) dnalees. n (است كه گزارش وى در بناى مذكور، توسط دكتر لنسدل) lledsnal (در كتاب اخيرش، راجع به جهانگردان چينى تركستان، به انگليسى نقل شده و به قدرى بر توصيفات ميرزا حيدر تأكيد كرده كه رونويسى آن خالى از فايده نخواهد بود. به گفته دكتر سيلند «شگفتى مسافران از مشاهده ساختمان سنگى سفيد مايل به خاكسترى كه با مرور زمان كهنه شده، اندك نيست، ساختمانى با حدود ٤٨ گام طول و ٣٦ گام عرض و بامى مسطح كه از وسط به وسيله دو ستون اتصالى نيمه ويرانه، تقريبا به بلندى ٢٥ پا، ناهموار گشته است.

مدخل بنا نسبتا بلند و طاقدار است كه به فضاى داخلى بدون پنجره منتهى مى گردد. زير ستون اتصالى، نوعى اطاق يا تالار با جوانبى گنبدى به ارتفاع نه پا، مركب از اتاق ها يا سلول هايى در چهار طرف، به شكل صليب لاتينى وجود دارد. در جنب محل ورودى، فقط در يك جهت، راهروهايى افقى ديده مى شود و در اين راهروها مانند جوانب ديگر، سوراخ هايى از سى تا سى و شش اينچ در ديوار تعبيه شده است. اين راهروها به حجرات جداگانه اى منتهى مى شود كه كف آنها مربعى شكل و سقفشان به صورت دايره است و به جز جاهايى كه سقف فروريخته، بقيه جاها در تاريكى مطلق مى باشد. ورودى ها چنان پست است كه گاهى اوقات مستلزم خزيدن مى باشد و در اندرونى ها نشانى از دودكش، طاقچه يا محلى براى خوابيدن و نشستن به چشم نمى خورد. در سرتاسر بنايى كه با قطعات ساروج آبى محلى و سنگ رستى قرمز ساخته شده، هيچ اثرى از محل غذاخورى، آشپزخانه، يا حتى اجاق، موجود نيست. در تالار مركزى، بقاياى چند گچ كارى بدون تزيين ديده مى شود.» دكتر سيلند به طور كلى متوجه شده كه اين بنا شباهتى به ديگر رباطها يا كاروانسراهاى آسياى مركزى ندارد. اما نمى دانم كه آيا او اين بنا را به خرابه اى از خرابه هاى زمان نسطوريان مرتبط ساخته است يا نه. به گمانم دكتر لسندل به اين كار مبادرت كرده است. به گفته وى، رباط واقع «در مسير راه ميان مقر اسقف كاشغر و محل سكونت مسيحيان چو، بعيد نيست كه نمودار خرابه اى باشد كه در نقشه ختلان به عنوان صومعه ترسيم گرديده.» اما مراجعه به اين نقشه قديمى - تهيه شده در سال ١٣٧٥ [ميلادى (م)]- در موافقت با حدس دكتر لنسدل، كمكى به ما نخواهد كرد. اولا صومعه كشيشان ارمنى و هيئت سن ماتئو» كه در رونوشت ختاى، اثر يول علامت گذارى شده، در حاشيه درياچه ايسيغ گول قرار گرفته، يعنى درست در محلى كه از طريق روايات جهانگردان معاصر مى دانيم كه در آنجا خرابه هاى معتنابهى - بيشتر در ته درياچه، نزديك ساحل و گاهى در ساحل - وجود دارد. محل رباط محمد خان تا جنوب درياچه، از راه نارين ١٨٠ مايل و از راه مستقيم ١٢٠ مايل بايد بوده باشد. ثانيا دكتر لسندل عبارتى را از دكتر بللو نقل مى كند كه از فحواى آن معلوم است كه از تاريخ رشيدى نقل شده و بنابراين عبارت، محمد خان «عمارت باستانى هندو (مشابه، عمارات كشمير از قالب هاى جسيم سنگ) موسوم به تاش رباط، در گذرگاه چادر كول

را به استحكاماتى براى محافظت پايتخت خود (كاشغر) از تهاجمات قرقيزها تبديل كرد.»

كيفيات عجيب اين اظهارات عبارت است از: (١) من در هيچ يك از آثار دكتر بللو (گزارشى از مأموريت ياركند، يا كشمير و كاشغر) نتوانسته ام اين عبارت را پيدا كنم؛ و (٢) هيچ يك از نسخ موجود تاريخ رشيدى در موزه بريتانيا، چيزى در رابطه با اصل سنگ هاى مورد استفاده در ساختمان رباط دربر ندارد. اين نسخ به صراحت و روشنى بيانگر آن چيزى هستند كه در بالا ترجمه شده و نه چيزى بيشتر از آن. بدين ترتيب در مجموع مى توان گفت كه: (١) تمام شواهد وقت حاكى است كه محمد خان رباطى از سنگ هاى جسيم ساخته است؛ (٢) اين بنادر جايى قرار داشته كه مسيحيان نسطورى در سده هاى ميانه در آنجا شهرتى داشته اند؛ (٣) در زمينى كه وجود خرابه ها متعددى در آنجا به اثبات رسيده اما اصليت آنها هنوز مشخص نشده است. من به تمام توصيفات دكتر سيلند دسترسى نيافته ام اما معتقدم كه حدسياتى بيش از اين نبوده كه تاش رباط شباهتى به رباطهاى معمولى نداشته يا شبيه به صومعه و مانند آن بوده. به اين ترتيب مى خواسته گواهى روشن ميرزا حيدر را سست سازد. وقتى اظهارات دكتر سيلند را با كشفيات وى در كنار هم بگذاريم، كاملا جالب خواهد بود. توصيفات مربوط به بنا و موقعيت جغرافيايى آن، در خرابه هاى مورد شناسايى دكتر سيلند، با رباط محمد خان به طور قابل توجهى مطابقت دارد.

,٨٦٠ (م).

[شايد منظور مؤلف از معلوم نبودن تاريخ وفات و ولادت «او»، محمد خان بوده است. اما مصحح انگليسى به جاى ضمير «او»، الغ بيگ را قرار داده و توضيحات زير را در پاورقى بدان افزوده است: (م)] چيز عجيبى كه در اظهارات ميرزا حيدر درباره شخصيت برجسته اى مانند الغ بيگ مى توان ديد، اين است كه مى گويد تاريخ ولادت او معلوم نيست. اما بايد گفت كه وى مشخصا در ٨١٢ هجرى (١٤٠٩ ميلادى) حدود سى و هشت سال قبل از فوت پدرش شاهرخ كه چهارمين فرزند امير تيمور بود، در سمرقند به پادشاهى رسيده است. پس از مرگ شاهرخ در ٨٥٠ هجرى (- ٤٧ - ١٤٤٦ ميلادى) الغ بيگ جانشين او شد و فقط دو سال و نيم ديگر سلطنت او دوام يافت. الغ بيگ در كشمكش ها و جنگ هايى كه پس از شاهرخ روى داد، به وسيله پسرش عبد اللطيف دستگير و زندانى و سپس مقتول شد (رمضان ٨٥٣ يا ٢٥ اكتبر ١٤٤٩). بنابراين برآورد تقريبى ميرزا حيدر از مرگ الغ بيگ، اشتباه زيادى ندارد، هرچند كه تحت شرايطى صرفا به ارائه يك حدس پرداخته، اما اين امر نشان مى دهد كه همواره نمى توان به ترتيب سنين وقايع در تاريخ او تكيه كرد. الغ بيگ به عنوان مؤلف زيج، شهرت وسيع جهانى دارد. گفته مى شود كه نه تنها زيج طرح او بوده، بلكه به محاسبه جداول ستاره شناسى نيز كمك كرده است. به گفته ارسكين، محاسبه گران اصلى در ابتدا، مولانا شهاب الدين موسى مشهور به قاضى زاده روحى؛ سپس (بعد از مرگ قاضى زاده) مولانا غياث الدين جمشيدى؛ و نهايتا ابن على محمد قوشچى بوده اند. جداول جغرافيايى را نخست گراوز) sevarg (در ١٧١١ و جداول ستارگان ثابت را هايد) edyh (از آكسفورد در ١٧٦٨ در لندن منتشر ساختند. در فرانسه جداول جغرافيايى را لالاند) ednalal (در ١٧٩٢ منتشر كرد. بابر در توصيف سمرقند، از مدرسه، رصدخانه و بناهاى ديگرى سخن مى گويد كه الغ بيگ آنها را ساخته بوده. به گفته او، رصدخانه در دامنه تپه كوهك بنا شده و سه طبقه بلندى آن بود: - «الغ بيگ ميرزا به واسطه اين رصدخانه و جهازات آن، زيج گوركانى را تصنيف كرد كه تا به امروز كمتر به زيج ديگرى غير از آن مراجعه مى كنند.» در نزديكى شهر سمرقند تپه اى را به نام چوپان آتا به آقاى شويلر نشان داده اند كه گفته مى شده رصدخانه بر روى آن قرار داشته است. اما در حال حاضر اثرى از آن موجود نيست (ر. ك: استانلى لين پول، seitsanyd nadammahum (طبقات سلاطين اسلام)، ص ٢٦٨؛ ارسكين، تاريخ هند، ١، ص ١٠٥؛ به همان شخص در بابرنامه، ص ٥١، شويلر، تركستان، ١، ص ٢٣٣، همچنين

بيل در tcid. hparyoib latneiro، ١٨٨١، ص ٢٧٦؛ و دوهربلو) tolebreh’d (در latneiro eq ehtoihib).

شيرعلى اوغلان احتمالا خان نبوده. ارسكين و برخى ديگر از نويسندگان او را شيرقلى ناميده اند. اما مستنسخين فارسى به سادگى مى توانند على و قلى را به جاى يك ديگر بنويسند. (ر. ك: جدول شجره نامه ضميمه اين جلد.)

سيد على چنانچه مؤلف در جاى ديگرى اشاره كرده، جد اعلى مؤلف بود. (ر. ك: جدول شجره نامه دوغلات ها در بخش دوم مقدمه.)

عجيب است كه نام اين خان، گاهى امير سيد احمد و در جاهاى ديگر، در چندين سطر، سيد احمد ميرزا نوشته مى شود. به هر حال متون از مقام آنان پيروى كرده اند.

اشاره به قامت راست - مانند حرف الف - او.

معنى گوشه كا (يا كوشه كا، گوشه گا) را در فرهنگ ها نيافتم. در ترجمه انگليسى آن را «اظهار خوشحالى» معنى كرده است. (م)

به حساب قد و غيره.

محافه. (مأخوذ از تازى محفه) چيزى است مانند هودج كه زنان در آن سوار شوند. محفه: هودج مانند، تخت روان، كجاوه. (لغت نامه) (م).

اين نام در متون فارسى طورى نوشته شده كه مى توان آن را ينگى، ينكى، نيكى يا حتى مسكى خواند. به احتمال زياد منظور از آن يانگى است، اگرچه كلمه بدون الف نوشته شده است. از سوى ديگر به گفته مؤلف، ينگى نام ديگر طراز است و نويسندگان ديگر نيز همين عقيده را دارند (ر. ك: به ص ٢١٩، پى نوشت شماره ٢٨٧) به نظر من بهتر است فرض كنيم كه آوردن ينگى در اينجا، صرفا يك اشتباه نظرى - حذف اشتباهى يك الف - است. موقعيت طراز باستانى يا طالاس تا حدودى مورد بحث واقع شده و چندين نويسنده به اين نظريه رسيده اند كه طراز در محل قديم سير قرار گرفته و صرفا نام ديگر شهر تركستان يا اترار است. اما بررسى هاى جديد، غيرمنطقى بودن اين نظريات را به اثبات رسانيده، زيرا طراز بر كناره هاى رودخانه طالاس يا پيوسته به آن قرار گرفته كه ديگر اعتراض معقولى بر آن وارد نيست. نام رودخانه و شهر عملا يكى است؛ و به نظر مى رسد دليلى براى پاسخگويى به آقاى شويلر كه نتيجه گرفته طراز باستانى احتمالا در مجاورت محل فعلى شهر اوليا آتا واقع بوده، وجود ندارد. وى از خرابه هاى طالاس در ده مايلى بخش سفلاى اوليا آتا سخن مى گويد كه بوميان آن را تيوم كنت (تومى كند؟) مى خوانند و معتقد است كه در صورت بررسى شايد بتوان ثابت كرد كه اينها خرابه هاى طراز هستند. سر هاورث، دكتر برتشنيدر، و كاپيتان ولى خانف همان عقيده آقاى شويلر را دارند. (ر. ك: هاورث، ٢، ص ٢٨٦؛ شويلر، ٢، صص ١٢١ - ١٢٠؛ برتشنيدر، ١، صص ١٩ - ١٨ و ٢٢٨؛ ولى خانف در aisa. c ni naissur (روس ها در آسياى مركزى)، ص ١٠٤).

يا شايد ملكات آتا. [در متن انگليسى «مملكت» آورده و در اينجا عبارت مذكور را بدان افزوده است. لازم به يادآورى است كه در نسخه نب، آتا بدون نقطه است و در نسخه نت، ابا آمده است. (م)].

گاوزن: گوزن (فرهنگ فارسى معين) (م).

نسخه خطى تركى، دولت سلطان بيگم آورده است.

آب كند: جايى كه رود يا سيل و جزء آن برده باشد و گود كرده باشد به درازا. (لغت نامه) (م).

سرزده معمولا به معنى «بى تربيتى» است. اما در اينجا ظاهرا به معنى تحت اللفظى «با سر خميده» به كار رفته است. - راس.

غلو كرده اند، يعنى تير انداخته اند. (م)

در متن به صور مختلف، جنا، حنا، نيز خوانده مى شود. به هر حال چنانكه از ترجمه انگليسى و خود متن فارسى برمى آيد، جبا، تلفظ ديگرى از جيبه (فتح اول و سوم) به معنى زره نيم تنه، اسلحه و غيره است. (م)

جلدو، در تركى به معنى «هديه پادشاهى»، «انعام»، يا «جايزه» در مقابل شجاعت است.

فرسخ يا فرسنگ، معمولا چهار مايل شرعى محاسبه شده است.

در مورد محل اين جنگ هيچ نشانى در دست نيست. قلماق ها در هر دو طرف «مرزهاى» شمالى و شرقى و مغولستان حضور داشته اند و من ردى از قباكه [اشتباها «كه» را به قبا چسبانده (م)] در آنجا نمى يابم. اما به احتمال كلى اين جنگ در علياى آيله كه شايد بتوان ايله نيز خواند، اتفاق افتاده و ايله رودخانه ايست كه در حال حاضر «ايلى» ناميده مى شود و از كولجه عبور كرده به درياچه بالخاش مى ريزد. «ايلى» تلفظ چينى است و مردم ترك زبان امروزى آن را «ايلا» مى خوانند. در خصوص قرار گرفتن آن در «مرزهاى مغولستان» كه مؤلف اشاره كرده، برتشنيدر به نقل از ترجمه مسالك الابصار توسط كاترمر، اظهار مى دارد كه رودخانه ايلى، در نيمه نخست سده چهاردم، مرز شرقى ماوراء النهر را تشكيل مى داده است. sehcraeser. dem، ١، ص ١٨.) اما اين مرز اندكى پس از آن هرچه بيشتر به طرف غرب كشيده شد و در روزگار ويس خان، رودخانه ديگر تشكيل مرز نمى داد. به هر حال كناره هاى بخش عليا و سفلاى آبهاى ايلى به دو «مرز» نزديك بوده است.

احتمالا هر پنج ايماق، صرفا طوايف كوچكى هستند. شماره ٢ را نيز شايد بتوان هبت شرانوت خواند.

كرته: پيراهن، قميص، جامه و قباى يك تهى، نيم تنه (فرهنگ فارسى معين) (م).

اين خواجه بهاء الدين (هرچند كه گاهى به غلط شيخ بهاء الدين ناميده شده) بنيانگذار فرقه يا طايفه اى از صوفيان است كه به «نقشبندى» معروف اند. به گفته آقاى بيل) ytcid. rgoib detneiro (وى در سال ٨٥٧ هجرى (١٤٥٣ ميلادى) در ايران وفات كرده و مؤلف اثرى به نام دليل العاشقين درباره صوفيگرى است. تا اواخر ١٨٨٦ در بخارا، پير يا رهبر مذهبى مشهورى به نام ايرنظر خواجه سمرقندى مى زيست. ايرنظر مدعى بود كه از نسل خواجه بهاء الدين است و در آسياى مركزى، رئيس طايفه نقشبندى محسوب مى شد (و شايد هنوز هم [اواخر قرن نوزدهم (م)] باشد.

عبارت «با وجود آنكه» در جمله فوق، زائد به نظر مى رسد و مطلب را آشفته ساخته است. ظاهرا منظور اين است كه در مدت نود سال عمارت مير از تعداد اتباع او كه بيت چهار هزار خانوار بوده اند، كم نشده است.

,٧٦٥ (٩).

,٨٥٠ (م).

اندكى پايين تر، مؤلف مى گويد وقتى مير خدايداد به زيارت مكه مى رفت، نود و هفت سال داشت. نود سال براى طول حكومت خدايداد. نود و هفت سال براى طول عمر او، احتمالا ارقامى غيرواقعى هستند و هدف آن بزرگ نمايى رقم بوده است. مردى نود و هفت ساله نمى توانسته يك سفر زيارتى از كاشغر به مكه و مدينه را به انجام برساند در حالى كه به گفته او، خدايداد موفق به انجام آن گرديده است. به احتمال كلى، حكومت وى خيلى كمتر از نود سال بوده. ترتيب سنين وقايع در سرتاسر اين بخش از تاريخ ميرزا، بسيار سست و غير قابل اعتماد است. احتمالا وى فقط با حدسيات تقريبى - كمى بيش از حدسيات مخبرانش - بدان پرداخته و اگر در مورد شخص برجسته اى مانند الغ بيگ بتواند چندين سال اشتباه كند، دليلى ندارد كه در مورد بيگ هاى معاصر او بيشتر از اين دچار خطا نشود. از آنجا كه كتاب ميرزا حيدر (تا آنجا كه فعلا مى دانيم) تنها اثرى است كه تاريخ اين شاخه از مغولان [چغتايى (م)] را يك جا ارائه كرده، لذا تاريخ ديگرى را سراغ نداريم

اين تواريخ ها را با هم مقايسه كنيم.

به نوشته نسخه خطى تركى، «متعصب.» - راس.

نسخه نت حدود چهار صفحه از اينجا افتادگى دارد. (م)

رويمال: دستمال و رومال و پارچه اى كه بدان دست و روى را پاك و خشك كنند (لغت نامه) (م).

احتمالا «طايفه جادوگران» يا چيزى معادل آن. در حقيقت از فرقه هاى سرى يا اعضاى آن، مانند بابى ها در ايران، با عنوان «آن طايفه»، «اين قبيله» و غيره سخن گفته مى شود. [ظاهرا مصحح انگليسى دچار اشتباه شده، منظور «از اين طايفه»، به احتمال زياد، طايفه عرفا و متصوفه است، نه گروههاى سرى مانند بابيه. (م)]

در برخى از نسخ خطى مى توان اين نام را جو خواند، اما اگر به جاى يك نقطه، سه نقطه در زير حرف اولى قرار گيرد، مى تواند آن را به چو تغيير دهد كه نام رودخانه ايست كه از طريق بخش غربى مغولستان جريان مى يابد و احتمالا در دوره مذكور، شهر يا «اولى» به همين نام در كناره هاى رودخانه وجود داشته است. به هر دليلى مى توان باور داشت كه در حدود دوره مورد نظر، «اول» هاى بزرگ و خرابه هاى شهرهاى باستانى در دور و نزديك چو بسيار بوده است، اما احتمالا شهرهايى كه به معنى دقيق كلمه شهر واقعى نبوده اند. در هر حال نويسندگان شرقى كلمه «شهر» يا «ولايت» را معمولا اشتباهى به كار برده اند.

توره چنانكه قبلا ديده ايم نام ديگر يا ساق، يا يازاى [ياسا] چنگيز خانى است.

ترجمه انگليسى چنين آورده: آمده ام هنوز روضه مطهره رسول خداى را - صلّى الله عليه و سلّم - طواف نكرده ام: و راه بازگشت بسيار طولانى است. (م)

قلاووز: بر وزن قبادوز، سوارانى را گويند كه به جهت محافظت لشكر در بيرون لشكر مى باشند؛ و به تخفيف واو هم آمده است كه بر وزن تجاوز باشد؛ و با راى بى نقطه هم گفته اند و گويند تركى است. قلاوز - قلوز - قلووز - قلابوز (تركى به كسر قاف) مقدمه لشكر و راهبر. (برهان قاطع) (م).

سوره يس: ٨١.

شايد به عبارت بهتر، حصار يا باغ خان.

اين نام معمولا سيورغاتميش واقع مى شود. تاريخ حكومت اسمى از او ١٣٦٩ تا ١٣٨٨ و مال محمود از ١٣٨٨ تا ١٣٩٨ است. (ر. ك: سر لين پول در طبقات سلاطين اسلام، ص ٢٦٨.) هر دو آنها دست نشانه تيمور بوده و آنچه ميرزا حيدر درباره آنان به طور خلاصه در اينجا آورده نشان مى دهد كه رفتار امير بزرگ با آنها چگونه بوده است.

يا يقابولونگ؛ اما نسخه خطى تركى ذكرى از محل به ميان نياورده. در نقشه ريته و اوئتزل، دو رودخانه به نام بقبولان در مغولستان ديده مى شود اما هيچ يك از آنها نزديك ايسيغ گول نيست. يكى به فاصله كوتاهى از شمال غرب درياچه و ديگرى از شعبات سفلاى چو مى باشد. نام قرابولون در ساحل شرقى درياچه موجود است و هرچند كه كلمه موجود در متن به بقبولان كمتر شباهت دارد اما مى تواند نمايانگر محلى باشد كه مؤلف نام برده است.

نسخه نت تا اينجا افتادگى داشت. (م)

شايد منظور اين بوده كه «به كمك او شتافت.»

مغافصه: ناگهانى، غافلگيرانه. (م)

ويرانى ايرازان در ميان مغولها، ظاهرا حادثه اى بوده كه خاطره ديرپايى داشته است. شايد معنى كلمه، [ويرانى] هلاكت، دمار، يا آفت، همچنين اخراج، پراكندگى و غير بوده باشد. در حقيقت بخش مورد تصرف ايرازان بارين، ويران گرديده و مردمش بيرون رانده شدند، اما فاجعه اصلى، عموما متوجه قبيله مغول و

شايد خصوصا متوجه رؤساى آنها گشت و تعدادى از ايشان قتل عام شدند. بابر در بابرنامه، ذكرى از آن به ميان آورده است. به گفته او، وقتى اين دو نفر، خان جوان را به سمرقند مى بردند، سه يا چهار هزار خاندان، همراه ايرازان و ميراك بودند. الغ بيگ با طرز تلقى ناخوشايندى نسبت به آنان، برخى از ايشان را زندانى كرد و بقيه را در تمام جهات پراكنده ساخت: «به طورى كه، پراكندگى ايرازان، در ميان مغول ها به مبدأ يك دوره تبديل شده است.» (بابرنامه، ص ١١.)

معميات: معماها. (م)

يعنى اين تغيير حاكم، فايده اى براى امور دولت نداشت.

[در ترجمه انگليسى چنين آورده، «برلاس را به امير تقديم كردند» و اين توضيح را بدان افزوده است: (م)] به طور تحت اللفظى، استقبال - يعنى هديه اى كه از طرف كسانى كه براى ملاقات و خوش آمدگويى به شخص مهمى خارج مى شوند، به وى تقديم مى گردد. - راس.

قونالغه: ظاهرا به معنى مهمانى دادن و تهيه غذاى همراهان است. (م)

قرايات: جمع قريه. (م)

بدون ترديد، ارتوش، يا آلتون ارتوش است در دامنه هاى تپه هاى نزديك شمال كاشغر كه تفريحگاه مطلوب تابستانى براى مردم شهر است.

ممكّن: پابرجا و ثابت و استوار. (م)

ظاهرا اين بدان معنى است كه قوى سوى [سوم (م)] نام جزيره اى بوده است. در حال حاضر در ايسيغ گول جزيره اى وجود ندارد. اما نام قوى سوى را در برخى از نقشه ها در زمره رودخانه هاى كوچكى كه به منتهى اليه شرق درياچه مى رسند، مى توان پيدا كرد. به گفته كستنكو، على رغم فقدان جزاير، تپه هاى زيرآبى در درياچه بسيار است و به هر دليلى مى توان باور داشت كه سطح درياچه در ازمنه هاى تاريخى تغييراتى داشته است، احتمالا چهارصد سال پيش برخى از اين تپه ها، بالاتر از سطح درياچه بوده اند. وى درباره پايين رفتن سطح درياچه، شواهدى ارائه كرده و در يك مورد با اشاره به ادوار زمين شناسى، به نقل از قرقيزهاى محلى مى گويد كه آب «در ده سال اخير» به طور متفاوتى فروكش كرده است. آقاى شويلر گزارش خوبى از درياچه ارائه كرده و به نتيجه متفاوتى دست يافته است. وى مى نويسد: «درياچه ايسيغ گول كه مجموع وسيعى از آب است، با ١٢٠ مايل درازا و ٣٣ مايل پهنا، در حال حاضر مخرجى ندارد. اما سواحل آن، بى شبهه از بالا آمدن ها و فروكش كردن هاى متعدد آب است.» وى تصديق مى كند كه احتمالا «زمانى» آب به كوه پايه هايى كه در حال حاضر صد پا از سطح آن بالاترند مى رسيده است، اما (در جاى ديگر) مى افزايد: «در حقيقت ويرانه هايى در زير آب مشاهده مى گردد كه ظاهرا حاكى از فرورفتن محل، يا بالا آمدن درياچه نسبت به سطح قبلى آن است.» وى اظهار مى دارد كه «در بخشى از درياچه و در بخشى از ويرانه ها در نتيجه شخم زدن زمين، سفال هاى خشتى مشكّلى به دست آمده كه برخى از آنها ساده و سرخ و برخى پوشيده از لعاب آبى است. هنوز مى توان بقاياى شهرهاى فرورفته را در محلى در شمال درياچه موسوم به قوروى ساروى و در نقطه ديگر در منتهى اليه شرقى، در عمق چندپايى آب مشاهده كرد. اشياء متعددى در اينجا پيدا شده كه بعضى از آنها را امواج بيرون انداخته و بعضى ها را هنگام جستجو در آب به دست آورده اند، و بيشتر اينها كوزه هاى شكسته و تكه هايى از ظروف فلزى است.» وى از كشف دو قورى مسى مزين، چراغى با نوشته اى با الفباى مجهول و غيره سخنى مى گويد و مى افزايد: «اگر چه اين ويرانه ها با دقت مورد بررسى قرار نگرفته، اما ژنرال كولپا كوفسكى) yksfokaplok (، با آزمايش برخى از آنها، مى گويد كه در ميان دهانه هاى رودخانه هاى دوم و سوم قوى سو، به فاصله هفت پاى از ساحل و در عمق سه پايى، نشانه هايى از آجرهاى ديوار قابل

رؤيت است كه به فاصله چند پا در عمق درياچه تا آنجا كه آب مانع ديد است، روى هم قرار گرفته اند. او همچنين سنگ بزرگى را مشاهده كرده كه به شكل صورت انسان تراشيده شده بوده و موفق گرديده كه آن را از آب بيرون بياورد. بعدها شاهدانى كه در تجهيز بز موفق بودند [احتمالا كنايه از بى اساسى بودن مطلبى و افزودن شاخ و برگ دروغى بر هر موضوع است، چنانكه در تركى آذرى نيز «پيشيك بزه مك» به معنى «تجهيز گربه»، گفته مى شود. (م)] به من اطمينان دادند كه توانسته اند در يك روز روشن، بقاياى بناهايى را، به ويژه در مجاورت رودخانه توب مشاهده كنند.

ايسيغ گول به معنى درياچه گرم است و معادل چينى آن جهه - هاى مى باشد. اسامى ديگر چينى آن عبارت است از ين - هاى، درياچه نمك (به واسطه شورى آب)، و تسينگ - هاى يا درياچه صاف، قرقيزها آن را گاهى توز - گول به معنى «درياچه نمك» و قالماق ها به دليل وجود شن هاى زنگارى در سواحل آن، اين درياچه را تيمور نور يا درياچه آهن ناميده اند. به گفته شويلر، نقشه هاى قديمى چين، محل شهر چى - ژو، را در سواحل ايسيغ گول مشخص كرده اند و در نقشه ختلان، تهيه شده در سال ١٣٧٥ (كه تا كنون مورد توجه بوده) در ساحل جنوبى، يك صومعه ديده مى شود كه استخوان هاى سنت ماتئو در درون آن قرار دارد.

برتشنيدر به نقل از عربشاه [عجائب المقدور فى نوائب تيمور (م)] روايت عجيبى دارد. بنابه اين روايت، امير تيمور در ١٤٠٣ يك قبيله تاتار (قراتاتار) را از آسياى صغير «به قلعه دوايره كه در ميان درياچه اى موسوم به ايسيغ گول واقع بود، تبعيد كرد. به گفته او اين درياچه در مرزهاى ميان ممالك تيمور و مغولستان واقع بود.» ظاهرا اين عبارت از ترجمه ظفرنامه توسط پتى، يا از تاريخ تيمور بيگ برداشت شده است. بنابراين در نوشته هاى دو مؤلف بومى، به ترتيب در سده هاى پانزدهم و شانزدهم، از وجود جزايرى در درياچه ايسيغ گول، سخن به ميان آمده است. (ر. ك: كستنكو، تركستان، ترجمه انگليسى، ١، صص ١٥٦ - ١٥٥؛ شويلر، ١، ص ٥٤؛ ٢، ص ١٣١ - ١٢٩؛ برتشنيدر، ٢، صص ٢٤٥ - ٢٤٤).

تايشى لقبى بود كه رؤساى قلماق بدان شناخته مى شدند و گفته مى شود كلمه كانتايشى كه اروپائيان نخستين آن را براى پادشاهان قالماق به كار برده اند، از تركيب خان تايشى ناشى شده است. عبارت ارائه شده از سوى مؤلف «اماسانجى تايشى در سرزمين قلماق ها بود»، احتمالا متضمن حذف كلمه رئيس يا چيزى معادل آن است. شايد بتوان آن را چنين خواند. اماسانجى تايشى رئيس آن سرزمين بود ....

ابو الخير رئيس اوزبكان دشت قپچاق و اطراف آن، ماوراء النهر، و تركستان و جد شيبانى مشهور يا شاهى بيگ خان بود. وى در ١٤٦٩ فوت شد.

,٨٥٥ (م).

اين دومين بار است كه ميرزا حيدر معادلى براى طراز ارائه مى كند كه مى توان آن را به صور مختلف، مثلا يانگى، مانيكى، ماسيكى، بايكى، و غيره خواند. به احتمال زياد منظور از آن ينگى است، اما ارسكين در تاريخ هند، ظاهرا آن را ماسيكى خوانده است. به نوشته او بابر در بابرنامه، حادثه مذكور را چنين خاطرنشان كرده «ابو سعيد به آن سوى ينگى پيش رفته ايسان بوغا را در شهرى موسوم به اسپراه در مغولستان، به سختى شكست داد. (بابرنامه، صص ١٢ - ١١) ميرزا حيدر اين پيروزى را در ماسيكى كه در كتب، طراز ناميده مى شود، ذكر كرده است ... اترار به نام هاى طراز، ينگى (ياينكى كنت) شناخته مى شود و اين مى تواند ناشى از ماسيكى بوده باشد. بابر در صفحه اول بابرنامه مى گويد كه «در ايام سابق» شهرى به نام ينگى وجود داشت كه «در كتب تاريخى با نام اترار شناخته مى شود،» اما مى افزايد كه در دوران او اين شهر خراب و ويرانه گشته است. كاترمر نيز طراز را نام ديگر اترار دانسته، زيرا اترار روزگارى، ينگى نام داشته است. اما شهرهاى متعددى به نام ينگى يا جديد در تمامى دوره ها وجود داشته و دارد كه يا به تنهايى و يا با تركيباتى نظير كند،

حصار، شهر و غيره به كار مى رود، درست همان طورى كه ما در هر جايى از انگلستان داريم مانند شهر جديد، بندر جديد، دژ جديد و غيره. در حقيقت صفت «جديد» در اكثر كشورها يكى از عادى ترين نام براى محل هاست.

طراز چنانكه در ص ٢١٥، پى نوشت شماره ٢٤٢ ديده ايم، بدون ترديد در كنار رودخانه طراز، احتمالا در مجاورت اوليا آتاى جديد و يا در محل آن قرار داشته و بنابراين مى توانسته در حدود يك صد و شصت مايلى به فاصله مستقيم به طرف جانب شرقى اترار واقع شده باشد. بدين ترتيب فقط مى توان استنباط كرد كه در آثار برخى نويسندگان شرقى، دو شهر، داراى يك نام بوده اند. در حقيقت شهر سومى نيز در اين ناحيه ويژه وجود داشته است، زيرا آقاى لره) herel (در ١٨٦٧ با كشف خود، ما را از خرابه هاى يك ينگى قديمى ياينگى كند در كنار سيحون به فاصله اندكى از قسمت سفلاى اترار باخبر ساخت.

در خصوص ينگى مذكور از سوى بابر، در اشاره او مبنى بر تعقيب مغولان از سوى ابوسعيد، پيداست كه منظور او هيچ يك از ينگى هاى مشخص شده در كنار سيحون نبوده، زيرا به صراحت گفته شده كه (١) مغولان به سوى سرزمين خود گريخته اند، و (٢) در اسپراه شكست خوردند. اگر آنها از اترار گذشته باشند نمى توانسته اند در مسير مغولستان حركت كنند و در آن مسير، اسپراه وجود ندارد. از سوى ديگر براى عقب نشينى به طرف مغولستان، آنها بايد لزوما از كنار يا از نزديكى طراز گذشته باشند و در آن سوى طراز مى توانسته اند به اسپراه برسند. بدين ترتيب به عقيده من براى تطبيق هويت ينگى يا ينگى كند با طراز مورد نظر ميرزا حيدر، دلايل كافى وجود دارد، و در خصوص ماسيكى مورد نظر ارسكين بايد گفت كه اشتباهى در قرائت متن رخ داده است. همچنين احتمال دارد كه اين اشتباه ناشى از اشارات متعدد بابر به محلى بوده كه وى آن را در بابرنامه، ماسيخا نوشته است. به علاوه چنانكه خود ارسكين در نقشه اش نشان داده، محل مذكور به طور كلى ناحيه متفاوتى است و هرگز با ماسيكى يا ينگى مورد نظر او اشتباه نمى گردد، مگر آنكه نوشته هاى متن اصلى او را گمراه كرده باشد.

و اما تنها ارسكين نيست كه ماسيكى را معادل طراز قرار داده، زيرا كاترمر نيز عقيده داشته است كه در سرتاسر متن حيدر رازى بايد به همان ترتيب خوانده شوند. ترجمه او چنين است «چمنزارهاى طالاس و كنت چك كه به طور عاميانه مسكى و طراز ناميده مى شود»؛ اما او توجه دارد كه كلمه مسكى احتمالا به جاى ينگى آمده است. به هر حال اين فقط مشكلى است در قرائت متون - نه مربوط به شناسايى امكنه - و بررسى متن حيدر رازى مى تواند نشان دهد كه كلمه مذكور به همان ترتيبى كه ميرزا حيدر نوشته در آنجا ثبت شده است.

به علاوه در اين تاريخ خواهيم ديد كه ميرزا حيدر بار ديگر در آنجا كه مى گويد «نوشته اند كه مغولان طراز را ينگى مى خوانند» بار ديگر طراز را شهرى عنوان كرده كه در كتب مذكور است. در اينجا مطلب ديگرى درباره قرائت متن نيست. وى مى افزايد كه آثار چندين شهر باستانى در همان نزديكى ها پيدا شده، اما دانسته نيست كدام يك از اين شهرهاى قديمى، ينگى بوده يا اسامى شهرهاى ديگر چه بوده است.» اين نظريه ممكن است به روشن شدن مطلبى كمك كند كه در ترجمه مسالك الابصار (اثر مربوط به نيمه نخست سده چهاردهم) توسط كاترمر موجود است. در آنجا گفته شده كه از سمرقند به ينگى بيست منزل راه است و شهر اخير چهار شهرك را دربر مى گيرد كه يك «پرسنگ» از هم فاصله دارند. هر شهركى نام مخصوص به خود را دارد، يكى را ينگى خوانند، دومى اينگى باليق، سومى كنچك، و چهارمى طالاس (يا طراز) ناميده مى شود.

همچنين در هفت اقليم (كاترمر) گفته شده كه «طراز ... نيز ينگى ناميده مى شود»؛ همچنين در جغرافياى صادق اسپهانى (اوزلى) مى بينم كه هر دو اسم به اين ترتيب با هم جفت شده اند: «ينگى - طراز، شهرى از تركستان.»

مقدسى نويسنده عرب (به گفته اسپرينگر) طراز را در فهرست شهرهايى قرار داده كه به ولايت اسفيجاب كه نام قديمى سيرام در نزديكى چيمكنت بوده، تعلق داشته اند. استخرى و ادريسى (به گفته همان مؤلف) فاصله سمرقند تا طراز را به ترتيب بيست و سه منزل ذكر كرده اند. ابن خردادبه، آن را پنج منزل (بيست و شش فرسخى) از اسفيجاب دانسته، در حالى كه عربشاه (در منبع برتشنيدر) فاصه آن را از سيرام چهار روز (كه با نظر خردادبه نسبتا نزديك است) مى داند و فاصله آن را از سمرقند فقط پانزده منزل ذكر مى كند. اين فواصل به استثناى آخرى، براى موقعيت شهرى در كنار طراز، مناسب است. به عقيده من كلا به دلايل بيشترى نياز نيست تا نشان داده شود كه (١) مسكى يا ماسيكى صرفا قرائت نادرستى است از يانگى؛ و (٢) ينگى و طراز يكى بوده و هر دو نام يك محل، و در محل اوليا آتاى فعلى يا در اطراف آن قرار داشته - با وجود اين چند شهر ديگر به نام ينگى در آسياى مركزى موجود بوده است. يا شايد بتوان افزود كه دواوزاك) cazeva’d (نام هاى مختلف عجيبى از ينگى كند يا ينگى كنت، به نقل از منابع قديمى ارائه كرده - يعنى ايانكين، ايانه كين، ساكين، ساركيت و غيره.

(ر. ك: بابرنامه، ص ١، ١١، ١٢، ١٠١، ١٠٢؛ تاريخ هند، ارسكين، ١، ص ٤٧؛ ختاى، يول، ص ١٨٧؛ شويلر، ١، ص ٤٠٤، و ٢، صص ١٢١ - ١٢٠؛ برتشنيدر، ٢، ص ٢٥٢؛ اسپرينگر، ص ١٩، ٢٢، ٢٣؛ كاترمر، rtxe te. ton، ١٣، ص ٢٦، ٢٢٤؛ دو اوزاك segayov ed liuecer، ٤، ص ٥٠٥ و ٥١٣؛ صادق اسپهانى، ص ٥٦؛ هاورث، ٢، ص ٢٨٦ و بعد از آن؛ ثوننليه، فرهنگ جغرافيايى، ص ٤٥ به بعد.)

سلطان ابو سعيد ميرزا نوه امير تيمور و جد بابر بود. وى از ١٤١٥ تا ١٤٦٨ فرمانرواى ماوراء النهر بود و در زمان مورد بحث در متن (٨٦٣ هجرى يا ١٤٥٩) خراسان و بلخ را نيز فتح كرده بود. شايد او نيرومندترين رئيس حاكم در آسياى مركزى بود و هرات پايتخت او به سبب مؤسسات، آثار معمارى و مردان فرهيخته، شهرت داشت.

در ترجمه انگليسى، اين عبارت «در ارك ميرزا على كوچك ماند» را ترجمه نكرده و چنين توضيح داده: (م) در اينجا يك عبارت شش كلمه اى نامفهوم حذف شده. - راس.

در ترجمه انگليسى چنين آورده: «تا اين زمان در كاشغر، اولاد آن اسيران جنگى هستند و آنان مغول مى باشند»، و اين توضيح را افزوده است: (م)

اين ترجمه تحت الفظى است. شايد معنى آن همچنانكه ارسكين در مقدمه تاريخ هند (ص ٤٨) بر آن تأكيد دارد، «و آنان مغول كامل شده اند» باشند.

اين دقيقا همان مشكلى است كه تيمور در برخورد با مغول هاى تحت رهبرى قمر الدين، آن را تجربه كرد.

شيوه هاى سنتى آنها، همان طورى كه در اينجا تشريح شده، ظاهرا تنها چيزى بوده كه ايشان را در مقابل همسايگان غربى، قدرتمند ساخته بود.

اين نام، جود قوزى باشى نيز خوانده مى شود [در ترجمه انگليسى، «جود» را در متن حذف كرده (م)] محل آن در نقشه هاى جديد قابل رديابى نيست.

اين روايت مختصر، ارزشمند مى باشد. زيرا نه فقط بيانگر چگونگى تشكيل اين قبيله است، بلكه حاكى از آن است كه چگونه ممكن است قبيله جديدى با نام جديدى، از شرايط محض محل و حوادث گذشته سود جسته و شكل بگيرد. در مورد برخى اظهارات راجع به اين رويداد خاص و عبارات پيرو آن، ر. ك: ص ٧٣٦، پى نوشت شماره ٢٩٩، و هاورث، ٢، ص ٦.

ايسان بوغا از ٨٣٢ تا ٨٦٦ هجرى (يا ٦٢ - ١٤٢٩ ميلادى) سلطنت كرد. تاريخ سلطنت رشيد از پايان ٩٣٩ هجرى يا ١٥٣٣ آغاز و تا ٩٧٣ هجرى، ٦ - ١٥٦٥ ميلادى ادامه يافت؛ اما انتقال قزاق ها در اوايل سال هاى

فرمانروايى او اتفاق افتاد. بنابراين، اتحاد آنان تا حدود يك صد سال ادامه داشته است. در خصوص گفته مؤلف كه قزاق ها از حدود سال ٩٤٠ هجرى (١٥٣٣)» بالكل مستأصل شدند،» ر. ك: ص ٧٣٦، پى نوشت شماره ٢٩٩، و بخش ششم مقدمه.

نام اصلى او، ابو القاسم بابر بود (ر. ك: جدول شجره نامه تيمورى ضميمه.)

باغ زاغان، باغ مشهورى است واقع در بيرون حصار هرات، در گوشه شمال غربى. ايجاد اين باغ به شاهرخ و زوجه او گوهرشاد آغا نسبت داده شده و بدين ترتيب تاريخ آن از نيمه نخست سده پانزدهم آغاز مى گردد.

(ر. ك: خانيكف در taisa. nruoj، ٥، سرى ١، ١٥، ژوئن ١٨٦٠، ص ٥٤٣ - ٥٣٧، و نقشه.) [منظور نقشه ضميمه ترجمه انگليسى است كه ظاهرا در چاپ نخست كتاب در لندن، ضميمه آن بوده، اما در نسخه مورد استفاده ما كه چاپ ١٩٩١ دهلى است، نقشه ضميمه اى وجود ندارد (م).]

شايد معنى آن چنين باشد - «شما در ملاء عام و رسما، فقط بنده و تابع من هستيد، اما مى توانيد در فضا مانند يك دوست برايم نامه بنويسيد و نه مانند خانان كه ميرزايان تيمورى را خوار مى داشته اند.»

,٨١٩ (م).

يا به طور تحت الفظى تر، يكى از تواريخ اصلى در تاريخ شد.

يا تعبيراتى در نظم؛ متن مبهم است. - راس.

در ميان آثار شرف الدين، مشهورترين آن براى اروپائيان، ظفرنامه (گاهى اوقات، تاريخ صاحب قرانى ناميده مى شود) است كه ميرزا حيدر در آغاز اين تاريخ مقدار زيادى از آن را رونويسى كرده است. گفته شده كه شرف الدين گذشته از نويسندگى، ستاره شناس بوده و در تهيه زيج هاى مورد استفاده جداول نجومى، به الغ بيگ كمك كرده است. ظفرنامه را شايد بتوان مديحه سرايى و يا تاريخ امير تيمور وصف كرد كه در سال ١٤٢٥ به شاهرخ ميرزا تقديم شده است. ترجمه اى از آن در ١٧٢٢ و ١٧٢٣ توسط پتى دلاكروا منتشر شد. اما مترجم، چند سال قبل از مرگ خود در ١٦٩٥ آن را تكميل كرده بود. به قول ريو، شرف الدين در ٨٥٨ هجرى (١٤٥٤ ميلادى) درگذشته، بنابراين در اينجا بايد تاريخى براى تعيين زندگى و سلطنت يونس خان داشته باشيم. اگر در ٨٥٨ (چنانكه ميرزا حيدر در صفحه ١١٢ مى گويد) يونس خان بيست و چهار ساله بوده، و در چهل و يك سالگى به عنوان خان به مغولستان بازگشته، مى بايد پس از مرگ مولانا، هفده سال در تعبيد مانده باشد و سلطنت خود را صرفا در ١ - ١٤٠٧ آغاز نمايد. اما اگر دستگيرى او در ٨٣٢ بوده و در آن شانزده سال داشته است، سن او هنگام مرگ مولانا در ٨٥٨ بايد چهل و دو، و هنگام بازگشت از تبعيد در ٨٦٠ به گفته مؤلف، بايستى چهل و چهار بوده باشد. پانزده سال اختلاف لاينحل در تاريخ آغاز سلطنت او وجود دارد.

بابر گزارشى از اين تحولات ارائه كرده، اما متأسفانه ذكرى از تواريخ به ميان نياورده است. به گفته وى، پنج يا شش ماه پس از آمدن يونس، ابراهيم (دومين پسر شاهرخ و حاكم فارس) در شيراز درگذشت و پسرش عبد الله ميرزا جانشين او شد، يونس خان به خدمت او درآمد و هفده يا هجده سال در خدمتش بماند - تا اينكه به هرات فراخوانده شد و از سوى سلطان ابو سعيد ميرزا، خان مغولستان گشت. علاوه بر اين خواهيم ديد كه مؤلف ما مى گويد كه يونس در ٨١٨ متولد شد و در ٨٩٢ در هفتاد و چهار سالگى وفات يافت. اگر اين قول درست باشد و اگر تاريخ دستگيرى او از ٨٣٢ آغاز گردد، در آن هنگام چهارده سالگى وفات يافت. اگر اين قول درست باشد و اگر تاريخ دستگيرى او از ٨٣٢ آغاز گردد، در آن هنگام چهارده ساله خواهد بود. در اين صورت تنها دو سال اختلاف در موافقت با سن او وجود خواهد داشت، اما اختلاف تاريخ آغاز سلطنت او روشن نخواهد گشت. (ر. ك: ريو، eugolatac. sum,tirb (فهرست نسخ خطى فارسى در موزه بريتانيا)، ١، ص ١٧٣؛ بيل، tcid. rgoib. tneiro؛ ارسكين، بابرنامه، ص ١١؛ ارسكين، تاريخ هند، ص ٤٥ و ٤٩).

ايلاق: در تركى جاى سرد را گويند كه سلاطين به وقت گرمى آنجا روند با حشم خود و به عربى مصيف

خوانند (لغت نامه). (م)

شيرخواره. (م)

قرائت اين نام نه تنها در تاريخ رشيدى، بلكه در تواريخ آسيايى نيز موجب اختلاف متعددى شده و اغلب به صورت بنى كند، ينى كند، بتى كند، ايتى كند و غيره ترجمه گرديده است. اما ميرزا حيدر در صفحات بعدى (ص ٢٧٦) معادل فارسى آن را هفت ده آورده و اين امر اختلاف را رفع مى كند زيرا هفت ده، به تركى ترجمه شده و به صورت يتى كند درآمده است. بنابراين هرجا كه نام مذكور آمده، از همين شكل اخير پيروى شده است. به گفته وى، اين ناحيه در حدود اندجان واقع بوده، اما در اين صورت شايد منظور وى از بكار بردن كلمه اندجان، شموليت آن بر تمام ولايت فرغانه - در حقيقت معادلى براى فرغانه - بوده است. در برخى نقشه هاى جديد، ناحيه اى موسوم به ايتى كند يا ايتى كنت در شمال سيحون و در ميان شهر خوقند كنونى و تاشكند نشان داده شده؛ اما به نظر مى رسد كه اين ناحيه مى تواند نمودار يتى كند سده پانزدهم بوده باشد.

ناحيه مذكور بايد در شمال غربى حدود فرغانه واقع بوده و منتهى اليه مرز غربى مغولستان را تشكيل داده باشد. (ر. ك: ص ٧١٦، پى نوشت شماره ٦٢.)

,٨٦٢ (م).

,٨٦٦ (م).

,٨٦٩.

خله: (يا خله)؛ دردى كه ناگاه در پهلو و مفاصل به هم رسد. (فرهنگ فارسى معين) (م)

,٨٧٣ (م).

«خوك مرد» - ٨٧٠. در ترجمه انگليسى، «او» را هم به عبارت مذكور متصل ساخته كه در اين صورت، جمله به صورت «او خوك مرد» در خواهد آمد و مساوى با ٨٧٧ خواهد بود. (م)

جاليش يا چاليش - قراشهر فعلى.

منظور اين است كه در آقسو، على رغم كوچكى آن ناحيه، زندگى شهر در آنجا جارى است، در حالى كه مغولستان مناسب زندگانى چادرنشينى است.

اين عبارت تا حدودى مبهم است. كلمه ويرانى به معنى، خرابى، دمار يا اخراج بوده باشد و ظاهرا اشاره اى است به فرار برادران به داخل ختاى يا قلمرو چينى ها. اما به عقيده من، تواريخ ارائه شده از سوى مؤلف نشان مى دهد كه برخورد ميان آنها و اماسانجى و فرار گروه اخير به مغولستان، حوادثى هستند كه وى هنگام صحبت از آنان، كلمه ويرانى را به كار مى برد. اگر اين تصور صحيح باشد، ميان آن حوادث رفتن برادران به قلمرو چين، يك دوره سى و هشت ساله فاصله مى افتد يعنى تقريبا از ٨٧٣ (٩ - ١٤٦٨) تا سال ٩١٠ (٥ - ١٥٠٤). اين حوادث، در ترجمه هاى موجود از تواريخ چينى هاى دوران سلسله مينگ كه در laveidem sehcraeser، اثر دكتر برتشنيدر منتشر شده، قابل پى گيرى نيست.

شايد قراسنگر توقاى نقشه هاى جديد. (ر. ك: نقشه ضميمه) [چنانكه مذكور شد در نسخه مورد استفاده ما كه چاپ ١٩٩١ دهلى است، نقشه ضميمه اى وجود ندارد. (م)]

ابو الخير در ٨٧٤ هجرى يا ٧٠ - ١٤٦٩ ميلادى درگذشت. (ر. ك: هاروث، ٢، ص ٦٩٠، اما در آنجا سال ميلادى اشتباها ١٤٨٩ چاپ شده است.)

نام بروج اوغلان همان طورى كه هاورث خاطرنشان ساخته در فهرست پسران ابو الخير نيامده است. پسر بزرگ وى شاه بداغ سلطان، پدر شاهى بيگ مشهور يا شيبانى خان بود؛ و سر هاورث عقيده داشته كه بروج نام ديگر شاه بداغ است و بس. شايد بروج، لقب يا نام دومى براى چند تن از رؤساى اوزبك ابو الخيرى بوده

باشد. دكتر بللو، بروج اوغلان را پسر جانى بيگ، نوه ابو الخير مى داند، اما صرف نظر از اين حقيقت كه نام مذكور در ميان اسامى پسران جانى بيگ ديده نمى شود، بلكه همه پسران او نيز براى ما شناخته شده هستند.

در ايام ميرزا حيدر، مردى از آن نسل كه ظاهرا بسيار جوان بوده، نقشى در اين اسناد ايفاء كرده است.

(هاورث، ٢، ص ٦٩١، بللو، گزارشى از مأموريت ياركند، ص ١٥٩.)

جمع داه به معنى پرستار و كنيز. (م)

ابو سعيد در ٨٧٣ هجرى - ٩ - ١٤٦٨ ميلادى فوت شد. بيل) tcid. rgoib. tneiro (تاريخ دقيق آن را ٢٥ رجب ٨٧٣ يا ٨ فوريه ١٤٦٩ آورده است. [ابو سعيد به مرگ طبيعى نمرد، بلكه در جنگ با امير حسين بيگ آق قويونلو (اوزون حسن) شكست خورد و به قتل رسيد. (م)]

عبارت «چون به علت قحطى جو» در متن فارسى خوانا نيست و از ترجمه انگليسى استفاده شد. (م)

عبارت كلا از، «جهت قاليماق ... ترددى نداشتند» مبهم است و اين ابهام در هيچ يك از نسخ (نت، نگ) روشن نيست، به ويژه دو كلمه پدر و فرزند، براى من كلا مبهم است. (م)

عبارت عبد القدوس مساوى است با ٢٧٧ و حروف «خ» در حروف ابجد، معادل ٦٠٠ مى باشد. وقتى عبد القدوس، يعنى ٢٧٧، سر خر را كه حرف «خ» يعنى ٦٠٠ است، بگيرد، جمع دو عدد، ٨٧٧ خواهد شد.

(م)

تلفظ اين نام با توجه به متن فارسى، صحيح ادا شده - متن تركى در اينجا نام مذكور را نياورده است. معنى اين كلمه بايد «جست و خيز شتر» بوده باشد. به احتمال زياد اين نام را به جاى تكا، بايد تكّه سگروتكو و به معنى «جست و خيز بز» خوانده شود. بابر اين را جنگى ضبط كرده كه در «شمال اندجان در كناره هاى سيحون در محلى موسوم به تكاسكرتكو روى داده، و وجه تسميه نام مذكور اين است كه عرض رودخانه هنگام عبور از كنار دامنه كوه، چنان باريك مى شود كه گويى كوه به يك باره مانند بز از يك طرف ساحل به آن طرف جست زده است.»

[در ترجمه انگليسى چنين آورده: «هيچ چيز مخلّ دوستى آنها نشد» و در پاورقى اين توضيح را آورده است:

(م)] ترجمه تحت اللفظى، ميان آنها رنجش به وجود نيامده. - راس

يا در «سيماى» تاجيك. يعنى مولانا، يونس را يك آريايى يافت و نه در قيافه يك طبقه منقولى شده. اين كيفيت نشان مى دهد كه علائم مغول بودن در يك خان مغولستان، حتى در سده پانزدهم تا چه حد اندك بوده است. چنانكه ديده ايم، خاندان يونس در برخى از نسل هاى گذشته، در چند جهت با اقوام ديگر ازدواج كرده بودند. بنابراين اصل او با اعقاب ايرانى اش آميخته شده و نتيجتا ظاهر وى، شباهتى به مغول معمولى نداشته است.

در اين عبارت، كلمه ترك كه در رابطه با مغول به كار رفته، ظاهرا به معناى كلى، جامعه شناختى و احساسى استعمال شده و منظورش بيشتر تشخيص تاجيك بوده تا نام يك قوم. به هر حال اين موضوع قبلا در بخش چهارم مقدمه مورد بررسى قرار گرفته و در اينجا نيازى به بحث بيشتر نيست. اما مى توان گفت كه كلمه تاجيك، على رغم آن كه در اينجا به معنى قومى به كار رفته - زيرا راوى به سيماى آريايى خان اشاره مى كند - ولى در موارد متعددى، صرفا به معناى «بيگانه» و به خصوص «بيگانه غربى» است. اين كلمه در بالا در صفحه ٢٣ در سرگذشت مسابقه كشتى ميان شيخ و مغول به همان معنى به كار رفته است. همچنين در مورد اين مطلب مى توان اطلاعاتى را در بخش چهارم مقدمه پيدا كرد. [منظور مسابقه اى است كه ميان مولانا ارشد الدين و ستغوى بوكه در حضور توغلقتمور خان انجام گرفت و با پيروزى مولانا به پايان رسيد. (ر. ك: صفحه مذكور در فوق. (م))]

بنابراين هشت سال باقيمانده بايد از ٨٦١ تا ٨٦٩ بوده باشد. ارسكين اين دوره را «شش سال اقتدار ناتمام و هشت سال اقتدار تمام» دانسته است. اما نسخ خطى مورد استفاده اين ترجمه، مثل عبارت بالا خوانده مى شود. (ارسكين، تاريخ هند، ١، ص ٥٣٩.)

در واقع، بيشتر از ٢٠ سال بوده - تقريبا حدود ٦٠ يا ٧٠ سال.

بصير كرد، يعنى نابينا ساخت. بصير از لغات اضداد است، هم به معنى بينا و هم به معنى نابينا. (م)

يعنى براى تأكيد پيمان، نسخه اى از قرآن را امضاء كرد، زيرا مسلمانان معمولا عهود و تعهدات خطير را در نسخ قرآن نوشته و مهر و امضاء مى كنند.

,٨٦٩ (م).

ظاهرا، به معنى هرچه بيشتر پر كردن است.

خوست يا خست، ناحيه اى است در دامنه هاى شمالى هندوكش، ميان جنوب شرق قندوز و بسيار نزديك به نواحى اى از زمان ما [اواخر قرن نوزدهم (م)] به كافرستان يا سرزمين سياه پوش و كفره ديگر مشهور است.

سريول از چند منبع نام مى برد كه نشان مى دهند در فاصله سده سيزدهم و سده فعلى [نوزدهم (م)] يكى از قبايل كافر ساكن در اين ناحيه، كتور يا كيتاور نام داشته است. بابر نيز در بابرنامه از بخشى از كافرستان سخن مى گويد كه در شمال شرق كابل قرار داشته و به كتّور معروف بوده؛ در همان حال كلنل بيددلف hpluddib. g مى گويد كه خاندان حكام چيترال، كتور است و مى افزايد كه «كتور ظاهرا در روزگار قديم، قبل از آنكه خاندان فعلى كتور تأسيس شده باشد، نام سرزمين بوده است.» در ميان سلسله فرمانروايان چيترال، بيش از يكبار، نام شاه كتور ديده مى شود. بنابراين كتور مذكور در متن مى تواند اشاره به كافرستان و احتمالا اشاره به چيترال نيز بوده باشد، زيرا كاملا ممكن است كه هر دو ناحيه على رغم تقسيمات فعلى، در سده پانزدهم يكى بوده باشند. به گفته ريته، كفار مردمى بودند كه در آغاز سده پانزدهم از مسلمانان بدخشان وحشت بسيار داشتند و از آنان به زور مطالبه باج مى شد و بنابراين در سرگذشت كفارى كه به نواحى مجاور خوست تاخته و حاكم مسلمانان را مى كشتند، چيز نامعقولى ديده نمى شود. (ر. ك: يول، ختاى، ص ٥٥٤؛ بيددلف، hsukudnih eht fo sebirt (قبايل هندوكش)، ص ١٤٨؛ بابرنامه، ص ١٤٠، ريته ednukdre، ٢، صص ٢٠٧ - ٢٠٦).

تورا: قسمتى از پرده كه در پشت آن بهادران تيراندازى مى كنند. (لغت نامه) (م).

تفرّش: پرواز دادن مرغ. بال گستردن و فرود آمدن مرغ بر چيزى. (لغت نامه) (م).

جر: به فتح اول و سكون ثانى، هر شكافى را گويند عموما و زمين شكافته را خصوصا. (برهان قاطع) (م)

باشيدن: بودن. يعنى يونس خان با محمد حيدر ميرزا مشورت كرد و بودن او را در كاشغر به مصلحت ندانست. (م)

,٨٨٥ (م).

اسكندر كبير و فليپ مقدونى. فيلقوس ظاهرا تحريفى است شرقى از فيليپ.

ماهيت تخيلى اين روايت از بدخشان، نيازى به توضيح ندارد. احتمالا اين روايت، بيشتر بر اساس ادعاى امراى بدخشان است كه خود را از نسل اسكندر كبير مى دانسته اند، و نه بر اساس تواريخى كه ميرزا حيدر مى شناخته.

بيشتر نام هاى مذكور در اين عبارات را مى توان در فهرست خاندان تيمور، ضميمه بخش دوم اين مقدمه، پيدا كرد.

,٨٦٨ (م).

يعنى فتنه انگيزان شبانه از قلعه گريختند. (م)

[در ترجمه انگليسى چنين آمده:] اين عبارت كاملا مبهم است و چنين خوانده مى شود «آنگاه ياغى گرى بكن، اين چه طور مى باشد؟ - راس. [ظاهرا منظور يونس خان اين بوده كه لااقل محمد حيدر ميرزا صبر مى كرد تا او از آقسو بيرون رود و آنگاه محمد حيدر ميرزا ياغى گرى مى كرد. (م)]

در اينجا [در نسخه انگليسى] بعضى از عبارات مبالغه آميز در رابطه با بخشش پادشاهان، حذف شده است. - راس.

رحم كن تا رحم كرده شوى.

مورد: زمان ورود، محل ورود. (م)

ولايت: واليگرى (م).

در اينجا [ترجمه انگليسى (م)] عباراتى مبهم را در رابطه با برترى سه برادر در پى مى گيرد كه موجب برهم زدن ترجمه است. - راس [عبارت مبهم نيست. منظور اين است كه محمد حيدر ميرزا از هر سه برادر ميرزا سلطان احمد، در هنگام حضور در مجلس، بالاتر بنشيند از جهت احترام. (م)]

كلمه تيرماه را هميشه، جز در موارد استثنايى، در فرهنگ ها مى توان به معنى «اولين ماه تابستان» پيدا كرد. اما در سرتاسر آسياى مركزى، اين كلمه به معنى پائيز به كار مى رود و در برخى از عبارات اين تاريخ، كلمه مذكور ديده مى شود كه از قرائن آن چنين برمى آيد كه ميرزا حيدر آن را به معنى پائيز به كار برده است. من براى پائيز، همه جا از اين كلمه استفاده كرده ام.

احتمالا تحريفى تركى است از كلمه زيلچه كه به معنى فرش پشمى كرك دار دراز است. - راس.

دستار خوان: سفره. در تركى آذرى «دسترخوان» گفته مى شود. (م)

,٨٩٠ (م).

,٨١٨ (م).

,٨٩٢ (م).

ر. ك: ص ٢٢٣، پى نوشت شماره ٣١٦ و ص ١٢٠ ذكر بروج اوغلان در اينجا ظاهرا نمى تواند تصور سر هاورث را تأييد كند، اگر چه آن را ردّ هم نمى كند.

يسال: جناح لشكر. (لغت نامه) (م).

پرتل: جامه و لباس و رختخواب. در تركى آذرى «پالتار» تلفظ مى شود. در اينجا بيشتر به معنى باروبنه لشكر آمده است. (م)

بى باش: بى سر كرده، بدون رئيس. (م)

ياتيش: تركى است و معنى تحت اللفظى آن «خوابنده» و «خوابيدن» مى باشد. در اينجا منظور از آن نگهبان است. در ترجمه انگليسى «نگهبان قصر» آورده است. (م)

اوراتپّه يا اوراتپه شكل فارسى است. تركى آن اوراتبه - روسها اين كلمه را به اوراتيوبه تحريف كرده اند - و به معنى «تپه بلند» است. نام هاى قديمى اين محل اشروسنه، اسروشنه، ساتروشنه و غيره مى باشد، در حالى كه ميرزا حيدر بعدا (ص .... ) آن را به صورت اشتراشته مى نويسد.

(ر. ك: شويلر، ١، ص ٣١٢، اسپرينگر، ص ١٩؛ و ارسكين در بابرنامه، ص ٤١.)

در يكى از نسخ چنين خوانده مى شود « ... ميان سلطان محمود خان و اوزبك خان امراى قزاق.» - راس.

,٨٩٩ (م).

لب درياى خجند - ٩١٤.

مغافصه: به ناگاه گرفتن، ناگهان، ناگهانى. (لغت نامه) (م).

پيش باز - پيشواز: استقبال. (م)

ايلاچه تحريف فارسى الاچه است و در متون فارسى تاريخ رشيدى به همين شكل نوشته شده؛ اما به گفته آقاى راس، الاجه بر هر دو آنها راجح است. در فرهنگ زبان هاى تركستان شرقى (ص ١٢) اثر آقاى شاو، كلمه الاچ به عنوان اسم خاص به كار رفته، اما مؤلف اضافه مى كند كه اين كلمه همچنين «نام جامعى است براى قزاق ها و قرقيزها كه از نام برخى از نياكان آنها مشتق مى باشد.» آيا اين نيا مى تواند سلطان احمد خان - يك مغول - بوده باشد؟

,٩٠٥ (م).

,٩٠٩ (م). نگ [٤ - ١٥٠٣].

[در ترجمه انگليسى چنين آورده: «وى در شرع مطلع بود» و سپس در پاورقى چنين توضيح داده: (م)] به طور تحت اللفظى، در شرع هيچ كلفت نكشيدى.

يزك: مقدمه لشكر، ديده ور، پيش قراول. (فرهنگ فارسى معين) (م).

قلاورزى: راهبرى، دلالت راه. (فرهنگ فارسى معين). قلاووز: سوارانى را گويند كه به جهت محافظت لشكر در برون لشكر مى باشند، مقدمه لشكر، راهبر (لغت نامه) (م).

در يكى از نسخ خطى كوس و در بقيه كوسن خوانده مى شود. هر دو اسم براى همان محل به كار رفته و كس، كچه، كجر و غيره نيز به همان ترتيب، و كلا به نظر مى رسد كه در محل كوچر فعلى، متعلق به اهالى ترك زبان و كچه چينيان قرار داشته است. اما نام چينى آن در ابتداكو - سين بوده است.

حوالى كوچر نشان دهنده يك تمدن بسيار قديمى است. اين محل يكى از مراكز عمده بودائيان تركستان شرقى بوده و هنوز خرابه هاى تأسيسات بودايى، پيكره ها، غارهاى مسكونى و غيره به وفور ديده مى شود. در اين محل بود كه كاپيتان بوئر) rewob. h (نسخه اى به خط سانسكريت، نوشته شده بر روى پوست درخت غان را به دست آورد كه دكتر هوئرنل) elnreoh (آن را در b. s. a. j، جلد ٦٠، چاپ اول، شماره ٣ تشريح نمود. اين كتاب به هنگام كاوش در پاى آنچه كه ظاهرا «محل نگهدارى اشياى مقدس» قديمى به نظر مى رسد به دست آمد و چند تا از اين محل را مى توان در ناحيه كوچر پيدا كرد. كاپيتان بوئر نيز متوجه يكى از اين «محل نگهدارى اشياء مقدس» شد كه در كرانه شمالى رودخانه در كاشغر مشهود بود. يكى از آنها كه نسخ خطى را در خود داشت، درست در بيرون خرابه هاى زيرزمينى شهرى موسوم به مانگا واقع بود كه اين خرابه ها حدود ١٦ مايل از كاشغر فاصله داشته و در كنارهاى رودخانه شاه يار قرار گرفته بودند. به نوشته كاپيتان بوئر، «شهر وسعت قابل توجهى داشته، اما با عنايت به تأثير رودخانه، نقصان كلى يافته است. در پرتگاه هاى ساحل چپ رودخانه، در ارتفاعات فضاى ميانى، مى توان بقاياى خانه ها را ديد، كه هنوز به سطح پرتگاه ها چسبيده اند ... به من گفته شد كه مى توان شهرهاى مشابه به ديگرى را در اين محل پيدا كرد.» (ر. ك:

b. s. a. r sgnideecorp، نوامبر ١٨٩٠). كتابى كه مورد توجه دكتر هوئرنل واقع شد، به الفباى گوپتا تحرير گرديده و تاريخ آن از سده ششم ميلادى است.

در اين جمله، رعيت ظاهرا به معنى بوميان آن سرزمين است، چنانكه از مغولان بيگانه متفاوت باشند.

اولجا - اولجه: اسير و بندى، غارت و غنيمت. (لغت نامه) (م).

به ولايتى - يعنى سرزمين يا استانى - كه در اينجا يا در مطالب قبلى، مشخص نشده است. اگر چه احتمالا در هر دو مورد ماوراء النهر منظور نظر بوده اما كلمه مورد استفاده در اينجا و در ديگر كتب فارسى - چنانكه در مورد هندوستانى در حال حاضر ديده مى شود - دلالت بر سرزمين بيگانه دارد.

قره شهر فعلى.

در تمام متون اشتباها تاريخ ٩١٢ [اثنا عشر و تسعمايه (م)] استنساخ شده است. اين تاريخ چنانكه در فصل بعدى ديده مى شود بايستى ٩٢٢ بوده باشد، چون هرجا كه تاريخى براى حادثه مورد نظر ارائه شده، ٩٢٢ - وضوحا تاريخ صحيح - ١٥١٦ آمده است.

امروزه معمولا قامول - گاهى قامل - خوانده مى شود. نام جديد چينى آن هامى است كه در روزگار مينگ ها نيز كه با حوادث مذكور همزمان بوده اند، همين نام را داشته است. نام هاى قديمى تر عبارت بودند از اى - گو و اى - چو. سر يول از يك اسقف قومول تقريبا در نيمه سده سيزدهم سخن مى گويد و عقيده دارد كه محل مذكور مقر اسقفان نسطورى بوده است (كلاپروث، نقشه، seugirotsih xuaelbat؛ يول، ماركوپولو، ١، ص ٢١٣).

در مورد برخى اظهارات درباره اين جنگ ها، ر. ك: مقدمه، بخش پنجم.

اين اريش در مغولستان را براى حصول به اطمينان، مشكل مى توان پى گيرى كرد، زيرا نام هايى از قبيل ارياس، ارستين و غيره، غالبا در نقشه هاى تفصيلى روس ها از منطقه اى كه نماينده مغولستان است ديده مى شود. به احتمال كلى، ناحيه مذكور در حدود شرقى قلمرو مغول قرار داشته و نمى تواند همان اريش مذكور در بخش دوم (ص ٥٤٠) در رابطه با آق قوم بوده باشد، زيرا محل مذكور ظاهرا در آن سوى شمال غرب مرزهاى مغولستان قرار دارد. (ر. ك: ص ٧٦٧، پى نوشت شماره ٦٨٤).

,٩٥٠ (م).

يعنى پادشاهى آقسو و تورفان.

,٩٠٧ (م).

تلاوت - قرائت و تفكر در قرآن. نماز به معنى خواندن دعاى مقرر يا مناجات روزانه، پنج مرتبه در روز است كه به عربى صلاة گفته مى شود. دعوت، به طور تحت اللفظى «درخواست كردن» است و براى دعاى خصوصى يا اختيارى به كار مى رود. - راس.

حافظ كسى است كه كل قرآن را از برداشته باشد.

در ترجمه انگليسى عبارات «از جمله ... نخواهم گرفت» را ترجمه نكرده و نوشته كه بقيه عبارات براى ترجمه مناسب نيست و در پاورقى عبارات «اين حافظ ... نخواهم گرفت» را به حروف انگليسى ذكر كرده و «وصفيدن» را «وضع بدن» آورده.

وصفيدن -؟ در فرهنگ ها معنى آن را پيدا نكردم. از فحواى كلام چنين برمى آيد كه به مفهوم جماع به كار رفته است. شايد هم بتوان آن را بدون حروف «و» يعنى به صورت صفيدن خواند، كه معنى اين را نيز در فرهنگ ها نيافتم. (م)

,٩٥٢ (م).

پيغوله - كناره جاده يا گوشه اى محفوظ. - راس.

انظار از باب افعال، نظر كردن - نگريستى. يعنى او را به چشم فرزند نگاه كرد. (م)

در اين مورد ر. ك: ص ٧١٦، پى نوشت شماره ٦٢.

يا جارون جاك - احتمالا همان نامى كه در صفحه ١٦٠ چارون چالاك نوشته شده بود.

يعنى «رئيس قبيله». ظاهرا اين لقب يكى از قديمى ترين القاب در ميان مغول هاست، اما بسيار شگفت انگيز است كه هر دو كلمه الوس بيگى، تركى است. در دوره مورد نظر اينجا - در خلال سده شانزدهم - لقب مذكور مى توانست كمى بيش از يك مقام اسمى كاربر داشته باشد، اما در دوره قديم، الوس بيگى ظاهرا فرمانروايى واقعى قبيله خود بوده و بعدها اين لقب معادل «پادشاه» گرديده است.

قبلا توت لوق نوشته شده.

ژوئن يا ژوئيه ١٥١١. [٩١٧ (م)].

يكى از نسخه ها چنين آورده «به حصار آمد». اما بدون ترديد اندجان صحيح است. در نسخه خطى دكتر بللو ظاهرا اندجان آمده است.

بغال: استران. (لغت نامه) (م).

مه و ژوئن ١٥١٤ [٩٢٠ (م)].

دو لشكر بنشاط - ٩٢٢ (م).

,٩٢٨ (م).

نامى كه در اينجا منگيت ترجمه شده، در معرض چند قرائت مختلف از قبيل منفكيت، منعكيت و غيره قرار گرفته؛ اما ترديدى نيست كه اشاره مؤلف به منگيت يا منگوت است. در رابطه با برخى از حوادث مشابه نيز از اين كلمه در مطالب بعدى استفاده شده اما با املاى مختلف (ر. ك: ص ٧٦٦، پى نوشت شماره ٦٦٥). معهذا جايز به نظر مى رسد كه تصور شود در زمينه هاى مختلف تاريخى، نام قبيله اى منگيت مورد نظر بوده است.

درباره اين مردم، مطالب بسيار اندك است. ابو الغازى به طور خيلى خلاصه مى گويد كه آنها از نسل برتان، جد چنگيز خان مى باشند، در حالى كه به گفته اردمان، رشيد الدين آنها را در فهرست «تاتارهاى سياه» يا قبايلى قرار داده كه اصلا منقول بوده اند؛ اما در وراى اين اشارات مختصر، بعدها در سده هاى ميانه، آنان را چندان مورد توجه نمى يابيم. گفته مى شود كه ايشان مردمى هستند منسوب به نوگاى و تقريبا در دوره مورد نظر اين متن (١٥٢٢) در مرغزارهاى قپچاق سكونت داشته اند. ايشان اندكى قبل از اين تاريخ به عنوان هواخواهان شاهى بيگ خان شناخته مى شدند و كاملا محتمل به نظر مى رسد كه در صورت خصومت قزاق هاى اوزبك با منگيت ها، قوام اخير براى بيرون راندن آنان از مرغزارهاى قپچاق، توانايى كامل داشته اند. در دوره طولانى بعدى - در سده هجدهم - اعقاب اين منگيت ها به قدرت دست يافتند تا آنجا كه رؤساى آنان در بخارا سلسله پادشاهى تشكيل دادند. (ر. ك: ابو الغازى، ص ٧٦؛ اردمان nihcsdumet، ص ١٦٨ و ٢١٩؛ سرلين پول، طبقات سلاطين اسلام، ص ٢٧٧.)

,٩٢٥ (م).

,٩٣٦ (م).

,٩٣٤ (م).

بلور يا بلور چنانكه در ص ٧٦٨، پى نوشت شماره ٧٠٢ فحه خواهيم ديد، شامل هونزه، ناگار، گيل گيت، يسين، چيترال و غيره است.

,٩٠٩ (م).

,٩٢٣ (م) [در ترجمه انگليسى ٩١٣ آمده].

انتساق: با هم منتظم شدن امور، نظم پذيرفتن، منظم گرديدن، ترتيب دادن. (لغت نامه) (م).

,٩٣٨ (م).

در اينجا بايد گفت تبت تنها نامى است كه ميرزا حيدر براى ايالت لاداخ به كار برده. بدين ترتيب وى با يكى از اصطلاحات تمام اهالى ترك زبان آسياى مركزى كه تا به امروز دوام آورده توافق داشته است. كلمه لاداخ يا به عبارت صحيح تر، لاتگس) sgat - al (صرفا يك واژه محلى است. اما در اينجا موضوع بغرنج آن است كه در سرتاسر تاريخ رشيدى، نام تبت نه تنها در مورد لاداخ، بلكه براى تمام ولايت تحت حكومت روحانى لهسا - يعنى ناحيه اى كه در اروپا كلا به عنوان تبت شناخته مى شود - به كار رفته است. بنابراين هنگام مطالعه تاريخ رشيدى، تفريق ميان لاداخ و تبت حقيقى در بسيارى از موارد كه به اين نام مذكور گرديده، ضرورى است.

مؤلف در موضوع فعلى، فقط از لاداخ سخن گفته است. ولايت بالتيستان (مؤلف ما آن را همواره بالتى خوانده است) كه در شمال كشمير و غرب لاداخ واقع شده، در تمام نواحى مجاور و در ميان بيشتر نويسندگان شرق، به عنوان تبت كوچك شناخته مى شد و براى تميز گاهى لاداخ را، لاداخ بزرگ ناميده اند.

هيئت يسوعى دسيدرى) iredised (در نسخه خطى سفرنامه هاى خود در خلال نيمه نخست قرن اخير [نوزدهم (م)] (متعلق به انجمن هكليوت) تقريبا، همواره بلتستان را با عنوان «تبت اول» و لاداخ را «تبت دوم» و تبت واقعى يا قلمرو لهاسا را «تبت سوم» خوانده اند. شايد بتوان افزود كه با وجود كاربرد اتفاقى و يا عدم استعمال كلمه تبت از سوى بوميان ولايات تبت، اين كلمه چنانكه راك هيل) llihkcor. w. w (در ycos. sa. lr. nruoj، ژ انويه ١٨٩١، ص ٥، توضيح داده، ريشه خالص تبتى دارد. به هر حال اين كلمه از طريق آسياى مركزى به اروپا رسيده است.

زمستان ٣ - ١٥٣٢.

اشاره مؤلف به «اشخاص خبيث» - يعنى على طغاى نامى و مغولان ديگر، چنانكه در فصل ١٠٢، از بخش دوم خواهيم ديد - مى باشد.

اورسانگ كه تحريف اسامى چينى دو ولايت اصلى يا مركزى تبت - يعنى وو وتسانگ - است، جايى به غير از لهاسا نمى تواند باشد. اين دو نام تقريبا همواره جفت بوده و اغلب براى اشاره به كل تبت حقيقى، با هم به كار رفته اند. چنانكه ميرزا حيدر با شنيدن آنها به اين ترتيب - ووتسانگ - جفتشان كرده و به جاى مملكت، آنها را پايتخت قرار داده است. در ميان آسيايى ها چيزى معمول تر از اين نيست كه نام مملكت را به شهر اصلى اطلاق مى كنند يا نام پايتخت را وسيعا براى كشور به كار مى گيرند. در اين صورت ميرزا حيدر فقط چيزى را به كار برده كه احتمالا چينى ها براى تفريق آن سرزمين در دوره تحرير تاريخ او، براى روزگار مينگ ها از آن استفاده مى كرده اند. همچنين براى دوره منقولان (كه مقدم بر آنها بودند) و تسانگ يا وو - سز - تسانگ، نامى براى تبت بوده كه در تواريخ و جغرافياى رسمى پذيرفته شده بود. بعدها اين نام به سز - تسانگ غربى تبديل شد و چينيان امروزى تبت را از اين تركيب مى شناسند. دو ولايت ديگر لهاسا در قلمرو تبت عبارت است از كام واقع در شرق ووتسانگ، و نگارى در شمال غرب تسانگ. تمام سرزمين شمال تسانگ و نگارى معمولا با عنوان چانگ - تان، يا دشت شمالى - ناحيه مرتفع متروكى كه حكومت لهاسا ظاهرا به ندرت در آن مداخله مى كند - شناخته مى شود.

وقتى ميرزا حيدر از اورسانگ به عنوان «قبله» - مركزى براى ابراز ستايش - چينيان و تبتى ها سخن گفته، نتوانسته لهاسا را با وضوح بيشترى مشخص سازد، با وجود اين بعدا در بخش دوم، در رابطه با اورسانگ توضيحات بيشترى ارائه كرده كه نشان مى دهد اورسانگ به غير از لهاسا نمى توانسته براى جاى ديگرى به كار رفته باشد. املاى اين نام از سوى او ناشى از مشكلى است كه در نزد هر فارسى زبان يا ترك زبان آسيايى در تلفظ تركيب ست - مشكلى كه تلفظ ست را به همان اندازه تشديد كرده - وجود دارد. درج «ر» در آخر اسامى خارجى نيز براى نويسندگان فارسى، شيوه اى غير متداول نيست، مانند آمور به جاى آمو، منچور به جاى منچو و غيره. (مقايسه كنيد با برتشنيدر، ٢، صص ٢٤ - ٢٣، ٢٢١ و غيره).

اين كلمه در اينجا دم گير - به طور تحت اللفظى نفس بر يا خفقان آور - است؛ اما ناخوشى اى كه نويسنده به آن اشاره مى كند، كم نفسى و علائم خطرناك ديگرى است كه در ارتفاعات زياد، از رقّت هوا ناشى مى گردد.

(ر. ك: ص ٧٧٨، پى نوشت شماره ٨١٦).

سال ٩٣٩ در ٢٣ ژوئيه ١٥٣٣ پايان مى پذيرد.

املى: املاء (لغت نامه) (م).

ترجمه حدسى و ضمنى ابيات فوق چنين است:

عهد كردى كه وفادار باشى ... نه به جانم جفاكار باشى

گر هزار تير غمزه بيندازى ... نيست ممكن كه خطاكار باشى

تو كه گويى كه اهل وفايى ... خواهم كه نخست بر من وفادار باشى

. العود نامى عربى است و واژه عود ما از آنجاست. هر يك از سه ستاره، آلتى داراى سه سيم، يا چار تاره، يكى از چهار سيم ها (چهار سيمه) ممكن است منشأ گيتار يا سى تار اروپايى بوده باشد؛ اما روشن نيست كه كلمه گيتار از كدام اسم مشتق شده است. هر يك از آلات مذكور مى تواند منشأ گيتار بوده باشد. فرهنگ بادگر) regdab (كلمه كيتاره را منشأ گيتار ذكر مى كند، اما احتمال دارد كه اعراب نام گيتار را (همان طور كه در مورد عود مشهود است) همراه با اسباب آن از ايران گرفته باشند. غچك به گفته فرهنگ مذكور بايستى نوعى ويولن - يا به هر صورت آلتى زهى - بوده باشد.

غچك - غژك: سازيست از مطلقات ذوات الاوتار، و آن داراى كاسه ايست و بر سطح پوست آن كشند و به كمانه در عمل آورند و بر روى آن ده وتر (سيم) بندند. (فرهنگ فارسى معين) (م).

بهلاى: [به احتمال زياد همان بهله است (م)] بهله: بر وزن قهوه، پوستى باشد كه به اندام پنجه دست دوزند و ميرشكاران بر دست كشند و چرغ و باز و شاهين را به دست گيرند. (برهان قاطع) (م).

توماغا: كلاه چرغ و شاهين (فرهنگ سنگلاخ).

احتمالا به معناى شيفتگى است (م).

سوره التحريم: آيه ٨.

توبوا الى الله تو - ٩٢٩. توبوا الى الله توبة - ٩٣٦ (م).

يعنى ١٥٤٦ ميلادى [٩٥٣ (م)] كه مؤلف تاريخ خود را مى نوشت.

استجاع: مصدر باب افتعال از «سجع» به نظم درآوردن، هم قافيه كردن يا شدن. (م).

فاتحه - «گشاينده» يا «آغاز كننده» يعنى گشاينده فصل قرآن. - راس.

,٩٣٤ (م) [١٥٢٨].

سارعان: پيك هاى تندرو، چابارها. (م).

دهم محرم سال ٩٤٠ [دوم اوت ١٥٣٣] (م).

يعنى رشيد سلطان چون پيش عموى ميرزا حيدر رسيده، او را كشته است. (م)

كوكلداش: برادر رضاعى (م).

قتلا فى المحرم - ٩٣٥. در نتيجه انگليسى، ٩٤٠ آورده است.

سوره البقرة: آيه ١٥٦.

در اينجا حديثى را در رابطه با محمد [ص] و دامادش ابو العاص، پى مى گيرد كه ربطى به تاريخ ما ندارد و در ترجمه حذف شده است. داستان مذكور به گفته ميرزا حيدر، از كتاب شيخ سعيد كازرونى، به نام سير النبى، برداشته شده. (ر. ك: sum. tirb euguolatag s’ueir (فهرست ريو در موزه بريتانيا)، ج ٢، برگ a ٦٢١).

ابو العاص براى آزادى اسرا فديه نياورده بود، بلكه خود در جنگ اسير شد و زينب براى رهايى او، گردنبندى را كه در شب عروسى، مادرش به وى هديه كرده بود، به مدينه فرستاد. پيامبر (ص) از ديدن آن گردنبند متأثر شد و به يارانش گفت اگر صلاح مى دانيد او را آزاد كنيد و گردنبند را هم پس بدهيد. آنان چنين كردند و پيامبر از ابو العاص خواست كه به مكه برگردد و زينب را به مدينه بفرستد. ابو العاص چنين كرد و زينب را به مدينه فرستاد و خود در مكه ماند. اندكى قبل از فتح مكه، ابو العاص با سرمايه خود و اموال بعضى از مردم قريش، براى تجارت به شام مى رفت كه هنگام مراجعت مورد تهاجم مسلمانان قرار گرفت اموالش به غنيمت برده شد. خود وى بگريخت و در مدينه به همسرش زينب پناهنده شد. پيامبر (ص) نيز به او پناه داد و اموال

غنيمتى به او مسترد گشت. ابو العاص به مكه بازگشت و اموال مردم را به آنان بازپس داد و آنگاه اسلام آورد.

(ر. ك: كامل - تاريخ بزرگ اسلام و ايران، عز الدين على بن الاثير، ترجمه عباس خليلى، انتشارات علمى، جلد اول از مجلد دوم، ص ١٥١ - ١٤٩؛ تاريخ الطبرى، لابى جعفر محمد بن جرير الطبرى، دار الكتب العلميه، بيروت - لبنان، الطبعة الثالثه، ١٤١١ ه‍، صص ٤٤ - ٤٣ (م).

مترجم انگليسى در ترجمه دچار اشتباه شده و عبارت را چنين ترجمه كرده: چون ميرزا على طغاى از آن شيطان مرجوم فرار نمود، باقى امرا به او پيوستند. مصحح انگليسى نيز با توجه به اين ترجمه، «آن شيطان مرجوم» را، رشيد خان تصور كرده و اين توضيح را بدان افزوده است: (م)

در وهله اول به نظر مى رسد كه اشاره مؤلف به عبد الرشيد خان است؛ اما به عقيده من منظورش محمدى برلاس بوده. على رغم احساسات تلخى كه ميرزا حيدر درباره عبد الرشيد اظهار داشته، مواظب بوده كه به او ناسزا نگويد؛ اما در مورد برلاس، موضوع فرق مى كند و با توجه به اينكه در عبارات بعدى گفته مى شود كه خان با راهنمايى محمدى برلاس فرمانروايى مى كرد، و از او با نام هاى متعددى نام مى برد، لذا محتمل به نظر مى رسد كه او همان شخص باشد كه در اينجا به عنوان «شيطان مرجوم» از او نام برده شده است.

,٨٧٧ (م).

و حكايت؟ ظاهرا و حكايت خوانده مى شود (م).

عنادل: جمع عندليب به معنى هزار دستان (لغت نامه) (م).

اين عبارت بايستى تقريبا زمانى نوشته شده باشد كه به قول ابوالفضل (مورخ اكبر [شاه])، ميرزا حيدر سخت سرگرم موسيقى بوده و توجهى به امور كشمير كه نايب السلطنه آنجا بوده، نداشته است. (ر. ك: ارسكين، تاريخ هند، ص ٣٦٨، و ر. ك: بخش اول مقدمه اين جلد.)

اوروغ (تركى - مغولى): خانواده، دودمان، خويشان، اعقاب. (لغت نامه) (م).

در اين مورد مى توان اظهارات جالبى را در مقدمه، بخش پنجم پيدا كرد.

اين اظهارات تا حدودى پيچيده است در نگاه اول به نظر مى رسد كه منظور مؤلف، گروه بندى قرغيزها و مغول ها به عنوان يك ملت يا قوم بوده است؛ اما كلمه قوم در متن، به معنى «قبيله» يا «ملت» نيست. به گمان من مؤلف آن را در معناى نژادى به كار برده است. جمله چنين ادامه يافت، اگرچه قرغيز هم قومى از مغول است ... ، و به عقيده من منظور مؤلف ايجاد رابطه اى ميان دو مردم بوده كه بيشتر سياسى محسوب مى شده تا نژادى: يعنى اينكه قرغيزها متعلق به مملكت مغول، يا يكى از قبايل تابع خانان مغول بوده اند، در حالى كه اوزبكان ارتباطى با مغول ها نداشته اند. كلمه قوم در فارسى به معناى بسيار وسيعى به كار رفته است. بدبختانه هيچ يك از نسخ خطى تركى مورد استفاده اين ترجمه، شامل اين بخش از تاريخ نيستند.

فوريه ١٥٤٧ [٩٥٢ (م)].

در برگ هاى ٩١ «ر» و «پ» مطالبى در «خاصيت باران نيسان» و ابياتى چند مذكور گشته كه ارتباطى به تاريخ رشيدى ندارد و از يك بيت چنين برمى آيد كه ظاهرا نام يا تخلص شاعر، «رياضى» بوده است. اين دو برگ احتمالا از سوى مستنسخ اضافه شده، اما دستخط برگ ٩١ «ر» با دستخط برگ ٩١ «پ» متفاوت است.

در نسخه نت هم، پس از پايان دفتر اول، تاريخ تولد چهار فرزند (ظاهرا فرزندان مستنسخ) ذكر گرديده كه دو تن از آنها به اسامى خان نه نه در ١٢٣٤ و زهرابگم در ١٢٣٥ و دو نفر ديگر به نام هاى حسن در ١٢٣٧ و قاسم در ١٢٤٠ تولد يافته اند. مستنسخ مذكور گويا شيعه بوده است، زيرا دو مهر در پاى دو برگ آخرى ديده مى شود كه بر روى يكى از آنها كه به شكل بيضى است عبارت «حسين منّى و انا من حسين» و بر روى ديگرى كه شكلى چهارگوش دارد عبارت «محمد قاسم عبيد» نقش بسته است. (م).

بخش دوم

مقدمه

[تاريخ رشيدي]

[بخش دوم]

[مقدمه]

در حضرت خرده (١) بنيان و در خدمت خرد (٢) آيينان، احقر العباد محمد حيدر، المشتهر بين الخلان به ميرزا حيدر ابن محمد حسين گوركان - غفر الله له و لوالديه - (٣) عرضه مي دارد كه دايم در دل مي گشت و هميشه در خاطر مي گذشت كه هرچند كه پايه عزت كبرياي (٤) عظام و اكابر عالي مقام مورخين نه در آن مرتبه رفيع الشان و جليل المكان (٥) است كه به فرق سايي آن، مستعد و مشرف تواند شد، چه شبه خزف ريزه كه در جويبار بي استطاعتي بر ساحل كم بضاعتي از تندباد غرور و امواج جهالت و شرور افتد، در نظر غواصان بحار افضال كه اهداف كمال را به درر (٦) منثوره و لآلي منظومه مكنون داشته باشند، چه قدر و مقدار داشته باشد (٧). ليكن به حكم «الضرورات تبيح المحذورات ١»، وقايع بدايع بعضي از خواقين مغول، چنانكه در صحايف روزگار از ايشان خبري نمانده، در اين بود كه در سواحت خاطر خلايق نيز اثر نماند (٨). نظم (٩):

__________

(١). نت: خورده.

(٢). نت: خورده.

(٣). نگ: غفر ... لوالديه.

(٤). نت: كبراي.

(٥). نگ: - رفيع ... المكان.

(٦). نت: درر منثور و منظوم.

(٧). نت: باشند.

(٨). نت: نمايد.

(٩). نت: - نظم.

مناز اي بت چين كه چين هم نماندمدار جهان اين چنين هم نماند

شتربان ويرانه خفت ار بميردسلاطين مسفد نشين هم نماند

نه جم ماند اينجا نه نقش نگينش كه نقش نگين بر نگين هم نماند

همين ناله مانده (١) مسكين حسين رااز آن روز ترسم كه اين هم نماند بناء علي هذا به آنچه در وسع وقت گنجايش (گ ٩٢ ر) داشته باشد، از احوال خواقين مغول آنچه معتمد به باشد، شرحي كرده شود و در تاليف آن تلفيقي (٢) نموده آيد چه در سو الف ايام، مورخين كرام، تواليف (٣) مبسوطه مفتوحه (٤) مي پرداخته اند و از تواليف سوالف (٥)، تاليفات مي ساخته، آنچه از ممكن غيب به مسكن شهادت روي نمودي، الحاق آن مي كرده اند.

و (٦) در وقت آباداني مغولستان، اهل افضال و مردم صاحب كمال بسيار بوده اند و يحتمل تواريخ و تواليف پرداخته باشند. اكنون زياده از صد سال باشد كه از آن مردم، نه اثر مانده و نه از تواليف شان خبر، بلكه از آن همه بلاد و آباداني در بعضي جا به غير برج و باروي (٧) ويراني، اثر نمانده و در بعضي شهرها اندك اثري از خوانق و مدارس و مساجد و پيش طاق و منار (٨) كه اساس آن به سنگ بوده باقي مانده الا ما شاء الله، بيت (٩):

ز مردم نمانده در آنجا اثرز آثارشان كس ندارد خبر چون آباداني هيچ نمانده و مدتهاي مديد متمادي (١٠) گشته و تمامي خلايق مغول اهل اخيبه (١١) ٢ شده اند كه از فضل و كمال در ميان مردم اثر نمانده، بلكه نام فضل و كمال از حواشي خاطر خلايق محو گشته و ذات فضل و كمال سردفتر خيل فراموشان شده، ع: از فضل و كمال، خود نمانده نامي. علي الخصوص بعد از اسلام (١٢) مغول كه بيشتر

__________

(١). نت: ماند اين مسكين.

(٢). نت: تحقيقي.

(٣). نت: - ايام ... كرام، تواليف.

(٤). منكوچه.

(٥). نت: سواليف.

(٦). نگ: - در اين بود كه در ... مي كرده اند.

(٧). نت: بازون.

(٨). نت: مبارك اساس.

(٩). نت، نگ: - بيت.

(١٠). نت: بتمادي.

(١١). نت: اجنبيه.

(١٢). سلام.

كه (١) ٣ از انعدام آبادانيست، (٢) تاريخ موجز نيست و افاضل (٣) ماوراء النهر و خراسان و عراق آنچه در تاريخ ها كه براي ملوك عهد خود پرداخته اند، اگر شوق كلام ايشان مقيد به احوال خواقين مغول بوده، آن مقدار كه سوق كلام مرتب شود ايراد كرده اند و آنچه خارج حكايت ايشان بوده به آن متلفت نشده اند. از جمله مجمع التواريخ (٤) خواجه رشيد الدين فضل الله و تاريخ گزيده (٥) خواجه حمد الله ٤ مستوفي و ظفرنامه (٦) مولانا شرف الدين علي يزدي و تاريخ منظوم (٧) مولانا عبد الرزاق و اولوس اربعه ٥ (٨) ميرزا الوغ بيگ (٩٢ پ) و غيره، در هر كدامي از احوال خواقين مغول جسته جسته هست و از آنها به ترتيب ٦ چيزي معلوم نمي شود و اين كمينه احقر ٧ العباد را ٨ در صغر سن جوش آن مي بود كه بر احوال متقدمين مطلع گردد و در آن ايام از امرا و اعيان مغول، مردم مسن بودند كه سنين عمر ايشان از صد زياده و (٩) كم بوده. پدرم - انار الله برهانه - بيت: (١٠)

پدر كز من روانش باد پر نورمرا پيرانه پندي داد مشهور و عمان من - تغمدهم الله بغفرانه ٩ - نيز از پدر و ثقات روات، ترتيب احوال خوانين را تقرير مي نمودند و اكنون (١١) مدتها شده است كه از آن مردم كسي باقي نمانده. به خاطر فاطر چنان مي رسد كه بعد اسلام مغول، آنچه در تواريخ باشد و آنچه از ثقات روات استماع افتاده باشد به آن منضم ساخته، آنچه اين كمينه را معاينه شده باشد به آن الحاق كرده شود، ان شاء الله (١٢) العزيز. (١٣) اما از غايت بي بضاعتي و نهايت بي استطاعتي، در خود درنيافتم كه اين امر خطير را كما ينبغي به تقديم توانيم (١٤) رسانيد. پس بنابر امتحان خواستم كه واقعات كه راي العين است در قلم آورم، رباعي: (١٥)

__________

(١). نت: مشتركه.

(٢). نت: آباداني اين است.

(٣). نگ: مغول تاريخ ايشان نوشته شده اما افاضل.

(٤). نت: تاريخ گزيده و از خواجه احمد الله / نگ: حميد الله.

(٥). نت: اربع.

(٦). نت: از نهايت ترتيب.

(٧). نت: افقر.

(٨). نگ: - احقر العباد را.

(٩). نت: - و.

(١٠). نت: - بيت.

(١١). نگ: كم بوده اما پدر و عموهايم نتوانستند بر اساس گفته هاي پدرانشان و منابع مطمين، تاريخ خاقان ها را بنويسند و اكنون.

(١٢). نب: - الله.

(١٣). نگ: - العزيز.

(١٤). نت: توانم.

(١٥). نت: نظم.

ما را تو ببين كه مبتلا كرده (١) فلك درمانده به صد رنج و بلا كرده فلك

من عرض كنم با تو اگر گوش كني بنگر كه به حال من چه ها كرده (٢) فلك چون (٣) در ضمن آن في الجمله اصل مقصود كه تاريخ خواقين مغول است، چيزي مسطور مي گردد زيرا كه اكثر واقعات اين كمينه وابسته به آن است. چون اين نسخه - بعنايه الله تعالى - به اتمام رسد و صاحب نظران به انظار مرحمت و اعيان مكرمت مشرف گردانند و ذيل عفو و خلعت قبول را پوشند و پوشانند، خاطر را اطمينان و دل را انشراحي (٤) حاصل آيد، (٥) آنگاه رجوع به تسويد «تاريخ اصل» (٦) كرده شود. ان شاء (٧) الله المستعان. (٨)

__________

(١). نت: كرد.

(٢). نت: كرد.

(٣). نت: چه.

(٤). نت: + و.

(٥). نگ: - رباعي ... آيد.

(٦). نگ: + خاقان هاي مغول.

(٧). نب: - ان شاء.

(٨). نگ: + فصل اول.

پي نوشتها

پي نوشتها

(١). ناچاري نارواها را روايي بخشد (امثال و حكم، علامه دهخدا، ج ١) (م).

(٢). اخيبه: جمع خباء: خيمه ها، خرگاه ها. (لغت نامه) (م).

(٣). در نسخه نب چنين خوانده مي شود و جمله نامفهوم است. در نسخه نگ، جمله مذكور حذف گرديده. (م).

(٤). نام اصلي اين اثر، جامع التواريخ مي باشد كه تاريخ عمومي جهان است از قديمترين زمان ها تا ٧٠٠ هجري و در مورد مغول ها، روايت ويژه اي دارد. (ر. ك: دكتر ريو، فهرست نسخ خطي فارسي در موزه بريتانيا، ١، ص ٧٤).

(٥). تاريخي عمومي از قديمترين زمان ها تا ٧٣٠ هجري، اثر حمد الله مستوفي قزويني (ريو، ١، ص ٨٠).

(٦). تاريخ تيمور.

(٧). نام اصلي آن، مطلع السعدين و مجمع البحرين است، اثر عبد الرزاق بن اسحاق سمرقندي - («منظوم» در اينجا به معني «مدون و مرتب» است) (ريو، ١، ص b ١٨١ (.

(٨). تاريخ چنگيز خان، نياكان و احفاد اوست تا زمان تيمور.

(٩). خداوند ايشان را غرق رحمت كناد. (م).

آغاز دفتر ثاني از تاريخ رشيدي كه آنچه بعد از سئه تسعمايه به تفاريق در الوس مغول و اوزبك و چغتاي واقع شده

آغاز دفتر ثاني

از تاريخ رشيدي كه آنچه بعد از سئه تسعمايه ١ (١) به تفاريق در الوس مغول و اوزبك و چغتاي واقع شده (٢)

در ايام تولد اين كمينه كه سنه خمس و تسعمايه ٢ بوده، فضلاي عصر، شه شرق و (٣) نور چشم شاه ٣ تاريخ يافته اند، دولت خواقين مغول نسبت به (٤) ايام سابقه روي (٩٣ ر) در تزايد داشته زيرا كه اين زمان ناگه بلاد مغولستان كه عبارت از قراختاي ٤ است (٥) منعدم گشته، تا زمان جلوس سلطان يونس خان به شهر و آباداني كه غالبا در شهور (٦) سنه تسع و ثمانين و ثمانمايه بوده است، اكثر مغول هرگز صاحب قريه نبوده، بلكه روي آباداني را نديده بودند (٧). مصراع (٨): گروهي مثال سبوع جبال. شرح آنكه ولايت شاش مع زوايد در تحت ضبط مغول درآمده و تمامي صحراي مغولستان و مفازات آن مضبوط گشته، تطويل دارد و - ان شاء الله تعالى - كه در (٩) «تاريخ اصل» مشروح خواهد شد. بالجمله بعد از تاريخ مذكور تا اوايل سنه ثمان و تسعمايه، ٥ احوال الوس مغول بر نهج رفاهيت مي بوده. تفصيل اين مجمل آن است كه (١٠) والد بنده كه محمد حسين گوركان ابن محمد حيدر (١١) گوركان ابن امير كبير، صاحب السيف و السرير، امير (١٢)

__________

(١). نگ: - بعد از سنه تسعمايه.

(٢). نت: شد.

(٣). نگ: - فضلاي عصر شه شرق و.

(٤). نت: - به.

(٥). نب: - است.

(٦). نگ: آغاز.

(٧). نت: بوده اند.

(٨). نت: بيت / نگ: - مصراع.

(٩). نت: - در.

(١٠). نگ: - بالجمله بعد از ... است كه.

(١١). نت: - حيدر.

(١٢). نگ: - امير.

سيد علي (١) ابن امير سيد احمد ابن امير صاحب القسير ٦، سالك مسالك حرمين، الموفق بعنايه الله، المويد بنصر الله، (٢) خداداد ابن امير بولاجي است - انار الله برهانهم - (٣) اين امير بولاجي اسلام آورده و سواد الوجه في الدارين كفر را به نور سيماهمْ في وجوههمْ منْ اثر السجود ٧ مبدل (٤) گردانيده بوده (٥) است.

بعد ما كه پدرم به شرف ملازمت خان اعظم، مالك رقاب الامم، الموفق بالعدل و الاحسان، (٦) سلطان محمود خان ابن سلطان (٧) يونس خان ابن اويس خان ابن شير علي اوغلان ابن محمد خان ابن خضر خواجه خان ابن توغلقتمور خان - انار الله برهانهم - مشرف شد (٨) و اين توغلقتمور خان دولتمند، (٩) تيرگي شام كفر را در ديار مشرق به صبح طليعه اسلام منور گردانيد، بيشتر از «تاريخ اصل» حكايت عجوبگي هدايت اين خان سعادتمند است - نور الله مرقده (١٠) - سلطان محمود خان، پدرم را لازال دولته (١١) به (١٢) انواع ملاطفت و صفوف عاطفت مخصوص گردانيده است و شرح اين در «تاريخ اصل» مشروح گردد، ان شاء الله العزيز، (١٣) مع هذا العواطف به تشريف فاخره گوركاني مشرف ساخته كه مسمات به خوب نگار خانيم است و به سال از خان مذكور بزرگتر است، (١٤) تفويض فرموده (٩٣ پ). اين نسبت غالبا در شهور سنه تسع و تسعين و ثمانمايه ٨ بود كه در شاش (١٥) بعد از اين نسبت، ولايت او سروشنه (١٦) كه مشهور به اوراتپه است، مع آنچه از اطراف كه در حيطه تصرف تواند آورد، (١٧) مفوض، گردانيده (١٨) رخصت فرموده اند. در ولايت مذكور در مدت نه سال به ايالت اشتغال (١٩) نموده اند. در اين مدت واقعات كثيره روي نمود و بعد ما كه از ايالت ايشان شش سال ٩ گذشته، اين كمينه تولد نموده ام.

__________

(١). نگ: + گوركان.

(٢). نگ: - صاحب القسير ... بنصر الله.

(٣). نگ: - انار الله برهانهم.

(٤). نگ: نور ايمان مبدل.

(٥). نت: - بوده.

(٦). نت: - خان اعظم ... و الاحسان.

(٧). نگ: - سلطان.

(٨). نب، نت: - مشرف شد.

(٩). نگ: - انار الله ... دولتمند.

(١٠). نگ: - بيشتر از تاريخ اصل ... مرقده.

(١١). نب: دوحه.

(١٢). نگ: - لازال دولته به.

(١٣). نت: تعالى / نگ: - ان شاء الله العزيز.

(١٤). نگ: - و به سال ... است.

(١٥). نت: ستاش.

(١٦). نت: او سر او شنه / نگ: اشتر اوشنه.

(١٧). نت: + و.

(١٨). نت: گردانيد.

(١٩). نت: استقبال.

بر بصاير ارباب بصيرت مخفي نماند كه گزارش اين واقعات منسخ نمي شود مادام كه بر سبيل اجمال از احوال سلاطين آن عصر كه هر كدام در كجا بوده اند مسطور نگردد.

بالجمله در مدت مذكور در ولايت فرغانه (١) كه دار الملك او اندجان است، بعد از وفات ميرزا عمر شيخ گوركان ابن سلطان ابو سعيد گوركان، در ميان دو فرزند خلف ميرزا عمر شيخ كه ظهير الدين محمد بابر پادشاه غازي و ميرزا جهانگيراند، ١٠ با وجود صغر سن، از جهت مخالفت امرا، مكاوحت دايم و مقاتلت قايم مي بود و ظفر و هزيمت بسيار واقع مي شد. بعضي از اواخر آن وقايع در اين مختصر مسطور خواهد شد.

و در ولايت سمرقند و بخارا ميان بايسنقر ميرزا و سلطان علي ميرزا كه پسران سلطان محمود گوركان ابن سلطان ابو سعيد گوركان اند و شاهي بيگ خان ابن شاه بداغ سلطان ابن (٢) ابو الخير خان كه در عصر خودش در تخت جوجي ١١ از او كلانتر مي نبود، در ميان اين سه كس، كش و فرخش (٣) ١٢ بي حد گذشته. در اواخر اين وقايع نيز مسطور خواهد شد.

و در خراسان سلطان حسين ميرزا ١٣ در كمال استقامت و عظمت، مستقر سرير سلطنت بوده، گاهي ميان فرزندان و پدر بزرگوار، غبار وحشت بر (٤) مي خاست، (٥) اما آن را ميرزا به وفور كياست جهان آراي و اشعه تيغ ظلمت زداي، فرو مي نشاند.

و در عراق بعد از فوت يعقوب ابن اوزن حسن، ١٤ از جهت صغر سن سلاطين، كار سلطنت مختل مانده بود و شاه اسماعيل كه مظهر آثار قهر و (٦) وجود او در مزاج عالم زهر بود خروج كرده از دودمان (٩٤ ر) آن سلاطين دود از دمار برآورده بود. مهمات ملك و ملت و دين و دولت آن ممالك (٧) تمام و كمال در زواياي خمول و انحطاط فرو رفته بود.

و در دشت قپچاق (٨) و الوس جوجي خان، برندوق خان ١٥ بوده، تمامي سلاطين جوجي (٩) نژاد، سر بر خط فرمان او داشتند و جمعيت ايشان به كثرت اقطار امطار، مساوات مي جست. و وقايعي كه ميان ايشان و مغول واقع گشته، مسطور خواهد شد.

__________

(١). نت: ترغانه.

(٢). نت: - ابن.

(٣). نت: فروخش.

(٤). نب: - بر.

(٥). نت: برخاست.

(٦). نگ: - مظهر آثار قهر و.

(٧). نب: - دود از دمار ... ممالك.

(٨). نت: قيحاكي.

(٩). نت: الوس جوجي خان بوده براندوق عالي سلطان جوجي.

ذكر خانيت يونس خان و احوال او و تعداد فرزندانش بر سبيل اجمال

و در شاش كه به تاشكند مشهور است، سلطان محمود خان بود. (١) تا احوال يونس خان كه پدر سلطان محمود خان است، مجملا تقرير نيابد، سخن از ترتيب مي ماند زيرا كه در اكثر محل (٢) آن حكايت، موقوف عليه افتاده (٣) است، (٤) مجمل آن اين است. (٥)

ذكر خانيت يونس خان و احوال او و تعداد فرزندانش بر سبيل اجمال (٦)

سلطان يونس خان، سرآمد و فريد (٧) خانان جغتاي نژاد (٨) است و در بسياري از امور پيش از وي در دودمان وي مثل وي نبوده، از جمله پيش از وي خانان جغتاي نژاد را سنين عمر از چهل نگذشته بلكه اكثر ايشان به چهل نرسيده اند و اين خان دولتمند هفتاد و چهار سال عمر يافته و در اواخر حيات، تايب و سالك شده و نسبت ارادت خود را به حضرت ارشاد پناهي، هدايت دستگاهي، مقرب حضرت (٩) اله، (١٠) ناصر الدين خواجه عبيد الله - نور الله مرقده (١١) و نور ضريحه - (١٢) در اين تاريخ هرجا كه حضرت ايشان مذكور شود، مقصود حضرت خواجه اند، درست ساخته بود و ربقه ارادت خود را در سلك خدام آستان ملايك آشيان (١٣) آن حضرت منسلك گردانيده بود و ديگر بسياري از مشايخ روزگار را دريافته و به صحبت ايشان رسيده بود و ذات خجسته صفات او به انواع فضايل آراسته بود، چنانكه قرايت قرآن و سواد روان (١٤) و طبع موزون خوش و محاوره دلكش و دريافت معما و خط و تصوير و بعضي ديگر از حرفه ها كه طبع سليم را درافتد، از ساز (١٥) و اغاني بغايه مضبوط داشته (١٦) و مدت دوازده سال در صحبت مولانا شرف الدين علي يزدي بوده و شاگردي ايشان مي كرد و مسافرت و غربت بسيار كشيده، شرح غربت (٩٤ پ) و سبب اكتساب فضايل و تصرف ايشان در ممالك، در «تاريخ اصل» مشروح خواهد شد، ان شاء الله تعالى. و به محاسن اخلاق حميده آراسته و به

__________

(١). نت: + و.

(٢). نت: محمل.

(٣). نت: افتاد.

(٤). نگ: + فصل دوم.

(٥). نگ: - مجمل ... است.

(٦). نگ: - بر سبيل اجمال.

(٧). نگ: - و فريد.

(٨). نگ: - نژاد.

(٩). نت: + سلطان.

(١٠). نگ: - هدايت ... حضرت اله.

(١١). نت: در قدوه.

(١٢). نگ: - نور الله ... ضريحه.

(١٣). نت: ايشان / نگ: سلك ... آشيان.

(١٤). نگ: - و سواد روان.

(١٥). نت: ارسا.

(١٦). نگ: - از ساز ... داشته.

مكارم صفات (١) پسنديده پيراسته بود. مع هذا الافضال و الكمال، به وفور كياست و غايت فراست و به متانت (٢) راي و عقل جهانگيري و جهانباني (٣) و نهايت شجاعت و پهلواني، بي نظير بوده، علي الخصوص در تيراندازي بي همتا. بالجمله در دودمان او مثل او (٤) ديگري نبود - انار الله برهانه و نور مرقده - و حضرت (٥) خان را هفت فرزند بود:

اول ايشان، مهرنگار خانيم، ايشان را به سلطان احمد ميرزا نسبت فرموده بودند. از ايشان فرزندي نمانده؛ دوم ايشان، قوتلق (٦) نگار خانيم، ايشان را به عمر شيخ ميرزا تفويض فرموده بودند، از ايشان دو فرزند ماندند، يكي خانزاده بيگم كه اين زمان در تخت (٧) عفت و محب عصمت (٨) معتصم اند؛ ديگر بابر پادشاه است كه عالم از فيضان همت و اجتهاد او مستفيدند و در «تاريخ اصل» به شرح آمده (٩)، در اين «مختصر» آنچه به سوق كلام متعلق باشد، خواهد آمد؛

سيوم ايشان، خوب نگار خانيم، ايشان را به والد فقير نسبت نمودند. سابقا مذكور شد؛

چهارم ايشان، سلطان محمود خانند، مجمل احوال ايشان مسطور خواهد شد.

پنجم ايشان، سلطان احمد خان كه مشهور به الاچه خان است، اين نيز بر سبيل اجمال خواهد آمد.

ششم ايشان، سلطان نگار خانيم، ايشان را به ميرزا سلطان محمود (١٠) ابن سلطان ابو سعيد داده اند و ايشان را يك فرزند است كه به ميرزا خان مشهور است و پسرش سليمان شاه (١١) ميرزا در بدخشان امروز پادشاه هست.

هفتم ايشان، دولت سلطان خانيم، در ويراني تاشكند با تيمور سلطان ابن شاهي بيگ خان افتاده، (١٢) احوال او به شرح خواهد آمد. (١٣)

__________

(١). نگ: - خجسته صفات او ... صفات.

(٢). نت: + و.

(٣). نگ: - تعالى و به محاسن ... جهانباني.

(٤). نت: - او.

(٥). نگ: - انار ... و حضرت.

(٦). نت: قويلق.

(٧). نت: - تخت.

(٨). نگ: - و محب عصمت.

(٩). نت: آمد و.

(١٠). نت: + و.

(١١). نگ: - شاه.

(١٢). نت: + و.

(١٣). نگ: + فصل سوم.

ذكر خاتمه كار يونس خان و تعداد فرزندان و پادشاهت سلطان محمودخان و سبب اختلال كار او بر سبيل اجمال

ذكر خاتمه كار يونس خان و تعداد فرزندان و پادشاهت سلطان محمودخان و سبب اختلال كار او بر سبيل اجمال

در اوايل خانيت سلطان يونس خان (٩٥ ر) تمامي مغول بر (١) عادت سابق در مغولستان مي بودند و از شهر و آباداني بغايت مجتنب و گريزان، و ساير الناس مغول را از مسلماني جز نامي نبود، بلكه آن نام نيز نبود و در جميع (٢) ولايات مثل ساير كفره (٣) برده مي ساختند و مي فروختند. چون خان به دولت پابوس حضرت ايشان رسيدند (٤) حضرت ايشان به سلاطين اسلام خطوط ارسال داشتند كه ما سلطان يونس خان را ديديم. (٥) قومي كه پادشاه ايشان چنين كس مسلمان بوده باشد، برده ساختن آن قوم روا نيست.

بعد از آن تاريخ ديگر در تمام بلاد اسلام كس برده مغولي نخريد و نفروخت. مقصود آنكه مغول اين نوع قومي بوده اند. (٦) خان همت برگماشت كه تا اين قوم ولايت گيرد، شهر نشين نشوند (٧)، هرگز مسلماني صورت نبندد. بناء علي هذا، مساعي جميله به ظهور رسانيد تا آنچه مي خواست ميسر شد. در خلال اين احوال كه خان، مغول را به تاشكند مي آورد، جمعي (٨) كه بغايت كاره ١٦ بودند، سلطان احمد خان كه پسر خرد (٩) خان است، گرفته گريخته در مغولستان ماندند. خان با پسر كلانتر، سلطان محمود خان و باقي الوس مغول به تاشكند آمدند. شرح خصوصيات اين واقعات تطويل دارد. در اين «مختصر» ايراد آن اصل مقصود را محجوب مي گرداند و در «تاريخ اصل» - ان شاء الله تعالى (١٠) - مشروح خواهد شد. چون سلطان يونس خان، داعي ارجعي را لبيك گفت جان (١١) را به ملك سبحان (١٢) و ملك را به سلطان محمود خان سپرد (١٣) - نور ضريحه (١٤) - به رسمي كه مرسوم مغول بوده، سلطان محمود خان را بر تخت خاني و مسند جهانباني متمكن گردانيدند. چنانكه رسم اهل ميراث مي باشد كه آنچه از پدر باقي ماند آن را قدر و قيمت

__________

(١). نت: در.

(٢). نت: جمعيت.

(٣). نت: كفر. تاريخ رشيدي متن ٢٤٤ ذكر خاتمه كار يونس خان و تعداد فرزندان و پادشاهت سلطان محمود خان و سبب اختلال كار او بر سبيل اجمال ..... ص: ٢٤٤

(٤). نت: - حضرت ايشان رسيدند.

(٥). نت: كه با يونس خان سلطان را ديديم.

(٦). نت: مغولي اين نوع مي بوده اند.

(٧). نت: شوند.

(٨). نت: جميعي.

(٩). نب: خورد.

(١٠). نگ: - تعالى.

(١١). نت: خان.

(١٢). نت: سبحانه.

(١٣). نت: سپردند.

(١٤). نت: صريحه / نگ: - نور ضريحه.

نمي دانند، خان را از جهت استخفاف (١) امراء بزرگ كه از خان كلان مانده بودند، شكست هاي بزرگ روي نمود. از ركاكت راي اراذلي (٢) كه صاحب راي خان بودند، جمع دوستان (٣) قديمي مغلوب (٩٥ پ) و دشمنان قديمي كه خود را دوست جديدي نام مي نهادند غالب گشتند. به آن مثابه (٤) كه از دفع آن، بلكه از (٥) نگهداشت ملك (٦) خود عاجز ماندند. چون به مسامع عليه الاچه خان رسيد، با آنكه در حدود و حواشي مغولستان كه در حيز تصرف او بود، اهل فتنه و فساد بودند، آنچه (٧) توانست تدارك ايشان نمود. به جاي خود، بزرگترين پسران او كه منصور خان بود، نصب فرموده متوجه ملازمت برادر بزرگوار شد. در سنه سبع و تسعمايه (٨) ١٧، مهر سپهر خلافت و بدر منير جلالت، در برج شرف قران سعدين كردند. از آن گره دل خاكي مخالفان در اهتزاز افتاد. قبل از تشريف آوردن خان خرد (٩)، به يك و نيم سال (١٠) والده اين كمينه از دار الفرار به (١١) دار القرار رحلت نمود و ايشان را شش فرزند بود. دو از ايشان در ايام رضاع درگذشته بودند. چهار فرزند بعد از ايشان ماند. احوال هر كدامي علي حده خواهد آمد.

يكي از نوادر واقعات كمينه، اين است كه در اواسط ايام رضاع بواسير قوي طاري شده است، چنانكه اطبا از معالجه دست اميد كشيدند. والدين را قبل از اين كمينه چار فرزند عاجزه (١٢) شده بوده است. بسي نيازمندي ها به مزارات و اعزه آن عصر نموده از حضرت واهب بي منت، جلت عظمته، پسري مسيلت مي نموده اند. بعد از خواهش و آرزومندي (١٣) بسيار، اين كمينه در وجود آمده، از اين جهت تعلق خاطر والدين از حد متجاوز بوده. چون شدت مرض از حد گذشته، به هر جا كه اميدي مي داشته اند، التجا برده اند تا آنكه التماس تشريف قدوم حضرت مولانا مخدومنا (١٤)، سيدنا (١٥) مولانا محمد

__________

(١). نت: استحقاق.

(٢). نب: ارازل / نت: ازازل.

(٣). نت: قيمت نمي دانند خان امراي بزرگ را كه از خان كلان مانده بودند بر كنار نمود و به جاي آنان افراد كوته فكر و فرومايه را قرار داد. بدين ترتيب جمع دوستان.

(٤). نت: مشابهه.

(٥). نت: در.

(٦). نت: بلكه.

(٧). نت: بودند به آن جمله.

(٨). نت: + بود.

(٩). نب، نت: خورد / نگ: - مهر سپهر خلافت ... خرد.

(١٠). نگ: + قبل از ملاقات دوخان.

(١١). نت: - دار الفرار به.

(١٢). نت: عاجز.

(١٣). نت: مي نموده اند نقد از خوانيش آرزومندي.

(١٤). نب: مخدومناه.

(١٥). نگ: - حضرت مولانا مخدومنا سيدنا.

قاضي كرده اند كه (١) يكي از اعاظم اصحاب حضرت ايشانند و امروز سلسله حضرت ايشان - قدس سره - كه خلايق اكثر به دولت ارادت آن سلسله عليه مشرف اند، به واسطه حضرت مولانا و اصحاب ايشانند. حضرت مولانا به مقتضاي كرم ذاتي، تشريف قدوم ارزاني فرمودند و اين كمينه را (٩٦ ر) در نظر مسيحا (٢) ١٨ اثرشان كه آورده اند، بسي متامل شده اند. بعد از بيرون آمدن گفتند كه اگر مي دانستيم (٣) كه فرزند ميرزا اين حال دارد، نمي آمديم (٤). چيزي از مداوا نفرمودند، مگر في الجمله پرهيزي و متوجه مي بودند كه سحري يكي از خادمان خود را پيش والدين فرستاده فرموده اند كه رفته از ميرزا و خانيم بشارت طلبيد كه حق - سبحانه و تعالى - فرزند ايشان را از داروخانه الهي شربت صحت و غذاي حيات بخشيد.

چون اين بشارت به والدين رسيد، هر دو در همان سحر، به در معبد ايشان رسيده نيازمندي ها نمودند. در همان روز آثار صحت ظاهر شده و الي يومنا هذا ديگر هرگز (٥) مرض بواسير عود نكرد. مخفي نماند كه در اين امر دو كرامت ظاهر است، يكي صحت بي مداوا و ديگر عود ناكردن بواسير هم از جمله كرامات جليه است، چه مرض بواسير شريك عمر (٦) مي باشد. از آن تاريخ حضرت مولانا تا آخر حيات اين كمينه را در حجر عنايت و در كنف تربيت خود ظاهرا و باطنا مي داشتند. شرح هر كدامي ١٩ در محل خود خواهد آمد.

اما چون بعد از اين واقعه، والده وديعت حيات را به خازن آخرت سپردند، استيلاي شاهي بيگ خان در سمرقند و بخارا به واسطه امداد بي موقع سلطان محمود خان و شكست سلاطين تيموريه علي الخصوص بابر پادشاه كه خواهرزاده و به مثابه فرزند بود، واقع شد. ديگر شاهي بيگ خان دم اطاعت و دوستي را به دمدمه غرور و طغيان مقابله فرموده، طبل مخالفت را آشكارا زدن گرفت.

__________

(١). نت: - كه.

(٢). نت: اصحاب حضرت ايشانند به طوري كه امروزه نيز خاندان او مريدان زيادي دارند. حضرت مولانا چون اين كمينه را در نظر مسيحا.

(٣). نت: مي دانستم.

(٤). نت: نمي آمدم.

(٥). نت: مركز.

(٦). نت: امر.

در خلال اين احوال هم از بي حزمي (١) خان، سلطان احمد تنبل (٢) كه يكي از ملازمان عمر شيخ ميرزا مي بود، اگرچه اصل آن از امراء مغول است و سرفتنه اندجان بود، استيلا يافته بود و بر همه جانب سهام مخالفت را بر هدف سلطنت مي انداخت، براي دفع او، هر دو خان رفته بودند و در تاشكند، سلطان محمود خان پسر خود محمد سلطان را به لشكر جرار در مقابله اعداي غدار گذاشته بود و پدرم را نيز در مقابله (٩٦ پ) شاهي بيگ خان در اوراتپه بازداشته و تصور داشتند كه از ميان اين دو لشكر نخواهد گذشت و حال آنكه اين امر را غنيمت شمرد و گفت هرگز اين دو خان را به اين قلت نخواهم يافت.

از سمرقند به ايلغار متوجه فرغانه شد و درگذارش راه بر سر اوراتپه رسيد و اين مردم پنداشته كه براي محاصره مي آيد، بر ضبط كار خود مشغول شدند (٣). به وقت عصر در نزديك شهر نزول فرمودند، بعد از آنكه نير اعظم، انوار معظم را از عالم برداشت و در چشم خلايق سياهي شب را بگماشت، كوچ كرده (٤) به سرعت هر چه تمامتر متوجه شد.

تا مردم قلعه تحقيق نمايند كه كجا رفت، وي فرسنگ ها رفته بود. چون محقق شد كه به طرف فرغانه رفت، پي در پي مخبران فرستادند كه از آمدن او خان را آگاهي (٥) دهند. مخبر و مخالف هر دو معا رسيدند و لشكر تاشكند و اوراتپه را خود فرصت حركت نشده، به خانان قريب پانزده هزار كس همراه بود، چه سبب آن بود كه در سال اول بر سر تنبل (٦) رفته بودند و (٧) آن را (٨) نيك در هم ماليده و او را قوت و شوكت نمانده بود و تحقيق داشتند كه در اين مرتبه فرار را برقرار اختيار خواهد نمود. بابر پادشاه را همراه برده بودند كه بعد از فرار (٩) او پادشاه را در تخت پدر نشانند و بازگردند.

و خانان هنوز به اندجان نرسيده بودند و اخسي يكي از قلاع با استحكام آن ولايت است و در آنجا برادر تنبل، شيخ بايزيد، آن قلعه را محكم ساخته بود و (١٠) سخن اطاعت مي گفت. بنابراين نزديك آن قلعه توقف نموده بودند كه شاهي بيگ خان رسيد، با سي

__________

(١). نت: جرمي.

(٢). نگ: تمبل.

(٣). نت: مشغولند.

(٤). نب: - از عالم برداشت ... كرده.

(٥). نبت: خبري.

(٦). نگ: تمبل.

(٧). نت: - و.

(٨). نت: + كه.

(٩). نت: قرار.

(١٠). نب: - و.

هزار مرد مكمل، سلاطين او مثل كوجوم سلطان و سيونجك سلطان و جاني بيگ سلطان و غيرهم، همان مقرار فرصت شد كه صف آراستند، از هر جانب اندك كر و فري شد.

چون سردار لشكر مخالف بسيار و عدد ايشان ناهنجار بود، هزيمت به خانان افتاد. ع (١) مصراع (م): مبادا دردمندي را شكستي بر شكست افتد. (٢) اسبان خانان از كار افتاده، هر دو دستگير شدند و بابر به جانب كوه هاي جنوبي (٩٧ ر) فرغانه بدر رفت. شاهي بيگ خان بزرگي نمود و خانان را بعد از تصرف تاشكند، منت بر ايشان نهاده گذاشت، يعني به امداد و معاونت شما استيلا يافتم و شما را گرفتم و نكشتم و گذاشتم.

و در اين محل حكايت آن عملدار (٣) به خاطر مي رسد كه عملداري (٤) را حاكمي مصادره نمود، به حدي كه مقضي به شكنجه و انواع عقوبت شد. خواجه كريم النفس را رحم آمد، وي را از دست محصلان به مقدار مصادره خريد و به خانه برد و انواع عاطفت را به حال او مرعي داشت. روزي عملدار با پسر نشسته با هم راز دل مي گفتند. خواجه در پس ديوار گوش مي كشيد. پسر با پدر مي گويد كه اين بر و احسان خواجه به كدام خدمات لايقه رابقه (٥) مقابله توانيم كرد؟ (٦) عملدار (٧) گفت: بعد از آن كه باز به سر عمل رويم، سهل خواهد بود. پسر گفت، چنين بر و احسان عظيم را مقابله كردن چگونه سهل باشد؟ گفت چون به ما باز تفويض عمل كنند، به خواجه تحميل ما لا يطاق كنيم و به مصادره عظيم به دست محصلان لييم بسپاريم. چون كارد به استخوان رسد و كار به جان آيد، آنچه داشته باشد بگيريم (٨) و براي باقي منت بر جان او نهاده خلاص سازيم.

بالجمله چون خبر گرفتاري خانان به تاشكند رسيد، سلطان محمد سلطان آنچه توانست از اهل و عيال و الوس مغول (٩) برداشت و به مغولستان بدر رفت. پدر و عم نيز متعاقب آن مردم، آنچه از او با ٢٠ را توانستند (١٠) همراه ساختند و رفتند.

و در حين (١١) گرفتاري خانان، شاهي بيگ خان گفت كه الي غايت التماس يك نسبت

__________

(١). نت: - ع.

(٢). نت: + ع.

(٣). نب: علمدار.

(٤). نب: علمداري.

(٥). نت: لايق را.

(٦). نت: + و.

(٧). نب: علمدار.

(٨). نب: بگيرم.

(٩). نب: مغل.

(١٠). نب: نوشتند.

(١١). نت: چنين.

مي كرديم و مبذول نمي شد، اكنون به كفارت آن سه نسبت مي بايد كرد. خواهر خردترين خان كه مسمات به دولت سلطان خانيم بود كه سابقا در تعداد فرزندان يونس خان مذكور شده است، با (١) تيمور سلطان كه پسر او بود، ٢١ عقد نكاح بستند و دو مخدره از مخدرات آفتاب عفت و ماهتاب، عصمت را يكي به خود و ديگري به جاني بيگ سلطان (٩٧ پ) نسبت فرموده. آنكه به خود نسبت فرموده، عايشه سلطان خانيم بود كه به (٢) مغول خانيم مشهور است و ديگر كه جاني بيگ سلطان گرفت، قوتوق خانيم است. اين زمان از ايشان فرزندان (٣) هستند كه در ماوراء النهر به سلطنت (٤) مشغولند.

چون خانان به مقر اصلي كه مغولستان است رسيدند، خان (٥) خرد مريض شد، مرض مضمن جمع شد و تخت خانيت را به تخت عماري گزيد و از باغ سلطنت به روضه جنت خراميد و اين واقعه در اواخر سنه تسع و تسعمايه ٢٢ بود.

اين كمينه از بندگي خواجه تاج الدين محمد كه ابا عن جد، شيخ الاسلام آن ديار است، الحق مرد عزيز و بزرگوار بود، به انواع فضايل آراسته، استماع دارم كه فرمود كه در ايام مرض، در وقت خلا، به عرض رسانيدم كه در افواه مشهور است كه شاهي بيگ خان در مطعومات شما ضد حيات را جمع ساخته باشد و در خاطر اشرف (٦) نيز از اين ابواب خطشه - خدشه؟ باشد، به ترياق مجرب كه در خطا مي باشد، آورده (٧) اشتغال به مداواي سم نمايم. فرمود كه آري، شاهي بيگ خان به من زهر داده است و آن زهر اين است كه وي از چه پايه (٨) به چه مرتبه رسيده و ما هر دو برادر را گرفت و آزاد كرد و امراض متضاد از اين عار بر مزاج غالب آمده است كه اگر اين زهر را ترياق پيدا شود مفيد خواهد بود.

و (٩) سلطان احمد خان را هژده پسر بود:

از همه كلانتر منصور خان است، از تاريخ سنه تسع (١٠) و تسعمايه تا امروز كه سنه

__________

(١). نت: - با.

(٢). نت: به.

(٣). نت: فرزند.

(٤). نت: - به سلطنت.

(٥). نب: - خان.

(٦). نب: اشراف / نت: شرف.

(٧). نت: + به.

(٨). نت: بايد.

(٩). نت: - و.

(١٠). نب: - تسع.

ثمان و اربعين و تسعمايه ٢٣ است در يورت پدر به استقلال (١) پادشاه است. واقعات او در اين «مختصر»، آنچه موقوف عليه باشد (٢) تحرير خواهد يافت؛

دوم، اسكندر سلطان است. او بعد از پدر به اندك زماني به مرگ طبيعي (٣) با پدر ملحق شد؛ سيوم، سلطان سعيد خان است. احوال او به شرح خواهد آمد. در اين «مختصر» (٤) هر جا كه خان مطلق گفته شود، مقصود ايشان (٩٨ ر) خواهند بود؛

چهارم، باباجاق سلطان است و الي يومنا در ملازمت منصور خان است؛

و پنجم (٥)، شيخ محمد سلطان است. بعد از سنه اربعين و تسعمايه (٦) ٢٤ در زلزله مع چند فرزند و حرم خانه بر بالاي ايشان فرود آمد؛

ششم ايشان، سلطان خليل سلطان بود. بعضي از حالات وي در اثناي احوال سلطان سعيد خان مذكور خواهد شد؛

هفتم ايشان، ايمن خواجه سلطان است. احوال اين سلطان نيز در ذكر سلطان سعيد خان خواهد آمد؛ هشتم، چين تيمور سلطان است. مدت ها در ملازمت منصور خان بود، در آخر گريخته به ملازمت خان آمد. منصور خان طلب داشت، باز فرستادند، مكرر اين صورت واقع شد. آخر الامر گريخته در هندوستان پيش بابر پادشاه رفت. خدمات لايقه از دست وي برآمد. پادشاه در غايت عزت و حرمت، رعايت او كردند. در آگره به اسهال كبد (٧) ٢٥ درگذشت. در همانجا مدفون شد؛

نهم ايشان، يوسون تيمور سلطان است. اين مثل برادر، از (٨) آمد شد ميان دو خان به تنگ آمده گريخته به طرف قزاق افتاد و از آنجا به توران قزان (٩) افتاد و از آنجا به بخارا پيش عبيد الله خان رفت و از آنجا گريخته پيش بابر پادشاه رفت و او را نيز پادشاه (١٠) معزز داشت. الي يومنا در هندوستان است؛

دهم، توخته بوغه سلطان است. او نيز به هندوستان افتاد. در هندوستان به مرگ

__________

(١). نت: اسقبال.

(٢). نگ: - آنچه ... باشد.

(٣). نت: - طبيعي.

(٤). نت: مقتصر.

(٥). نت: + شاه.

(٦). نگ: - بعد از ... تسعمايه.

(٧). نت: كبيد.

(٨). نب، نت: - از.

(٩). نگ: - قزان.

(١٠). نت: - رفت و او را نيز پادشاه.

ذكر شهادت سلطان محمود خان و فرزندانش بر سبيل اجمال

طبيعي درگذشت. ديگر پسران (١) به مرگ طبيعي در ايام مختلفه نماندند. و چهار دختر بود:

اول ايشان، لعل شاد خانيم. مادر او ام ولد بود، هرچند كه از دايره اعتبار خارج بود، بالجمله به محمد امين ميرزا ابن امير جبار بيردي دادند كه از دوغلات اند و در سر كار الاچه خاني (٢)، اولوس بيگي بودن مطلق تعلق به ايشان دارد؛

دويم ايشان، ماهم (٣) خانيم. او را به اوبويلاش (٤) خان، پسر اديك سلطان دادند؛ سيوم ايشان را به اين كمينه نسبت كردند (٥)، شرح اين خواهد آمد؛

چهارم ايشان، خديجه سلطان خانيم. بعد از وفات سلطان احمد خان، ميرزا ابابكر كه قصه او در حين گزارش (٦) احوال خان مشرح خواهد شد؛ (٩٨ پ) به آقسو كه پايتخت خان الاچه خان است استيلا يافت، در آنجا به ميرزا ابابكر افتاد و او را نيك نگاه داشت و با پسر خود جهانگير ميرزا داد. چون جهانگير ميرزا كشته شد، به شاه محمد سلطان ابن سلطان محمد سلطان ابن سلطان محمود خان داده اند و اين احوال به شرح خواهد آمد. (٧)

ذكر شهادت سلطان محمود خان و فرزندانش بر سبيل اجمال

چون الاچه خان به دار القرار، قرار گرفت، سلطان محمود خان، ولايت و مردم الاچه خان را از آنجا كه سرحد خطاي است تا حد كاشغر و طرفان و چاليش و كوچا (٨) و آقسو و اوچ، (٩) همه را به فرزندان برادر گذاشت و به طرف صحاري مغولستان با مردم خود كه اندك مانده بودند برآمد، پنج سال در مغولستان گشت. هيچ مهمي متمشي نشد. همان اراذل (١٠) كه صبح دولت خان را به شام ادبار رسانيده بودند، وسوسه در كوانين دماغ خان انداختند كه شاهي بيگ خان شما را رعايت خواهد كرد و اگر (١١) نكند خواهد گذاشت كه

__________

(١). نب، نت - در ... پسران.

(٢). نب، نت: جاني.

(٣). نت: بلسم.

(٤). نب: اوبويلاس / نت: اوبوسلاش / نگ: بويلاش.

(٥). نت: كرده اند.

(٦). نب، نت: - گزارش.

(٧). نت: احوال مشروح خواهد شد / نگ: + فصل چهارم.

(٨). نب: كوه چا / نگ: كوچاه كوچار.

(٩). نگ: + اوش تورخان.

(١٠). نب، نت: ارازل.

(١١). نت: وگر.

ذكر بقيه احوال پدرم ميرمحمد حسين گوركان، انار الله برهانه

در گوشه، گوشه نشيني كنيم. عمم - تغمده الله بغفرانه - (١) مي گفت كه روزي در مجلس سلطان محمود خان، در آقسو بعد از وفات الاچه خان حاضر بودم. به من ملتفت شده فرمودند كه از پادشاهي آقسو، دست مال شويي (٢) ٢٦ تاشكند بهتر است. من گفتم، آري بهتر است، اگر دست مال شويي كردن گذارند و از اين سخن خان بغايت (٣) رنجيد.

بالجمله آن اراذل، خان را به هر حال كه بود به فرغانه آوردند. چون خبر به شاهي بيگ خان رسيد در آن زمان در اولنگ (٤) رادكان (٥) بود، همان لحظه كس فرستاد. (٦) كسان او درآمدن (٧) بودند و خان در رفتن، در خجند ملاقي گشتند و كشتند، مع پنج پسر نارسيده.

تاريخ شهادت ايشان را «لب درياي خجند» ٢٧ يافتند و اين احوال نيز به شرح خواهد آمد. (٨)

سلطان محمود خان را شش پسر بود. پنج پسر با پدر شهادت يافتند، اما پسر كلانتر، سلطان محمد سلطان است. چون خان از مغولستان (٩٩ ر) به اميد رعايت شاهي بيگ خان روان شد، سلطان محمد سلطان هرچند كه با پدر گفت و گو كرد ميسر نشد، از پدر جدا شده (٩) در مغولستان ماند. آن را نيز اموري واقع شد كه شرح آن در «تاريخ اصل» مذكور گردد، ان شاء الله تعالى، نتوانست كه در مغولستان باشد به ناچار به طرف دشت قپچاق پيش برندوق خان و قاسم خان ٢٨ روان شد (١٠). ملازمان او به اميد آنكه شايد شاهي بيگ خان، سلطان محمود خان را رعايت كند راه پي غلط زده به تاشكندش رسانيدند و اوزبك (١١) در تاشكند با پدرش رسانيدند و از وي يك پسر مانده، شاه محمد سلطان نام، احوال وي در ضمن تذكره خان مشروح خواهد شد. (١٢)

ذكر بقيه احوال پدرم ميرمحمد حسين گوركان، انار الله برهانه (١٣)

چون خانان به دست شاهي بيگ خان در اخسي (١٤) گرفتار شدند، پدرم - انار الله

__________

(١). نگ: - تغمده الله بغفرانه.

(٢). نت: مولي.

(٣). نت: - بغايت.

(٤). نب، نت: اولانگ.

(٥). نب، نگ: زادكان.

(٦). نت: + و.

(٧). نت: درآمده.

(٨). نت: نيز مشروح خواهد آمد.

(٩). نت: شد.

(١٠). نت: - شد.

(١١). نت: اونيك.

(١٢). نگ: + فصل پنجم.

(١٣). نگ: - انار الله برهانه.

(١٤). نگ: آقسو.

برهانه - (١) در اوراتپه ماند. چون شاهي بيگ خان (٢) در ميان آمده بود و به خانان ملحق شدن متعذر شده بود، به ناچار به طرف قابرتكين (٣) برآمدند. در آن زمان در حصار و قندوز و بدخشان، خسرو شاه (٤) كه يكي از امراء ميرزا سلطان محمود ابن سلطان ابو سعيد بود، بعد از وفات ميرزا سلطان محمود، پسرش سلطان مسعود ميرزا را ميل كشيد و چون بايسنغر ميرزا ابن سلطان محمود ميرزا از سمرقند گريخت، خسرو شاه كس فرستاد و اظهار ندامت كرد. عرضه داشت نمود كه آنچه واقع شد از جهت ترس جان بود (٥)، زيرا كه سلطان مسعود ميرزا در صدد كشتن بنده بود. اكنون به تلافي آن، بنده چنان در رواج دولت مساعي جميله به ظهور رساند كه هرچند آن امر اقبح موجب طعن و لعن خلايق شده بود، اين امر (٦) سبب رحمت و آفرين اهل عالم گردد. چندان وسوسه و دم دمه كرد كه بايسنغر ميرزا نيز فريفته شده (٧) رفت. حيات آن ميرزاي فاضل را چون تير در زه كمان كشيده به عالم بقا انداخت.

تمام ولايت سلطان محمود (٨) ميرزا را در تحت ضبط آورده (٩) باد غرور را در كانون دماغ خود مي انداخت. كمال استقلال او بوده كه پدرم با قابر (٩٩ پ) تكين رفت.

خسرو شاه التماس ملاقات كرد. پدرم به حصار رفت و او به استقبال به باغ چنار (١٠) آمد.

انواع انسانيت و ملاطفت كرده (١١) گفت كه تشريف قدوم شريف يكي از نعم الهي بود زيرا كه وقت استيلاء شاهي بيگ خان است. متبادر چنان است كه امسال خاطر او از آن طرف جمع شده ديگر متوجه اين حدود گردد. قبل از اين ما را به مردم اوزبك محاربات نرفته، كر و فر ايشان را نمي دانيم، چه هر قومي از اقوام را (١٢) طريقي مي باشد. چه در محاربه و چه در مطارحه، (١٣) هر قومي نوعي ديگر به مقتضاي محل و مكان خود، وصفي دارند. تا آن وضع معلوم نگردد مقاومت به آن طايفه به سهولت ميسر نگردد و چون شما را كرات و مرات با ايشان صلح و جنگ رفته و در ميان شما و ايشان ظفر و هزيمت مي بوده، اكنون

__________

(١). نگ: - انار الله برهانه.

(٢). نب: - در اخسي گرفتار ... خان.

(٣). نگ: قراتكين.

(٤). نت: - خسرو شاه.

(٥). نت: خود.

(٦). نت: + به.

(٧). نت: شد.

(٨). نت: - محمود.

(٩). نت: آورد و.

(١٠). نت: خيار.

(١١). نت: كرد و.

(١٢). نت: - را.

(١٣). نت: + چه.

هر چه صلاح دانيد (١) اعلام فرماييد (٢) كه از آن تجاوز نخواهد رفت. چون پشت استظهار ايالت من به قوت شما مستظهر است، تاكيد و تاكيد (٣) اين امر را به سلطانيم بيگم (٤) كه دختر سلطان احمد ميرزاست و پادشاه زاده من است قبول فرمايند، استظهار و اعتقاد جانبين را لايق تواند بود.

از اين ترهات برخي فرو راند (٥) و اين نسبت را به هر چه در وسع وقت مي گنجد سامان نموده مقرر داشت. و ويراني تاشكند و اوراتپه غالبا در فصل سرطان ٢٩ بود كه حدوث اين امور مذكور، اواخر ميزان ٣٠ شده باشد.

و در خلال اين احوال خبر تاخت شاهي بيگ خان رسيد. جمعيت خسرو شاه متفرق شد. هر كس كه قلعه (٦) داشت متحصن شد و هر كس كه نداشت در كوه و دره و بيغوله ها گريختند. ديگر كسي (٧) از كسي (٨) خبر نيافت. چون جمعيت خسرو شاه پريشان شد (٩) پدرم نيز به طرف قابرتكين (١٠) كه كوهستان محكم است (١١) فرار نمود و آن كوهستان زمستاني دارد كه زمستان شلايين ٣١، بارندگي او شلايين تر (١٢). به مجرد وصول در قابرتكين (١٣) باريدن گرفت. هوا يك ماه نگشاد، بر ف دوازده وجب (١٤) بالا گرفت. هر كس به خانه و دره كه نزول فرموده بود ديگر مجال نقل و تحويل نداشت.

و از آمدن (١٠٠ ر) شاهي بيگ خان را داعيه گرفتن خسرو شاه نبود (١٥)، مي خواست كه امتحان كند كه خسرو شاه با وي مجال مقاومت دارد يا ني. در آن آمدن متعرض او چندان نشده و آنچه از اولجه و غنايم به دست او افتاد گرگ رباي كرده و بدر رفت.

دانست كه بار ديگر كه مي آيد چون مگس از بالاي خان، به اشارتي يكبار متفرقه خواهند شد. آن زمستان مي خواست تا خراسانيان را نيز امتحان نمايد، همين مال را گرفته به سر بلخ رفت. حاكم بلخ كه سلطان قولنجاق نام داشت از قبل بديع الزمان ميرزا ابن سلطان

__________

(١). نت: دارند.

(٢). نت: فرمايند.

(٣). نت: تاكيد فرمايند.

(٤). نت: بيگ.

(٥). نت: برجي خود راند.

(٦). نت: قلع.

(٧). نت: كس.

(٨). نت: كس.

(٩). نب: - شد.

(١٠). نت: قابركين / نگ: قراتكين.

(١١). نت: محكمت.

(١٢). نت: باراندگي او شلايين باراندگي تر.

(١٣). نت: كابرتكين.

(١٤). نت: وجه.

(١٥). نت: نبوده.

حسين ميرزا حاكم بوده محاصره فرمود. آن زمستان را به محاصره بلخ گذرانيد. هرچند كه مردم خراسان ميدان كشيدند نتوانستند كه به سروي آمده بلخ را خلاصي دهند. آن زمستان خسرو شاه و مردم خراسان را در ميزان امتحان سنجيد و دانست كه هيچ كدام همسنگ وي نيستند.

اما چون شاهي بيگ خان به محاصره بلخ مشغول شد و زياده تعرضي به خسرو شاه نرسانيد، باز مردم خسرو شاه جمعيتي كردند و به هم برآمدند. في الجمله آبي بر روي كار وي دويد و متواتر رسولان پيش شاهي بيگ خان فرستاده به هر چه مصلحت وقت دانست، سخنان (١) فرستاد. وي نيز هر چه مي خواست به سخن و غيره مقابله فرمود. چون خسرو شاه را آن (٢) زمستان في الجمله جمعيت خاطري دست داد، (٣) خبر قابرتكين (٤) را يافت كه برف عظيم افتاد و هيچكس را مجال حركت نمانده و بيست (٥) هزار كس همراه برادر خود (٦) مير ولي ٣٢ كرده ايلغار فرمود.

و ايشان را خاطر از طرف وي ايمن بود. هر كس به جاي خود، دور و نزديك نشسته بودند. خبر لشكر يافتند. في الحال آنچه توانستند (٧) جمع شدند. قريب پانصد كس جمع شدند (٨) و راه گرفتند. برف به مثابه بود كه هر كس از راه نمي توانست تجاوز كرد. از هر دو جانب پياده شده به جنگ مشغول شدند و از وقت صبح تا شام جنگ شد، آخر الامر در اين مردم تير نماند زيرا كه از هر دو جانب هر تير كه (١٠٠ پ) مي انداختند در برف مي رفت و خصم بسيار بود. به نوبت آمده جنگ مي كردند. هر خيلي را كه تير تمام مي شد خيل ديگر مي آمدند و جنگ مي كردند و از اين طرف يك خيل بودند و تير تمام شد و در نماز شام هزيمت نمودند. در آن جنگ از امراء پدرم، باغ باسار (٩) اوغلان و خوش راي كوكلداش و چند تن ديگر به زخم تير رفتند و پدرم به شش كس بدر رفت طرف كوه هاي ولايت فرغانه كه بر جانب شرق آن ولايت واقع است در ميانه كاشغر و

__________

(١). نت: - فرستاده به هر ... سخنان.

(٢). نت: شاه ران.

(٣). نت: خاطر مي داشت و او خبر.

(٤). نت: قاركمين / نگ: قراتكين.

(٥). نت: نماند دست هزار.

(٦). نت: - خود.

(٧). نت: نوشتند.

(٨). نت: - قريب پانصد ... شدند.

(٩). نگ: ياسار.

ذكر احوال شاهي بيگ خان

انديجان (١) و در آن كوه ها (٢)، مردم مي باشند كه ايشان را جگيراك ٣٣ مي گويند و در آن زمان بغايت پرحواشي و مواشي مي بودند و بعد از اين تاريخ به اندك فرصتي، ميرزا ابابكر ايشان را مستاصل گردانيد. اما خسرو شاه به تمام خدم و حشم ما را كوچانيده به قندوز برد و يك سال در آنجا به هر چگونه كه بود گذشت. چون تقرير سخن اينجا برسيد، از احوال شاهي بيگ خان اگر مجملي تقرير نيابد، گزارش حكايت منقح نگردد. (٣)

ذكر احوال شاهي بيگ خان

چون حضرت حكيم مطلق و حاكم بر حق - جلت عظمته - به مقتضاي حكم باهره و (٤) حكم قاهره (٥) خواهد كه يكي را به تاج سلطنت سرافراز گرداند و بين الاقران ممتاز، اولا اسباب اين معني را مهيا گرداند، بر اين جمله كه در اطراف و اكناف او نوعي صورت پذيرد كه هرجا از مردان كارزار و اهل عقول جهاندار باشند بر او جمع شوند (٦) و برخلاف (٧) او مخالف (٨) او را در غفلت غرور و علت شرور مبتلا گرداند. همه دور بنيان را كور و سخن شنوان را كر ساخته، پسر بر پدر، برادر با برادر مخالفت آغازند و مقصود از تمهيد اين مقدمه آن است كه:

شاهي بيگ خان پسر شاه بوداغ سلطان است و او پسر ابو الخير خان است. بعد از وفات ابو الخير خان امور متضاد در ميان باقي مانده هاي او افتاد ٣٤، به نوعي كه هر كس به طرفي افتادند، هر چه مردم نيك اصل و سلاطين و ميرزاده ها (٩) كه مردم چشم جرات از ايشان مي داشتند متفرق شدند (١٠١ ر) مجمل اين حكايت آن است كه شاهي بيگ خان بعد از تفرقه و آوارگي بسيار به بيچارگي ناچار به ماوراء النهر رفت (١٠). دور پادشاهي به سلطان احمد ميرزا ابن سلطان ابو سعيد ميرزا رسيده بود. سلطان احمد ميرزا پادشاهي بود بغايت دولتمند و امراء بزرگ داشت چنانكه از غايت بزرگي هر ميري

__________

(١). نب، نت: + است.

(٢). نب: كوه هاي.

(٣). نگ: + فصل ششم.

(٤). نت: - و.

(٥). نگ: - جلت ... قاهره.

(٦). نگ: + و از او در مقابل دشمنان و بدخواهانش دفاع كنند.

(٧). نت: در خلاف.

(٨). نت: - او مخالف.

(٩). نب، نت: ميرزادها.

(١٠). نب، نت: - رفت.

پادشاه منش و داعي بلند داشتند كه پادشاهان را به ملازمت خود ترغيب نمودندي. از جمله امير عبد العلي ترخان كه حاكم بخارا بود. شاهي بيگ خان ملازم او شد و او را در سلك ملازمان منسلك گردانيد و همچنين چند سلاطين ديگر نيز ملازمت او اختيار كردند. از اينجا قياس توان كرد عظمت و بزرگي سلطان احمد ميرزا را، تا ميرزا در قيد حيات بود، شاهي بيگ در سلك ملازمان عبد العلي ترخان منسلك شده مي گشت.

ميرزا عبد العلي ترخان و خان (١) قريب هم به ناگزير خلق پيش آمدند. (٢) شاهي بيگ خان به تركستان رفت و توسل به سلطان محمود خان جست. خان امداد و كومك به آنچه ممكن بود دريغ نداشت تا آنكه به قوت امداد خان، شاهي بيگ خان بخارا و سمرقند را گرفت و لشكر او از (٣) دويست و سيصد تا پنجاه هزار كشيد بلكه به شصت هزار رسيد. از آن زمان كه به تركستان رفته بود و به امداد سلطان محمود خان روز به روز قوت او زياده مي شد، (٤) هر كس نيك از سلاطين و امرا و غيره از مردم ابو الخير خان سرگردان در صحاري دشت قپچاق سراسيمه وار مي گشتند به (٥) او ملحق مي شدند تا رسيدند (٦) بدانجا كه رسيد. بعد از ضبط سمرقند و بخارا، همت بر دفع مربي خود گماشت و مربي به مربا درماند. چون خبر به الاچه خان رسيد، براي امداد برادر از مغولستان آمد. شرح اين به طريق اجمال سابقه گذشت كه خان را گرفت و گذاشت و آنچه از مردم مغول توانست از خانان بازداشت. بر لشكر اوزبك وي سي هزار مغول اضافه شد. ع (٧): گل بود به سبزه نيز آراسته شد. (٨) از تاشكند برگشت و در سمرقند توقف ناكرده به تاخت حصار و به محاصره بلخ رفت كه مذكور شده است. چون زمستان سنه تسع و تسعمايه ٣٥ را (١٠١ پ) در محاصره بلخ گذرانيد، اول بهار به سمرقند آمد و در صحاري سمرقند يك دو ماه به سر برد. عنان ملك ستاني را به طرف اندجان معطوف گردانيد. و سال اول كه خان را گرفت، به تنبل (٩) و اندجان (١٠) نپرداخت زيرا كه سامان تاشكند را هم مي دانست. مع هذا شيخ

__________

(١). نت: - و خان.

(٢). نب: - در سلك ملازمان ... آمدند.

(٣). نت: را.

(٤). نت: + و.

(٥). نت: مي گشتند و با.

(٦). نت: - تا رسيدند.

(٧). نت، نگ: بيت.

(٨). نگ: - گل بود ... شد.

(٩). نگ: تمبل.

(١٠). نب: انديجان.

بايزيد، پيش از فتح، بي تحاشي به ملازمت او به استقبال مبادرت نموده بود، انواع دولتخواهي به ظهور رسانيده، از جانب تنبل (١) نيز آنچه مصلحت وقت دانسته بود، صورت دولتخواهي معروض داشته و در آن سال به اين مقدار اكتفا نموده مراجعت كرده بود. چون فراغ خاطر او از تاشكند و مغول حاصل شد و حصاريان و خراسانيان را سنجيد، اول خاطر را از اندجان (٢) و تنبل (٣) مي خواست كه فارغ سازد و به فراغ بال متوجه استيصال حصار و خسرو شاه شود كه اول مقدمه خراسان بوده باشد.

چون به مرغنان كه از قصبات معتبره فرغانه است رسيدند، تنبل تمام قلاع فرغانه را گذاشت و در قلعه اندجان (٤) جمعيت كرد. چون خبر رسيد، شاهي بيگ خان و اهل راي صواب نماي او گفتند كه جمعيت (٥) او يكجا كار را بر ما آسان ساخت. في الحال به سرعت متوجه شدند و قرار دادند كه وي در قلعه متحصن خواهد شد. شاهي بيگ خان به نفس خود محاصره كند و ديگر تمام سلاطين به اطراف اندجان (٦) تاخت و (٧) باخت كنند و قلاع و مردم او را گيرند و ويران كنند و برگردند. سال ديگر كه بيايند (٨) مستاصل شده باشد.

دست اجل گريبان او را كشيده پيش مي دواند (٩)، چنانچه از قلعه اندجان (١٠) بيرون آمد كه همواري (١١) مصاف مي دهيم. ده هزار كس بيرون آمد. شاهي بيگ خان رسيد، از كثرت لشكر، خاك در چشم حشم تنبل پرگشت، (١٢) و برگشت. تا به قلعه رسيدن كس بسيار به تيغ آبدار غريق رحمت شد و تنبل مع برادران شكسته و ريخته در قلعه خزيدند. مقرر آن بود آن (١٣) سال ولايت او را خراب كرده ٣٦ مراجعت نمايند تا سال ديگر، مهم آسان شود. (١٠٢ ر) او خود پيش باز بلا رفت، مهمي كه به سال ديگر قرار يافته بود به چهل روز مقرر ساخت. چون شاهي بيگ خان ديد كه پر ريخته چند از ترس خان و جان در قلعه متحصن شده اند، مهم را محكم گرفته و كار محاصره را تشديد نمود.

__________

(١). نگ: تمبل.

(٢) نب: انديجان.

(٣). نگ: تمبل.

(٤). نب: انديجان.

(٥). نت: - چون خبر رسيد ... جمعيت.

(٦). نب، نت: انديجان.

(٧). نت: - و.

(٨). نت: بتايند.

(٩). نت: مي دادند.

(١٠). نب: انديجان.

(١١). نت: بمواري.

(١٢). نت: - پرگشت و.

(١٣). نب: - بود آن.

پدرم از شكست قابرتكين برآمده در جگيراك مي گشت.

عجبتر از همه آنكه با آنكه خبر آي ٣٧ آي (١) شاهي بيگ خان را شنوده بود، به تهيه اسباب مانع آمدن شاهي بيگ خان مشغول ناگشته در پي دفع پدرم به جگيراك رفت.

جگيراك با پدرم اتفاق كرده در دره توروق شاران (٢) ٣٨ محكم شدند. تنبل آمد، سه روز متعاقب جنگهاي صعب انداخت. از پدرم (٣) استماع دارم كه مي فرموده اند كه روز سيوم به صد حيله توانستيم (٤) خود را نگاه مي داشت، چون شب شد بغايت متفكر مانديم كه اگر باز جنگ اندازد احوال چگونه خواهد شد زيرا كه هر كس كاري (٥) بود، مردند و زخمي شدند، ديگر كسي نماند، فردا چگونه خواهد شد؟ چون روز شد حيرت و ضجرت (٦) غالب گشته از بالاي كوه متوجه بوديم كه ديديم لشكر او فوج فوج و جوق جوق به سرعت هر چه تمامتر مي روند (٧). بهجت بي اندازه و مسرت تازه دست داد. في الحال بعضي را كه زخمي نبوده اند و اگر بوده اند زخم كاري نداشتند فرو فرستاديم يك كس آوردند، سخن آنكه نيم شب كس آمده كه شاهي بيگ خان به كند بادام رسيد، از اين جهت به سرعت رفت. از اين خبر حيات تازه و فرح بي اندازه دست داد. في الحال پيش شاهي بيگ خان كس فرستاديم (٨) كه در اين حدود از انقلاب زمانه سرگشته مي گشتيم، چون خبر وصول خاني رسيد گويا كه جاني رسيد، به هر چه يرليغ (٩) جهان مطاع شود به تقديم رسانيده آيد. آن كس روز دويم محاصره اندجان (١٠) رسيد. في الحال رخصت يافت و مبالغه هر چه تمامتر كه زود (١١) متوجه گردد كه از هر چه بيشتر مشتاق و آرزومنديم. چون هيچ جاي رفتن هم نبود، اگر چه توهم بي حد بود اما براي مصلحت خود را بشاش و مبتهج نموده متوجه شدم.

چون خان را ديدم (١٢) در غايت تعظيم و احترام (١٠٢ پ) پيش آمد، به انواع عواطف پادشاهانه مخصوص گردانيد و تمام سلاطين و امرا را حكم فرمود كه محمد

__________

(١). نب: - آي.

(٢). نت: ساران.

(٣). نت: پدر.

(٤). نب، نت: توانستم.

(٥). نت: + كه.

(٦). نت: زجرت.

(٧). نت: مي رويد.

(٨). نت: فرستاد.

(٩). نت: باري نيع.

(١٠). نب: انديجان.

(١١). نب: روز.

(١٢). نت: - چون خان را ديدم.

حسين گوركان مهمان ماست، همه كس مهمان داري ها كنيد. در آن چند روز محاصره تمام سلاطين و امرا (١) ضيافت ها و تكلفات كردند.

صباح چهل و يكم تنبل (٢) باز به روي برجي برآمد و فرياد كرد كه ميرزا ام، ياد از خدمات و حين شيرخوارگي بياريد و هر (٣) چه مي بايد كرد به من حكم فرماييد. تنبل، كوكلداش پدرم بود. فرمودند كه با آنكه از وي نسبت به من حركات ناپسند بي حد رسيده بود و آزارهاي (٤) بزرگ در ميان واقع بود، خاطرم بغايت محزون شد. چون كار از دست رفته بود گفتم چرا قلعه را محكم نكني؟ گفت محل ستيزه نيست، چاره كار چيست؟

گفتم چاره كار به بيچارگي فرو آمدن است. تيمور سلطان حاضر بود، في الحال برادران همه فرود آمدند، سراسيمه وار آمده و مرا معانقه كرد، ديگر فرصتش ندادند، همه را در يك ساعت به تيغ گذرانيدند و در قلعه در (٥) بستند، از غارت و نهيب دقيقه نامرعي نگذاشتند.

و آن ولايت را به جاني بيگ سلطان بخشيدند و مراجعت نمودند. پدرم همراه شاهي بيگ خان شد به سمرقند رسيدند، چند روز تهيه اسباب لشكر ساختند و بر سر خسرو شاه روان شدند. چون به حصار رسيدند شيرم چهره كه يكي از تربيت يافتگان خسرو شاه بود قلعه حصار را حصار رسيدند شيرم چهره كه يكي از تربيت يافتگان خسرو شاه بود قلعه حصار را حصار داد. شاهي بيگ خان به نفس خود حصار را محاصره فرمود. چند روز كه گذشت شيرم چهره امان طلبيد و فرود آمد و قلعه را تسليم نمود و خان به عهد خود ٣٩ وفا كرده شيرم را گذاشت. شيرم در گرد حواشي خان مي گشت، به ساير الناس كه مقر اصلي او بود ملحق شد. معلوم نشد كه چه شد.

اما خان به نفس خود كه به محاصره مشغول شد همان روز محمود سلطان را يارليغ فرمود كه هر كس كه از لشكر مي خواسته باشد همراه خود ساخته متوجه قندوز گردد، چه خسرو شاه قلعه قندوز را مدتها بود كه از انواع ذخاير (٦) و خزاين (٧) مملو ساخته مدعي بود كه (٨) بيست ساله اسباب مهيا ساخته ام، اگر از (٩) همه (١٠) طريقي بازمانم بيست

__________

(١). نت: + را.

(٢). نگ: تمبل.

(٣). نب: - هر.

(٤). نت: آواز رهاي.

(٥). نت: - در.

(٦). نت: زخاير.

(٧). نت: + را.

(٨). نب: - از انواع ذخاير ... كه.

(٩). نت: - مدعي بود كه ... اگر از.

(١٠). نت: هر.

سال در قلعه به سر توانم برد. تا بيست سال (١٠٣ ر) كه مرده كه زنده؟

به اين ما لا معني و ترهات مشغول مي بود (١)، خبر رسيد كه شاهي بيگ خان حصار را محاصره كرده، محمود سلطان از آب آمويه ٤٠ مي گذرد. همان ساعت اين همه اسباب را گذاشته آنچه توانست بار كرد،

بيت: (٢)

پيش از آن كت برون كنند از ده بار بر گاو و لته ٤١ بر خر نه (٣) بر هم زد و بر هم خورد و بدر رفت كه شايد در كوه ها تواند به سر برد. بعد از يك دو روز محمود سلطان به قندوز درآمد و اين كمينه مع خواهران و برادر خرد (٤) در قندوز بوديم. سابقا تحرير يافته بود كه سلطانيم بيگم را با پدرم نسبت فرموده بود، ترهات پرداخته و متعاقب (٥) آن كرد كه مذكور شد و ما را به قندوز آورده. در ايامي كه در قندوز بوديم از اين سلطان بيگم فرزندي شد، عبد الله نام كردند و احوال او به تفاريق خواه آمد.

پدرم به محمود سلطان همراه بود و در ميان ايشان مصادقت و مسابقت هر چه تمامتر بود. سبب آن بود (٦) كه در اوايل حال، شاهي بيگ خان به همه ابواب (٧) آنچه مي توانست در باب سلطنت فرو گذاشت نمي كرد و مقيد به عهد و ميثاق نمي بود. هرگاه كه انتهاز فرصتي يافتي در گرگ ربايي تقصير مي نداشت. اگر آن امر بر مراد او شدي، فهو المراد، و الا به صد (٨) عذر، عذر گفتي و بهانه پرداختي. از اين ابواب به كرات ميان وي و سلطان محمود خان گذشته بود. عجبتر آنكه در هر مرتبه كه اين امر واقع شدي عذر او كه صورت عذر داشت پذيرفتي. شرح اين بس تطويل دارد، (٩) در «تاريخ اصل» مشروح گردد. از آن جمله يكي آن است كه در عين دوستي ها و دولتخواهي ها در تركستان بود، سلطان محمود خان بر سر تنبل لشكر كشيد، چون سه روزه راه رفتند بنابر مصلحت ناصواب كه در «تاريخ اصل» مذكور شود راي سلطان محمود خان منقلب شد و برگشت.

هر يك از امرا كه از سرحدها به لشكر جمع آمده بودند برگشته در سرحدها نزول فرمودند.

__________

(١). نت: بود.

(٢). نت، نگ: - بيت.

(٣). نت: بنه.

(٤). نت: خورد.

(٥). نت: متابعت.

(٦). نت: بوده است.

(٧). نت: + بود.

(٨). نت: + دغدغه.

(٩). نت: + و.

خبر لشكر سوار شدن خان، به شاهي بيگ خان در تركستان رسيد، بالفور پاي طمع در ركاب (١٣ پ) اجتهاد گذاشته سوار شد و به نفس خود به تاشكند تاخت برد (١).

محمود سلطان را بر سر سيرام كه در كتب قديم اسبيجاب (٢) ٤٢ نوشته اند فرستاد. در راه خبر يافت كه خان برگشته است. في الحال كس فرستاد كه مي شنودم كه بندگان حضرت، عنان دولت را بر سر بنده عاصي، تنبل (٣) معطوف گردانيده اند، براي محافظت تاشكند و اهل و عيال مردم مي آمدم (٤)، هرچند كه غير وي هيچ مخالفي نبود. چون خبر نزول اجلال در سرير (٥) سلطنت مصير شنودم برگشتم، و برگشت (٦) به تركستان رفت. مخبر (٧) مسروعي در پي محمود سلطان فرستاد كه او نيز متعرض هيچ جا نگردد و برگردد و پيش از رسيدن مخبر به تصور آنكه سيرام خالي است، تاخت برده بود (٨). حاكم سيرام امير احمد بود، از امراء ايتاراجي (٩) است و عم تنبل (١٠) است، اما بر خلاف برادرزاده (١١) محامد خدمات بزرگ در ذمه سلطان محمود خان دارد. پيش بازتاخت، محمود سلطان برآمد و درهم شكست.

محمود سلطان را گرفته مقيد و (١٢) مغلول (١٣) به درگاه خان آورد. خان با پدرم كس فرستاد كه متضمن اين حال پدرم رفته درخواست خون او كرده به انواع كرايم ملاطفات او را رخصت داده بود (١٤). مقصود از اين جهت ميان محمود سلطان و پدرم مسابقت و مصادقت هرچه بيشتر بود (١٥). همراه محمود سلطان به قندوز برآمده، ما را به خود ملحق گردانيد (١٦) و خانه به كوچ به شهر سبز كه به اقطاع، شاهي بيگ خان داده بود آمديم. از مراجعت بلخ تا اين زمان كه مذكور شد در يك بهار بود. در اوايل زمستان داعيه خوارزم كرد. پدرم به خراسان گريخت و در اين محل، مجمل احوال بابر پادشاه و سلطان سعيد خان اگر (١٧) تقرير و تحرير نيابد، فحواي سخن از ربط باز مي ماند. تفصيل اين مجمل تطويل تمام دارد. به شرح در «تاريخ اصل» - ان شاء الله العزيز (١٨) - خواهد آمد. (١٩)

__________

(١). نت: بر.

(٢). نت: استحاب.

(٣). نگ: تمبل.

(٤). نت: مي آمدند.

(٥). نت: صورت.

(٦). نت: + و.

(٧). نت: خبر.

(٨). نت: + بحكم.

(٩). نت: استاراجي.

(١٠). نگ: تمبل.

(١١). نت: + و.

(١٢). نت: - مقيد و.

(١٣). نت: مغول.

(١٤). نت: - بود.

(١٥). نت: بوده.

(١٦). نت: گردانيده.

(١٧). نب: كه.

(١٨). نگ: - العزيز.

(١٩). نگ: + فصل هفتم.

ذكر نسب بابر پادشاه و شرح خويشي او به خواقين مغول و مجمل اوايل حال او

ذكر نسب بابر پادشاه و شرح خويشي او به خواقين (١) مغول (٢) و مجمل اوايل حال (٣) او (٤)

مجملش آن است (٥) (١٠٤ ر) كه در قديم ميان جغتاي و مغول عداوت عظيم بود و (٦) مع هذا از زمان امير تيمور تا زمان سلطان ابو سعيد ميرزا يك كس از نسل جغتاي خان ابن چنگيز خان را بر پادشاهي مي نشانده اند و نام پادشاهي را بر او اطلاق مي داشته اند. با وجود اين محبوس مي بوده، چنانكه از مناشير ايشان معلوم مي شود. چون دور پادشاهي به سلطان ابو سعيد ميرزا رسيد، اين قاعده را برانداخت و كس فرستاد و (٧) يونس خان را از شيراز آورده به (٨) مغولستان در مقابله برادرش ايسان (٩) بوغا خان فرستاد.

و رفتن خان به شيراز و خاني ايسان بوغا خان و پادشاهت سلطان ابو سعيد ميرزا شرح آنها در اين «مختصر» گنجايش ندارد. ٤٣

بالجمله، سلطان ابو سعيد ميرزا به يونس خان گفت در قديم ادعاء شما نوع ديگر بوده، اين زمان مي بايد كه آن مدعي را به حواشي خاطر راه ندهيد. يعني كه مناشير، موشح به نام اين طبقه باشد. اكنون اسم دوستي در ميان مي بايد كه باشد و طريقه مودت مربوط.

چون يونس خان به مغولستان آمد بعد از (١٠) مشقت سي ساله بر ايسان (١١) بوغاخانيان (١٢) استيلا يافت. شرح اين بر سبيل اجمال در خلال حال سلطان سعيد خان كه ذكر ميرزا ابابكر مذكور گردد، بيان خواهد يافت.

بعد از آنكه خاطر اشرف يونس خان في الجمله فراغي يافت، گفت چه نظر به نص قديم ملك عليم (١٣) - جلت عظمته - كه (١٤) اذا حييتمْ بتحيه فحيوا باحْسن منْها اوْ ردوها (١٥)، ٤٤ سلطان ابو سعيد ميرزا دشمني قديم را به دوستي جديد مبدل ساخت. ما به چه خير مقابله اين نيكويي توانيم كرد، مگر آنكه چنانكه او دشمني را به دوستي مبدل

__________

(١). نگ: - خواقين.

(٢). نگ: مغول ها.

(٣). نت: مجمل حال اوايل.

(٤). نت: + اما.

(٥). نگ: - مجملش آن است.

(٦). نگ: بوده.

(٧). نت: اين.

(٨). نت: آورد و.

(٩). نت: ايسا.

(١٠). نت: + آن.

(١١). نت: ايشان.

(١٢). نت، نگ: خان.

(١٣). نت: عظيم.

(١٤). نت: - جلت عظمته كه.

(١٥). نگ: - گفت چه نظر ... ردوها.

ساخت، (١) ما دوستي را به خويش و پيوندي مبدل گردانيم. به سه پسر ميرزا سلطان ابو سعيد كه سلطان احمد ميرزا و سلطان محمود ميرزا و عمر شيخ ميرزااند، سه مخدره از مخدرات (٢) قباب عز و شرف كه مهر نگار (١٠٤ پ) خانيم و سلطان نگار خانيم (٣) و قوتلوق نگار خانيم اند تفويض فرمود (٤) و شرح ايشان مذكور شده است.

چون ولايت عمر شيخ ميرزا كه فرغانه بود، در نيلي مغولستان واقع است، از آن جهت از (٥) اين سه ميرزا، عمر شيخ را (٦) مباسطت و مصادقت بيشتر از همه بود، چنانكه از فرزندان يونس خان متميز (٧) نبود. هرگاه كه خواستندي به ولايت يك ديگر، به خانه هاي يكديگر، آمد شد مي كردند و (٨) آنچه حاضر بودي زياده از آن تكليفي نرفتي.

وقتي كه بابر پادشاه متولد شد، براي بشارت پيش خان، كس فرستادند. خان از مغولستان آمد، مدت ها با هم بودند و در سر تراشيدن پادشاه، هر كدامي جشن ها ساختند چنانكه يونس خان و عمر شيخ ميرزا با هم مباسطت نمودند كه هيچ دو پادشاه را ميسر نشده باشد. بالجمله پادشاه، ششم محرم، در سنه ثمان (٩) و ثمانين و ثمانمايه متولد شد. مولانا منير مرغناني كه يك از علماء متبحر اولوغ بيگي بود، «شش محرم» ٤٥ تاريخ يافته است. التماس نام از (١٠) حضرت ايشان - قدس سره - نموده اند، به خطاب ظهير الدين محمد، مشرف ساخته اند و در آن زمان جغتاي بسي بزرگ بوده، مثل اين زمان بازاري نبوده اند، در السنه ايشان، ظهير الدين محمد (١١) به دشواري جاري مي شد (١٢)، بابر نام نهاده اند. در خطبات و مناشير ظهير الدين محمد بابر مي خوانند و ثبت (١٣) مي كردند، اما به بابر پادشاه مشهور شد. اما نسبت او عمر شيخ گوركان ابن سلطان ابو سعيد گوركان ابن سلطان محمد ميرزا ابن ميرانشاه (١٤) ميرزا (١٥) ابن امير تيمور گوركان است و از جانب والده، قوتلوق نگار خانيم، بنت يونس خان ابن اويس خان ابن شير علي

__________

(١). نت: - به چه خير ... ساخت.

(٢). نت: مخدورات.

(٣). نت: - نگار خانيم.

(٤). نت: فرمودند.

(٥). نت: - از.

(٦). نب: - را.

(٧). نب: بتيمو.

(٨). نت: - و.

(٩). نت: ثمانه.

(١٠). نت: - از.

(١١). نت: - مشرف ساخته اند ... محمد.

(١٢). نت: شد.

(١٣). نت: شب.

(١٤). نت: ميرزانشاه.

(١٥). نت: - ميرزا.

خان ابن محمد خان ابن خضر خواجه خان ابن توغلقتمور خان است. پادشاهي بود به انواع فضايل آراسته، به خصال حميده پيراسته. از اين همه خصلت، شجاعت و مروت او (١٠٥ ر) غالب بوده (١). در شعر تركي بعد از امير علي شير، كس مقدار او نگفت. ديواني دارد (٢) تركي در غايت غدوبت و مبين نام نظمي ساخته در فقه، بغايت رساله مفيد است و مقبول خلايق، و عروض تركي نوشته كه پيش از وي كس عروض تركي به آن لطافت ننوشته و رساله والديه حضرت نظم كرده و وقايع ٤٦ نام تاريخ تركي در غايت سلاست و رواني و عبارت پاكيزه منقح، قريب الفهم. اينجا بعضي روايات از آنجا (٣) كرده خواهد شد.

و موسيقي و غيره به فضايل او پيش از وي در دودمان او غالب كس نگذشته است و واقعات غريبه و تخت گيري هاي عجيبه دست داده كه به تحقيق از ابناي او كس را دست نداده. در دوازده سالگي بود كه ميرزا عمر شيخ از عالم برفت. در تاريخ وقايع كه تاليف وي است، به اين صناعت و عبارت آورده، هر چند كه تركي است اما تيمنا آورده مي شود، تركي: كه «دوشنبه گوني رمضان آي ينك تورتي، و عمر شيخ ميرزا كبوتر و كبوترخانه ييله اوچوب شونقار بولدي، اوتوز توقوز ياشارامدي.» ٤٧ و اين امر در سنه تسع و تسعين و ثمانمايه بود. (٤) بعد از پدر در دوازده سالگي به پادشاهي نشاندند. چون ميان بايسنغر ميرزا و سلطان علي ميرزا كه پسران سلطان محمود ابن (٥) سلطان ابو سعيد ٤٨ ميرزااند مخالفتها شد، به آن نوع كه هر دو را قوت محافظت بلده محفوظه سمرقند نماند. چون خبر به اندجان رسيد، پادشاه عزيمت سمرقند كرد. با آنكه (٦) ميرزايان عاجز گشته بودند بسيار سعي نموده اند (٧)، آخر الامر بايسنغر ميرزا طاقت نياورد، شهر را گذاشته به طرف حصار رفت و به دست خسرو شاه (٨) كشته شد كه سابقا بر سبيل اجمال ذكر يافته است و پادشاه سمرقند را گرفت و لشكر انديجان را آنچه مي توانست در سمرقند نگاه داشت و باقي بي اجازت و با اجازت (٩) به اندجان آمدند.

__________

(١). نت: بود و.

(٢). نت: + در.

(٣). نت: اينجا.

(٤). نت: + كه.

(٥). نت: - سلطان محمود ابن.

(٦). نت: بآنكه.

(٧). نت: نمودند.

(٨). نت: - شاه.

(٩). نت: - و با اجازت.

در آمدن تنبل كه مذكور (١٠٥ پ) شده است، جهانگير ميرزا را كه برادر خرد (١) پادشاه بود به اتفاق جمعي ديگر از امرا به پادشاهي نشاندند.

و قاضي اندجان كه بغايت متورع و متقي بوده در تمشيت امور پادشاهت، به پادشاه مساعي جميله به ظهور مي رسانيد، بي گناه كشتند. پيش از شهيد ساختن قاضي - رحمه الله - اندك زماني قلعه اندجان را دولتخواهان پادشاه محكم ساخته بودند و عرضه داشت ها به مبالغه ارسال نموده كه اگر به زودي به فرياد نرسند، مهم اندجان كه در هم شود، ظاهر است كه مهم سمرقند نيز بر هم خواهد خورد. چون عرضه داشت ها به پادشاه رسيد، سمرقند را گذاشته متوجه اندجان شدند. به خجند كه رسيدند خبر يافتند كه ايشان مهم خود ساخته اند. پادشاه از اينجا رانده و از آنجا مانده متحيروار ماند و التجا به طغاي ٤٩ خودش كه سلطان محمود خان است برد.

والده و والده (٢) والده اش كه ايسان (٣) دولت بيگم است، پيش فرزند و خواهر كه والده بنده است آمدند. به اين مناسبت پادشاه نيز در ولايت ما مي بود. به آنچه ممكن بود در مراعات مهمانان عزيز كوشيدند و پادشاه بار ديگر به مشقت هر چه تمامتر بعد از ظفر و هزيمت بسيار، متصرف سمرقند شد. در كش و فرخش محافظت سمرقند، محاربات با مدعيان سمرقند كردند و ظفر و هزيمت مي يافت آخر الامر كار به محاصره كشيد. چون طاقت طاق شد، به شاهي بيگ خان، خواهر خود، خانزاده بيگم كه (٤) سابقا ذكر يافته به او داده (٥) به طريق صلح بدر آمد و سمرقند ديگر به شاهي بيگ خان قرار يافت و تفصيل اين مجمل تطويل هرچه تمامتر دارد. (٦) بالجمله، پادشاه پيش طغاييان خود آمد. خاطر را از مهم سمرقند پرداخت و سعي اندجان (٧) پيش گرفت. خانان نيز كمر اجتهاد را در ميان مهر پدري (٨) بسته در مهم اندجان كه به پادشاه گرفته دهند، مساعي مجهوده به ظهور رسانيده اند. آخرش آن شد كه (١٠٦ ر) ذكر يافت. در محاربه (٩) آخر كه خانان (١٠) به

__________

(١). نب، نت: خورد.

(٢). نب: - و والده.

(٣). نت: ايشان.

(٤). نت: + سمرقند.

(٥). نت: داد.

(٦). نت: + و.

(٧). نب: انديجان.

(٨). نب: بدوي.

(٩). نت: ذكر يافته در صحاريه.

(١٠). نت: جانان.

دست شاهي بيگ خان افتادند، پادشاه خود را طرف كوه هاي جنوبي ولايت فرغانه زد و بدر رفت. مشقت بسيار و فلاكت بي شمار كشيد (١). مع هذا والده ايشان همراه بود. اكثر ملازمان پادشاه، همه به كوچ و عيال بودند. در آن سفر كه (٢) «السفر قطعه من السقر» ٥٠ لفظ درربار و گهرنثار امام اخيار و مقتداي ابرار، امير المومنين علي - كرم الله وجهه - ٥١ فرمود كه اگر نيستي كه پيامبر چنين فرموده، كه من مي گفتم «السفر قطعه من السقر» اشمل به آن سفر بود. از جزويات و كليات جفا و جفاكاري اين چرخ كژ رفتار و فلك غدار آنچه ممكن كينه (٣) گذاري از بهر بي (٤) اعتباري و خواري عزيزان هر دياري (٥) نگاه مي داشت، همه در آن راه نثار و ايثار پادشاه گردانيد. (٦) به الوان عقوبت و به انواع صعوبت به حدود حصار كه دارالملك خسروشاه بود رسيدند و چشم داشت انسانيت كه وي (٧) به آن مشهور بود (٨) مي داشتند. وي فلك وار برگشت و روي انسانيت را گردانيد و پشت بي مروتي را روبروي آن صاحب مروت داشت. اما اين مقدار كرد كه زياده تعرض نرسانيد. به همان رنگ شكسته و ريخته و بيميده ٥٢ و گريخته (٩) به طرف غوري و بقلان گذشتند. چون به آن حدود رسيدند پشت قوت قرار شكسته و پاي مجال رفتار بسته شد.

چند روزي توقف واقع شد. ع (١٠): اي بسا نقصان كه در ضمنش بود يك نوع سود. اگر چه آن ايستادن در آن محل شاق مي نمود اما حضرت حكيم بر حق و حاكم مطلق را جل جلاله در آن انظار (١١) الطاف بود كه چشم هر بيننده دوربين اهل مصلحت نمي ديد. در خلال اين احوال (١٢) كوكبه آمدن شاهي بيگ خان به حصار و دبدبه ايلغار محمود سلطان به قندوز، (١٣) دمدمه غرور خسرو شاه را چون كوس دولتش تهي ساخته، به آن شرح كه سابقا مذكور شد، (١٠٦ پ) نادانسته وي نيز به كوه هاي غوري رفت. چون نزديك رسيد، خبر پادشاه كه در غوري بود در ميان افواه افتاد. در همان شب تمام خدم و حشم و

__________

(١). نت: - كشيد.

(٢). نگ: + پيامبر فرموده.

(٣). نب: كنيد.

(٤). نت: - بي.

(٥). نب: هر دو ياري / نت: مرد ياري.

(٦). نگ: - لفظ درربار ... گردانيد.

(٧). نت: كردي.

(٨). نت: مي بود.

(٩). نت: شكسته و گريخته و بيميده و ريخته به.

(١٠). نب، نگ: - ع.

(١١). نت: انطار.

(١٢). نت: + و.

(١٣). نت: + و.

خرد (١) و بزرگ از مير تا شاگرد (٢) پيشه، همه به درگاه پادشاه پيوستند. خسروشاه غير آنكه به ملازمت مبادرت نمايد هيچ چاره ديگر نيافت. با آنكه عم زاده پادشاه را كه سلطان مسعود ميرزاست، عالم روشن را در چشم او تيره ساخته بود و برادر او بايسنغر ميرزا را در تخت نشانده بود، در تخت تخته (٣) تابوت فرو خوابانيده (٤) بود و در آن وقت كه پادشاه به آن حال به سر وقت وي (٥) رسيده بود، به انواع بي مروتي (٦) به حكم اخراج بدر كرد و (٧) مع هذا ميرزا خان را كه برادر خرد (٨) ميرزايان مظلوم باشد، پدر و مادرش با پدر و مادر پادشاه يك زاينده بودند در ايام محن كه در كوهستان متحصن بودند، به پادشاه پيوسته بود و آن زمان نيز همراه بود، چون خسرو شاه به درگاه پادشاه رسيد، ميرزا خان به عز عرض رسانيد كه به قصاص برادران او را مقصوص گرداند. پادشاه كه مروت، صفت ذاتي وي بود (٩)، به تلطف به ميرزا خان فرمود كه حيف و هزار حيف كه ملكين كرامين و آن دو سلطان اخوين را با اين پادشاه شرير (١٠) مقابله سازند. چندان از اين درر مروت به الماس كرم سفت كه ميرزا خان (١١) راضي شد و هيچ نگفت. خسروشاه، پادشاه را و ميرزاخان را به آنچه قاعده و مرسوم بود ديد، هر لحظه به عرق (١٢) خجالت جبين جهالت او معرقه (١٣) مي شد و پادشاه آن را به ذيل عفو و آستين تجاوز پاك مي ساخت. چون مجلس به آخر رسيد حكم فرمود كه ارباب تحاويل او تمام بيوتات و خزاين و اصطبل و غيره را چه نوع كه از پيش او آورده بودند همان رنگ برند. با وجود آنكه در ركاب مروت مناب، پادشاه را يك اسب بود كه آن را نيز والده مكرمه او سوار مي شد و باقي احتياجات را از اين قياس توان كرد، از اموال وي هيچ چيز تصرف نفرمود مگر آنكه در حين ملازمت با آنكه در تصرف وي هيچ نبوده، پيشكش ها معروض داشته بود. چون اين همه يراق و خزاين او بي نقصان به وي رسيد، آنچه معروض (١٠٧ ر) داشته بود، ارسال نمود. اين خود از هزار هزار يكي و از بسيار بسيار اندكي بود. رخصت خراسان

__________

(١). نت: + عزيز.

(٢). نت: شگرد.

(٣). نت: در تحنه تخت.

(٤). نت: خوابانيد و.

(٥). نت: + رفت.

(٦). نب: ضرورتي.

(٧). نت: كرده.

(٨). نب، نت: خورد.

(٩). نت: - بود.

(١٠). نت: - را با اين پادشاه شرير.

(١١). نب: - فرمود كه حيف ... خان.

(١٢). نت: غرق.

(١٣). نت: مغرق.

آغاز داستان سلطان سعيد خان ابن سلطان احمد خان ابن سلطان يونس خان و شرح ابتدا و بلايا و محن كه او را در اوايل حال پيش آمده

حاصل كرده جدا شد و به خراسان رفت. عجبتر آنكه به اين جمعيت محافظت ملك خود نكرد و از خراسان اندك كومك طلبيده (١) به سر قندوز آمد و به سهولت هرچه كمتر كشته شد. هر آينه عواقب مخدوم و مخدوم زاده كشي و خيم مي باشد. اما پادشاه در يك شب صاحب بيست هزار كس شد و امراي نيكوي پر اسباب مثل باقي چغانياني (٢) ٥٣ و سلطان احمد قراول و باقي تيله (٣) فروش (٤) و غيرهم مهمات پادشاه را متصدي شدند و عزيمت كابل كردند.

در كابل بعد از عم پادشاه كه اولوغ بيگ ميرزاي كابلي باشد، مقيم بن ذوالنون (٥) ٥٤ ارغون كه يكي از ميرزاده هاي سلطان حسيني است، كابل را متصرف شده بود. به مجرد وصول دولت موصول پادشاه، (٦) در مقابله آمد و بي از زياده جنگي هزيمت نموده متحصن به قلعه كابل شد. آخر تاب نياورد، امان طلبيده قلعه را تسليم نمود. پادشاه به عهد خود وفا نمود و او را مع اسباب و متعلقات به سلامت رخصت قندهار داد. (٧) از آن تاريخ كه سنه تسع و تسعمايه ٥٥ بود تا اين زمان كه سنه ثمان (٨) و اربعين و تسعمايه ٥٦ است، كابل به دست پادشاه و اتباع شاه مستقر مانده است.

و سخن اينجا (٩) رسيد واقعات سلطان سعيد خان و حكايات پدرم و رفتن او به خراسان و وقايعي كه به احوال پادشاه كه بعد از اين جاري گشته موقوف عليه افتاده است و پيشتر از اين مختصر نشر مناقب (١٠) جليه خان (١١) مذكور است. (١٢) پس اوايل حال او را بر سبيل مجمل و اواخر احوال او را به طريق مفصل بيان كردن واجب نمود.

آغاز داستان سلطان سعيد خان ابن سلطان احمد خان ابن سلطان يونس خان و شرح ابتدا (١٣) و بلايا و محن كه او را در اوايل حال پيش آمده

چون ٥٧ حضرت ملك ملوك الآفاق (١٠٧ پ) و مالك الملك بالاستحقاق -

__________

(١). نت: طلبيد.

(٢). نت: جناي ناقي.

(٣). نت: بنده.

(٤). نب، نت: فرش.

(٥). نب: ذالنون.

(٦). نت: + او.

(٧). نت: قندوز.

(٨). نت: ثمانه.

(٩). نت: بدينجا.

(١٠). نت: ثناقب.

(١١). نت: عثمان.

(١٢). نگ: - موقوف عليه ... است.

(١٣). نت: يا

جلت عظمته و عم نواله - به ارادت ازلي و حكم لم يزلي هر مقبولي را از عباد به تاج كرامت سرافرازد، هر قابلي را از بندگان به خلعت عنايت بين الاقران ممتاز گرداند، اولا به انواع تجرع (١) محن و امور غريب (٢) و الوان تجرب فتن و (٣) وقايع عجيب مجرب گرداند و كمتر حكمتي در اين آن تواند بود كه به احوال درماندگان آگاه (٤) و در حدوث وقايع دانا گردد تا به چشم مرحمت در حال ضعيفان نگرد و به عقل و كياست، نظام ملك و ملت را منتظم دارد، چنانكه حكايت مقرب درگاه حضرت ملك حكيم (٥) و معزز بارگاه رحيم عليم، موسي كليم را - صلوات الله و سلامه عليه و علي نبينا - در سلسله الذهب حضرت مخدومي، فخر الانامي و شيخ الاسلامي، نور المله و الدين، عبد الرحمان جامي نظم فرموده اند (٦).

حكايت

روزي از روزها كليم خداكه زدي گام در حريم وفا

در شباني برون نهاد قدم بره كرده (٧) ناگه از رمه رم

بره (٨) هر سو دوان و او در پي كرد بسيار كوه و هامون طي

آخرش سست شد ز سختي رگ دست و پا بازمانده اش از تك

موي او را گرفت و پيش نشاند (٩) اشك رحمت به روي خويش نشاند

خوي او از غضب نگشته درشت (١٠) نرم نرمش كشيد دست به پشت

كين رميدن پي چه بود آخرزين دويدن تو را چه سود آخر

كوشش من كه (١١) در قفاي تو بودنه از براي خود، از براي تو بود

گر تو را با تو واگذاشتمي لطف خود از تو بازداشتمي

بهر گرگ پليد خون آشام طعمه چاشت مي شدي يا شام

آنگهش جا به گردن خود كردعزم رفتن به سوي مقصد كرد

__________

(١). نت: + و.

(٢). نت: - و امور غريب.

(٣). نت: - و.

(٤). نب: - آگاه.

(٥). نت: عليم.

(٦). نت: فرمود.

(٧). نت: كرد.

(٨). نت: بود.

(٩). نت: نماند.

(١٠). نت: درست.

(١١). نت: - كه.

چون نديدش ز رنج قوت تن بار او را گرفت بر گردن

نيست در وقت ناخوشي و خوشي هيچ كاري فزون ز باركشي

باركش بار تا به روز شماردر سراي سرور يا بي بار

حق تعالى چو در شباني اوديد آيين و مهرباني او

گفت با قدسيان كروبي (١٠٨ ر) آنكه لطفش بود بدين خوبي

شايد ار قدر او بلند شوددر جهان شاه ارجمند شود

بر سر خلق سروريش دهندره به كوي پيمبريش دهند

همه در سايه اش بياسايندسايه وش سر به پاي او سايند (١) و لهذا در صحاح اخبار وارد است كه هيچ نبي را تاج نبوت و خلعت رسالت در سر و بر او نكردند الا آنكه اولاد او را به كار شباني بازداشتند تا در آن كار او را ورزش مهر و شفقت بر اقويا و ضعفاي امت به حاصل آيد.

و در تاريخ اكاسره هست كه قباد كه يكي از اعاظم اكاسره بود و پدر نوشيروان است چون در ناصيه نوشيروان لمعه عقل و عرفان و اشعه عدل و احسان را مشاهده نمود، خواست كه او را با عقلا و علما و حكماء دانا (٢) سپرد تا از صغر سن، صدر باصفاي او به صفات (٣) صافي حكمت مملو شود و كالنقش في الحجر گردد (٤). پس خواجه بوزرجمهر حكيم را (٥) طلب داشت و نوشيروان را سپرد. حكيم فرمود كه چون مقصود از اين سپارش معلوم است، اگر به مقتضاي حكمت اموري كه به ظاهر فترت كثير و اهانت در نظر كوته نظران آيد، واقع شود، مي شايد كه از آن در حواشي خاطر خطير شايبه شبهه (٦) نرساند و بركات آن حكمت به روزگارها عايد گردد و ظاهر شود.

قباد فرمود كه از اين سپارش، مقصود همين است. پس خواجه همراه انوشيروان به طرف منزل حكمت روان شد. چون به جلاو (٧) خانه رسيد، اسبان پيش كشيدند، خواجه سوار شد و نوشيروان را فرمود كه غاشيه بر دوش گرفته در ركاب (٨) خواجه پياده روان

__________

(١). نت: سايه وش سايه باني دهند.

(٢). نت: - دانا.

(٣). نت: ضياي.

(٤). نت: - گردد.

(٥). نت: - را.

(٦). نت: شبه.

(٧). نت: جلاد.

(٨). نت: گرفته رقاب خواجه.

شود. خواجه گاهي بارگي را در غايت شتاب مي راند و گاهي عنان حكمت را كشيده مي داشت، چون به خانه رسيد در صحن سراي بوستان ايستاده بنياد خشونت و غلظت كرد و فرمود كه نوشيروان را در ته چوب و كوب كشيدند و از هر دو طرف ضاربان ضرب چوب (١٠٨ پ) دست هاي سطبر گرفته حواله فرمودند. نوشيروان از غايت دهشت، اضطراب ها نمود و تضرعات كرد. گفت برو كه بخشيدم. نوشيروان فرحي تازه و بهجت بي اندازه يافت.

بعد از آن به عزت هرچه تمامتر به خانه آورد و انواع تقديم خدمات پسنديده به ظهور رسانيد كه نوشيران را هرگز چنان انسانيتي در ساحت مخيله اش ننشسته و نگذشته بود، متحير فروماند. بوزرجمهر گفت، اول بار (١) تو را پياده در ركاب خود داشتم، مقصودم آن بود كه تو را آگاه گردانم بر حال پياده ها كه در ركاب تواند پيادگي چه محنت بوده است و سواران عاقل رفتار مركوبان راه وار را چه عاقلانه مي رانده اند. هرگز در حواشي خاطر ايشان ذره غبار محنت پياده ها نمي نشيند تا دانسته باشي.

ديگر چون تو را غضب فرمودم در شيب چوب كشيدم و باز عفو كردم، از آن شدت خلاصي يافتي، تو را از آن (٢) خلاصي چه بهجت و مسرت دست داد. اين همه براي آن بود كه اگر درمانده را فرومانده گرداني و در ته چوب عقوبت فروكشي، تو را از اين حالت مشكل و آن حال كه آرام دل بود ياد داري تا (٣) نپسندي ديگري آنچه به خود نپسندي (٤) و بپسندي بر ديگري آنچه به خود (٥) بپسندي و تا دانسته باشي.

ديگر تو را بعد از غضب اينكه بر سر خوان خدمات لايقه (٦) بر سرير مسند تعظيمات رايقه (٧) بنشانده ام و به محاورات خوش و حكميات دلكش، خاطر تو را بخود مي كشم، تو كه پادشاهي و خلايق محتاج تواند به خلايق از تو اين امر مرغوب تر. از اين حالت تو را ياد آيد و بر زيردستان چنان كني كه من با تو كردم تا دانسته باشي.

و از اين ودايع حكمت در خزينه خيال نوشيروان دايم (٨) وديعت مي نهاد تا آنكه بعد

__________

(١). نت: + كه.

(٢). نت: - تو را از آن.

(٣). نب: - تا.

(٤). نب: - ديگري ... نپسندي.

(٥). نب، نت: + نپسندي.

(٦). نت: لايق.

(٧). نت: - رايقه.

(٨). نت: + و.

از (١) پادشاهي رسيد به جايي كه لسان معجز بيان حضرت افضل موجودات و سيد كاينات - عليه افضل الصلوات - به اين مثال خجسته مآل جاري شد كه «انا ولدت في زمن الملك العادل» و اين عنوان نامه (١٠٩ ر) دولت بر صحيفه سعادت او نوشته شد (٢). لاجرم از ساير كفار ممتاز گشته (٣) با وجود ظلمت كفر از دار القرار (٤) كفر كه جهنم است خلاصي يافته در اعراف كه دار الامان عذاب است خود را جاي داد.

مقصود از تمهيد اين مقدمات و ترتيب اين حكايات آن است كه چون حكمت ازلي و ارادت لم يزلي مي خواست كه تاج خلافت كه قوايم او از جنس احسان و عدالت و عصايه او از نفايس بر و نصفت بود، به الوان جواهر خصال حميده و انواع درر تجارب پسنديده مكلل و مرصع باشد و خلعت پادشاهت كه به فنون صفوف فضايل غريب و به لطايف و ظرايف عنوان كمال مرتب بوده باشد در سر سرفراز و بر سعات طراز حضرت خاني كه از غايت تسلط سلطان سلاطين است، از نهايت مساعدت (٥) سعادت را بر وزن لطيف تعريف نموده اند و سلطان سعيد خانش نام نهاده اند، نهند و پوشانند تا اصحاب جنود (٦) دولت و ارباب دهاقين و رعيت عموما اهل فضل و كمال و طوايف فقر و اهل حال، خصوصا، مرفه الحال و فارغ البال به عبادت ملك ذوالجلال و به شكر نعم حضرت متعال قيام و اقدام نمايند، بركات آن به روزگارها در دين و دنيا عايد و فايد گردد. پس اولا به انواع محن كه طوايف اهل عالم به آن ممتحن مي گردند، به تفاريق در ايام انقلاب در هر لباسي كه ملتبس مي شد به آن محنت مبتلا مي گشت و به تجرع تجارب ايام و انقلاب نافرجام مادب و مجرب مي شد تا بر كماهي (٧) احوال طوايف انام - كما ينبغي - واقف گشته به وقت سلطنت فراخور هر صفتي معامله نمايد كه موجب رفاهيت او و (٨) سبب ترقي در معارج عليا گردد.

قطعه: (٩)

مرد هنرمند خرد پيشه راعمر دو بايستي در اين روزگار

__________

(١). نت: + آنكه.

(٢). نت: - شد.

(٣). نت: گردانيده.

(٤). نت: + از.

(٥). نت: - مساعدت.

(٦). نت: + و.

(٧). نت: كمال.

(٨). نت: - و.

(٩). نت: - قطعه.

تا به يكي تجربه آموختي با دگري تجربه بردي به كار (١) (١٠٩ پ) سلطان سعيد خان را كه در اين «مختصر» هر كجا كه خان مطلق مذكور گردد، مراد اين خان است ٥٨، واقعات عجيبه دست داده است و چون از اين «مختصر» مقصود بيشتر نشر مناقب خان بود، نوشته مي شود. تفصيل اين مجمل آن است كه نسب (٢) شريفش سابقا مكررا (٣) تحرير يافته است. از زمان ولادت تا زمان چهارده سالگي در كنف دولت و كف سعادت پدر (٤) روزگار فرخنده آثار را گذرانيد. چون سنين عمر مباركش به (٥) چهارده سالگي رسد، پدر او را كه سلطان احمد خان است و به الاچه خان مشهور است، داعيه ملازمت برادر كلان كه سلطان محمود خان است شد، پسر كلانترش كه منصور خان است به جاي نشيني خود مقرر فرمود و دو (٦) پسر او كه از منصور خان خردتر (٧) بودند، يك سلطان سعيد خان و ديگر باباجاق سلطان را همراه خود به تاشكند برد و در جنگ اخسي كه خانان (٨) گرفتار شدند كه شرح آن مذكور شده است، خان همراه پدر بود. چون لشكر در هم شد و هر كس به جايي به جان خود درماند، خان نيز به طرفي فرار نمود. در آن اثنا تيري بر سرون خان آمد، از زره گذرا شد و بر استخوان رسيد. چون لشكر پدرش در هم شكست، قوت قرار نماند، مردم آن نواحي گرفتند، ٥٩ چون في الحال قوت رفتن نداشت، پيش كش پيش كسي (٩) نبردند، چند روز نگاه (١٠) داشتند.

شاهي (١١) بيگ خان براي سامان تاشكند زود مراجعت نموده بود، تا آنكه خان را قوت شد. شيخ بايزيد در اخسي مستقر بود، خان را پيش او بردند، وي در بند كشيد.

مدت يك سال تمام در بند وي بود تا آنكه شاهي بيگ خان آمد تنبل را گرفت و كشت.

ولايت اندجان (١٢) به جاني بيگ سلطان تفويض فرمود. جاني بيگي سلطان به اخسي آمد.

خان را پيش جاني بيگ سلطان بردند و جاني بيگ سلطان (١٣) پيش شاهي بيگ خان تفقد

__________

(١). نگ: - چون حضرت ملك ... به كار.

(٢). نت: نفس.

(٣). نت: مقرر.

(٤). نت: چه

(٥). نت: - به.

(٦). نت: - دو.

(٧). نب، نت: خوردتر.

(٨). نت: خان.

(٩). نت: پيش كس پيش كشي.

(١٠). نت: گناه.

(١١). نت: شادي.

(١٢). نب: انديجان.

(١٣). نت: خان.

نيك نمود، مشفقانه و پدرانه پيش آمد و نگاه داشت (١١٠ ر) هرچه نيكوتر نمود و در لشكري (١) كه حصار و قندوز را فتح كرد همراه برد.

و از خان چنين استماع دارم كه در صورت تعجب و تحسين مي فرمود كه چون حصار را مستخلص نمود، خبر استخلاص قندوز را كه محمود سلطان نموده بود آوردند، مراجعت كرد. به آهستگي روان شد و حصار را به حمزه سلطان و چغاييان (٢) را به مهدي سلطان ٦٠ تفويض فرمود. (٣) چون راه دربند آهنين تنگ بود و لشكر از جهت كثرت غنايم، فرسنگ در فرسنگ، به راه بويه (٤) و ترمذ عبور نمود. در آن اثنا كه بويه را مضرب (٥) خيام عسكر نصرت انجام ساخته بود، نيم روزي بود كه در مجلس حاضر بودم، وقت جمعيت مردم نبود، معدودي چند از نزديكان او حاضر بودند كه شخصي آمد، در وي آثار دهشت (٦) و وحشت ظاهر و باهر، و به سرعت آمد و خطي در پايه سرير سلطنت مصيرش گذاشت. چون به مطالعه خط مشغول شد، تغيير بسيار پيدا شد. خط را تمام نساخت و برخاست. طرف حرم روان شد و فرمود كه اسب بيارند و در حرم ديري ماند (٧). بعد از نماز پيشين برآمد، سوار شد و خلايق كثير در ملازمت او بودند. معلوم شد كه محمود سلطان در قندوز به مرگ طبيعي مرده است، نعش (٨) او را آورده اند. چون از لشكرگاه برآمد، بعد از اندك (٩) مسافتي ديديم خلق كثير چون قير در لباس سياهي اسير مغرق گشته، عماري را گذاشته اند و در لباس عماري (١٠) دورتر (١١) صف، ايستاده، چون اين امر معاينه شد، اشارت كرد همه از سلاطين و غيرهم پياده شدند در ركاب او روان شدند و آن مردم فغان و فرياد برداشتند و اين مردم نيز ناله و خروش كشيدند. چون نزديك رسيد اشارت كرد همه مردمي كه همراه او بودند، همه صف كشيده ايستادند (١٢). او خود سوار پيش راند چنانكه سر اسب او به بالاي عماري مشرف شد و اشارت كرد تمام خلايق ساكت شدند. (١١٠ پ) و آن مردم از گريبان دريدن و محاسن كندن باز ايستادند و يك

__________

(١). نت: - و در لشكري.

(٢). نت: جعبان.

(٣). نت: + و.

(٤). نت: پويه.

(٥). نت: مقرب.

(٦). نت: وحشت.

(٧). نت: بماند.

(٨). نت: نقش.

(٩). نب: - اندك.

(١٠). نت: - را گذاشته اند و در لباس عماري.

(١١). نت: بر.

(١٢). نت: ايستاده اند.

كس (١) از امراء محمود سلطان را طلب داشت چنانكه رسم تعزيت پرستي است (٢) و ساعتي ساكت ايستاد. هيچ تغيير اوضاع خود نداد و گريه نكرد. بعد از ساعتي سر بالا گرفت و گفت، مردن محمود بغايت خوب شد، مردم مي گفتند كه دولت شاهي بيگ را محمود بر پاي دارد و اين زمان معلوم شد (٣) كه هيچ (٤) چيز شاهي بيگ به (٥) محمود (٦) مقيد نبوده است. ببريد او را گور كنيد. اين گفت و برگشت. چنان تهور و تحمل نمود كه همگنان در آن حيران ماندند.

و مردن محمود سلطان، مغول را عظيم مشكل شد زيرا كه حامي مغول در همه ابواب محمود سلطان بود. تلافي آن نيكي كه ذكر رفت مي كرد. ٦١

چون به سمرقند رسيدند، از طرف مغولستان، شاه بيگم آمد. تفصيل اين مجمل آنكه شاه بيگم والده خانان است و دختر شاه سلطان محمود است كه شاه بدخشان است و از نسل اسكندر ذو القرنين است. همراه پسرش سلطان محمود خان به مغولستان رفته بود.

همان (٧) اراذل مذكوره در ميان والده و پسر مطاع مطيع كه هرگز سوء (٨) ادبي واقع نشده بود، نوعي ساختند كه غبار ملالت انگيخته و خاك وحشت بيخته شد (٩). اهل راي كه فتنه آراي بودند، بر اين داشتند كه بيگم را به درخواست پيش شاهي بيگ خان مي بايد فرستاد تا درخواست ولايتي نمايد كه در مغولستان اوقات به صعوبت مي گذرد و به اين خيالات محالات بيگم را فرستادند. چون بيگم بس عاقله بود پيش از آنكه اراذلي كه ميان فرزند دلبند جدايي را به طريقي كه اهل عالم او را عيب و عار بي حد شمارند، اندازند، به اين بهانه از پسر جدا شده آمد. سخن در ميان افواه همان بود كه به درخواست آمده اند.

در سمرقند به ديدار فرزندان مسرور گشت.

و در خلال اين امر با خوارزم لشكر شد (١٠). پدرم به خراسان گريخت، شرح آن عنقريب خواهد آمد.

__________

(١). نب: - كس.

(٢). نت: + دريافت.

(٣). نت: شود.

(٤). نت: - هيچ.

(٥). نت: - به.

(٦). نت: چيزي. تاريخ رشيدي متن ٢٧٦ آغاز داستان سلطان سعيد خان ابن سلطان احمد خان ابن سلطان يونس خان و شرح ابتلا و بلايا و محن كه او را در اوايل حال پيش آمده ..... ص: ٢٦٩

(٧). نت: همه.

(٨). نت: مطيع مذكور شود و ادبي.

(٩). نت: است.

(١٠). نت: شدم.

و خان مي فرمود كه بعد از گريختن ميرزا (١١١ ر) توهم ما غالب شد. شانزده كس اتفاق نموده از درون شهر سمرقند گريختند به راه خوتوك (١) به قراتوقاي زده به سيرام برآمدند و به مغولستان رفتند و به راه اوزون احمد به هفت ده كه يتي كند ٦٢ مشهور است، رفت و در يتي كند سلطان محمود خان بود. اول اين حال مذكور شده است كه سلطان احمد خان وفات يافت و سلطان محمود خان به مغولستان برآمد و سلطان محمود خان پادشاه نازك بود، در امور سلطنت كسالت و سهولت بسيار مي ورزيد و همه در سر همين شد. (٢)

و مغولستان صحرايي است كه اين كسالت و مساهلت را مهمات وي برنمي تابد. از اين (٣) جهت خان در مغولستان نتوانست بود و به آرزوي (٤) سكناي (٥) شهر و ولايت با يتي كند كه آنجا اندك زراعت مي باشد، درآمده بود، اوقاتي في الجمله مي گذراند. خان به سلطان محمود خان كه عم وي بود ملحق گشت. چند مدت در ملازمت عم به سر مي برد. خان در غايت شدت (٦) و تهور بود و كسالت و تهاون سلطان محمود خان را تاب نياورد از آنجا فرار نمود سلطان محمود خان براي تعاقب (٧) كس فرستاد، در سه روزه راه از عقب رسيدند و جنگ (٨) درپيوستند. چون شدت محاربه بغايت رسيد، مقصود علي نام كه يكي از نديمان سلطان محمود خان بود، ساز و آواز في الجمله داشت، وي در آن محاربه جلادت ها مي نمود. خان ديد كه بيشتر مساعي حرب به اجتهاد وي است، به قصد وي دوانيد، وي روي در گريز نهاد، پيش رويه كشيد و عقب رويه گشاد داد، ٦٣ تير وي بر سر كتف چپ خان رسيد، چنانكه استخوان سر كتف را شكست و از ته شانه چپ گذار شد و به روي شانه راست رسيد، در حيني (٩) كه خان خود را رسانيد اما چندانكه سعي كرد، قوت دستهاي خان به راندن تيغ وفا ننمود و غنيم به سلامت بدر رفت. خان برگشت، زخم منكر بود، مدت دو سال (١١١ پ) چشم راست و دست راست خان از كار افتاده بود.

__________

(١). نت: خوتوكي.

(٢). نگ: - و همه در سر همين شد.

(٣). نت: - اين.

(٤). نب، نت: آرزو.

(٥). نب: سكني / نت: شكني زد.

(٦). نت: شدن.

(٧). نت: معاقب.

(٨). نت: + كردند و.

(٩). نت: در اخسي.

و بعد از اندك فرصتي در جنگ به دست يكي از ملازمان، همين مقصود علي افتاده است. مي خواست كه اگر او را زنده پيش خان رساني كه به دست خود او را كشد، لايقتر باشد و موجب منت بيشتر گردد. او را زنده پيش (١) خان رسانيدند. خان اظهار بشاشت كرد و پيش طلبيد و گفت كه نيك شد كه به دست افتادي، ما ديگر بوديم. با آنكه يك جامعه بيش نداشت، آن را به وي بخشيد، چه در مغولستان هر چند كه ملبوس در غايت كثرت است تا اواخر حال به نظر عنايت، منظور مي داشت. ٦٤

مكارم (٢) اخلاق خان بي حد است، هر كدامي در محل خود خواهد آمد. بالجمله (٣) زخمين و به مشقت تمام به برادر كه سلطان خليل سلطان است ملحق شد. سلطان خليل سلطان بعد از فوت پدر از منصور خان گريخته به مغولستان برآمده بود و به مردم قرغيز كه شير بيشه مغولستان ايشانند ملحق شده، ايشان او را به پادشاهي پذيرفته بودند.

مدت ها به (٤) برادر مي بودند. در اواخر حال ميان ايشان و سلطان محمود خان و منصور خان ظفر و هزيمت و (٥) كش و فرخش بسيار واقع شد (٦). محاربات عظيمه و واقعات عجيبه دست داده بود و در آن محاربات زخم ها رسيده بود كه عقل سليم از صحت آن زخم ها امتناع مي نمود. شرح آن به مقصود چندان دخلي ندارد و از سنه عشر و تسعمايه ٦٥ تا سنه (٧) اربع و عشر و تسعمايه ٦٦ در مغولستان به محاربه و مكاوحه در ميان يكديگر مي بودند تا آنكه سلطان محمود خان در ميان برادرزاده ها و مردم متفرق مغولستان به تنگ آمده (٨) پيش (٩) شاهي بيگ خان رفت كه آن قصه مذكور شد. چون منصور خان و سلطان سعيد خان و سلطان خليل سلطان ماندند، منصور خان (١٠) بر سر برادران راند و ايشان نيز مصاف كشيدند. اين واقعه در آلماتو ٦٧ كه از مواضع مشهوره مغولستان است (١١٢ ر)، واقع بود. جنگ صعب بود. آخر الامر شكست بر جانب سلطانان افتاد.

__________

(١). نت: - پيش.

(٢). نگ: به وي بخشيد و تا آخرين روزهاي عمر خود او را در مغولستان نگهداشت و هميشه به نظر التفات به او مي نگريست مكارم.

(٣). نت: + كه.

(٤). نت: - به.

(٥). نت: - و.

(٦). نت: - شد.

(٧). نت: + و.

(٨). نت: آمد.

(٩). نت: عشق.

(١٠). نب: - چون منصورخان ... خان.

سلطان خليل سلطان را اميد از مغولستان بريده شد، در پي عم به اميد آنكه شاهي بيگ خان رعايت كرده باشد روان شد، به اخسي رسيد، جاني بيگ سلطان گرفته به عمم سيد محمد ميرزا و سلطان علي ميرزا بيگ جك و توبره نياغوت (١) سپرد كه وي را مي بايد در آب غريق رحمت كرد تا به اينجا اعتماد حاصل آيد. (٢) ايشان (٣) ناچار سلطان مظلوم را در درياي اخسي غريق رحمت ساختند و بعد از اين به مدتي خان، تربيت ها و عنايت ها كه درباره اين جماعت كه برادر او را كشته بودند فرمود (٤)، به شرح خواهد آمد.

اما خان از آن محاربه گريخته بدر آمد، قريب به پنجاه نفر و از مواشي در حواشي ايشان بقدر حاجت بود. از آلماتو گريخته و شكسته به دولان آمد كه به وسط رفتار ٦٨ قريب پانزده روزه راه باشد. چون آنجا رسيدند از خوف دشمن اندكي ايمن گشتند. در همان روز يكي پيش آمد، گرفتند و تفحص احوال او نمودند. گفت كه در اوروق نام كه به رفتار اعتدال سه روزه راه است، جماعتي از قبيله بهرين (٥) نشسته اند به داعيه آنكه به كاشغر روند و به ميرزا ابابكر توصل ٦٩ جويند. من گريخته به قرغيز مي روم و نشستند و مصلحت ديدند كه خان خود روند و در ميان آن مردم درآيند، شايد بدين توصل في الجمله استظهاري به حاصل آيد و بيشتر خواجه علي بهادر در اين باب مبالغه مي نمود و اين خواجه علي بهادر از مردم بهرين بود اما مرد شجاع و متهور و تيرانداز بي نظير بود.

وقتي كه خان از سمرقند گريخته به ملازمت عم بزرگوار، سلطان محمود خان پيوست، اين خواجه علي در يتي كند در ملازمت يكي از نواب سلطان محمود (٦) خان مي بود. چون خان آمد (١١٢ پ) كمر بندگي خان را در ميان جان و اعتقاد صافي بسته، ملازم شده بود. در حين فرار از دست مقصود علي سازنده زخمي شده بود و اين خواجه علي در آن جنگ جلادت ها نموده و (٧) داد شجاعت را داده از آن روز منظور نظر كيميا اثر خان مي بود (٨) در محاربات كه در مغولستان واقع مي شد، در اكثر محاربه از دست وي

__________

(١). نت: بنا بوغوت.

(٢). نت: اينجا حاصل اعتميد آيد.

(٣). نت: - ايشان.

(٤). نت: فرمودند.

(٥). نب: بهر اين.

(٦). نت: محمد.

(٧). نت: - و.

(٨). نت: + و.

كارهاي شگرف برمي آمده (١). با وجود شجاعت و مردانگي، به راي و عقل و فرزانگي نيز ممتاز گشته بود و در آن ايام اكثر امور به راي و مصلحت او به فيصل (٢) مي رسيد.

چون او در اين امر (٣) مبالغ بود و در نظر ساير اهل مصلحت نيز چندان مستبعد (٤) نمي نمود، خواجه علي معروض داشت كه اگر به اين جمعيت رفته شود محتمل است كه وهم برند كه ايام بر هم زدگي است، به طمع (٥) گرفت و گير، اين (٦) به چشم نموده اند و اين محالات را از كوانين دماغ ايشان كه محل وسوسه ديو گشته باشد برون نتوان آورد و موجب تفريق و وحشت ديگر گردد. مصلحت چنان مي نمايد كه بنده در ركاب همايون به مساعدت خدمت گزاري از ساير بندگان ممتاز گردد و ديگر همه همين جا پنج روز توقف فرمايند كه ايشان به (٧) نصيحت و صواب ديد بنده (٨) به مساعدت بندگي مبادرت نمايند، ايشان را (٩) به مواثيقي كه خواطر وحشت مآثر ايشان متسلي گردد و خيالات فاسده و موهومات كاسره ايشان به صفاي عقيده مبدل گردد، فهو المراد و الا (١٠) به سرعت هرچه تمامتر به جماعت منتظرين ملحق گرديم به فوايد وقت اقرب مي نمايد ٧٠، چه رعايت وقت رعايت مراكب است، اگر چه در ملازمت باشند، سبب سقوط قوت مراكب مي شود. (١١)

و اين معاني در خاطر معني مستحسن (١٢) افتاد و خان و خواجه علي روان شدند. (١١٣ ر) سه روزه راه را شب در ميان كرده وقت چاشت رسيدند، آن مردم نامردم (١٣) خبر يافتند، پيش آمدند و به مراسم تعظيمات كه مرسوم مغول است قيام نمودند. همچنين گستاخانه وار، بي شمار پيش آمدند. خواجه علي ابتدا به سخن كرد و گفت، جمع اهل مراد كه به مرادات فايض گشته اند، انتهاز فرصت مي جسته اند و دامن ارباب دولت را به دو دست اميد و خدمتكاري محكم مي گرفته اند (١٤)، سخن همچنان در دهان خواجه علي

__________

(١). نت: مي آيد.

(٢). نت: فضل.

(٣). نب: + او.

(٤). نت: مستعد.

(٥). نت: طبع.

(٦). نت: آن.

(٧). نب: - به.

(٨). نب: - بنده.

(٩). نت: + بي توقفي.

(١٠). نت: + هرچه.

(١١). نگ: - چه رعايت وقت ... مي شود.

(١٢). نت: متحصن.

(١٣). نت: نامرد.

(١٤). نت: گرفته.

ناتمام ماند و ايشان گفتند از اين قلوماج ٧١ كه مقدار اوماج ٧٢ مزه ندارد فرو مريز و به صد خانه وار، خان چه كار مي آيد، ما را خان و مان اين سامان نيست، خان را پيش ياران راندند ٧٣، خواجه علي را فرو گرفتند و اسب جنيبه (١) ٧٤ خان را كه به دست او كشيدند و جلاو (٢) او را به طرف خان انداختند و خواجه علي را گرفته به طرف خانه هاي خود روان شدند.

خان در توهم جان افتاد (٣)، به سرعت مراجعت نمود كه مبادا خان را گرفته دست آويز ميرزا ابابكر سازند و در غايت (٤) حيرت به سرعت مي راند كه خود را با مردم خود رساند و از پيش و پس به ديده احتياط نظر مي انداخت.

يكباري خان اين حكايت تقرير مي فرمود، بنده استفسار نمودم كه از دهشت (٥) تنهايي، وحشت بي حد شده باشد؟ فرمود كه چندان ني، زيرا كه پيش از اين در مغولستان همين نوع تنها مانده ايم و روزها به تنهايي مي گذرانديم و باز به مردم ملحق مي شديم. (٦)

چون پاره اي راه رفت از دور سياهي (٧) پيدا شد. خان خود را در گوشه كشيد و اسب جنيبه (٨) را در گوشه محكم بست و كمين گاهي را گرفت منتظر ايستاد، چون رسيد ديد كه يك كس است تحمل نمود تا (٩) نزديك رسيد. از كمين گاه تير را در حصه كمان پيوسته بر سر او تاخت. او را فرصت حركت نمانده بود. خود را از غايت ترس از اسب انداخت.

خان بشناخت كه او همان غلام است كه از اين مردم گريخته به قرغيز (١١٣ پ) مي رفت در دولان، اوردو (١٠) او را گرفته بودند و خبر اين نامردم (١١) را گفته بود. او نيز خان را شناخت و ركاب خانه را بوسه داد.

خان از وي احوال مردم خود را پرسيد كه كجا نشسته اند؟ گفت، (١٢) چون شما به خواجه علي بهادر روان شديد، در ميان جماعت اختلاف پيدا شد، سخن آنكه فلاني

__________

(١). نب: وجيبه.

(٢). نت: جلان.

(٣). نت: افتاده.

(٤). نت: خانه.

(٥). نت: وحشت.

(٦). نت: شديم.

(٧). نب: سپاهي.

(٨). نت: جنيب.

(٩). نت: - تا.

(١٠). نت: او را رود / نگ: - اوردو.

(١١). نت: نامرد.

(١٢). نت: + كه.

مي گويد كه شب در بيرون بنهي ٧٥ كه براي خان ساخته بودند، بودم (١). خواجه علي بهادر به خان گفت كه اين مردم پر ريخته چندند، ما حصل چندان ندارند، آن (٢) مردم از اين (٣) حواشي و مواشي اند، اين ملازمان به مقتضاي آنكه هر كدام (٤) مير و ميرزاده اند، به ايشان تقدم و تحكم خواهند كرد و ايشان را محل مجال كشيدن (٥) آن محال نيست و ما را خود از اين مردم مراد و مقصود حاصل نمي شود (٦). پس لايق وقت آنكه به آن رنگ كه تقرير رفت از اين مردم جدا شده به آن مردم ملحق گرديم و اين جماعت هر كجا كه خواهند روند و ما (٧) به قوت (٨) آن جماعت همه كاري را به سر توانيم برد و خان اين معني را بغايت پسنديد (٩) ديگر خان نخواهند آمد.

از اين سخنان مردم نااميد و رنجيده خاطر گشتند (١٠) و هر كدام براي خود راي زدند و متفرق شدند. يك چند كه سر خيل ايشان اوچكو محمد ميرزا و شاه ميرك و زيگول بهادر بود، به طرف طرفان كه پاي تخت منصورخان است رفتند، و يك فرقه ديگر كه سردار ايشان قراقولاق (١١) ميرزا بود، به اندجان متوجه شد به اميد آنكه شايد خانان كه (١٢) پيش شاهي بيگ خان رفته اند، رعايت يافته باشند. و يك جماعت ديگر كه خوش گيلدي كوكلداش (١٣) و عزيز بيردي آقا، سردفتر ايشان بود، به كاشغر پيش ميرزا ابابكر، عزيمت (١٤) را مصمم نموده به اين تفصيل تفريق نمودند (١٥).

خان - انار الله برهانه - (١٦) دايم مي فرموده اند كه بعد از استماع اين اوضاع، متحير ماندم (١٧) و دهشت (١٨) وحشت عظيم (١١٤ ر) به حال من راه يافت. پرسيدم كه چند روز است؟ گفت همان لحظه كه شما از نظر ايشان غايب شديد، گفت و گو كردند و (١٩) متفرق شدند.

ساعتي فرو رفتم و در تفكر دور و دراز فرو ماندم. آخر الامر خود را بر اين قرار دادم

__________

(١). نت: - بودم.

(٢). نت: - آن.

(٣). نت: + بر.

(٤). نت: كدامي.

(٥). نب: كشيدند.

(٦). نت: نشد.

(٧). نب: تا.

(٨). نب: وقت.

(٩). نت: + و.

(١٠). نت: گشته اند.

(١١). نب: قوالاق.

(١٢). نت: - كه.

(١٣). نت: - كوكلداش.

(١٤). نت: - عزيمت.

(١٥). نت: نموده اند.

(١٦). نگ: - انار الله برهانه.

(١٧). نت: مانده ام.

(١٨). نت: وهشت.

(١٩). نت: - و.

كه در جنگل هاي نارين اسب خود را در ميان جنگلي كه بدر رفت نداشته باشد، گذارم و خود پياده به طريق كمين آهو گرفته و گوشت (١) او را ماكول و پوست او را ملبوس ساخته چند سال به سر (٢) برم تا آنكه از عالم غيب به عالم شهادت چه آيد، به مقتضاي آن عمل نمايم. با اين عزيمت، اسب جنيبت خود را پهلو كشيد و روان شد.

در اقوام عالم، همين در قوم مغول رسم است كه جوانان متهور ايشان، مدت ها تنها به سر مي بردند (٣) در (٤) صحرايي يا كوهي و جنگلي كه از مردم يك ماهه دو ماهه راه دور باشد. پوشش و خورش، (٥) گوشت و پوست آهو باشد و اين را از قبيل تهور و مردانگي شمارند. و واقعش آن است كه كاريست در غايت اشكال.

و خاطر (٦) خود را به (٧) اين امر عجيب خطير قرار داده غلام را رخصت فرمود و خود متوجه كار خود شد. شب در يك جا كه مناسب دانست، گذرانيد. چون روز شد، روان شد. نظر به قاعده احتياط و حزم مردم مغول كه رسم ايشان مي باشد وقت صبح راه را گذاشته از بي راهه (٨) به طرفي كه آمده بود برگشت و در بلندي برآمد و بر جايي كه راهي كه آمده بود (٩) مي نمود و راهي كه امروز خواهد رفت نيز نمودار بود، بر دو طرف نظاره مي كرد و اسبان را به علف گذاشت، چه شب بسته نگاه داشته بود (١٠) و مقصود از اين احتياط كه مي كنند آن است كه اگر كسي تعاقب كرده باشد شب در نزديكي باشد، وقت صبح، پي گرفته مي آمده باشد، ديده شود و فكر كار خود كند. چون اسبان از علف فارغ (١١٤ پ) شدند و كس از هيچ جانب پيدا نشد، اول نيم روز روان شد و (١١) تا نيم شب رود كه هيچكس او را و جايي (١٢) شب باش او را نداند. بنابراين چنين احتياطها رسم آن مردم است.

پس خان منتظر نشسته بود و بر اطراف نگاه مي كرد. بعد از زماني سياهي پيدا شد به همان راهي كه دي خان (١٣) آمده بود. توهم برد كه مگر آن مردم از گذاشتن خان پشيمان

__________

(١). نت: - و گوشت.

(٢). نب: - به سر.

(٣). نت: بردند.

(٤). نب، نت: - در.

(٥). نت: + و.

(٦). نب، نت: خطر.

(٧). نت: با.

(٨). نت: از پي رمه.

(٩). نت: - برگشت و در ... بود.

(١٠). نت: - بود.

(١١). نت: شدند.

(١٢). نت: كه او را هيچكس و جاي.

(١٣). نت: وي.

شده باشند، اما سياهي نزديك رسيد يك كس بود. چندانكه احتياط در عقب وي كردند (١) ديگر كسي پيدا نشد. بر قاعده وي كمين گاهي را گرفت. مي بيند كه آن كس هر لحظه فريادي مي كند چنانچه (٢) كس را فرياد كنند. چون نزديك رسيد و آواز او مشخص شد، شناخت كه او (٣) خواجه علي بهادر است. تاخته برآمد، او نيز خان را شناخت، گريه كرد، خود را از اسب انداخت. خان نيز در گريه شد و در كنار گرفت.

توان دانست كه در چنان محل اين نوع امري چه نوع مرغوب باشد. بعد از فراغ گريه پرسيد كه كجا بودي و حال چه بود؟ گفت كه مرا بردند و اسب مرا محافظت كردند و مرا در خانه يكي از آشنايان بازداشته اند. بعد از فرصتي عجوزه گنده پيري بود كه به من عرق قرابتي داشت. در خلوتي آمد و مرا سرزنش بي حد كرد و گفت، مردان كار و مردم (٤) اميدوار، خان كه در شكم مادر، و مير كه در گهواره باشد، خدمت كرده و به مقاصد جليه فايض گشته اند، تو بي همت چنين خان كلان كه لايق تخت و تاج تواند بود گذاشته خود را از غايت بي همتي فروگذاشته. (٥) برخيز، اگر اسب نداري، در فلان جا اسب خود را بسته (٦) گذاشته ام، بگير و برو. و داعيه قديمه كه در باطن من فرو نشسته بود، در حركت آمد.

بالفور رفتم آن اسب كه نشان داده بود يافتم و (٧) آمدم.

خان بعد از آن آفرين ها و نوازش ها فرمود و گفت كه چون تنها ماندم، خود را به آن امر مذكور قرار دادم. گفت رحمت باد، مرد مردزاده (٨) در چنين محل (١١٥ ر) همچنين مي بايد. خيال خوب كرده ايد، حالا نيز بهتر همان است. اما اين زمان در غايت خوبي و سهولت ميسر است همچنان چند سال به همان طريق به سر بريم (٩)، در هر چند فرصت از عالم خبر گيريم. هرگز اين چرخ يك نوع گردش نكند. البته انتهاز فرصتي يافته باز به سر كار و بار خود رويم. مردانه مي بايد بود.

آن (١٠) كه در غايت قوت دل و خوشحالي هر دو هم عنان شده و روان شدند. روز

__________

(١). نب: - توهم برد ... كردند.

(٢). نت: چنانكه.

(٣). نت: + را.

(٤). نت: - و مردم.

(٥). نت: - خود را از ... گذاشته.

(٦). نت: بستم.

(٧). نت: - و.

(٨). نب: مردرزاده.

(٩). نب: برديم.

(١٠). نب، نت: - آن.

ديگر از پيش سياهي (١) چند نمودار شد، به همان دستور معهود احتياط و حزم (٢) را مرعي داشتند. چون نزديك رسيدند دو برادر خواجه علي كه يكي تكه و ديگر علي ميرك و دو داماد وي كه اصيل پولاد و بوزنه نام دارند، مع يكان يتيم خدمتكار بودند كه رسيدند.

اكنون به حال اول، سلطنت تمام دست داد. احوال پرسيدند، (٣) به همان دستور كه مذكور شده بود بيان كردند و گفتند كه خوش گيلدي (٤) و عزيز بيردي كه عزيمت كاشغر مصمم كرده بودند، دي روز از ما جدا شدند و سوقار و چندي از قالوچي كه خويشان ضعيف كه مختوم نام داشت و در انقلابات مغولستان، خان، عقد نكاح بسته بود، مع چند اسب خاصه همراه ايشانند (٥).

چون اين خبر را گفتند به سرعت تمام در عقب ايشان رفتند، شب از غايت گذشته بود كه رسيدند. ايشان آواز سم اسب را كه شنيدند في الحال هرج و مرج تمام بر حال ايشان راه يافت. خان و جمعي كه همراه بودند هر كدامي به نام فرياد كردند. ايشان كه آواز خان و جماعت را شنودند به خوشحالي تمام متوجه ركاب سعادت جناب خان شده، پابوسي نموده به مراسم شكرگزاري قيام نمودند.

عجيب حالي است كه هرگاه كه زاد فلك به كج بازي براي مهره شعبده طاس اندازي آغازد، اگر اميدواري را يك دم (٦) خوش حال سازد، (٧) هزار نواله زهر را پي در پي در كام اميد او اندازد.

رباعي: (٨)

فرياد ز دست فلك بي بنيادهرگز گره بسته كس را نگشاد

هرجا كه دلي بديد داغي داردصد داغ دگر بر سر آن داغ نهاد مصداق (٩) اين اقوال (١١٥ پ) و محقق اين افعال، بيان اين حال است كه (١٠) خان از آن وحشت تنهايي، با پيوستن خواجه علي، في الجمله آرامش پيدا (١١) كرده بود كه تكه با

__________

(١). نت: سپاهي.

(٢). نت: خورم.

(٣). نت: - اكنون به حال ... پرسيدند.

(٤). نت: گلدي.

(٥). نت: ايستادند.

(٦). نت: را به كرم.

(٧). نت: + و.

(٨). نت: - رباعي.

(٩). نت: مصدق.

(١٠). نگ: - عجيب حالي است كه هر ... است كه.

(١١). نب: - پيدا.

جماعتي ملحق شد. نسبت به حال اول اين سلطنتي بود. چون به راه نموني اين جماعت به جمعي متفرقين جمع شدند خان را اندك يراغي كه مع (١) خدمتكاري كه منكوحه اش بود پيوستند فراغ خاطري حاصل شد. همه به ديدار هم خرسندي ها نموده اميد داشتند كه آن شب به خواب فراغت خواهند غنود. خان به همين اميد موزه و جامه كشيده بود كه عزيزبير دي (٢) آقا آمد، به مبالغه، جامه و موزه خان را پوشانيد. هرچند آن به ظاهر گران آمد اما لايق حزم بود. قبول فرمود و جهت تشحيذ ٧٦ خاطر اين يك موزه را در پاي ناكرده سر در جيب منكوحه درآورد و به فراغت غنود. چند شب و روز بود كه آسايش نكرده بود و تعب بسيار از راه رفتن ناهموار و بيداري شب هاي تار رسيده بود. هنوز خوشي خواب به اتمام نرسيده بود كه آواز سورن (٣) ٧٧ و فرياد گيرودار برآمد. تا خان بر خود جنبيد ديد كه غنيم در ميان وثاق ها كه آتش زده بود روشني بود درآمد، به زدن و گرفتن مشغولند. همان مقدار فرصت شد كه تركشي را در ميان بست. خواجه علي رسيده خود را از وثاق و روشنايي در تاريكي افكندند و غنيم را كه در روشنايي به كار خود اشتغال داشت، تيرباران كردن گرفتند و همچنين از هر طرف مردم وثاق ها كه به اطراف فرار (٤) نموده بودند، خود را در تاريكي انداخته همه به تير انداختن مشغول شدند. غنيم خود را از ميان روشنايي بيرون كشيد. ايشان سوار بودند و اين جمع پياده. از هر كمين گاهي تير مي زدند و كثرت و قلت هر دو جانب از جهت تاريكي مشخص نمي شد. چند معدودي به موافقت بر خان به كار تير مشغول شدند، باقي مردم به اسب گرفتن برگشتند.

و حال اين بود كه اين جماعت غنيم از لشكريان ميرزا ابابكر بودند كه ايشان را به مغولستان فرستاده بود تا هر كه را در صحاري (١١٦ ر) مغولستان يابند، گيرند و آنچه بدتر باشد بكنند. و از اين جهت (٥) مردم ميرزا ابابكر، علي الدوام تمام مغولستان را بر هم مي زدند و تمام مغول و قرغيز را در آن مغولستان (٦) گشاده تنگ آورده بودند. اين جماعت از آن جمله بودند. نماز ديگر در آمدن بودند كه ديدند جماعتي آمده نزول نمودند. در

__________

(١). نب: - مع.

(٢). نب: - دي.

(٣). نت: سوزن.

(٤). نب، نت: قرار.

(٥). نت: - جهت.

(٦). نب: - را بر هم ... مغولستان.

آنجا در بنهي (١) خزيدند تا شب از غايت گذشت. هر اسب را كه به علف مي گذاشتند، ايشان مي ربودند تا آنكه قريب به آخر شب شبيخون آوردند. (٢) هيچ اسب نمانده بود ٧٨، مگر چند اسب فربه كه به علت خنك كردن بازداشته بودند. همان اسبان را زين كرده مردان تمام و از ضعفا (٣) حرم خان و دوسه ديگر كه شوهران ايشان اسب يافتند سوار ساخته روان كردند. اسب خان را زين كرده پيش آوردند. تا اين فرصت صبح دميد. حال جان بر لب رسيدگان بغايت رسيد و هر چه از اهل و عيال آن جماعت بود به غير آن دو سه ضعيفه مذكور تمام به دست غنيم افتاد و هيچكس را با هم فرصت وداع و خير باد نشد و داغ حرمان ابدي در ناصيه ازمان ايشان ماند و ديگر هرگز يكديگر را نديدند. اما آنچه فرار نمودند، ضعفا را از زن و مرد و اسب، پيش پيش روان كردند. خان و هر كس كه تهور و مردانگي و قوت داشت عقب ايشان روان شدند و غنيم لييم سر در پي ايشان نهاده بود، تشدد را شعار ساخته تركش (٤) اسب جنيبت در پهلوي عزيمت خود گرفته به جد هرچه تمامتر تعاقب نمودند.

هرگاه كه نزديك رسيدندي (٥)، خان با چند نفر برگشته بر ايشان حمله (٦) به تير بردي و ايشان را بازداشتي تا آنكه جمعيت ايشان از عقب رسيدي، باز عنان قرار را رها دادندي تا به مردم پيش نزديك رسيدندي و همچنين جنگ در گريز. چون كمان روي را بر جانب ياران و پشت را بر روي دشمنان كرده تير مي زدند، از وقت مذكور (٧) تا نماز خفتن اين رنگ (٨) بود و شبيخون در موضعي كه در جولكاي اوتموق، انكغون (٩) ارچه (١٠) مي گفتند واقع بود تا نماز خفتن با كومله (١١) قاجاور ٧٩ را رسيده بود. (١١٦ پ) مسافت اين به رفتار وسط، پنج روزه راه است. ضعفا را از زن و مرد، در حين فوار و اضطرار در بيغوله ها و جنگل ها مي انداختند و ايشان خود را به هر چه مصلحت وقت مي دانستند مخفي مي ساختند. به غير منكوحه خان، ديگر آن دو سه ضعيفه و چند مرد كه مانده بودند از آن

__________

(١). نت: تنها / نگ: نهانگاه.

(٢). نگ: + در اردودگاه.

(٣). نت: + و / نگ: + برخي از زنان.

(٤). نت: هر كس.

(٥). نت: رسيدند.

(٦). نت: جمله.

(٧). نت: مذكوره.

(٨). نت: جنگ.

(٩). نگ: موضعي كه در صحاري اوتلوق كه انكغون.

(١٠). نت: از چه.

(١١). نت: كولمه.

اكثر گرفتار شدند و اندكي خلاص يافته بودند. چون نماز خفتن شد از ترس غنيم ديگر جمعيت نسبت هر كس متفرق در جنگل كومله قاجاور (١) خود را پنهان ساختند و از غايت رعب (٢) بعضي را كه اسب سست شده بود، اسب را گذاشته پياده در جنگل ها خزيدند (٣).

چون صبح شد هر كس در جاهاي بلند بر جنگل بر (٤) آمده خود را پنهان ساخته بر اطراف نظر انداختند، هيچ اثر (٥) مخالف نيافتند. تا نيم روز صبر نمودند، بعد از آن از هر جايي كه بودند فرياد كرده به آواز يكديگر را يافتند و بعضي را كه در حين فرار در بيغوله ها انداخته بودند و از حال ايشان خبر نداشتند كه آيا به دست بلا گرفتار شده باشند ياني برگشته تفحص احوال ايشان نمودند.

به غير حرم خان و دو سه كس ديگر همه را يافته بودند و برده ساخته برده (٦). آن روز در آنجا اقامت نمودند زيرا كه قوت رفتار نداشتند و آن نيز معلوم نبود كه كجا خواهند رفت و به فكر دور و دراز فرو رفتند و هر كسي رايي مي زد و مصلحتي مي انديشيد. هر كدام از آن انديشه ها استحاله داشت كه عقل از آن عاجز مي آمد (٧). از جمله مطارحات يكي قرارداد اول اين بود كه در جنگل به سر برند و هواي آباداني از سر بدر برند. در آن باب، اسباب تير (٨) هست، چندانكه احتياط كردند و تجسس نمودند، يك تير و تركش خان مانده بود و در تركش هاي ديگر به غير تير (٩) گز چيزي ديگر نمانده بود، و بي تير آن معني مطلقا صورت نداشت و به طرف دشت قپچاق (١٠) رفتن كه در آن زمان مخلص و مامن خانان مغول بود، هم به علت بي تيري متعذر بود و به كاشغر رفتن، زنده به پاي خود به (١١) گور رفتن بود و به منصور خان (١١٧ ر) خود وي روز مصاف داده بودند. اين همه محنت و بلا را سبب منصور خان بود. آخر راي ها قرار (١٢) بر آن يافت كه به اندجان (١٣) روند

__________

(١). نب: قاجاورو / نت: قاجار.

(٢). نت: غايت و عجب.

(٣). نت: خزيد.

(٤). نت: - بر.

(٥). نت: نظر.

(٦). نت: بوده.

(٧). نت: آمد.

(٨). نت: تبر.

(٩). نت: تبر.

(١٠). نت: قنجاق.

(١١). نت: در.

(١٢). نت: اقرار.

(١٣). نب: انديجان.

و شايد شاهي بيگ خان، سلطان محمود خان را رعايت كرده باشد.

خان به كرات اين واقعات را به اين كمينه تقرير مي فرمود و مي گفت كه هر كس كه داعيه و لابه اين شاهي بيگ خان مي كرد، از جهت ناداني مزاج شاهي بيگ خان بود. هر چند كه دانايان منع مي فرمودند به احتمالات محالات كه در پيش خود معقول (١) ساخته بودند. ممنوع نمي شدند و مرا به ايشان صد اعتراض و انكار بود، چه من يك سال تمام پيش شاهي بيگ خان بودم. (٢) مزاج او و خيال سلاطين و نيت امراء او را نيك شناخته و دانسته بودم. پيش من يقين بود كه خواهد كرد آنچه كرد. هرچند من از اين مقوله (٣) به اين مردم گفتم، گفتند ديگر چه توان كرد؟ جمع انواع مكارحات، محالات (٤) تام است اما در اين امر اميد بهبودي هست. به غير آن آنچه به خاطر انور رسيد به تقديم رسانيد، ما در همه امور از دل و جان مطاع و منقاديم. من نيز چندانكه تامل مي كردم، شق ديگر و صورت غير اين نيافتم. «سبحان ذي القدره و الجبروت» (٥)، آنكه من مردم را آن سرزنش مي كردم خود ديده و دانسته مرتكب آن شدم كه به غير آن هيچ ديگر شود. ع (٦): ديده دانسته خود را در بلا انداختم.

روز ديگر خود را به مرگ و دل را به شهادت قرار داده (٧) متوجه به خدمت جاني بيگ سلطان شدم كه اول پايه ملازمت شاهي بيگ خان بود و از آن پايه ٨٠ تا قعر لحد هيچ تفرقه نبود.

و اين واقعه در شهور سنه اربع و عشر و تسعمايه ٨١ بود بعد از شهادت سلطان محمود خان به دو ماه، و (٨) يك ماه پيشتر از اين سلطان خليل سلطان كه برادر پدر مادري خان بود، غريق رحمت كرده بودند و اين جمله از پيش رفته است.

در اين تاريخ بابر پادشاه بر تخت كابل استقرار نمود و استقلال في الجمله پيدا كرده بود چون (٩) حكايت خان به اينجا رسيد، اگر رجوع به باقي حكايات (١١٧ پ) پدرم و بابر پادشاه كرده نشود نسق سخن (١٠) از ترتيب مي ماند. (١١)

__________

(١). نت: مغول.

(٢). نت: + و تمام.

(٣). نت: مغوله.

(٤). نت: كالات.

(٥). نگ: - سبحان ذي القدره و الجبروت.

(٦). نگ: - ع.

(٧). نت: قرارداد.

(٨). نت: - و.

(٩). نت: پيدا كرد چون.

(١٠). نب: - سخن.

(١١). نگ: + فصل نهم.

فرار نمودن پدرم محمد حسين گوركان انار الله برهانه از پيش شاهي بيگ خان به خراسان و تذكره چند كه به سوق آن كلام متعلق است

فرار نمودن پدرم محمد حسين گوركان انار الله برهانه (١) از پيش شاهي بيگ خان به خراسان و تذكره چند كه به سوق آن كلام متعلق است

سابقا سمت تحرير يافته بود و سوق تقرير پذيرفته (٢) كه قندوز به رسيدن مواكب نصرت مراكب محمود (٣) سلطان، بي مناقشه مستخلص گشت و ما را كه يك سال در قيد امير (٤) خسروشاه مقيد بوديم خلاصي يافته با پدر ملحق شديم و به خانه كوچ، به شهر سبز كه شاهي بيگ خان به اقطاع نامزد پدرم كرده بود رفتيم. در اوايل قوس، شاهي بيگ خان متوجه خوارزم شد.

از سران مغول، چه سلاطين و چه امرا (٥) مع توابع در ميان اوزبك مي بودند و هميشه وهم و هراس را در دل خود پاس مي داشتند و محمود سلطان كه در همه امور حامي مغول بود، در خلال اين حال در قندوز درگذشته بود. تمام مغول از اين واقعه مغموم و مهموم بودند، علي الخصوص پدرم - انار الله برهانه - (٦) كه محمود سلطان چنان به مهر و محبت (٧) زندگاني مي كرد كه اگر در لوح مخيله ركني از اركان دولت شاهي بيگ خان رقم ظلمي در حق پدرم نگاشته گشتي، آن را به قلم حمايت و جانب داري خط كشيدي يا به گزلك سياست، آن رقم را از لوح سينه پركينه آن بدانديش حك فرمودي و در همه امور، جانب داري پدرم را بر خود لازم شناختي. از وفات او وهم عظيم و هم (٨) شيم بر احوال مغول عموما و بر پدرم خصوصا راه (٩) يافت. اما شاهي بيگ خان با امير جان وفا كه يكي از دوستان و محبان پدرم بود، در خفيه گفت كه مقرر آن است كه از خوارزم تا كه (١٠) مستخلص نشود به هيچ وجهي مراجعت نموده نخواهد شد و ظاهر چنان است كه مدت محاصره ٨٢ امتداد خواهد يافت. امروز در ميان اوزبك ما، مغول قريب سي هزار باشد، مادام كه سران مغول باشد مغول از خلوص عقيدت به ملازمت مبادرت نخواهند نمود (١١٨ ر) و اگر انتهاز فرصتي دست دهد ايشان به ما آن كنند كه ما به (١١) ايشان كرديم و

__________

(١). نگ: - انار الله ... برهانه.

(٢). نگ: - بود و سوق تقرير پذيرفته.

(٣). نت: محمد.

(٤). نت: اسير.

(٥). نت: امر.

(٦). نت: - انار الله ... برهانه.

(٧). نب: + نه.

(٨). نت: ويم.

(٩). نت: + در.

(١٠). نت: - كه.

(١١). نت: با.

اول ايشان محمد حسين گوركان است كه در فكر وي روزهاست كه متامل مي باشيم، چه كشتن وي كانه كه كشتن يكي از خانان است و اقدام بر اين امر ماحي آن منت هاست كه بر خانان گذاشته ايم (١). پس اولي آنكه تو او را از اين مصلحت خبر داده، پيام كني (٢) كه به جد و جهد برخيزد و تا پاي دارد گريزد و به اجل برنستيزد كه بعد از وي ديگر امراء مغول را به تمام به جام خون آشام سرانجام مي بايد كرد.

امير جان وفا در همان ساعت به سرعت كس فرستاد. نماز پيشين آن كس رسيد و نماز ديگر پدرم از ميان فرزندان، بنده را انتخاب فرمود و از جمله تمام خدم (٣) شانزده كس همراه شدند به طرف خراسان فرار نمودند و اين كمينه آن واقعات را چون خواب و خيال ياد دارم.

و در آن ايام سلطان سعيد خان نيز در سمرقند بود بعد از ما به سه روز به طرف مغولستان گريخت و اين حكايت مثبت است.

اما آنچه از فرزندان پدرم در شهر سبز مانده بودند كلانتر ايشان را كه حبيبه سلطان خانيش است شاهي بيگ خان در پيش حرم كه در تاشكند (٤) گرفته بود كه دختر سلطان محمود خان باشد، نگاه داشت. نام او عايشه (٥) سلطان خانيم است كه در اين (٦) زمان به مغول خانيم مشهور است. بعد از مدتي به انواع تكلفات به عبيد الله خان ابن محمود سلطان نسبت فرموده اند (٧)؛

و از ايشان خردتر گوهرشادبيگم، به آن منت كه او خبر كرده بود، امير جان وفا با پسر خود كه اميريار است و در ميان اوزبك سرآمد اقران خود است داده اند؛

از ايشان خردتر بنده ام كه همراه پدر بودم؛

و ديگر محمد شاه است، يكي از خويشان پدر او را متعاقب به خراسان آورد؛

ديگر از همه خردتر عبد الله ميرزاست كه سابقا ذكر يافته (٨) كه به مادر خود كه

__________

(١). نت: گذاشته.

(٢). نت: مصلحت پيام ده خبر كني.

(٣). نت: + و شم.

(٤). نت: + در.

(٥). نت: - عايشه.

(٦). نت: - اين.

(٧). نت: فرمودند.

(٨). نت: + است.

سلطانيم بيگم است همراه بود و احوال او گفته خواهد شد.

بالجمله از شهر سبز، شب در ميان (١١٨ پ) كرده و در آخر روز به لب آب آمويه رسيده شد. هوا در غايت برودت بود. به هر عقوبتي كه بود عبور نموده شد و با بلخ باز رسيده به خراسان رفتند و آخر ايام عمر و دولت ميرزا سلطان حسين بود. اما ميرزا سلطان حسين از نباير ميرزا جهانگير ٨٣ ابن امير تيمور است. از وي تا امير تيمور، از اجداد وي هيچكس را سلطنت ميسر نشده است اما اين ميرزا سلطان حسين به ضرب شمشير و قوت اجتهاد، بعد از انواع شدايد چندين ساله، خراسان را گرفت. مدت چهل و هشت سال به استقلال در تخت هرات در چار حد خراسان پادشاهي كرد و در تربيت صفوف طوايف عالم كوشيده به اينجا رسانيد (١) كه در هر صنفي از اصناف عالم، يك دو ماهر عالم گيري پيدا شد كه در اول و آخر مثل او نبود. (٢)

و (٣) چون حكايت (٤) اينجا رسيد، هرچند كه تامل فرمودم و تحمل نمودم كه في الجمله از احوال ارباب مشاهده و اصحاب مكاشفه كه در آن زمان مبارك بوده اند، تقرير رود اما به علت قلت استطاعت و عدم مناسبت در خود درنيافتم. عجب آنكه به هيچ گونه از باطن خود رخصت نمي يابم كه (٥) اين مسوده بي از صفاي ذكر ايشان با (٦) بياض رود. به هر حال (٧) كه بود شروع مي رود به (٨) اميد آنكه به ميامن تذكره مبارك (٩)، آنچه از هفوات قلم سواد زلت (١٠) بر بياض صحيفه عرايض رسيده باشد، به نظر قبول صاحب نظران منظور گردد ٨٤ و از بركات تذكره اين بزرگان مطلق برگزيدگان حق، ذره بر فرق اخلاص اين خاكسار رسد و به كفارت اوقات كه در تسويد تذكره ارباب دنيا و اصحاب جاه (١١) به تضييع رفته في الجمله تلافي تواند بود و مع هذا،

بيت: (١٢)

گر ندارم از شكر جز نام بهراي بسي خوشتر كه اندر كام زهر

__________

(١). نت: رسيد.

(٢). نت: نبوده.

(٣). نت: - و.

(٤). نت: + به.

(٥). نت: - كه.

(٦). نت: تا.

(٧). نت: مال.

(٨). نت: - به.

(٩). نت: مباركه.

(١٠). نت: ذلت.

(١١). نت: - جاه.

(١٢). نت: - بيت.

چنانكه پير هري، زبده انصاريان - روح الله بروح العيان - پير هرات، صاحب مقامات مقبول حضرت باري، خواجه عبد الله (١١٩ ر) انصاري - عليه الرحمه - مي فرمايد كه جهدي كن كه از دوستان وي باشي و اگر نتواني از دوستان دوستان (١) وي باشي و اگر نتواني هرگاه كه (٢) سخن اين طايفه شنوي اگر چه تاثيري نكند.، سري مي جنبان و اگر اين نيز نتواني به دشمني ايشان برآي، زيرا كه بسياري در صورت دشمني برآمدند، چون به نزديك ايشان رسيدند (٣) در لباس دوستي درآمدند. يعني به هر حال كه باشد، گرد ايشان گرد و از ايشان دور مرو، چنانكه بسياري از صحابه كرام قبل از اسلام به دشمني سيد انام - عليه السلام - آمدند، از صفاي صحبت آن حضرت، دشمني به دوستي و كفر به اسلام و ظلمت به نور مبدل شد و همچنين بسياري از منكران براي انكار پيش بزرگان رفتند، آن انكار ايشان عين اين كار (٤) شد. مويد اين معني در كتب (٥) اين طايفه حكايات و روايات بسيار است. پس اگر چه از آن جمله نتوانستيم كه باشيم، باري داخل مداحان و واصفان ايشان (٦) باشيم و حق آن است كه اين نيز دولت بزرگ است. دست هر كوته دستي بر دامن اين دولت نمي رسد.

تفكر و تخيل به تذكره اين طايفه بسي بهتر از كارهاي ديگر مي نمايد.

بيت:

من و فكر تو چه بينم به جمال دگران هم خيال تو مرا به ز وصال دگران (٧) چون حد كمينه به آن نمي رسد كه در ذكر آن طايفه خبري جداگانه تواند تسويد نمود، فلا جرم آنچه در اين «مختصر» تقريب سخن اين طايفه پيدا شود، في الجمله تيمنا و تبركا، (٨) سطري چند مرقوم گردد خورسندي خاطر و تسلي باطن.

رباعي: (٩)

جانا لبم از ذكر تو خاموش مبادياد تو ز خاطرم فراموش مباد

هر جا ز شمايلت حديثي گذردذرات وجود من به جز گوش مباد

__________

(١). نت: - دوستان.

(٢). نت: + اين.

(٣). نت: رسيده اند.

(٤). نت: + ايشان.

(٥). نت: كنف.

(٦). نت: - ايشان.

(٧). نگ: - و از بركات تذكره ... دگران.

(٨). نگ: - في الجمله ... تبركا.

(٩). نت: - رباعي.

ذكر حضرت مخدومي، فخر الانامي، شيخ الاسلامي، نور المله و الدين مولانا عبد الرحمان جامي، عليه الرحمه و المغفره

ذكر مولانا سعد الدين كاشغري عليه الرحمه

ذكر حضرت مخدومي، فخر الانامي، شيخ الاسلامي، نور المله و الدين مولانا عبد الرحمان جامي، عليه الرحمه و المغفره

از جمله اولياء بزرگوار و مراشد عالي مقدار كه در زمان ميرزا سلطان حسين بوده اند، اول و افضل (١١٩ پ) و اعلم ايشان، مخدومي و (٤) فخر الانامي، شيخ الاسلامي (٥)، نور الدين مولانا عبد الرحمن جامي اند - نور الله مرقده - (٦) صيت عظيم ايشان نه (٧) در آن مرتبه است كه احتياج تعريف داشته باشد يا از امثال اين كمينه در خور باشد، چون ايشان از تعريف مستغني بودند ذكر بعضي از حالات و بيان سلسله ايشان كرده مي شود. ايشان مريد مولانا سعد الدين كاشغري اند و وي مريد نظام الدين خاموشي، و وي مريد خواجه علاء الدين عطار، و وي مريد حضرت قطب دايره ارشاد و قبله اكثر اهل رشاد، خواجه بهاء الحق و الدين است المشتهر به خواجه نقشبند (٨) - عليه الرحمه و المغفره (٩) و الرضوان (١٠) -.

ذكر مولانا سعد الدين كاشغري عليه الرحمه

ايشان از اكابر زاده هاي ولايت كاشغرند. در طبقه ايشان علما و اهل تقوي و صلحا و اوليا مي بوده اند. از جمله شيخ حبيب كه مريد شيخ سيد كاردگر ٨٥ است و شيخ سيد مجتبي (١٢) مجرد و امير سيد احمد كه اين كمينه را چهارم پدر مي شود، فرزند خود مير سيد علي را با حضرت شيخ حبيب برده اند، صغير السن بوده اند. در زماني كه صحبت منعقد شده چنانكه طور اطفال است، ابرام و مبالغه مي كرده، چندانكه پدر ملاطفت مي كرده است تسكين نمي يافته. شيخ پرسيده اند كه چه مي گويد؟ به عرض رسانيده اند كه گرسنه ام. مي گويد اين مجلس در ته درخت توت بوده كه اين زمان نيز هست و بنده به

__________

(١). نگ: - جانا لبم از ... فخر الانامي.

(٢). نت: - شيخ الاسلامي / نگ: شيخ الاسلام.

(٣). نگ: - عليه الرحمه و المغفره / نت: الغفران.

(٤). نت: - و.

(٥). نگ: - مخدومي ... الاسلامي / نت: الاسلام.

(٦). نگ: - نور الله مرقده.

(٧). نت: - نه.

(٨). نت: نقش.

(٩). نگ: - عليه الرحمه و المغفره.

(١٠). نت: - و الرضوان.

(١١). نت: - عليه الرحمه.

(١٢). نگ: محب.

زيارت آن درخت مشرف شده ام و آن درخت معين مشهور است. هر كس كه به طواف مرقد شيخ مي رود اين حكايت را و آن درخت را به او مي نمايند. شيخ مراقب شده اند، از درخت نان گرده گرم مي افتد، شيخ آن نان را مي گيرند به امير سيد علي مي دهند مي فرمايند كه اين نصيب وي است، هيچكس در آن مشاركت نكند. فلاجرم آن همه بركات كه در روزگار فرخنده آثار مير سيد علي عايد گشت از آن بركت (١٢٠ ر) بوده باشد. مقصود كه در طبقه خدمت مولانا سعد الدين در كاشغر اين نوع بزرگان بوده اند.

در ايام شباب خدمت مولانا از كاشغر برآمدند (١). خدمت مولانا محمد عطار كه يكي از علماء فحول اولوغ بيگ اند و از كاشغرند، مي فرموده اند كه در سمرقند به مولانا دايم الاوقات به مناسبت آنكه هم شهري بوديم به هم مي بوديم و به تحصيل علوم مشغول و اكثر متداولات (٢) را گذرانده بوديم. روزي طالب علمان گفتند (٣) كه در فلان محله شهر شيخي پيدا شده است، شيخ سراج نام، مردم پيش او آمد شد بسيار مي كنند. اكثر ما حضر نان و دوشاب مي آرد در غايت پاكيزگي و لطافت.

به مولانا اتفاق نموديم كه براي نان و دوشاب خوردن پيش شيخ مي توان رفت. همراه رفتيم.

بيت: (٤)

سر و چشم هر يك ببوسيد و دست به عزت نشاند و به عزت نشست ما حضر آوردند، همان نان و دوشاب تعريفي بود در غايت لطافت. من به نان خوردن مشغول شدم و شيخ و مولانا سعد الدين به حكايت. لذت آن نان و دوشاب مرا از سخنان ايشان غافل ساخت. بعد از زماني كه واقف شدم ديدم كه مولانا در گريه شده است و شيخ در سخن گرم گشته، هر جا كه دست خود را در روي نمد مي گذارد دود بدر مي آيد و اثر سوختگي در آن محل پيدا مي شود. چون اين را معاينه كردم رعبي و هراسي در دل من پيدا شد كه نتوانستم كه بنشينيم. بيرون بدر رفتم، ديگر مولانا سعد الدين پيدا نشد

__________

(١). نت: برآمده اند.

(٢). نب: مدت اولات.

(٣). نت: گفته اند.

(٤). نت: - بيت.

ذكر مولانا نظام الدين خاموشي

ذكر خواجه علاء الدين عطار، عطر الله تربته

و حجره او مدت ها معطل ماند. بعد از اين به چندين سال شهرت او در خراسان پيدا شد. (١)

ذكر مولانا نظام الدين خاموشي

اين كمينه از بزرگي مقبول القول استماع دارم كه فرمود كه مولانا نظام الدين پيش از آنكه به دولت ارادت خواجه علاء الدين مشرف شوند در غايت تقوي و نزاهت مي بودند و هميشه (١٢٠ پ) در جاكر ٨٦ در مسجد فقها مي نشسته اند و متوجه به روحانيت شيخ، در پس پنجره ظاهر مي شد چنانكه كسي خرجي در كشيده باشد، افاده و استفاده مي فرموده اند. بعد از آنكه خدمت مولانا به صحبت خواجه رسيده اند (٣)، مي فرموده اند كه اگر ما در آن مرتبه مقيد مي مانده ايم (٤) - نعوذ بالله - مشكل كه ايمان به سلامت ماندي.

در آخر ما را معلوم شد (٥) از ايشان خوارق عادات و انواع كرامات بسيار ظاهر شده است و در نفحات مسطور است. (٦)

و بعضي ديگر حكايات مولانا نظام الدين در ضمن تذكره حضرت خواجه خواهد آمد.

ذكر خواجه علاء الدين عطار، عطر الله تربته (٧)

ايشان از متمولان اهل بخارا بوده اند (٨) و در پاكيزگي بغايت مي كوشيده اند. اين كمينه از يكي از فرزندان ايشان شنيده ام كه مي فرمودند كه خواجه علاء الدين كه به ملازمت خواجه بزرگ، بهاء الدين نقشبند - قدس الله روحه العزيز - (٩) مشرف شده اند، داعيه عظيم و طلب بي حد در باطن ايشان پيدا شد. التماس قبول نموده اند. خواجه فرموده اند كه اگر مي خواهي كه ما تو را قبول كنيم به سلاخ خانه مي بايد رفت و شكم گاو را درونش را بيرون گردانيده بر سر مانده مي بايد آمد.

__________

(١). نگ: - صغير السن بوده اند ... شد.

(٢). نت: + قدس الله سره.

(٣). نت: رسيدند.

(٤). نت: مي ماندم.

(٥). نگ: - در پس پنجره ... شد.

(٦). نگ: + مراجعت از گريز.

(٧). نت: رتبته.

(٨). نت: بودند.

(٩). نت: قدس الله سره.

خواجه علاء الدين از آنجا كه قوت داعيه ايشان بوده شكم گاو را همان رنگ كرده در بالاي دستار و تاقي به آن تكلف مانده اند. از هر طرف آنچه در درون شكم گاو مي باشد، چكيده و ريخته، به آن وضع از بازار گذشته اند و مردم طعن زنان، تمسخركنان در پي ايشان افتاده پيش خواجه رسيدند. حضرت خواجه را به حال ايشان رقت (١) آمده ترحم نموده اند و ايشان را قبول كرده اند. فلاجرم رسيدند به آنجا كه حضرت خواجه در اواخر حال بسياري از طالبان را به صحبت ايشان امر مي فرموده اند، مي گفته اند علاء الدين خيلي بار (٢) بر ما سبك كرده است و اين نقل از نفحات است. در سلسله العارفين و جميع (٣) مير عبد الاول هست كه بعد از خواجه (١٢١ ر) نقشبند، تمام اصحاب خواجه، به خواجه علاء الدين بيعت كرده اند تا كه خواجه محمد پارسا - عليه الرحمه و الغفران - و بعضي از احوال خواجه نقشبند و مشايخ ايشان در تذكره حضرت ايشان كه خواهد آمد، تحرير يابد، ان شاء الله تعالى.

و خدمت مولانا عبد الرحمن بعد از مولانا سعد الدين، ارادت به حضرت ايشان آورده اند چنانكه از اكثر مصنفات ايشان معلوم مي شود و اين كمينه از حضرت مخدومي، نورا خواجه شهاب الدين محمود - سلمه الله - كه به خواجه خاوند محمود مشهورند و در اين «مختصر» هرجا كه حضرت (٤) مخدومي نورا مطلقا گفته شود، مقصود ايشانند، استماع دارم كه فرموده اند كه خدمت مولانا عبد الرحمن جامي پيش حضرت ايشان به داعيه ارادت كه آمده بودند، اين غزل را گفته آورده بودند كه مطلعش اين است.

مطلع: (٥)

پيرانه سر كشيدم سر در ره سگانت موي سفيد كردم جاروب آستانت و در نفحات الانس در جايي نوشته اند كه حضرت خواجه عبد الله - قدس الله روحه العزيز - به فقير حكايت آمدن خود را از خراسان به حصار مي كرده اند و گفته اند چون به ملازمت خدمت مولانا يعقوب در هلقتو (٦) از توابع حصار است، مشرف شدم، در مرتبه

__________

(١). نت: رفت.

(٢). نب: - بار.

(٣). نب: جمع.

(٤). نت: + است.

(٥). نت: - مطلع.

(٦). نت: هلغنو.

اول كه ملازمت كردم در غايت درشتي پيش آمدند چنانكه خواست كه باطن من منقطع شود اما تامل كردم و گفتم از راه دور به محنت نامحصور، به ملازمت اين بزرگ آمده ام (١) و اين درشتي را سببي خواهد بود و يحتمل (٢) كه در چغاييان از بعضي مردم كه عرق تعصبي داشتند و به مقتضاي آن سخنان نالايق بسيار مي گفتند شنوده مي شد، سبب آن تواند بود و در اين تخيل بودم كه خدمت مولانا برآمدند چنان محبوب و دلربا در نظر من آمدند كه بي اختيار خواستم كه در ايشان آويزم. چون سخن به اينجا رسيد، خدمت خواجه در نظر من به صورت مولانا سعد الدين كه پير من بود (٣) (١٢١ پ) مدتي بوده كه از عالم رفته بودند، برآمدند و مرا از اين مشاهده حالت عجب دست داد و يقين من آن است كه ايشان بالقصد براي اثبات آنكه فرموده اند كه در مرتبه آخر در غايت محبوبي در نظر من آمدند، تغيير صورت كرده باشند. ٨٧

و حضرت ايشان را نيز به خدمت مولانا عاطفت بسيار مي بوده و خدمت مولانا در ايام جواني در طلب علوم بسيار كوشيده اند، به جايي رسانيده اند كه در زمان (٤) شاهرخ در تمام ماوراء النهر و خراسان، پنج كس بودند كه اكابر علما، ايشان را خمسه متحيره نام نهاده بودند. اول ايشان خدمت مولانا عبد الرحمان جامي (٥)؛ دوم ايشان مولانا داود حصاري؛ سيوم ايشان مولانا شيخ حسين محتسب؛ چهارم ايشان مولانا شمس الدين بحرآبادي؛ پنجم ايشان مولانا برهان الدين بوده.

و (٦) در آن اوان هميشه متعشق به صورت مجازي بودند، هرگز از اين خالي نمي بودند و ديوان اول ايشان اكثر در آن زمان واقع شده است. در واقع از ديوان اول ايشان اين معني را به ذوق مي توان يافت و خدمت مولانا سعد الدين دايم در گذر بادغيس كه در پهلوي مسجد ملكان است، در اين مسجد دري است كه آن را منسوب به آن گذر كرده در بادغيسك مي گويند، مي نشستند و اكثر خدمت مولانا را ممر، آن گذر بوده، بعضي معتقدان (٧) خدمت مولانا سعد الدين سبب نشستن ايشان را در آن گذر پرسيدند. خدمت

__________

(١). نت: آمده ايم.

(٢). نت: تحمل.

(٣). نت: بودند.

(٤). نت: + ميرزا.

(٥). نب: - جامي.

(٦). نت: - و.

(٧). نت: بود يا بعضي منعقدان.

مولانا گفتند (١) كه در اينجا شاه بازيست كه دايم از اينجا مي گذرد تا به دام كدام صاحب دولت بيفتد و اشارت (٢) به مولانا عبد الرحمن كردند تا آخر خدمت مولانا در قيد ارادت درآمدند و همه را ترك كرده چنان مشغول، نموده اند (٣) كه مي فرموده اند كه مدت شش ماه محاورات تمام فراموش شد و (٤) بعد از آن به اجازت پير به سفر مبارك حجاز رفته به طواف حرمين شريفين - زادهما الله شرفا و (٥) تكريما - مشرف شده اند.

در آنجا قصايد (٦) و اشعار در غايت لطافت دارند از جمله (١٢٢ ر) قصيده است كه در وقت توجه به مدينه گفته اند، مطلعش آن است (٧)،

مطلع: (٨)

اين زميني است كه منزلگه جانان منست راه آمد شد آن سرو خرامان منست و دو مرتبه خاصه براي ملازمت حضرت ايشان به ماوراء النهر آمده اند. حضرت مخدومي نورا - سلمه الله تعالى - فرموده اند كه در سمرقند مرا در زمان حيات حضرت ايشان، ضعفي واقع شد، براي مداوا به خراسان رفتم و در آن مدت (٩) در منزل حضرت (١٠) مولانا مي بودم و پيش ايشان سبق نيز مي خواندم. در آن اوقات مرا حصبه شديدي شد.

مولانا قطب آدم كه در آن زمان استاد الاطبا بود، به طبابت من مشغول مي بود. مرض حصبه اشتداد (١١) يافت به نوعي كه سحري مشرف به (١٢) موت شدم. اين حال مرا به خدمت مولانا گفته اند. خدمت مولانا در حمام بوده اند، به اضطراب آمده اند چنانكه فرصت كرته پوشيدن نشده بود و رومال را بر سر انداخته و دستار بالاي آن مانده و پوستين را بر بالاتن برهنه پوشيده آمدند و بر بالين من نشستند و فرمودند كه مخدوم زاده چه قصه است. (١٣) ٨٨ و من از ايشان وداع آخرت و به حلي طلبيدم. فرمودند كه مخدوم زاده هيچ تردد نكند، هيچ قصه نيست و سر فرو بردند، زمان ممتدي ايشان به همان هيبت بودند كه من در خود ملاحظه كردم در خود هيچ اثر تشويشي نيافتم،

__________

(١). نت: - سعد الدين سبب ... گفتند.

(٢). نت: دولت افتد اشارت.

(٣). نت: نمودند.

(٤). نت: شده.

(٥). نت: - و.

(٦). نت: قصايده.

(٧). نت: اين است.

(٨). نت: - مطلع.

(٩). نت: + و.

(١٠). نت: خدمت.

(١١). نت: استداد.

(١٢). نت: بر.

(١٣). پايان نسخه نت.

برخاستم و نشستم. خدمت مولانا سر بالا كردند و تبسم كنان فرمودند كه مخدوم زاده نگفتم كه هيچ قصه نيست و گفتند الحمدلله شما صحت داريد و مرا بسي مضطرب ساختند و برخاستند (١) و برفتند و مرا خود صحت تمام شد كه احتياج به مولانا قطب آدم نشد.

و خدمت مولانا بغايت كم سخن بوده اند و اگر احيانا سخني گفتندي اكثر در آن لطيفه و ظرافتي بودي و هم حضرت مخدومي نورا فرمودند كه يكباري (١٢٢ پ) كه خدمت مولانا به ملازمت حضرت ايشان به سمرقند آمده بودند حضرت ايشان مولانا را بماتريد بردند و گفتند كه انگورهاي سمرقند شهرتي دارد. به مولانا حاجي قاسم كه باغدار ايشان بودند، فرمودند كه براي مولانا انگورهاي صباحي و حسيني و فخري بياريد. چون حاضر ساختند، انگورهاي صاحبي و حسيني در غايت خوبي بود. فرمودند كه انگورهاي فخري كه در خراسان خورده شده بود بغايت خوب بود. از آن جهت به هوس بسيار تاك فخري را از خراسان آورده اينجا پرورش كرديم اما نيك نشد، به اين نوع شد كه مي بينيد. خدمت مولانا به طرف حاجي قاسم متوجه شدند و فرمودند كه خاك سمرقند غريب پرور نيست. بار اول كه در سمرقند در صورت بي تعيني آمده بودند، در حمام ايشان را سمرقندي گفته است كه هي خراساني در حمام به پوستين مي درآيي؟

بدن مبارك خدمت مولانا به پشم بوده است. مولانا فرمودند كه از خنكي هاي سمرقنديان در حمام هم پوستين نمي توان انداخت.

لطيفه هاي ايشان در افوه عالم مشهور است، در اين مختصر زياده از اين گنجايش ندارد، ايشان از غايت ستر و اخفا كه داب خواجگان است - قدس الله ارواحهم - مريد قبول نكردند و در آخر حيات فرموده اند كه اين نسبت بزرگان كه پيش ما وديعت بود از جهت ستر و اخفا به هيچ كس نرسانيدم اما آخر معلوم شد كه نيك نكرده بوديم. اين سلسله را مسلسل مي بايسته است داشت.

مولانا عبد الغفور لاري كه اعلم علماء عصر خود بوده، شاگرد خدمت مولانا بود.

مشهور چنان است كه خدمت مولانا او را قبول فرموده بودند، وي به نفحات الانس شرحي

__________

(١). نب: خواستند.

نوشته، تتمه آن را به شرح احوال خدمت مولانا به اتمام رسانيده در آنجا ارادت خود را و قبول حضرت مولانا را در چند جا (١٢٣ ر) تصريح كرده و از جمله اين است كه مي فرمايد كه روزي در خلوت به ملازمت مولانا مشرف شدم و عرضه داشت كردم كه از آمد شد مردم و طلب تدريس و افاده عجب ملولم و آنچه بنده را به آن سرفراز ساخته ايد از جهت آنكه اوقات را طلبه علم مشغول مي نمايند به واجبي به آن امر شريف قيام نمي توانم نمود.

تدارك آن چه تواند بود؟ خدمت مولانا فرمودند كه خلق عالم را از براي خود نمي توان از عالم خداي تعالى بيرون كرد. به همه حال به كار خود مشغول مي بايد بود. اين سحر به حمام رفته ام تا دويست بيت از يوسف و زليخا اينجا نظم كرده ام و به خانه آمده دروس موظف را ادا نموده ام و بعد از آن آنچه نظم كرده بودم مسوده نمودم و از نفحات الانس يك جزو نوشتم اما هيچ لحظه آنچه در آن بودم خالي نبوده ام و قلم بر سبيل عادت جريان يافته است. شما را مي بايد به كار خود مشغول بود و الا خلق را برطرف نمي توان كرد و خدمت مولانا در شهور سنه ثمان و تسعين و ثمانمايه ٨٩ از اين عالم خاكي به خطاير قدس خراميد - رحمه الله عليه - و فضلاي عصر، «اشعار دلفريب» ٩٠ تاريخ يافته اند.

و تصنيفات آنچه مشهور است، شواهد النبوه و نفحات الانس و هفت اورنگ (١) كه هفت كتاب نظم است و شرح كافيه كه به شرح ملا مشهور است، نظم اربعين و لوايح و شرح ديوان و رسايل معما و بسيار ديگر هست كه در تتمه شرح نفحات مولانا عبد الغفور ذكر كرده اند و در ميان مردم نيز متداول است و بعد از وفات مولانا چند اوراق مسوده از ته بالين ايشان برآمده است كه هيچكس آن را پيش از آن نديده بوده است. از آن جمله دو فقرات سخن است كه حضرت مخدومي نورا - سلمه الله تعالى - براي اين كمينه نوشته اند كه آن در تقرير اواخر احوال خان خواهد آمد.

__________

(١). نب: هفتورنگ.

ذكر مولانا علاء الدين مكتب دار

ذكر مولانا شمس الدين محمد مروجي

ذكر مولانا علاء الدين مكتب دار

و از آن جمله خدمت علاء الدين مكتب دار است. ايشان نيز مريد مولانا سعد الدين كاشغري اند. تمام اهل خراسان با بزرگي ايشان قايلند. مولانا علي (١٢٣ پ) باوردي كه امروز در بخارا مشار اليه است و اهل عالم در بزرگي او متفق القولند، مريد مولانا علاء الدين است. او احوال سلسله خواجه ها را از خواجه جهان، خواجه عبد الخالق غجدواني تا پير خودش نوشته است و در آنجا خوارق عادات و احوال عجيبه و غريبه از خدمت مولانا علاء الدين ثبت فرموده است و در آنجا نوشته كه وي سفر حجاز كرده است و به شيخ عبد الله يمني صحبت داشته بوده است.

ذكر مولانا شمس الدين محمد مروجي

و از آن جمله مولانا شمس الدين محمد مروجي است. وي نيز مريد مولانا سعد الدين كاشغري است. از منتسبان اين سلسله عليه شنيده شده است كه يكباري خدمت مولانا سعد الدين به ملازمت شيخ بهاء الدين عمر مي رفته اند و مولانا محمد مروجي همراه بوده اند. بعد از آنكه صحبت منعقد گشته به خاطر مولانا محمد مروجي گذشته است كه چون متوجه اليه ما در حين توجه حضرت بي چوني است، پس با بي چون و بي چگونه، چگونه توجه ميسر گردد؟ مدت ها مولانا را اين معني در خاطر مي بوده است. چون اين معني به خاطر مولانا مي رسد، شيخ بهاء الدين عمر فرموده اند كه توجه بي چون و بي چگونگي او بايد كرد و هرگاه كه از اين توجه حضوري شود، او خود ديگر مي گويد كه چه مي بايد كرد و مولانا مسرور و خوش حال مي شوند. بعد از آنكه بيرون مي آيند، خدمت مولانا سعد الدين مي گويند كه شيخ مجذوب اند، طريق سلوك را نمي دانند. پيش من مدت ها بود كه اين سخن شما معلوم ما بود اما جواب نمي گفتيم چرا كه تامل شما در اين امر موجب ازدياد توجه مي شد و آن موجب ترقي، از آن جهت گفته نشده بود. به مجرد آنكه در خاطر شما اين معني رسيد، شيخ في الحال گفتند و آن كد و اجتهاد شما نماند. اگر چه مسيله معلوم شد اما در ترقي و اجتهاد نقصان شد.

ذكر خواجه عبد العزيز جامي

ذكر شيخ پوران

ذكر خواجه عبد العزيز جامي

و از آن جمله خواجه عبد العزيز جامي كه وقتي كه به سفر حجاز رفت، اكابر و افاضل بسيار به او همراهي كردند و آن سفر او مشهور است. (١٢٤ ر)

ذكر شيخ پوران

و از آن جمله شيخ پوران است و ايشان پسر مولانا جلال الدين بايزيد پوراني اند.

تذكره ايشان در نفحات الانس هست. در آنجا نوشته اند كه مولانا جلال الدين فرموده اند كه پيشتر هر كه از شهر به اين طرف متوجه مي شد مرا معلوم مي گشت. هر آنچه در خاطر داشت آن نيز معلوم مي شد، سامان آن را كرده منتظر مي بودم. چون او آمدي بي انتظار پيش او مي آوردم. يك روز تركي روغن جوشي چند آورد و مرا مبالغه كرد كه از وجه حلال است مي بايد ميل (١) كرد و من چندانكه عذر گفتم مبالغه بيشتر كرد. براي خاطر او يك روغن جوشي را گرفتم و دو پاره كردم. نيم او را باز دو پاره كردم و نصف آن را خوردم، ديگر آن راه بر من مسدود شد. اكنون هر كس مي آيد نمي دانم و بعد از آمدن و پرسيدن كه چه مي بايد، آنگاه به سامان او رجوع مي رود. از اين جهت مردم را انتظار بايد داد. ٩١

و رسم ايشان آن بود كه هر كه آمدي، ما حضر مي آوردند و بعد از آن مي پرسيدند كه چه مي بايد كرد و داب آن بود كه البته مي بايست چيزي فرمود و ايشان آن همه را در غايت سرعت پخته مع زيادتي به انواع تكلف مي آوردند پيش همه، اكثر خود، دستار خوان ٩٢ مي انداختند و خود آتش مي ماندند ٩٣. وقتي كه پدرم خراسان رفت به كرات به ملازمت شيخ مشرف شد و مرا نيز به رسم تيمن پيش شيخ مي برد و التماس فاتحه مي كرد. وقتي كه شاهي بيگ خان خراسان را مستخلص كرد، مير مغول كه يكي از امرا زاده هاي سلطان احمد ميرزاست كه مذكور شده و از جمله شعراي متقين است گفته بود، تركي:

الما عالم بي كه عالم دا بسي غم لار بارال گونكوك مملكتين گور كه بي عالم لاربار ٩٤

__________

(١). نب: ميل.

ذكر خدمت مولانا بوسعيد اوبهي

ذكر مولانا معين الدين واعظ

چون پيش شاهي بيگ گذرانيد بغايت استحسان فرمود و گفت، فردوسي به سلطان محمود غازي غزنوي شصت هزار بيت شاه نامه گفت، وي سي هزار دينار داد و تو يك بيت گفته كه من شصت هزار شاه رخي مي دهم.

در همان (١٢٤ پ) روزها شيخ به آن بزرگي را به مبلغ شصت هزار شاهرخي، شاهي بيگ خان مصادره نموده بود و هنوز به تحصيل آن كس نرفته بود. مير مغول زانو زده گفت اگر يارليغ عالم مطاع بنفاذ رسد كه همان زر شيخ كه مقدار وجه انعام من است، بنده تحصيل كند و انعام را به آن محسوب دانسته كفاف خود صرف نمايد. خان فرمود كه در خاطر بود از خزينه نقد تسليم نمايند، چون خود آن را قبول مي كني، همچنين باشد حكم برات مصادره را گرفت، هيچ جا نگفت و قصه مصادره و برات را به هيچكس ظاهر نساخت و بعد از مدتي شهرت گرفت كه اين مير مغول، اين نوع مردمي كرده و انسانيت نموده.

ذكر خدمت مولانا بوسعيد اوبهي

و از آن جمله خدمت مولانا بوسعيد اوبهي اند كه مدير حضرت ايشان است و در آن وقت در خراسان مشار اليه تمام اهل خراسان بودند و بنده به كرات در ملازمت پدر به شرف عتبه بوسي ايشان مشرف شده ام و به فاتحه فايحه ٩٥ اين كمينه را سرافراز ساخته اند.

از حضرت مخدومي نورا استماع دارم كه فرمودند كه در دامنه كوهي در هرات، جمعي همراه بوديم، منزلي نزهت بود، در آنجا نشستيم. خدمت بوسعيد به كوه بالا رفتند و سير مي كردند و بعضي از ياران ايشان كه صورت گستاخي داشتند به طريق مزاح (١) گفتند كه مولانا مثل بز كوهي مي روند. بعد از آنكه آمدند به طرف آن كس تبسم فرمودند و گفتند، ما مثل بزكوهي در آن كوه مي گشتيم، شايد ديده باشيد.

ذكر مولانا معين الدين واعظ

و از آن جمله مولانا معين الدين واعظ كه به مولازاده فراهي مشهورند و ايشان مريد و

__________

(١). نب: مزاج.

ذكر مولانا خواجه كوهي

ذكر حافظ محمود زيارتگاهي

ومنهم العلماء

اصحاب بسيار دارند. تمام اهل خراسان با بزرگي ايشا ن (١) قايلند.

ذكر مولانا خواجه كوهي

و از آن جمله مولانا خواجه كوهي است. يكباري در خاطر دارم كه در مسجد جمعه ملكان بعد از نماز رومال طهارت را بر كتف انداخته، نوك آن را در پيش گره كرده، مستقبل قبله مراقب نشسته بود. آثار حال و حضور در احوال وي ظاهر، پدرم از بعضي (١٢٥ ر) حضار مجلس پرسيد، گفتند مولانا خواجه كوهي ايشانند. پدرم - انار الله برهانه - ايستاده چندان انتظار برد كه مولانا به عزيمت بيرون رفتن برخاستند، پدرم پيش آمد و به نياز تمام دريافت و بنده را نيز به دست بوسي ايشان مشرف ساخت و التماس فاتحه كرد، فاتحه خواندند و بيرون رفتند. بعد از آن پدرم چند مرتبه ديگر ملازمت هم كرد.

ذكر حافظ محمود زيارتگاهي

و از آن جمله حافظ محمود زيارتگاهي است. وي از خلفاي شيخ زين الدين خافي است و شيخ زين الدين مريد شيخ نور الدين عبد الرحمن است. و وي به چند واسطه مريد شيخ شهاب الدين سهروردي است. تا وقت استيلاي شاهي بيگ خان در حيات بودند و بنده در ملازمت پدر مشرف شده بودم و لقاء مباركش اندك اندكي به خاطر مي رسد.

و در خراسان در زمان ميرزا سلطان حسين، اوليا و بزرگان بسيار بوده اند، به ملازمت ايشان مشرف نشده ام و احوال ايشان به واجبي معلوم ندارم اما تعريف ايشان را از ثقات شنيده ام، مثل مولانا عبد الرحمن كاردگر و بابا عليشاه و شيخ حاجي محمد قوچاني و مولانا شمس محمد مرغاني و درويش پير عماد و غيرهم - قدس الله تعالى ارواحهم -.

ومنهم العلماء

اما علما كه در زمان ميرزا بوده اند بسيارند. شرح احوال تمامي ايشان در اين مختصر نمي گنجد، اما تيمنا معدودي چند تذكره مي يابد.

__________

(١). نب: - ن.

اعظم و اعلم ايشان شيخ الاسلامند، نبيره مولانا سعد الدين تفتازاني اند. مولانا سعد الدين در زمان مير تيمور بودند و استاد العلما بوده اند. بعد از ايشان به غير مير سيد شريف جرجاني كه مثل ايشان ديگري پيدا نشده. ميرسيد شريف جوان بوده و تازه زور اواخر عمر مولانا سعد الدين در مجلس مير تيمور چند مرتبه مباحثات گذشته، گاهي مير غالب آمده اند و از اين غيرت مولانا مريض شده اند. خدمت مير سيد شريف به عيادت رفته بوده اند. گربه آمده خود را (١٢٥ پ) به مير سيد شريف مي ماليده تملق مي كرد و مير او را از پيش خود رانده اند. مولانا سعد الدين به مير گفته است كه حديث است كه «حب الهره من الايمان» ٩٦ چرا او را مي رانيد؟ خدمت (١) مير گفته است چرا معني حديث را به اضافه من نمي گيريد، يعني دوست داشتن گربه از ايمان آن كس است. مولانا از اين جواب بغايت متغير شده اند، موجب ازدياد مرض شده و به همان مرض از عالم رفته اند.

شيخ الاسلام ٩٧ از اوايل زمان ميرزا سلطان حسين تا زمان استيلاء شاه اسماعيل بر شاهي بيگ خان، شيخ الاسلام بود و در استيلاء وي شهادت يافت و اين حكايت در محلش خواهد آمد. و در اين مدت چنان تقوي و طهارت و ديانت ورزيد كه هيچكس انگشت اعتراض بر حرف شيخ نتوانست كه گزارد. اكثر علماء آن عصر شاگرد و بنده (٢) بلكه به شاگردي افتخار دارند.

فقير از علما استماع دارم كه مي فرمودند كه شيخ را از غايت بزرگي و اشتغال آمد شد طوايف و مهمات ايشان، اكثر در معين نمي بود اما دانشمندان كه شاگردان شيخ الاسلام بودند، مولانا عصام الدين ابراهيم و مير محمد و مير يوسف و مولانا شمس الدين محمد بحرآبادي و غيرهم، تا بيست و پنج دانشمند. مشار اليه عالم مطالعه ها مي كردند و تصنيفات مي پرداختند و سخنان مي آوردند. در مجلس شيخ مباحثات مي رفت. گاه بودي كه دانشمندان دو فرقه مي شدند و به عرض مي رسانيدند، اكثر چنان بود كه شيخ الاسلام مي فرمودند كه هيچ كدام از آنها نيست، شق ثالث بيان مي كردند كه همه را جز قبول چاره

__________

(١). نب: + به.

(٢). نب: بند.

نبود، اگرچه اهل بحث بودند. و گاه بودي كه همه يك امر مقرر مي كردند، شيخ شق ثاني بيان مي فرمودند كه همه از مقرري هاي خود رجوع مي كردند. بعد از بيرون آمدن، علما تعجب ها مي كردند كه كس در اين حيات اين همه دانش اندوختن عجب است. بيست و چهار سال (١٢٦ ر) درس ايشان به اين نوع بود كه اين دانشمندان هرگز از شيخ مستغني نتوانستند شد.

و در آن اوان كه پدرم به خراسان رفت، چند روزي كه گذشت، چنانكه قاعده است كه طفلان چهار ساله و چهار ماهه و چهار روزه كه مي شوند به مكتب مي سپارند، بنده را مي خواست كه به مكتب سپارد، اما براي تيمن و تبرك اولا پيش شيخ الاسلام برد و التماس تعليم كرد. شيخ رب به سر نوشتند و از روي تملق و شفقت به روي زانوي خود گرفتند و تعليمي در غايت رفق و مدارا كردند كه امروز از آن تاريخ سي و هشت سال است لقاي مبارك شيخ و آن تعليم و رفق ايشان، كالنقش في الحجر، در خاطر من است و اميد مي دارم كه چه نوع كه بركات الي يومنا هذا رسيده است، بعد از اين نيز اول در دنيا و آخر در آخرت عايد گردد، ان شاء الله (١) العزيز.

ديگر مير مرتاض است كه دانشمند متبحر بوده؛ و ديگر خواجه مولانا اصفهاني كه محدث و استاد علماست، از عراق گريخته آمده بود. سببش آن بود كه شاه اسماعيل كه ذكر او بر سبيل اجمال خواهد آمد، سابقا نيز مجملي گذشته است، چون اهل سنت و جماعت را آن بدكيش، چه از سلاطين و امرا و چه از موالي و علما و چه از دهاقين و رعايا، هر كس مي يافت مي كشت، خواجه مولانا از آن قتل عام گريخته به خراسان آمده و در آخر به ماوراء النهر رفت و در همانجا رفت.

و مير عبد القادر مشهدي و مير جمال الدين محدث و مير عطاء الله (٢) و مير ابراهيم مشهدي و مولانا مسعود شيرواني ٩٨ و مولانا شيرواني و مولانا عصام الدين ابراهيم و مير محمد و مير يوسف و مولانا شمس الدين محمد بحر آبادي و مولانا غياث الدين بحرآبادي و مولانا خفي و مولانا ابراهيم شيرواني و مولانا شاه سيد عاشق و مولانا احمد

__________

(١). نب: - الله.

(٢). نب: عطا و الله.

ومنهم الشعراء

روحي و مولانا محمد گنجه و مولانا احمد جندي و مولانا مير كلان طبيب و مولانا حاجي تبريزي و مولانا معين تبريزي (١٢٦ پ) و مولانا صدر الدين (١) محمد قندهاري و جناب بندگي مير ابوالبقا كه امروز عالم از وجود شريف ايشان منور است. تذكره ايشان در اثناي واقعات هندوستان خواهد آمد.

چون ايشان در آن زمان در هرات انگشت نما بودند، پدرم بارها ايشان را و پدر بزرگوار ايشان، عبد الباسط را ملازمت مي كرد و مولانا عبد الغفور لاري كه نام نامي ايشان در ضمن تذكره مولانا نور الدين عبد الرحمن جامي ذكر يافته است، مولانا در غايت بي تكلفي و بي تعيني بوده است. هرگز غبار رعونت دانشمندي در حواشي خاطر او ننشسته است. هر كس از علما از اطراف عالم رسيدي براي رواج كار او هر چند كه به شان وي مولانا لايق نبودي، بيش او چند روزي جزوي كشيدي و در هنگامه ها و شهر و بازار، پياده، بغل و آستين پركتيب، ٩٩ سير مي فرمودي.

علما در خراسان بسيار بودند. تفصيل اسامي و احوال ايشان تطويل دارد و بسيار ديگر باشند كه بنده ايشان را نمي دانم. تذكره علما را به اين مقدار، اقتصار داده شد.

ومنهم الشعراء

و از شعرا كه در آن زمان جنت نشان بوده اند، بزرگان ايشان در ذكر اوليا و علما مذكور شده اند، مثل حضرت مولانا عبد الرحمن جامي. اگر احتراز از اعتراض تكرار نمي بود، لايق آن بود كه چه نوع كه سر دفتر اولياي خراسان، نام نامي فخر الانامي، مولانا عبد الرحمان جامي است، سر دفتر علما و شعرا نام فرخنده فرجام مولانا جامي بودي.

اما تحقيق آن است كه نام و تذكره ايشان مكررا خوش آينده است. هرجا كه اهل فضل و كمال را شمار دهند، مره بعد مره اخري، به نام ايشان ابتدا و انتها كنند.

مولانا عبد الغفور لاري در شرح نفحات نوشته است، خدمت مولانا از اوايل تا اواخر بي تقييد صورت مجاز نمي بودند. هميشه زمزمه عشق در ملك دل ايشان دبدبه كوس

__________

(١). نب: صدردين.

سلطنت مي زد. در اواخر ايام يكباري در خلوتي پيش ايشان (١٢٧ ر) درآمدم. ايشان طهارت مي كردند. ساعدهاي مبارك ايشان، ميشم و پرنعل و داغ بود ديدم كه عجب ساعدهاي پاكيزه منوري كه ديده مثل آن نديده باشد. مرا از اين ساعدهاي مولانا تعجب آمد و مولانا سربالا كردند، ديدند و فرمودند كه مدتي است كه ما عاشقي را به اين قرار داده ايم كه در خاطر خود، صورت مطبوع خاطر خواه تخيل مي كنم و متوجه و نگران مي باشم. مدتي بود كه ما صورتي تخيل كرده عشق مي ريزيم. امروز حق - سبحانه و تعالى - دست هاي ما را به صورت دستهاي آن صورت متصور، مصور ساخته بود و به دست خود عاشقها داشتيم. در محل عجبي آمديد، چون نگاه كردم، دست هاي مولانا به حال اصلي خود معاودت كرده بود.

اشعار خدمت مولانا از آن مشهورتر است كه به استشهار آوردن آن در اين «مختصر»، حاجت باشد. اما يك غزلي است غير مشهور كه التزام كرده اند. بيت اول آن فرد فرد باشد كه هيچ حرفي به حرفي مركب نگردد و بيت دويم دو حرف دو حرف مركب گردد.

همچنين بيت سيوم، هر كلمه سه حرف (١) سه حرف مركب باشد و همچنين تا پنج بيت التزام نموده اند و آن غزل اين است،

نظم:

رخ زرد دارم ز دوري آن درزده داغ و دردم درون دل آذر

چو من كاست گويي شب فرقت تومه نو كه باشد بدين گونه لاغر

خطت خضر و جعد كجت مشك تبت تنت سيم و لعل لبت تنگ شكر

به جنب نعيم شهيد مقيم محبت بهشت مخلد نصيب محضر

به لب ها مليحي به طلعت صبيحي به گفتن فصيحي، به گيسو معنبر تتمه نفحات، سي جزو باشد. مولانا عبد الغفور آنجا عذر مي گويد كه اگر از تطويل انديشه نبودي، نشر مناقب ايشان بسيار بود، به اين مقدار اقتصار يافت. (١٢٧ پ) چون مقصود از اين مقتصر چيزي ديگر است اگر زياده شود، مقصود محجوب گردد.

__________

(١). نب: - حرف.

ذكر مير علي شير

ذكر مير علي شير

تخلص او نوايي است. در شعر تركي پيش از وي و بعد از وي هيچ كس مقدار وي و بيش از وي نگفته است. وي در اين فن استاد است و اشعار تركي وي در شهرت همان حكم دارد كه در فارسي شعر ملا آمادي. شعر فارسي نيز بسيار دارد و در فارسي فاني تخلص كرده و ديوان خواجه حافظ را جواب گفته. قصيده ابرار را بعد از خواجه خسرو هيچكس به مقدار او نگفته، مطلعش اين است.

مطلع:

آتشين لعلي كه تاج خسروان را زيورست اخگري بهر خيال خام پختن در سراست وقتي كه حضرت مخدومي، فخر الانامي، نور الدين عبد الرحمن جامي از سفر حجاز برگشته اند، مير علي شير اين رباعي را به استقبال ايشان فرستاده است كه،

رباعي:

انصاف بده اي فلك مينا فام تا زين دو كدام خوبتر كرد خرام

خورشيد جهانتاب تو از جانب صبح يا ماه جهان گرد من از جانب شام سه ديوان تركي دارد و يكي فارسي، تذكره الاوليا تركي نوشته است و خمسه را تركي جواب كرده و غير اين نيز مصنفات بسيار دارد. به غير يك ديوان، ديگر همه تركي است.

اصل وي از بخشيان اويغور است. پدر او را كيچينه بخشي مي گفتند. مردي بوده علي الرسم.

مير علي شير به ميرزا سلطان حسين در خردي (١) آشنايي داشت. چون ميرزا پادشاه شد به ملازمت ميرزا پيوست و ميرزا او را رعايت بي حد كرده و او اهل فضل را چنانكه اين همه فضلا و بي نظيران كه در آن زمان كه در طوايف خلايق پيدا شد، اكثر به سعي او بوده است. در زمان امارت اهتمام نمود و اسباب سامان كرد چنانكه هر روزه حاصل املاك او هژده هزار شاه (١٢٨ ر) رخي بود. ديگر اسباب امارت خود را از خدم و حشم و ضرابخانه و اصطبل، مع جميع بيوتات پادشاهانه را به امير علي كه از سرآمدان

__________

(١). نب: خوردي.

امير شيخم احمد

حسن علي جلاير

سپاهان آن عصر بود به نواب ميرزا سپرد و ترك سپاهي گري كرد و به ميرزا در اقطار اكابر و مصاحبان ملازمت مي كرده، به آنچه ممكن بود و مهمات ارباب حاجات را در خانه مي ساخت و ترتيب اهل فضل مي كرد و اين هم حاصل املاك خود را در خيرات براي آخرت صرف نمود. بقاع و مساجد و عمارات بسيار كرد كه اين زمان نيز در خراسان بسيار باقي مانده است. غالبا كم كسي را آن مقدار عمارت كردن ميسر شده باشد.

هيچكس از اهل فضل نيست كه من وجهي مربي او نباشد و او مردي بود در غايت ظرافت و اندام. همه كس را مي خواست كه همان رنگ در غايت ظرافت و اندام باشند و اين بر خلايق دشوار مي آمد و از اين جهت رنجش ها مي شد و به مير علي شير غير نازكي و زود رنجيدن عيب ديگر نمي يابند و مع هذا، الحق كه مرد فاضل و دولتمند بود و تمام عمر گرامي را به تجرد و خيرات گذرانيد.

بيت:

حاصل دريا نه همين در بوديك هنر از آدمي پر بود خاصه كه او را به غير يك عيب، عيب ديگر نبوده است.

و امير شيخم احمد؛ تخلص او سهيلي است. او نيز از امراء بزرگ سلطان حسين ميرزا است. اشعار نيك دارد و خمسه را جواب كرده است.

و حسن علي جلاير؛ تخلص او طفيلي است. وي نيز از نواب ميرزا بود و مدت ها پروانچي بود در قصيده لانظير است. ما حي سلمان و ظهير است. قصيده دارد در رديف شكست، همانا كس آن قصيده را مقدار او نگفته است، چند بيت از آن ثبت مي نمايد،

ابيات:

نخل قدت جلوه كرد قدر صنوبر شكست لعل لبت خنده زد قيمت گوهر شكست

پسته تو غنچه را خون به درون زد گره غنچه تو پسته را خنده به لب در شكست

آهي

هلالي

اصبغي

بنايي

مردمك چشم او كند بناي خردفتنه ياجوج بين، سد سكندر شكست (١٢٨ پ)

نوحه قمري چراست گرنه زياد قدت صرصر آهم به باغ قامت عرعر شكست

حامي امن و امان، شاه بديع الزمان آنكه به بازوي عدل، پشت ستمگر شكست اصبغي، وزيرزاده است، اشعار خوب دارد، من نتايج طبعه،

بيت:

بر سر كوي رقيبان ذكر آن مه چون كنم كافرستان است و آنجا الله الله چون كنم آهي، اشعار وي در غايت سلاست و رواني است. شعر او را در طرز شعر ميرشاهي دانسته اند. ديواني دارد در غايت عذوبت و من اشعاره،

بيت:

نازم به چشم خود كه جمال تو ديده است افتم به پاي خود كه به كويت رسيده است هلالي، در فن شعر استاد است و اشعار خوب دارد. شاه و گدا از منظومات اوست و ديوان او مشهور است و از آن جمله اين مطلع ثبت افتاد.

بيت:

مه ز جور فلك دو تا شده است يا ز مه پاره جدا شده است بنايي، وي نيز مرد فاضل و شاعر كامل است. ميان او و مير علي شير دايم مناقضه مي بوده و ظرافت ها كه ميان ايشان گذشته است مشهور است. از جمله آنكه ميرعلي شير را دو مطلع كه يكي از مولانا صاحب است، از وي به التماس خريده، مير تمام ساخته است،

تركي:

كوكراكيم دور صبح نينگ پيراهني دين جاكراك كيرپگيم شبنم توكر لكان سبزه دين نمناكراك

و مطلع ديگر از مولانا لطفي است كه پيش از ميركسي مقدار او نبود و تمام نكرده بوده است. مير آن مطلع را خوش كرده، آن را تمام ساخته بوده است و آن مطلع اين است،

تركي:

باشميزدين سايه سرو قدنك كم بولماسون ذات پاكينك بولماسا عالم و آدم بولماسون بنايي از جهت آنكه به مير علي شير ظرافتها پرگذرا مي كرده، مير نيز در مقام ظرافت شده فرموده مولانا بنايي (١) ديوانه شده است، او را به دار الشفا برده، به كف باي و نخود آب علاج كنيد. از اين جهت گريخته به عراق رفته بود و آنجا از سلطان يعقوب تربيت ها يافته بعد از مدتي باز به هرات آمده بوده است. مير علي شير كس فرستاده طلب نمود و در مقام (١٢٩ ر) لطف و آشنايي شده است و به انعام و اكرام تلقي نموده و عذر گذشته كرده است و بنايي نيز عذرهاي ظرافت ها خواسته به هم نيك برآمده اند، در محل خوش پرسي ها، مير پرسيده كه عراق را چون يافتيد؟ بنايي گفته است كه يك چيز عراقيان را بسيار خوب يافتم كه ايشان مطلق شعر تركي نمي گويند. مير گفته، تو هنوز هوشيار نشده، بگذار اين تعرضات را، بيا تا از روي ياري و اتحاد راستي را بگوي كه در ديوان هاي ما كدام مطلع خوب است؟ گفته است كه اين مطلع پسند مردم است.

تركي:

كوكراكيم دور صبح نينگ پيراهني دين جاكراك كيرپگيم شبنم توكر لكان سبزه دين نمناكراك مير گفت، عجب مرد متعرضي! اين مطلع خود از مولانا صاحبي است كه ما خريده ايم و تو قصدا از براي تعرض، اين مي گويي بنايي گفت روا باشد، مرا چه حد اين است كه تعرض توانم كرد. من نمي دانستم كه مطلع از شما نيست. مطلع هاي خوب بسيار داريد و اين مطلع شما از آن بهتر است كه، تركي: باشميزدين سايه سرو قدنك كم

__________

(١). نب: بينايي.

سيفي

ومنهم معماييون

مير حسيني معمايي

مولانا محمد بدخشي معمايي و مولانا كمال معمايي و مولانا شهاب معمايي

بولماسون (١). مير گفته، اين از آن بهتر و اين مطلع از مولانا لطفي است، تو هرگز تعرض را ترك نخواهي كرد. هر دو باز به سرآزار خود رفتند.

و سيفي، به مثل گويي مشهور است. تتبع طوسي كرده است اما از وي بهتر گفته است.

وي نيز مرد فاضل بود. ديوان او در ميان مردم مشهور است. از جمله اشعار وي است،

نظم:

اي تو را چون دل عشاق پريشان كاكل قامتت فتنه و سر فتنه دوران كاكل

همچو دوديست كه بر گرد سر شمع بودحلقه حلقه به سر آن مه تابان كاكل و براي اهل صناع به ابيات گفته، آن را بديع نام كرده، از آن جمله است:

چو عشق كله پز در گردن افتاددلا خوش باش نان در روغن افتاد

بت پرداز كرم كو به كسان مي سازدهيچ با حال من خسته نمي پردازد و شعرا كه از ايشان دواوين (١٢٩ پ) مانده است كه اين زمان در ميان مردم مشهور است، بسيارند، از جمله اهلي و نرگسي و هجري و مير محمد صالح شهيدي و شهوري و گلخني و گلشني و پيامي و خواجه ابوالبركه، كه فراقي تخلص مي كند و حيدر كليبجه و غيرهم.

ومنهم معماييون.

اين اكابر و افاضل كه مسطور شد، اكثر ايشان معماه خوب دارند، اما آنچه به معماي فقط مشهورند، اگر چه ايشان را نيز فضايل ديگر هست، اما اين فضيلت ايشان بر همه ارجح بود، مير حسين معمايي است كه در فن معما بي همتاست رساله دارد در غايت اعجوبگي و اين معما از آن جمله است به اسم سهراب.

يافتم از در ميخانه ترسا شرفي حاصلا مدرسه اكنون طرفي ما طرفي

مولانا محمد بدخشي معمايي و مولانا كمال معمايي و مولانا شهاب معمايي

وراء اين جماعت جمع كثيرند كه به اين فن مشهورند و ذكر تمامي ايشان مقصود را محجوب مي گرداند.

__________

(١). نب: بولاسون.

ومنهم الكتاب

مير علي تبريزي

مولانا سلطان علي مشهدي، شيخ بايزيد پوراني، مولانا جعفر

ومنهم الكتاب.

خط نسخ تعليق كه در آن زمان رواج يافت كه هرگز نبوده و هرگز نشده.

مير علي تبريزي، كه مخترع اين خط است در زمان مير تيمور بوده است. شاگرد وي است مولانا جعفر اگرچه او خطوط را همه نيك نوشته و در همه خطوط استاد فرق است، چنانكه در ثلث و نسخ و رقاعي و محقق و ريحان مولانا عبد الله آش پز. وي شاگرد وي است و حافظ فوطه و مولانا محمود كاتب سمرقندي و غيره شاگردان مولانا عبد الله، ديگر تمام نساخان شاگردان اين جماعت اند و همچنين در تعليق، مير عبد الحي شاگرد مولانا جعفر است و اكثر اهل تعليق شاگرد مير عبد الحي اند.

اما در نسخ تعليق مولانا اظهر و مولانا شيخ عبد الله خوارزمي و مولانا شيخ محمودي، خفي نويس، اين همه شاگردان اواند، چه نوع كه مولانا جعفر از مخترع بهتر نوشته (١٣٠ ر) مولانا اظهر از وي خوبتر نوشته است و مولانا جعفر كند و شكسته نوشته است، اما محكم و به ملاحت و سخته، اما مولانا اظهر با وجود اين لطايف كه مذكور شد، درست نوشته است اما ناهمواري دارد.

و مولانا جعفر در زمان ميرزا شاهرخ بوده است و از اهل كتاب خانه ميرزا بايسنقر بوده كه پسر ميرزا شاهرخ و پدر ميرزا بابر قلندر است. مولانا اظهر ملازم ميرزا سلطان ابو سعيد گوركان بوده. مولانا اظهر نيز شاگردان دارد؛ مولانا سلطان علي مشهدي، شيخ بايزيد پوراني كه از نباير شيخ پوران است و مولانا سلطان علي قايني و همان نسبت كه ميان مير علي تبريزي و مولانا جعفرست و در ميان مولانا اظهر و مولانا جعفر بود، بلكه بهتر و بيشتر در ميان مولانا اظهر و مولانا سلطان علي مشهدي است در قطعه و كتابت و در خفي و جلي، بلكه نسخ تعليق يك قلمه، به وي مسلم است كه هيچكس پيش از وي و بعد از وي، نزديك به وي نتوانست نوشت و در همه اوصاف و لطايف لانظير بود، خاصه ملاحت و مزه كه در خط ملا دارد هيچكس را دست نداده وي رساله در آداب خط نوشته است در آنجا گفته است كه در اوايل مشق در روضه مقدسه مشهد طوس - عليه التحيه و السلام - مي بودم و در آن اثنا خوابي ديدم. حضرت امام المتقين، وصي رب العالمين، اسد الله الغالب، علي ابن ابي طالب را - كرم الله وجهه - قلمي به دست من

مولانا علاء الدين

داد. از خواب بيدار شدم، ديگر طريق خط به من درافتاد. مولانا در اوايل حال مشق مي كرده، از پيش خود خط را صورتي داده بوده است كه عوام فريب بوده است اما كاتب پسند نبوده.

مولانا جعفر خمسه ابتد ا كرده ناتمام مانده بوده است (١٣٠ پ) ميرزا سلطان ابو سعيد فرموده كه هيچكس باشد كه آن را تواند تمام كرد؟ چون در ميان مردم، مولانا سلطان علي شهرت كرده بوده است، به عرض رسانيده اند جواني حاليا شهرت دارد شايد كه او تواند اين امر خطير را به سرآورد. مولانا سلطان علي را آورده اند و كتاب مولانا جعفر را نموده. مولانا في الحال قبول كرده است و يك جزو كتابت كرده آورده.

مولانا اظهر در خانه نشسته بوده است. اول پيش مولانا اظهر برده اند. مولانا اظهر برآشفته است كه به اين اسلوب، تو خمسه مولانا جعفر را تمام مي سازي؟ از در خانه مولانا سلطان علي را به وثاق برده است و كف پاي زده دو روز محبوس داشته. بعد از آن از حبس برآورده است و گفته است كه فرزند، قابليت بلند داري اما خط تو خود رومي است، اسلوب نسخ تعليق آن نيست. قطعه به ملا داده است كه به اين اسلوب مي بايد نوشت.

ملا مي گفته است كه قطعه را بردم و مشق كردم. بعد از مشق مرا معلوم شد كه اسلوب نسخ تعليق آن نوع بوده است و پيشتر از آن بر بي اسلوبي خط خود واقف نبودم و به پختگي و صافي و محكمي غره بوده ام. و خط بي اسلوب را خود خط نمي توان گفت و امروز آن مقدار آثار ملا باقي مانده است كه عقل از قبول آن در اين است كه امتناع نمايد، چه در اكثر بلاد عالم، كم كس از اهل قلم باشد كه از قطعه و كتابت ملا چيزي نداشته باشد و در كتابخانه پادشاهان عالم يكي و دو سه كتاب به خط ملا نباشد آن كتابخانه را محسوب نمي دارند. اين امر از عجايب (١) امور است.

اما ملا شاگرد بسيار دارند از آن جمله مولانا علاء الدين است. هيچ كس مقدار ملا علاء الدين به ملا شبيه ننوشته است، خاصه در كتابت، ديگر سلطان محمد خندان

__________

(١). نب: عجايبات.

مولانا محمد ابريشمي، مولانا زين الدين محمود، سلطان محمود نورا

ومنهم المصورون

است، وي نيز در غايت ملاحت نوشته است. ديگر مولانا محمد ابريشمي است، بغايت پخته نوشته است. (١٣١ ر) اما شكسته تر مي نويسد. ديگر مولانا زين الدين محمود داماد ملاست و شاگرد كتابت را بسيار خوب كرده و تيز و بزه مي نويسد. ديگر سلطان محمد نوده است، اگر چه قلم تيز مي دارد اما كاواك تر مي نويسد. ديگر قلندر كاتب است، ملا را بر او نظر تمام بوده، چه هر كس كه باشد به آن وضع او را دوست دارد. او را هرگز منزل معين نبوده، صاحب كرته و كفش نشد. تمام عمر را به تجريد و تفريد گذرانيده، در غايت صلاح و پاكيزگي، خط او زبون تر از اين جماعت مذكوره است و جمعي ديگرند كه شاگردان اين جماعت اند. مولانا قاسم علي شاگرد مولانا محمد ابريشمي است. قلم او كند است اما در غايت مزه و لطافت و استحكام خط وي به هيچ يك از اين مردم نمي ماند. از اكثر ابناي جنس خود بهتر مي نويسد. اين كمينه شاگرد وي است و شرح آن خواهد آمد.

ديگر قاسم شادي شاه، وي شاگرد سلطان محمد خندان است. به ملاحت مي نويسد ديگر مولانا مير علي است، وي شاگرد زين الدين محمود است، بغايت صاف و محكم مي نويسد. خفي او به از جلي اوست و كتابت او بهتر از قطعه او. جلي را بي تناسب و بي مزه مي نويسد و در خفي و جلي او ملاحت نيست اما به قوت دست او معلوم نيست كه كسي گذشته باشد. اين جماعت كه مسطور شد، جماعتي اند كه پيش از ايشان و بعد از ايشان، مثل ايشان پيدا نشده است.

ومنهم المصورون.

شاه مظفر پسر استاد منصور است. در زمان سلطان بوسعيد از وي ١٠٠ بهتر نبوده است. وي ١٠١ در اين فن استاد است. قلم نازك باريك دارد كه به غير شاه مظفر ديگر قلم هيچكس به آن نازكي نيست، اما چيزي خشكتر است. گرفت و گيرها را بغايت محكم ساخته (١٣١ پ) اما شاه مظفر به معرفت كثيره از وي گذرانيده است.

قلمي دارد در نهايت نازكي و صافي و ملاحت و پختگي كه چشم بيننده خيره ماند. در بيست و چهار سالگي وفات كرد. در مدت عمر هشت مجلس تمام كرد و قلم سياهي او در بعضي مردم يافت مي شود. استادان اين صناعت آن را بغايت عزيز مي دارند.

بهزاد

قاسم علي چهره گشاي

مقصود

مولانا ميرك نقاش، استاد باباحاجي

بهزاد. وي مصور استادي است. اگر چه مقدار شاه مظفر نازك دست نيست اما قلم اين از وي محكم تر است. طرح و استخوان بندي آن از وي بهتر است. در قديم سلسله خواقين هلاگويي كه پادشاهان عراقند، خواجه عبد الحي بوده است. ١٠٢ اعتقاد اهل اين صناعت آن است كه وي ولي ١٠٣ بوده، در آخر توبه كرده بوده است و هر جا كه از كارهاي خود مي يافته است مي شسته و مي سوخته است. از آن جهت كارهاي وي بغايت كمياب است. در صفاي قلم و نازكي و محكمي، بلكه در همه اوصاف تصوير مثل وي پيدا نشده است. بعد از خواجه عبد الحي ديگر اين شاه مظفر و بهزاد است و بعد از ايشان الي يومنا هذا ديگر مثل ايشان پيدا نشد. اين هر دو تربيت يافتگان مير علي شيراند.

قاسم علي چهره گشاي، وي شاگرد بهزاد است. كارهاي وي قريب با بهزاد است و در همان اسلوب كسي كه ممارست بسيار كرده باشد مي دريابد كه كارهاي قاسم علي درست تر است نسبت به كارهاي بهزاد و اصل طرح وي بي اندام ترست.

مقصود، دويم قاسم علي است و شاگرد بهزاد. قلم او هيچ كمي از قلم قاسم علي ندارد اما اصل طرح وي و پرداخت وي نسبت به قاسم علي خام است.

مولانا ميرك نقاش، وي از عجايب (١) روزگار است. استاد بهزاد است اصل طرح وي پخته تر از بهزاد است، اگرچه پرداخت وي مقدار بهزاد نيست، اما تمام كارهاي وي در سفر و حضر از پيش ميرزا و در خانه در هواي بيرون مي ساخته است. (١٣٢ پ) هرگز مقيد حجره و كاغذي نبوده، اين بسي عجب است مع هذا الاشكال انواع زورمنديها مي كرد كه مطلقا نفي تصوير و نقاشي است. از اين جهت گرفتن ... ١٠٤ كمان داري اكثر زورمنديها را ورزش مي كرده، به آن شهرت داشته است. جمع ساختن تصوير به اين امور بسيار غريب است.

ديگر استاد بابا حاجي است. در تصوير قلم پخته دارد اما اصل طرح وي بي اندام است. در تمامي خراسان در طراحي نقش و زغال گرفتن بي همتاست و مي گويند كه در مجلس براي تعصب، پنجاه و نيم دور كشيده كه بر كار ماندند، تخلف نكرده و هيچ كدام

__________

(١). نب: عجايبات.

استاد شيخ احمد

ومنهم المذهبون

ومنهم المغنيون

از يكديگر سر مويي، خورد و كلان نبود.

و استاد شيخ احمد، برادر بابا حاجي و مولانا جنيد و استاد حسام الدين غداره گر و مولانا ولي، اين جمله استادان ماهراند و بر (١) يكديگر چندان رجحان ندارند ملا يوسف شاگرد بهزاد است، بغايت تيزدست، آنچه استادان به يك ماه مي كنند، وي در ده روز مي كند، اما لطف قلم وي مقدار اين استادان نيست. تذهيب وي بهتر از تصوير وي است.

مولانا درويش محمد كه استاد فقير است، شاگرد شاه مظفر است، در باريكي قلم مثل ندارد بلكه از شاه مظفر نيز گذرانيده اما چندان اندام و پختگي و ملاحت ندارد. گرفت و گيرها را بسيار خام مي سازد. وي صورت سواري ساخته است شيري را بر سر نيزه برداشته است، مجموع آن در حد يك برنج مي ماند. نقاش بسيار است اما آنچه استادند و سرآمد، اين جماعتند كه ذكر رفت.

ومنهم المذهبون،

ياري در تذهيب استاد است، از تذهيب وي، تحرير وي بهتر، و شاگرد ملا ولي است، از وي گذرانيده و مولانا محمود مذهب از ياري بهتر (١٣٢ پ) كرده است و بغايت نازك كرده است. ديباچه براي ميرزا سلطان حسين بنياد كرده است و ناتمام مانده در آنجا هفت سال كار كرده است، چنان باريك ساخته است كه در مفاضل بند روحي كه شايد مقدار نيم نخود بوده باشد در آنجا يك ماه زرد زر ساخته، پنجاه برگ اسليمي شمرده شده است باشد كه ١٠٥ همه را گذار و نشست به آن كرده. در آن زمان مذهبيان بسيار بودند اما استاد اين دوكس اند كه ذكر يافته.

ومنهم المغنيون،

حافظ بصير است. به اتفاق، مثل وي پيش از وي نبوده است. چنان استماع افتاده است كه در فصل بهاري در باغچه شعر مي خواند، طيور، مثل بلبل و فاخته و صعوده بر گرد او جمع شده اند، در سر و كتف او نشسته و حافظ حسن علي شاگرد وي است. آواز زيري داشت، در غايت لطافت برتر كتب و پر تحرير مي خواند و خواجه عبد الله مرواريد اگر چه از روي مولويت در سلك تذكره موالي مي شد و در شعر در

__________

(١). نب: + هر.

رجوع به تمامي حكايت

جنب هلالي ١٠٦ و اهلي ١٠٧ و در تعليق، سر دفتر ميرحي و ملا درويش و در نسخ تعليق بعد از سلطان محمد نور، وي را مي بايست نوشت. در آن فنون بي بدل نبود، اما در قانون عديل ندارد. گرفت ١٠٨ اختراع وي است. قانون در قديم سازي نبوده است كه با وجود سازهاي ديگر كسي را به وي ميل شود، زيرا كه سازيست در غايت خشكي، اما خواجه عبد الله وي را چنان ساخته است كه با وجود قانون خواجه عبد الله ساز ديگر را طبيعت رغبت نمي نمايد، چون وي در اين فن استاد است و از جمله فضيلت وي اين راجح است، فلاجرم سر دفتر اين طايفه شده است. استاد سيد احمد غجكي و مطهر عودي ماهرانند اما استاد قل محمد هر دو را (١٣٣ ر) از هر دو گذرانيده است و پيش رويهاي بي نظير دارد. و استاد حيدر شادبلباني، وي نيز در فن خود استاد است. آن نوع كه پيش از وي مثل وي نبوده است. ديگر استاد شيخي نايي است كه جمع سازها را از جميع استادان بهتر نواخته است. چون ني فن وي است، به آن مشهور شده است و همچنين در جميع اهل فضل و ضياع و محترفه، لانظيران و بي بديلان بودند كه شرح تمامي ايشان تعذر ظاهر دارد. تمامي اهل فضل و هنر كه در خراسان بودند همه به ترتيب و سعي مير علي شير بوده است. ١٠٩

رجوع به تمامي حكايت

مقصود از ترتيب اين مقدمات و مراد از تمهيد اين ترتيبات آن است كه (١) پدرم - انار الله برهانه - (٢) به خراسان رفت، در محلي كه عظمت و كثرت و لطافت خراسان علي العموم (٣) و شهرت هرات و اهل او علي الخصوص (٤) به اين مثابه بود كه في الجمله بر سبيل اقتصار مذكور شد. (٥)

در آن اوان فرزندان ميرزا سلطان حسين كه به پدر بزرگوار دولتمند، عاق و عاصي گشته بودند، برگشته انابت كرده به پابوسي پدر مشرف شده هر كدامي پايه تخت روان

__________

(١). نگ: - مقصود ... آن است كه.

(٢). نگ: - انار الله برهانه.

(٣). نگ: - علي العموم.

(٤). نگ: - علي الخصوص.

(٥). نگ: - كه في الجمله ... شد.

ميرزا را به دست تعظيم و گردن انقياد برداشته، اتفاق تمام در ميان ايشان به حاصل آمده بود.

چون پدرم - برد الله مضجعه (١) - به هرات رسيد به استقبال مردم آمدند و مورد او را نيك مكرم داشته در منزل مناسب نزول اجلال را معين ساخته، نزولي كه به ترتيبات مرتب بود ترتيب نمودند و به وقت ملازمت مير محمد برندوق برلاس كه از امراء شاهرخي بوده در آن اوان از وي به حسب سن و مرتبه و اصالت و راي و رويت و توره، كس مقدم تر در الوس جغتاي نبود به لطايف تملقات تعظيم زانو زدن را گوش گذار كرد.

پدرم به سمع رضا اصغاء نمود و به نوعي كه چشمداشت ايشان بود تلقي كرد. ميرزا نيز به انواع عاطفت، مقرر داشته (١٣٣ پ) بر جميع فرزندان خود، حتي ميرزا بديع الزمان كه اسن و اعز و امجد اولاد ميرزا بود، تقدم فرمود. در چنان شدي كه جنت كنايه از وي تواند بود، در غايت تعظيم و تكريم، به انواع ناز و نعيم مي بودند.

ميرزا تكليف اقامت را يكي از نباير خود را با پدرم نسبت فرمود و هرچند كه بودن خود را مصلحت نمي ديد زيرا كه ميرزا بغايت از كبر سن و علت فالج و نقرس، فرو مانده بود و رشادت فرزندان ميرزا آن مقدار نبود كه جانشين ميرزا شده به شاهي بيگ خان مقاومت توانند كرد اما نسبت را مناسب دانسته قبول كرد.

در خلال اين احوال شاه بيگم كه سابقا مذكور شده بود كه براي درخواست از مغولستان به سمرقند، پيش شاهي بيگ خان آمده بود، شاهي بيگ خان عزيمت استخلاص خوارزم را كه تعلق به سلطان حسين ميرزا داشت مصمم كرده و به اشارت او پدرم به خراسان گريخت و سلطان سعيد خان به مغولستان فرار نمود و باقي اعاظم مغول را اكثر به گريختگان مويد ملحق ساخت و بعضي را در سياه چاه زندان و در بند آن كشيد و شاه بيگم را به حكم اخراج به خراسان فرستاد و ساير الناس مغول را همراه به خوارزم برد (٢).

در تعداد اسامي فرزند ان يونس خان مذكور شده است كه نخستين فرزند ايشان،

__________

(١). نگ: - برد الله مضجعه.

(٢). نب: برده.

مهرنگار خانيم است كه به سلطان احمد ميرزا پادشاه سمرقند نسبت فرموده بودند.

چون شاهي بيگ خان، سلطان علي ميرزا را (١) گرفت و كشت و سمرقند مستخلص گردانيد. در آن فتح مهرنگار خانيم را عقد نكاح بسته بود. چون در محاصره آخر كه بابر پادشاه را (٢) در سمرقند كرد و آخرش به صلح انجاميد و خانزاده بيگم را طلب نمود، بابر پادشاه، خانزاده بيگم به عوض جان خود با وي داده به سلامت بدر رفت كه مذكور شده است. چون خانزاده بيگم را اين مهرنگار خانيم، خاله بود (١٣٤ ر) و عقد هر دو در يك آن مجوز ني، پس مهر نگار خانيم را مطلقه ساخته، خانزاده بيگم را عقد نكاح بست و خانيم در سمرقند مي بود. چون شاه بيگم را به خراسان روان كردند، خانيم همراه مادر سببي شد و پدرم را خواهر مادري بود (٣) كه از شهر سبز به وقت فرار به ساير متعلقات در شهر سبز مانده بود، برادرم شاه محمد را گرفته همراه بيگم و خانيم به خراسان آمدند.

پدرم را قبل از آمدن اين جماعت داعيه سفر مباركه حجاز مي شد، چون اين جماعت ملحق گشتند، فرو گذاشت. ايشان در آن ديار غربت در مذهب فتوت محظور بود. پس مقرر داشتند كه ايشان را به كابل رسانند، چه در كابل بابر پادشاه بود كه حكايت آن گذشته است. شاه بيگم والده پادشاه را مادر سببي مي شد و با مهرنگار خانيم يك زايده بودند.

و به اين عزيمت از ميرزا سلطان حسين رخصت حاصل كرده متوجه كابل گشتند. قبل از آنكه به كابل برسند به چند روز والده بابر پادشاه كه قوتلوق نگار خانيم باشد وفات كرده بود. وفات او از جمله سوء طالع اين جماعت بود. بابر پادشاه همان رنگ در صورت عز استقبال نموده موارد اين جمع را بغايت مكرم و محترم داشت و به آنچه در وسع گنجايش داشت مهما امكن رعايت خاطر ايشان را لازم گرفت. چند مدت در غايت راحت و امنيت، روزگاري مي گذشت.

متعاقب، خبر وفات ميرزا سلطان حسين رسيد و خصوصيت احوال خراسان آنكه ميرزا بديع الزمان به حكم قاعده و توره به تخت پدر مستقر مي گشت. خديجه بيگم كه

__________

(١). نب: - را.

(٢). نب: - را.

(٣). نگ: پدرم را خاله اي بود.

گفتار در رفتن بابر پادشاه به خراسان و ذكر مناقشه و وحشت كه در كابل واقع شد

حرم سلطان حسين ميرزا و سردفتر اهل فساد بود، مقرر چنان داشت كه مظفر حسين ميرزا كه پسر وي بود، به ميرزا بديع الزمان در امر سلطنت شريك باشد. با وجود آنكه عقلاء روزگار (١٣٤ پ) در آن زمان بودند نص كلام مجيد را لوْ كان فيهما آلهه الا الله لفسدتا، ١١٠ هباء منْثورا ١١١ ساخته قبول نمودند، (١) فلاجرم تمشيت نپذيرفت. تاريخ رشيدي متن ٣٢٣ رجوع به تمامي حكايت ..... ص: ٣٢٠

خلال اين احوال، جهانگير ميرزا در غزنين (٢) بنابر ضيق ولايت متوجه خراسان شد و پيش پادشاه عرضه داشت نمود كه سلطان حسين ميرزا در اين ايام از اين عالم نافرجام به آن عالم مقام ساخت. (٣) به خاطر چنان رسيد كه در اين محل بر سبيل كومك و اتحاد با پسران ميرزا سلطان حسين پيوسته بايد شد، يحتمل كه مهمات از هر وجهي كه باشد، رويداد گردد. چون اين عرضه داشت با پادشاه رسيد به سرعت روان شد كه اگر در راه به ميرزا جهانگير رسد، بازگردانند و اگر نه متعاقب برادر به خراسان روند. آنچه جهانگير ميرزا را گذشت دور نخواهد بود. آن گاه كه پادشاه مصمم شد، به وثاق پدرم آمد و التماس نمود كه مهمات كابل و نگاه داشت متعلقان را تصدي نمايد، اما پدرم قبول نفرمود و به اعتذار گفت كه چون در خراسان نيت حج انعقاد يافته، تصدي نمودن اين امر موجب انفساخ آن امر مي گردد. از امرا و مردم معتبر باشند متصدي اين امر گردند و به هر چه مرجوع به من باشد تهاوني نخواهد رفت و به قدر وسع مساعي به تقديم رسانيده خواهد آمد. پادشاه، نظام الدين علي خليفه و مولانا باباي بشاغري و امير احمد قاسم كوه بر ١١٢ و چند ديگر از سران مردم خود را آورد و سپارش نمود كه من به اعتماد شما مي روم و اين امرا جميع مهمات را در پيش شما به فيصل رسانند و از اين مقوله سپارش ها نمود و به خراسان رفت. (٤)

گفتار در رفتن بابر پادشاه به خراسان و ذكر مناقشه و وحشت كه در كابل واقع شد

چون پادشاه به خراسان رفت تا اواسط زمستان در كابل (١٣٥ ر) امنيت بود.

__________

(١). نگ: - نص كلام ... نمودند.

(٢). نگ: غزني.

(٣). نگ: كه سلطان حسيني بدرود زندگي گفته به خاطر.

(٤). نگ: + فصل دهم.

پادشاه در خراسان ديرماند و خبرها به انواع مي آمد و راه ها از جهت قطاع الطريق هزاره مسدود شد.

سابقا در ذكر تعداد فرزندان يونس خان مذكور شده است كه يونس خان را پنج دختر بود و دو پسر، اما سه دختر، (١) مهرنگار خانيم كه مذكور شد كه اين زمان در كابل بود، به شاه بيگم همراه از سمرقند آمده بود؛ ديگر قوتلوق نگار خانيم و والده پادشاه كه پيش از شاه بيگم و خانيم و پدرم به كابل، وفات كرده بود؛ ديگر والده بنده است كه در زمان اماني تاشكند وفات يافته بود كه ذكر آن گذشته است. اين سه دختر يونس خان از ايسان دولت بيگم شدند.

سلطان محمود خان و سلطان احمد خان و سلطان نگار خانيم كه حرم سلطان محمود پسر ميرزا سلطان ابوسعيد است و مادر ميرزا خان و دولت سلطان خانيم كه والده تيمور سلطان ابن شاهي بيگ خان است كه ذكر اين جمله از پيش آمده است، اين هر چهار از شاه بيگم مذكور شدند. مقصود آنكه شاه بيگم، بابر پادشاه را و اين كمينه را مادر كلان سببي مي شود و ميرزا خان را مادر كلان زاينده. از آن زمان كه پادشاه از شكست خانان برطرف كوهستان حصار برآمد، ميرزا خان در آن كوهستان با پادشاه ملحق شده بود، الي غايت همراه بود. پادشاه به نظر فرزندي او را منظور مي داشت، چون پدر او با پدر و مادر با مادر پادشاه يك زايده بودند كه مشروح شده است.

از جهت قلت استطاعت، از پادشاه در آن سفر، در ملازمت مادر كلان كه شاه بيگم باشد مانده بود. ١١٣ چون اخبار بر انواع در ميان زمستان از پادشاه و ميرزايان خراسان رسيدن گرفت، مهر مادري در دل شاه بيگم اشتعال يافت و در صدد آن شد كه چون پادشاه در خراسان به دست ميرزايان (١٣٥ پ) خراسان درآمد به علت آنكه ميان سلطان حسين ميرزا و سلطان ابو سعيد ميرزا عداوت ها بوده و خون ها ريخته شد، پادشاه از دست ايشان رهايي نخواهد يافت. مع هذا موافق اين نيز اخبار اراجيف مي آمد و به نظر مي رسيد (٢) وقت آن است كه ميرزا خان را به جاي پادشاه، پادشاه سازند.

__________

(١). نگ: + كه از ايسان دولت بيگم داشت.

(٢). نب: - و به نظر مي رسيد.

رفتن پادشاه به خراسان و بازآمدن پادشاه از خراسان به كابل

چون اين مقوله را با پدرم در ميان آوردند، پدرم بغايت استبعاد نموده و اين مناقشه به نهايت انجاميد. كار به آزار و بيزار رسيد و آزار شاه بيگم موجب آزار خانان مي شد و اين بر پدرم دشوار بود. چون به اين سرحد رسيد پدرم گفت به امتناع من ممتنع نمي شوند، باري تصدي خود نمي شوم، امراء پادشاه كه هر روز به ملازمت پدرم از قلعه كابل بيرون آمده مي آمدند به عادت معهود پيش پدرم آمدند. اين سخن بعد از مناقشه يك ماهه اين مقرر شده بود. ١١٤ پدرم در خفا به امرا گفت كه ديگر آمدن شما مصلحت نيست. چون امرا به قلعه در رفتند، پدرم به موضع آب باران كه از كابل يك روزه راه است رفت و خود را از ميان كار بيرون افكند. شاه بيگم و جمع ديگر كه از مغولان بودند خطبه به نام ميرزا خان خواندند و موافق قضا ١١٥ در مقام گرفتن قلعه كابل شدند. جنگ ها در ميان رفت. بيگم با پدرم با مبالغه ها كسي فرستاد و طلب نمود. چون مبالغه و ابرام از حد تجاوز نمود، پدرم ناچار آمد. بيست و چهار روز قلعه كابل را محاصره نمودند. در آن اثنا پادشاه رسيد (١) و شد آنچه مشروح خواهد شد. (٢) ١١٦

رفتن پادشاه به (٣) خراسان و بازآمدن پادشاه از خراسان به كابل

چون پادشاه در پي جهانگير ميرزا رفت در كوه هاي (٤) هزاره به هم رسيدند و مطارحه و كنكاش كردند. راي هاي ايشان بر آن قرار يافت كه رفتن (١٣٦ ر) خراسان مصلحت است شايد كه به قوت ايشان بار ديگر به شاهي بيگ خان مقاومت توانند نمود. به اين عزيمت متوجه خراسان شدند. چون به خراسان رفتند، خلايق خراسان اين دو برادر را بغايت خوش كردند و ميرزايان نيز بغايت از آمدن ايشان مسرور شدند. اما اتفاق در ميرزايان خراسان صورت نبست. چون پادشاه دانست كه اتفاق ايشان صورت ندارد و بي اتفاق هيچ مهم تمشيت نمي پذيرد و مع هذا جهانگير ميرزا از افراط شراب به اسهال و موي و تب محرق مريض شد در افواه مردم آنكه، خديجه بيگم بر عادت قديم زهر در

__________

(١). نگ: + فصل يازدهم.

(٢). نگ: - و شد آنچه مشروح خواهد شد.

(٣). نب: - به.

(٤). نب: كوه ها.

شراب داده است، به اين موجبات از بعضي اجازت خواسته متوجه كابل شدند.

در كوه هاي هزاره خبر يافتند كه ميرزا خان و محمد حسين ميرزا كابل را در محاصره دارند. آنچه احمال و اثقال بود به ميرزا جهانگير كه مريض بود و به محافه مي آمد سپردند و به معدودي چند به ايلغار برون شد. عقبه هندوكش پربرف بود، به هر صعوبتي كه بود گذشتند. به سرعت و ايلغار متوجه كابل شدند و سحري بر سر كابل ريختند. هر كس كه در بيرون بود قلعه كابل را به تنگ آورده بود در هر جا خزيدند و مردم درون و بيرون آمدند و هر چه درون و بيرون بود همه را به غارت بردند. پادشاه كه مفهوم مروت ذات خجسته صفات او بود، بي تحاشي و كدورت در غايت بشاشت و مهرباني پيش مادر كلان سببي درآمد كه مهر از او بريده، نبيره زايده را به جاي او پادشاه ساخته بود. شاه بيگم مضطرب و محجوب، هيچ نمي داند كه چه مي گويد.

پادشاه زانوها زد و به محبت تمام دريافت و گفت، ولي نعمتي مادري به فرزندي شفقت ورزد فرزند ديگر را چه حد و امكان (١٣٦ پ) رنجش باشد؟ حكم مادر بر همه ابواب به فرزندان جاريست و گفت، شب بيدار بوده و راه بسيار آمده و در كنار شاه بيگم ماند و ميل (١) خواب كرد و اين از براي تسلي خاطر بيگم بود، - جزاك الله خيرا. (٢) هنوز بر خواب نرفته بود كه مهرنگار خانيم كه خاله زايده پادشاه باشد، آمد، پادشاه بدر جست و از روي مهر و محبت به خاله عزيزه دريافت. خانيم فرمود كه فرزند اهل و عيال تو بسي مشتاقند، شكر، ما (٣) به ديدار تو مشرف شديم (٤)، برخيز و به قلعه پيش اهل و عيال برو كه ما (٥) نيز به آنجا خواهيم (٦) آمد.

به قلعه رفت. امرا و تمام خلق به شكرگذاري نعم الهي مبادرت نمودند و ديده ها را به خاك پاي پادشاه مروت شعار مكتحل ساختند. متعاقب، خانيم، ميرزا خان را با پدرم همراه خود گرفته رفت. چون نزديك رسيدند پادشاه به استقبال خانيم پيش آمد. خانيم

__________

(١). نگ: راه بسيار آمده و سرش را روي سينه شاه بيگم گذاشت و ميل.

(٢). نگ: - جزاك الله خيرا.

(٣). نگ: من.

(٤). نگ: شدم.

(٥). نگ: من.

(٦). نگ: خواهم.

ذكر وقايع پادشاه در آن مدت كه در كابل بوده بر سبيل اجمال و بعضي حكايات متفرقه كه تعلق به آن دارد

فرمود كه اي جان مادر، يزنه (١) گناهكار و برادر ناسازگار تو را آوردم، چه مي گويي؟ و اشارت با پدرم كرد. پادشاه چون نظر كرد پدرم را ديد به سرعت و تعظيمي كه سابقا معهود بود پيش آمد و خندان و شكفته در كنار گرفت و انواع خوش پرسي و تلطف نمود.

بعد از آن به ميرزا خان دريافت و به او نيز به صد مهر و شفقت پيش آمد و به انواع كرايم اخلاق مجلس گذرانيد و در بودن و رفتن مخير ساخت. (٢) روي بودن در آينه تصور از زنگ خجالت ديده نمي شد. هرچند كه پادشاه مروت شعار زنگ خجالت را با صيقل مروت و انسانيت مي زدود اما موريانه انفصال كه از افعال وخامت مثال در آينه آمال نشسته بود، زدوده نمي شد.

پدرم و ميرزا خان اجازت قندهار گرفتند. شاه بيگم و خانيم را به مبالغه و تكليف، مع تعظيم نگاه داشتند. چون به قندهار رسيدند ميرزا خان در قندهار ماند و پدرم به طرف فراه و سيستان گذشت به عزيمت (١٣٧ ر) آن نيت مبارك كه سابقا در خراسان مصمم كرده بود. چون به حدود فراه رسيده شد خبر استخلاص شاهي بيگ خان خراسان را و (٣) استيصال جغتاي رسيد و راه ها مخوف و ممرها مسدود گشت و آن عزيمت از قوت به فعل نيامد اين وقايع در شهور سنه اثناعشر و تسعمايه ١١٧ واقع بود. (٤)

ذكر وقايع پادشاه در آن مدت كه در كابل بوده بر سبيل اجمال و بعضي حكايات متفرقه كه تعلق به آن دارد

پادشاه در مقر سلطنت و مسند مروت در كابل بود و مجمل احوال پادشاه در كابل اين است كه سابقا مذكور شده است كه (٥) در شهور سنه تسع و تسعمايه ١١٨ كابل را از مقيم ابن ذوالنون ارغون مستخلص كرد و لشكر خسرو شاه قريب بيست هزار كس همراه بود و كابل گنجايش آن نداشت. فلاجرم عزيمت هندوستان كردند و در آن لشكر از جهت راه ناداني در جايهاي كم آذوقه افتادند. اكثر چهارپايان لشكر تلف شد. اگر چه در آن لشكر

__________

(١). نب: مادر نيز تيرنه.

(٢). نگ: - و در بودن ... ساخت.

(٣). نگ: - و.

(٤). نگ: + فصل دوازدهم.

(٥). نگ: - در مقر سلطنت ... است كه.

جنگ نشد اما شكست عظيم در آن لشكر راه يافت. چون به كابل برگشته آمدند، اكثر لشكر خسرو شاه بعد از آنكه هر كدام به نوعي متفرق شدند، در خلال اين احوال آمدند شاه بيگم و پدرم به كابل و رفتن پادشاه به خراسان كه شرح آن از پيش رفت واقع شد.

بعد ما كه به طرف قندهار رفتيم از اين امور ضعفي قوي بر احوال مردم راه يافت و اوقات به تضيق هر چه مضيق مي گذشت. مع هذا جهانگير ميرزا كه در آن زمان پشت و كمر مهمات پادشاه بود فوت كرد. بعد از وقوع اين امور مي خواست كه به هر طريق كه باشد متمسك به قوتي گردد كه موجب استقرار در كابل گردد. پس به قندهار پيش شاه بيگ كس فرستاد. شاه بيگ پسر ذو النون ارغون است. ذو النون يكي از امراء بزرگ ميرزا سلطان حسين بود و مدت سي سال از قبل ميرزا سلطان حسين در قندهار و زمين داور حكومت به استقلال كرده (١٣٧ پ) اگرچه مرد شجاع و عاقل بود اما در غايت امساك خزاين بي حد در آن سامان نموده و خود به ملازمت ميرزايان به خراسان رفته بود. وقتي كه شاهي بيگ خان بر سر هرات رفت وي تنها در مقابل شاهي بيگ خان برآمد. به مقدمه لشكر اوزبك في الجمله جنگي كرد و در آن جنگ كشته شده بود و در قندهار به جاي او پسرش شاه بيگ متمكن گشته. پادشاه به شاه بيگ كس فرستاد متضمن آنكه چون اولاد ميرزا سلطان حسين استيصال يافتند مناسب آنكه در اطاعت و خدمت را گشاده گرداند و اين زمان در خانه سلطنت ما در صدر امارت لايقتر از او كسي نيست كه صدرنشين باشد. چندانكه از اين مواعد فرستادند وي امتناع نمود، چه وي خود را از رتبه ملازمت برتر مي داشت. القصه كار به محاربه انجاميد. پادشاه به قندهار رفت و در نزديكي قندهار مصاف دادند و مقاتله عظيم واقع شد. آخر نسايم ظفر شقه علم دولت پادشاه را به فلك فتح و فيروزي رسانيد (١) و غبار هزيمت بر ابصار لشكر شاه بيگ فرو ريخت. چنان هرج و مرج بر احوال ايشان راه يافت كه به قلعه قندهار در نتوانستند رفت.

همچنان جريده به طرف سوي ١١٩ خزيده اقبال را به ادبار مبدل كرد. به دست پادشاه خزينه افتاد كه به لشكر به سپر شاهرخي ١٢٠ قسمت نمود و ميرزا خان كه به قندهار مانده

__________

(١). نگ: مقاتله عظيم واقع شد آخر پيروزي پادشاه آشكار شد و غبار.

بود باز به پادشاه ملحق شد. پادشاه در غايت دولت و غنيمت به كابل نزول اجلال ارزاني داشت و قندهار را به سلطان ناصر ميرزا كه برادر خرد جهانگير ميرزا باشد، داد.

چون به كابل آمدند خبر از بدخشان آمد كه چون ولايت خسرو شاه ١٢١ به اوزبك تعلق گرفت بعضي از اهالي بدخشان به اوزبك سر فرو نياوردند. چند مرتبه لشكر اوزبك را هزيمت دادند و هر مير هزاري در جاي سرداري شده اند و سر اوزبك را در سر داري كرده ١٢٢ و كلانتر ايشان زبير زاغي ١٢٣ است.

شاه بيگم را داعيه (١٣٨ ر) بدخشان شد به علت آنكه ملك موروثي سه هزار ساله ١٢٤ من است. گر چه من ضعيفه ام و شايان سلطنت ني، اما نبيره من ميرزا خان هست. مردم از من و فرزند من ابا نخواهند كرد. پادشاه اجازت فرمود، شاه بيگم و ميرزا خان به بدخشان رفتند. ١٢٥ و برادرم محمد شاه در ملازمت بيگم بود همراه بردند.

چون به نزديكي بدخشان رسيدند ميرزا خان را پيش زبير زاغي فرستادند كه خبر ورود بيگم رساند و آنچه خيال او باشد معلوم نمايند.

چون ميرزا خان جدا شد لشكر ميرزا ابابكر از كاشغر رسيد. تمام مردم و بيگم و خانيم هر كه همراه بود ربودند و بردند. شرح احوال ميرزا ابابكر ١٢٦ عنقريب مشروح خواهد شد.

ميرزا خان پيش زبير (١) گريخته رفت. در اول زبير في الجمله به اعزاز تلقي نمود و در آخر نوعي نگهداشت كه غير دو سه خدمتكار كسي را پيش او نگذاشت. چون مدتي بر اين برآمد، يوسف علي كوكلداش ديوانه كه ملازم قديمي ميرزا خان بود به هژده نفر ديگر اتفاق نمود. شبي به سر زبير ريختند و كشتند و ميرزا خان را پادشاه ساختند. از آن تاريخ كه سنه ثلاثه و عشر و تسعمايه بود تا آخر وقت بدخشان به دست ميرزا خان ماند.

اما پادشاه پس از فتح قندهار در كابل مي بود و جمعي مغول خسرو شاه كه باقي مانده بودند قريب سه هزار كس، عبد الرزاق ١٢٧ ميرزا ابن الوغ بيگ كابلي (٢) را پادشاه برداشته مخالفت كردند چنانكه با پادشاه زياده از پانصد كس نماند. پادشاه با پانصد كس برآمده

__________

(١). نگ: + زاغي.

(٢). نگ: - ميرزا ... كابلي.

رفتن شاهي بيگ خان به خوارزم و استخلاص نمودن و مراقبت او به ماوراء النهر و توجه نمودن او به ممالك خراسان

مصاف داد. يكي از جنگ هاي به شمشير پادشاه اين بود. بعد از زدوگير بسيار و گيرودار بي شمار، مخالفان را در هم شكست پادشاه در آن جنگ با نفس خود با پنج كس از بهادران لشكر مخالف، علي سيدگور و علي سينار و سه كس ديگر مقابل شد و به ضرب دليري و زخم شمشير ايشان را گريزانيد.

عبد الرزاق ميرزا در آن جنگ به دست پادشاه افتاد. او را نيز مروت كرد (١٣٨ پ) گذاشت. بعد از اين امور مهمات پادشاه در كابل تمشيت يافت. در كابل مي بود تا سنه سته و عشر و تسعمايه ١٢٨ كه شاهي بيگ خان كشته شد. شرح اين حال گفته خواهد شد. (١)

رفتن شاهي بيگ خان به خوارزم و استخلاص نمودن و مراقبت او به ماوراء النهر و توجه نمودن او به ممالك خراسان

چون شاهي بيگ خان مهمات مغول را سامان نمود، سلطان سعيد خان به مغولستان گريخت و پدرم به خراسان. بعضي را كشت و بعضي را در بند كشيد و شاه بيگم را به خراسان فرستاد و ساير الناس مغول را به خود همراه به خوارزم برد. مدت يازده ماه محاصره كرد. در خوارزم چين صوفي بود كه از قبل (٢) ميرزا سلطان حسين حاكم آنجا بود.

در مدت يازده ماه هيچ كس به فرياد نرسيد. جنگهاي عجيب كرد كه اين زمان در ميان اوزبك مثل شده است. آخر از جهت آنكه هيچ ذخيره نمانده بود مردم او اكثر از گرسنگي هلاك گشتند و مجال حرب نماند. آنگاه شاهي بيگ خان قلعه خوارزم را گرفت و چين صوفي را كشت و مراجعت نموده به سمرقند آمد.

چون قبل از فتح خوارزم، بلخ را شش ماه محاصره كرده بود مهم او را نيم كاره ساخته بود كه سابقا سمت تحرير پذيرفته است، به اتمام او متوجه شد و بلخ را نيز فتح كرده به سمرقند برگشت. زمستان در سمرقند گذرانيده و در بهار متوجه خراسان شد. ميرزا سلطان حسين سال پيشين وفات كرده بود. فرزندان ميرزا با وجود سست رايي و قلت اجتهاد در امور، هيچ كدام به هم اتفاق نيز نداشتند. چون خبر توجه شاهي بيگ خان

__________

(١). نگ: + فصل سيزدهم.

(٢). نب: قبل از.

سبب رفتن پدرم محمد حسين گوركان، انار الله برهانه، پيش شاهي بيگ خان و ذكر ما يتعلق ما و شهادت خال بزرگوارم سلطان محمود خان و پدرم انار الله برهانهما

شنودند، هرج و مرج هر چه تمامتر به احوال ايشان راه يافت و هر كس رايي و مصلحتي مي انديشيدند و بر هيچ قرار نداده بودند كه خبر رسيد كه شاهي بيگ خان نزديك هرات رسيد. مير ذو النون (١) پيش باز لشكر برآمد. سيلاب را به خاك پيش بيني و مشاعل آتش را خاشاك فرونشاندن (١٣٩ ر) محال باشد و از سستي راي، (٢) اول مقدمه الجيش اوزبك مير ذو النون را شهيد ساخته به درون هرات به غارت مشغول شدند و ميرزايان هر كس به طرفي گريخته و اكثر اهل لشكر را خبر نشد كه هرات به چه نوع استخلاص يافت. شهري به آن عظمت و خلقي بدان كثرت، به اين سهولت مستخلص شد.

مير محمد صالح كه يكي از امرا زاده هاي (٣) سلطان ابو سعيد است و نام او در تذكره شعرا مذكور شده است، «فتح خراسان» ١٢٩ را تاريخ يافته است، نهصد و دوازده مي شود. (٤)

سبب رفتن پدرم محمد حسين گوركان، انار الله برهانه (٥)، پيش شاهي بيگ خان و ذكر ما (٦) يتعلق ما و شهادت خال بزرگوارم سلطان محمود خان و پدرم انار الله برهانهما (٧)

وقتي كه پدرم و ميرزا خان از كابل به قندهار آمدند، ميرزا خان در قندهار ماند و پدرم به عزيمت حج گذشت. مقرر آنكه به سيستان روند و به راه نه و بندان به كرمان برآيند كه اگر به خراسان مي رفتند، ميرزايان خراسان تكليف بودن مي كردند. ١٣٠ چون نزديك فراه رسيده شد جمعي پيش آمدند، گريخته و شكسته و فرومانده، به حال هر چه بدتر و ابتر تقرير نمودند كه شاهي بيگ خان خراسان را گرفت، بر آن منوال كه تقرير رفت. ١٣١

چون به فراه رسيده شد راه مخوف و به هر دهانه مسدود شده بود. به غير بودن صورت ديگر مطلقا نداشت. مدت سه ماه در فراه ماندند. شاهي بيگ خان اين حال را شنوده كس فرستاد به انواع تكلف و اكابر فراه همراه شده پيش شاهي بيگ خان رفتند.

__________

(١). نگ: ميرزا ذو النون.

(٢). نگ: - و از سستي راي.

(٣). نگ: - زاده هاي.

(٤). نگ: + فصل چهاردهم.

(٥). نگ: - انار الله برهانه.

(٦). نگ: - و ذكر ما.

(٧). نگ: - انار الله برهانهما.

شاهي بيگ خان در اولانگ كاهدستان ١٣٢ نشسته بود، به عظمتي كه شرح آن در اين مختصر گنجايش ندارد. تغيير و تخليل بر كار او در چندين سال، هرگز در مخيله هيچ كس متصور نمي شد. عجب حاليست (١٣٩ پ) كه در اندك زماني هباء منْثورا ١٣٣ شد، به آن نوع كه عنقريب تحرير خواهد يافت.

بالجمله پدرم را به انواع عظم كرايم ملاحظات مكرم داشت و به انعامات وافي و كافي مخصوص گردانيد.

و بر سر قندهار آمد. در قندهار، سلطان ناصر ميرزا بود كه سابقا ١٣٤ تحرير يافته است چهل روز محاصره كرد. آخر صلح كرد و غنايم ربود و بازگشته در آن سال در مشهد و نيشابور و استرآباد و تورشيز، فرزندان ميرزا سلطان حسين را به سلاطين شاهي بيگ خاني محاربات رفتن. در تمامي محاربات ظفر بر اوزبك و هزيمت بر جغتاي بود، اكثر كشته شدند. باقي السيوف خسته جستند، چنان متفرق گشتند كه ديگر هرگز جمعيت صورت نيافت.

در آن اثنا عبيد الله خان ١٣٥ كه در آن زمان سلطان بود، اكثر فتوح به نام او بود، با بخارا كه مقر سلطنت موروثي وي بود مي رفت، مرا از پدر طلب نمود. سبب آن بود كه در تفصيل فرزندان پدرم، تذكره يافته است كه فرزند كلانتر ايشان كه حبيبه سلطان خانش نام دارند، بعد از فرار از شهر سبز، شاهي بيگ خان به عبيد الله سلطان نسبت فرموده بود، مرا از پدر طلبيده پيش همشيره به بخارا آورد.

در زمستان همان سال، شاهي بيگ خان به ماوراء النهر به عزيمت قزاق آمد كه دشت قپچاق ١٣٦ باشد. پدرم همراه شاهي بيگ خان به بخارا آمد. شاهي بيگ خان گذشته به قزاق رفت. پدرم را در سمرقند گذاشت. اول بهار برگشته آمد و به خراسان رفت. پدرم را با تيمور سلطان كه پسرش بود و سمرقند را به وي داده بود سپارش نمود. آن بهار پدرم در سمرقند بود و من با همشيره در بخارا مي بودم.

در آن زمان خبر توجه سلطان محمود خان از مغولستان به اندجان به تظلم و خواهش رسيد. شاهي بيگ خان كس فرستاد، پدرم را به خراسان طلبيد. چون پدرم به خراسان

توجه نمود، وخامت خاتمت اين امور را (١٤٠ ر) به نظر بصيرت مي ديد و رنگ شهادت را در لوح اجل مشاهده مي كرد اما گاهي رشته حيات را به سر رشته اميد نجات كه از تار عنكبوت ضعيف تر بود (١) مي بست. با وجود اين در احتياط كار من بغايت مجهود بود و مهما امكن (٢) سعي مي نمود كه اگر نفس نفيس او در گرداب شهادت غريق رحمت گردد، باري من در ساحل سلامت از آفات مخافات مصون مانم.

بار اول كه هرات رفته بود، براي معلمي من فرد صالح فاضل پيدا ساختند، حافظ ميرم نام، الحق كه مرد صالح حفاظ و فقير، به انواع فضايل از قرآن خواندن و لهجه آواز و خط نسخ تعليق و غيره، همه را به وجه احسن داشت و پدرم را به وي بغايت خوش بود و در آن مدت چه در وقت رفاهيت و فراغت و چه در ايام آلام محنت، هميشه جليس پدرم مي بود. مرا تعليم قرآن و خط مي كرد.

چون عزيمت خراسان پدرم را ناچار شد در خفيه به من تلطف نمود و انواع مهر و شفقت بر حال من مرعي داشت. قطرات مطرات كه از سحاب شفقت انبعاث يافته بود از نظر مهر و محبت فرو ريخت (٣) و فرمود كه طغاي ١٣٧ تو يعني سلطان محمود خان آمده است چندانكه وي را به سخن و خط اعلام دادم كه بعد از استيلاي مير تيمور و تخريب مغولستان، اجداد بزرگوار شما در مغولستان مي بودند و انتهاز فرصت مي جستند و به قلت لباس و عدم تنوع ماكول قناعت نموده پاس مردم و لشكر خود مي داشتند و احتظاظ تلبس امتعه و اقمشه زاكيه و التذاذ تنقل اطعمه و اشربه و فاكهه را به سلامتي سر سردار خود و آراستگي لشكر نصرت اثار مقابله نمودند. (٤) يكصد و بيست (٥) سال بدين منوال گذشت تا كه ذات خورشيد صفات حضرت شما كه در مغولستان كه ديار شرقي است و مشرق انوار خواقين بود طلوع يافت. تا اواسط هنگام شباب، بر منوال خواقين خجسته حال در ملازمت پدر فرخنده فال (١٤٠ پ) مغولستان ويران را معمور داشتيد تا آنكه انتهاز فرصت كه اجداد گردون امداد شما مي جستند، سلطان يونس خان و شما يافتيد.

__________

(١). نگ: مشاهده مي كرد اميد او به نجات نازك تر از تار عنكبوت بود.

(٢). نگ: - مهما امكن.

(٣). نگ: - قطرات مطرات ... فرو ريخت.

(٤). نگ: - و احتظاظ ... نمودند.

(٥). نگ: پنجاه.

متصرف ممالك كه محمود اجداد بود شديد. مدت نوزده سال در عين كمال روزگاري گذشت. اكنون اظهر من الظواهر است كه قوت عساكر نصرت مآثر، لشكر شاهي بيگ خان را وافي نتواند بود. پس فرض وقت آن است كه نابود مغولستان را با بود وجود شريف و وجود عساكر سعادت منيف مقابل سازيد و وجود حيات را هر چند كه به مشقت قرين باشد از انعدام آن بسيار بهتر شماريد كه مرا به جد معلوم شده است كه هرگاه كه شما در حواشي شاهي بيگ خان باشيد، به هر شقي كه از آن زبونتر نباشد ممات شما را حيات خود پندارد و به هيچ وجهي من الوجوه، ابقا (١) در حق شما روا ندارد.

و از اين مبالغه و ابرام را به كرات آنچه ممكن بود به جا آورده شد. اما هر بار كه ابرام من به خان مي رسيد، اراذل (٢) چند كه از غايت دنايت هميشه نظر كوته بين ايشان بر حال خود مي بود، به تصور فايده كه مقدار خشخاش بودي به ويراني عالمي سعي نمودندي همه مهمات سلطنت خان كه به آن مثابه عظيم بود، در سر همين رفته بود، (٣) به عرضش مي رسانيدند كه رفتن شما را محمد حسين ميرزا نمي خواهد زيرا كه اين زمان شاهي بيگ خان رعايت فوق العاده نموده رفتن شما را به آن مضر مي داند. از اين نوع خرافات به عرض مي رسانيدند و مي گفته اند كه همين مقوي راي ماست كه ميرزا را شاهي بيگ خان چه مقدار رعايت كرده است و بر همگنان مبرهن است كه در جنب نيك ها كه شما به شاهي بيگ خان كرده ايد با نيك هاي ميرزا، چه تفاوت است و همچنين آنچه به ميرزا كرده به شما اضعاف و آلاف آن خواهد كرد. ١٣٨ و اين محالات در خيالات خان از جمله معقولات نموده است. جواب آمد (١٤١ ر) كه اي آداش (٤)، يعني اي دوست. اين هر دو در زمان خردي (٥) به رسم مغول دوست شده بودند، تا آخر، خان پدرم را به همان نام مي خواند. عجب حاليست كه در خراسان و سمرقند به انواع خوشي روزگار مي گذراني، با آنكه مي داني شدايد مغولستان را و مرا به آن شدت روا مي داري. وي آن كلمه الحق مرا با باطل غرض مغشوش ساخته محق ندانسته آمدند. اين بار، آن بار نيست، ١٣٩ البته كاس

__________

(١). نگ: هيچ وجه ابقا.

(٢). نب: ارازل.

(٣). نگ: - به تصور فايده ... رفته بود.

(٤). نگ: داش.

(٥). نب: خوردي.

شربت شهادت را كه ياس از حيات باشد در كام اميد خان، شاهي بيگ خان خواهد فرو ريخت و هر چه از آن باقي ماند به من لاجرعه خواهد نوشانيد. اكنون تو را به خدا سپارش مي نمايم. اگر چه همراهي تو مرا از جان شيرين تر است اما مي ترسم كه تو را شاهي بيگ خان به من همراه مويد نگرداند. براي ابقاي ذات و طول حيات تو، زهر مهاجرت تو را به نقد مي بايدم چشيد. تو نيز به مرارت مفارقت، همين نماي. مصراع (١):

صبر تلخ است ولي ميوه شيرين دارد. ولي همان انگار كه پدر مردن، همه فرزندان را ميراث است. تو نيز به آن ميراث رسيدي و اگر مرغ جانم از دام قصد شاهي بيگ خان خلاصي يابد، به ديدار يكديگر مسرور خواهيم شد.

چون استاد تو، حافظ ميرم، مرد صالح فقير است و با مردم ما هيچكس آشنايي ندارد اگر مرا واقعه دست دهد با مشاورت نيكو خواهان من، در باب تو فكري تقديم تواند نمود. مع هذا كوچ او نيز در خراسان است. مدت يك سال شد كه به سبب همراهي ما، جدا مي گردد. حافظ به من رود، ١٤٠ تو را به مولانا محمد مي سپارم. زنهار كه در همه ابواب، سخن او را لازم الاستماع داني. وي خليفه ١٤١ من است و پدر او استاد و معلم من است. ابا عن جد، مرسوم اجداد او همين بوده. (٢) از زمان تولد الي غايت به من همراز و جليس و هم صحبت و انيس من بوده است و از وي اميد مي دارم كه به روز حدوث بلايا دست در دامن فكر تو زند و تو را در تحت (١٤١ پ) ذيل امنيت تواند رساند.

و از مقوله و نصايح، در چندي را در سلك مصلحت انديشي منسلك ساخته در گوش هوش من گوشوار گردانيد. متوجه ملازمت شاهي بيگ خان گشت. در آن اوان شاهي بيگ خان، كلات ١٤٢ را محاصره داشت. در ظاهر پدرم را به نظر اشفاق منظور گردانيده به مسارعت رخصت ارزاني داشت كه به هرات رود. چون به هرات رسيد متعاقب كس فرستاد پدرم را در خراسان و سلطان محمود خان را با فرزندان در خجند شهيد ساخت.

سلطان محمود خان را در مزار قطب الحق و الدين (٣) شيخ مصلح الدين خجندي

__________

(١). نگ: - مصراع.

(٢). نگ: - ابا ... بوده.

(٣). نگ: - قطب ... الدين.

گفتار در وقايع مولف كتاب

گذاشتند و پدرم را در مزار پر انوار منبع سعادات و رفيع الدرجات، (١) امير سيد حسين سادات - عليه الرحمه (٢) - گذاشتند. و اين مظالم (٣) واقعه در سنه اربع و عشر و تسعمايه بود.

براي خان «لب درياي خجند» ١٤٣ تاريخ يافته اند (٤) كه مذكور شده است و براي پدرم، همين مولانا محمد، «خراسان» ١٤٤ تاريخ يافته است. حضرت غافر الذنوب و ستار العيوب و واهب العطيات و رافع الدرجات - جلت عظمته و عم نواله - روضتين شريفتين ايشان را به انوار مغفرت و رحمت، منور گرداناد و سييات ايشان را به ذيل اسم ستاري پوشيده داراد و حسنات به مقتضاي وهابي، به عطيات اقدس مقابله كناد و درجه ايشان را در مرافع درجات عليين برساناد و حشر ايشان را به مقتضاي معتقد ايشان به سلف اهل سنت و جماعت محشور گرداناد و بحق محمد و آله الامجاد. (٥)

گفتار در وقايع مولف كتاب

چون شاهي بيگ خان، پدرم را شهيد كرد، براي من با بخارا كس فرستاد. مقرر آنكه مرا در آب اندازند و به آنها كه در آب خجند غريق رحمت شده بودند ملحق گردانند. هر چند كه اين امر به عبيد الله سلطان كه همشيره من در حباله نكاح (٦) وي بود، گران مي آمد اما وي را مطلقا مجال ابا نبود. زهي حضرت قادر (٧) به قدرت خداوندي كه اگر نه ارادت او باشد (٨) (١٤٢ ر) قهاراني كه قهارسان فلك را از روي قهر و غضب مقهور گردانند و جباراني كه جابران زمان را از روي جبر و جور در جوف زمين به عدم قرين گردانند (٩) نتوانند كه سرمويي از موي سر هيچ سري خم دهند و يك پاي از هزار پايه كم كنند. (١٠)

مصدق اين مقال و محقق اين مثال، بيان احوال اين شكسته حال است. ١٤٥ شاهي بيگ خان كه مظهر جلال و جبروت ملك متعال - جلت عظمته - (١١) بود، چه كارخانه هاي سلطنت را كه منهدم نساخت و چه خاندان ها ي پادشاهت كه منهدم نكرد. از جمله

__________

(١). نگ: - پرانوار ... الدرجات.

(٢). نگ: - سادات عليه الرحمه.

(٣). نگ: - مظالم.

(٤). نگ: + فصل پانزدهم.

(٥). نگ: - كه مذكور شده ... الامجاد.

(٦). نب: - نكاح.

(٧). نگ: - حضرت قادر.

(٨). نگ: + جابران.

(٩). نگ: - قهاراني كه ... گردانند.

(١٠). نگ: - و يك پاي ... كنند.

(١١). نگ: - ملك ... عظمته.

پروردگان سلطان حسيني ١٤٦ كه قريب دويست هزار كس بودند، سلطان محمود ميرزاييان (١) كه قريب پنجاه هزار بودند و كارخانه بخت و تخت سمرقند و ميرزا سلطان احمديان (٢) كه به تاخت و باخت شاهي بيگ خان ايشان را چه ساخت و چگونه پرداخت و همچنين جمع كثير از ارباب دول و اصحاب عمل را در مدت اندك و فرصت تنگ، چنان به باد فنا فرا داد كه از غبار هستي ايشان در صحراي عدم برج ها ١٤٧ به فلك بر شد و از دود آه شان در آن صحرا گردبادها برخاست.

پادشاهي به اين قهاري و جباري در صدد كشتنم شد و حال آنكه سنين عمر من اواسط ايام طفوليت را به آخر رسانيده بود. چپ را از راست نشناختمي و نيك را از بد ندانستمي و قوت آن نبود كه قوتي به فعل آوردمي. بلكه هنوز عقل آن قدر عقال ١٤٨ نيفكنده بود كه هيچ ارادتي را به قوت تعقل توانستمي كرد. يتيم بي مادر را پدر كشته شده، اعمام متفرق گشته و اخوال به شهادت رسيده، نه برادر كلانتري كه غمخواري تواند كرد و نه خويش و پيوندي كه غمگساري تواند نمود.

و در آن تاريخ كه سنه اربع عشر و تسعمايه ١٤٩ بود، وباي سلاطين ايام عموما و قتل عام خواقين مغول خصوصا بود. آنجا كه ارادت ازلي و حكم لم يزلي، (٣) خيل خيل از خال و خاله زاده ها و عمه زاده ام به تفاريق در هرجا (١٤٢ پ) برات شهادت بخشي مي فرستادند، از جميع ايشان بنده عاجزتر و طفل تر بودم. عجبتر آنكه ايشان كناره بودند به نوعي كه تقرير رفته است، ناچار و بي اختيار، بلكه از روي اضطرار خود را در ميان بلاد مي انداختند و شهيد مي شدند و بنده در ميان بلاد در شهر بخارا كه در وسط ممالك محيط شاهي بيگ خان بودم. چون حكم ارادت ازلي پادشاه لم يزلي بر فناي من جريان نيافته بود بلكه به بقاي من شرف نفاذ پذيرفته، شاهي بيگ خان به آن عظمت و جبروت، بنده عاجز و طفلي به اين ضعيفي را در صدد كشتن شد و نتوانست كه يك سر مويي از موي سر او خم دهد. «سبحان ذي الملك و الملكوت، سبحان ذي العزه و القدره و الكبرياء و الجبروت، سبحان الملك الحي الذي لا يموت.» (٤)

__________

(١). نگ: محمود و ميرزاها.

(٢). نگ: احمد.

(٣). نگ: - و حكم لم يزلي.

(٤). نگ: - سبحان ذي الملك ... لايموت.

تفصيل اين جمله آن است كه در تاريخ مذكور پدرم - انار الله برهانه (١) - به خراسان رفت و شاهي بيگ خان شهيد كرد، چنانچه تقرير يافت و براي من با بخارا كس فرستاد.

هرچند عبيد الله خان اين امر را كاره بود، تجاوز حكم شاهي بيگ خان از ناممكنات بود.

مرا به آن كس سپردند و مقرر آن بود كه مرا در آب آمو به آنها كه غريق رحمت شده اند ملحق گردانند. بعضي از ايشان كه از پدرم در هرجا مانده بود تجسس مي كرد، سخنش آنكه ميرزا به من فرموده اند اشياء مرا با پسر مرا همراه بيار، براي اين معني چند روز توقف واقع شد. در اثناء توقف، مولانا محمد كه استاد من و خليفه پدرم بود، پيش حضرت مولانا رفته است. حضرت مولانا فرموده اند كه به خراسان كي روان مي شويد؟

مولانا محمد گفته است كه در همين چند روز مقرر است كه بدر آييم. حضرت مولانا فرموده اند كه بعد از ساعتي بياييد كه سخني دارم. بعد از ساعتي كه ازدحام اهل اعتقاد انعقاد يافته بود متفرق شده، پيش حضرت مولانا درآمده است. حضرت مولانا فرموده اند (١٤٣ ر) كه ماكي راضي بوديم كه محمد حسين ميرزا به خراسان رود، و حالا پسر ميرزا را به خراسان مي بريد. مولانا گفته است كه آري توكل كرده مي بريم.

حضرت مولانا فرموده اند كه پيغامبر را - صلى الله عليه و سلم -: كفار (٢) مكه قصد كردند، ايشان توكل در فرار و مهاجرت كردند نه در ايستادن و گرفتار شدن. اكنون مصلحت آن است كه توكل بر حق - سبحانه و تعالى - (٣) كرده پسر ميرزا را گرفته گريزيد كه اگر در اين شما را خوف و خطري روي دهد من ضامنم. البته در اين كار اقدام مي بايد نمود.

مولانا محمد بارها مي گفتند كه هرگز آن داعيه در ضميرم نبود. به اين كلمه حضرت مولانا در دل من عجب قوتي حاصل آمد و مرا داعيه قوي پيدا شد كه شما را گرفته گريزم. از پيش ايشان كه برآمدم در صدد گريختن شدم.

چون سخن به اينجا رسيد اگر حضرت مولانا كه سابقا در ماده مرض من مذكور شده اند و آن بر سبيل اجمال بوده مفصل آن مجمل را تفصيل دادن لايق مي نمايد.

__________

(١). نگ: - انار الله برهانه.

(٢). نگ: پيامبر اكرم را كفار.

(٣). نگ: - سبحانه و تعالى.

بيان احوال حضرت مولانا محمد قاضي عليه الرحمه والغفران

بيان احوال (١) حضرت مولانا محمد قاضي عليه الرحمه والغفران (٢)

حضرت مولانا، (٣) نام ايشان محمد بن برهان الدين است. پدر ايشان از جمله مخصوصا قاضي عماد الدين مسكين سمرقندي بوده اند. از اين جهت اشتهار ايشان به مولانا محمد قاضي شده است. ايشان را بعد از تحصيل علوم، داعيه سلوك راه خدا شده است. به اين داعيه ايشان عزيمت خراسان كرده اند. چون از سمرقند برآمدند، قطب الاقطاب، محبوب حضرت رب الارباب، قدوه اصحاب اولي الالباب، خواجه ناصر الدين ايشان پرسيدند كجا مي رويد؟ گفته اند به خراسان ديگر پرسيده اند كه همين بداعيه تحصيل است يا داعيه ديگريست؟ طالب علمي كه همراه ايشان بوده گفته است كه ايشان را داعيه (١٤٣ پ) درويشي بيشتر است. گفته اند كه ساعتي توقف فرمايند و طرف پيستان باغ رفته اند. بعد از ساعتي ممتدي آمدند و دو خط آورده، يك خط سپارش بوده است كه خدمت مولانا را با پسر مولانا سعد الدين كاشغري كه خواجه كلان باشد، سپارش نموده اند و خط ديگر طريقه سلوك و ورزش نسبت شريفه اين طبقه عليه را نوشته اند و به مولانا داده اند كه نسخه آن اين است:

حقيقت ١٥٠ عبادت، خضوع و خشوع و شكستگي و نياز است كه از شهود عظمت حق سبحانه و تعالى، بر دل ظاهر شود و ظهور اين چنين سعادتي موقوف بر محبت است. ظهور محبت موقوف بر متابعت محمد رسول الله - عليه من الصلوه اتمها من التحيات ايمنها - متابعت موقوف بر دانستن طريق متابعت است. اين معني بي تحصيل علوم دين متعذر است. به ضرورت ملازمت علما كه وارثان علوم ديني اند، براي اين غرض مي بايد كرد. از مجالست علما كه علوم را وسيله معاش دنيوي و حصول جاه گردانيده اند، محترز بايد بود مگر آنكه علماء متقي يافت نشوند، به ضرورت از اين نوع مردم بايد مقصود خود حاصل كرد. از صحبت درويشان كه رقص و سماع كنند، به تحاشي هر چه باشد گيرند و خورند، پرهيز بايد كرد. از شنيدن معارف و توحيد كه سبب نقصان عقيده در مذهب اهل سنت و جماعت شود، دور بايد بود. تحصيل از براي ظهور

__________

(١). نگ: - بيان احوال.

(٢). نگ: - عليه الرحمه و الغفران.

(٣). نگ: - حضرت مولانا.

انواع معارف حقيقيه كه باز بسته به متابعت حضرت محمد رسول - صلى الله عليه و سلم - باشد بايد كرد، والسلام. (١)

در سلسله العارفين كه از مكاشفات متبركه معتبره ايشان است، نوشته اند (٢) كه عجبتر آن بود كه با وجود اين مرا داعيه خراسان كم نشد. از حضرت ايشان رخصت حاصل كرده متوجه خراسان شديم. در راه وقايعي دست داد (١٤٤ ر) كه مطلقا رفتن ميسر نشد.

برگشته به ملازمت ايشان مشرف گشتيم. مدت مديد خدمت طبخ خاصه ايشان را متصدي بوده اند. از غايت قوت ارادت به اين نوع خدمت كه مصالح طبخ و مايحتاج آن را برداشته پياده در ركاب هدايت مناب ايشان مي رفته اند. رفته رفته تقرب تمام پيدا ساخته اند، چندانكه در اكثر مجالس عاليه كه در ملازمت ايشان ١٥١ و با حضور اكابر علما مي گشته است، (٣) مخاطب خدمت مولانا بوده اند ١٥٢ و بر جميع امور محرميت تمام بوده، انظار الطاف و انواع اعطاف ايشان به آن حد رسيده است كه محسود اكابر اصحاب و اعاظم فرزندان حضرت ايشان شده اند. از اين ملالتي روي داده، به مولانا محمد امين كه وي نيز از مريدان حضرت ايشان است، داعيه خراسان كرده اند. با هم مقرر كرده كه طريقه سلوك آن حضرت بر ايشان يك نوع معلوم شده است. و اين امر در ميان اهل سلوك مقرر است كه هواي خراسان، نيم پر تربيت مي كند و نيم چر. خود خدمت مولانا عبد الرحمن جامي هستند، پس در خراسان تمام سلوك كرده شود.

در سلسله العارفين در قسم خوارق عادات، حضرت ايشان نوشته اند كه در آن ايام كه داعيه خراسان در باطن مقرر شده بود، به ملازمت حضرت ايشان رفتم، بر جانب بنده نظر سعادت اثر ايشان افتاد، تكرار نظر فرموده گفتند كه هيچ مي داني غرض از امعان نظر چه بود؟ گفتم: الله اعلم، و بينه و وليه فرمودند كه در احوال شمايان نظر مي كردم، شما را نه بر جاده استقامت مي بينم. بعد از آن فرمودند در خواب چنين مي بينم، كه داب حضرت ايشان آن بود كه مكاشفات خود را به خواب تعبير مي كرده اند، مولانا محمد در جايي، خانه مي خواهد كه سازد كه از ما نيست و خارج از ما نيز نيست، بنيادي نخواهد

__________

(١). نگ: - كه نسخه آن اين است ... والسلام.

(٢). نگ: در سلسله العارفين كه از آثار حضرت مولاناست نوشته اند.

(٣). نگ: - كه در ملازمت ... است.

داشت. با وجود اين سفر خراسان واقع شد، بي اجازت به خراسان رفته شد. (١)

مدت شش ماه در خراسان توقف افتاد. هميشه به مولانا عبد الرحمن جامي (٢) (١٤٤ پ) صحبت مي داشتند، اما داعيه ملازمت حضرت ايشان چنان غلبه كرده است كه باز متوجه ملازمت حضرت ايشان شده اند و هم در سلسله العارفين نوشته كه (٣) در تاشكند به ملازمت حضرت ايشان رسيده شد. مقرر كرده بودم كه بقيه عمر در خدمت اسبان طويله در ملازمت ماديان حضرت به سر برم. همان قرار داده رفته در گوشه نشسته بودم كه يكي آمد مرا طلبيد كه حضرت ايشان تو را مي طلبند. در اين بود كه هوش از من زايل شود. به خجالت هر چه اشد رفتم. (٤) آن حضرت به نوعي خوش پرسي نموده و طوري پيش آمدند كه مگر از من هيچ امر نالايق واقع نشده است. بلكه خدمات پسنديده به جاي آورده ام. (٥) از پيش بيش به صفوف عواطف كرايم اخلاق مشرف ساختند. ١٥٣

با وجود عرق خجالت در جبين اصحاب مي نشست و هميشه در حوالي مي گشتيم و بي تحاشي در مواجهه ايشان مقابله نمي توانستم شد. در وقت معارف و حقايق كه بر زبان حقيقت بيان ايشان جاي مي شد، خاطر انور ايشان مي خواسته است كه من به حرم به دولت خطاب مستطاب ايشان محرم باشم، فرموده اند كه مولانا محمد كجاست؟ حضار مجلس، بلكه انيس، معروض داشته اند كه هميشه در بيرون مي باشد. چون به او ترغيب مجلس كرده شود مي گويد كه از من آنچه به ظهور رسيده من چه لياقت آن دولت داشته باشم كه هر لحظه در مجلس شريف حاضر توانم آمد؟ همين سعادتم نه بس باشد كه در جوار ايشان راه دارم و لقاي ايشان را از دور مي بينم و قطرات مطرات كه از سحاب ندامت و تاثر باشد، متقاطر مي گرداند.

حضرت ايشان فرمودند كه برآيد و با وي بگوييد كه ما مي خواهيم كه هميشه به رسم سابق پيش ما باشد. اگر از وي چيزي واقع شده است، ما تجاوز كرده ايم و اگر گناه را ما كرده ايم هم ببخشد و بيايد. چون ابرام الطاف ايشان به اين حد رسيد، خدمات آستان ملك آشيان را از پيش بيش گرفتم (١٤٥ ر) و آن نظر مكرمت نيز به نوعي الطاف

__________

(١). نگ: - با هم مقرر كرده ... شد.

(٢). نگ: تامي.

(٣). نگ: - اما داعيه ملازمت ... نوشته كه.

(٤). نگ: - مقرر كرده بودم ... رفتم.

(٥). نگ: - و طوري پيش ... آورده ام.

نمودند كه هرگز در تصور من نبود. روزي مي فرمودند كه اهل سلوك را داب چنان مي باشد كه به ارباب جرايم چنان پيش مي آيند كه محتاج به عذر مي كنند و الحق كه به اين كمينه به همان رنگ پيش آمدند، جزاك الله خيرا. تا حضرت ارشاد را در پايه حيات داشتند، حضرت مولانا سر ارادت را در آن پايه مانده در اعلي مراتب تقرب مقرب مي بودند. (١)

چنانكه رسم سلاطين آن روزگار مي بود كه هر كس از سلاطين به يكي از مريدان حضرت ايشان توسل مي جستند و به رفع عرايض ملتمسات توجه خاطر حضرت ايشان را به واسطه او مرفوع خاطر ارفع مي گردانيدند، (٢) چنانكه به مولا نا (٣) قاسم، سلطان ابو سعيد ميرزا توسل جست و به مولانا خواجه علي، سلطان احمد ميرزا و همچنين تمام سلاطين اين امر را مرعي مي داشتند. سلطان محمود خان به حضرت مولانا توسل جسته بود. اين كمينه (٤) از لفظ درر بار حضرت (٥) مولانا (٦) استماع دارم كه فرمودند كه من سلطان محمود خان را پيش حضرت ايشان تعريف مي كردم و در ضمن آن سپارش مي نمودم. (٧) حضرت ايشان فرمودند كه آري، سلطان محمود خان جوان قابل است اما يك عيب دارد كه اين مانع ترقي اوست. مربا پيش مربي چنان بايد كه هر چه فرمايد چنان كند و به مقتضاي عقل و تشكك عمل ننمايد. همچو شاهين مي بايد كه به هر چه اندازند اگر قوت او رسد يا نرسد به او چسبد و ملاحظه آن نكند كه چون شود و چون نشود. فلاجرم آنچه مردم از خان چشم مي داشتند آن نوعي ترقي نكرد چنانكه في الجمله در اول اين «مختصر» مذكور شده است. (٨)

مقصود از اين مقدمه آنكه به اين مناسبت حضرت مولانا بعد از ارتحال حضرت ايشان - قدس سره - به تاشكند رفتند. مقدم شريف حضرت مولانا را به انواع ارادت و نيازمندي مكرم مي داشتند تا در ويراني تاشكند از تاشكند به بخارا انتقال فرمودند. در آن زمان محمود سلطان، برادر شاهي بيگ خان كه (١٤٥ پ) پدر عبيد الله خان باشد

__________

(١). نگ: - با وجود عرق خجالت ... مي بودند.

(٢). نگ: - و به رفع عرايض ... مي گردانيدند.

(٣). نب: - نا.

(٤). نگ: - اين كمينه.

(٥). نگ: - درربار حضرت.

(٦). نگ: + اين كلام اخير را.

(٧). نگ: - و در ضمن آن سپارش مي نمودم.

(٨). نگ: - چنانكه في الجمله ... است.

رجوع به تمامي قصه

در بخارا از قبل شاهي بيگ خان پادشاه بود. وي به سعادت ملازمت ايشان مشرف شده در صحبت شريفشان منجذب شد و ارادت آورد (١) و يك زمستان مريدي كرد. از ثقات اصحاب حضرت مولانا استماع دارم كه مي گفتند كه به مقتضاي «الناس علي دين ملوكهم» وقتي كه محمود سلطان ارادت آورد، در ميان درويشان مشغولي چنان اشتغال يافت كه ديگر آن لذت نيافتم. به آن موجبات كه تقرير يافت حضرت مولانا از آن تاريخ (٢) در بخارا مي بودند. وقتي كه پدرم به خراسان رفت ١٥٤ و شهيد شد، در واقعه اين كمينه مذكور شد و خواهد شد و امداد و همت اخلاق آن حضرت به اين كمينه هم در بخارا واقع بود، تا تاريخ سنه سته عشر و تسعمايه ١٥٥ در بخارا مي بودند.

وقتي كه استيلاء قزلباش ١٥٦ - لعنهم الله (٣) - واقع شد كه مذكور گردد، ايشان از بخارا به اندجان و اخسي رفته، نيت اقامت را در آن حدود مصمم ساختند ١٥٧ و به ميامن قدوم شريف ايشان در آن حدود خلق بسيار بر جاده مستقيم طريقه خواجگان نقشبنديه - عليهم الرحمه - مشرف شده به مراتب عاليه رسيدند. امروز نيز بركات آن در ولايت، مريد است و مردم صاحب حال به ارشاد خلايق مشغولند. شرح اين جماعت سعادتمند در تذكره حضرت مخدومي نورا مذكور خواهد شد، ان شاء الله تعالى. (٤) در صدر اين «مختصر»، مقرر شده است كه هر جا كه حضرت مولانا مطلق مذكور گردد، مقصود ايشانند و باقي احوال حضرت مولانا در محلش خواهد آمد. (٥)

رجوع به تمامي قصه

قبل از تحرير احوال حضرت مولانا، گزارش (٦) سخن اينجا رسيده بود كه حضرت مولانا، مولانا محمد را كه استاد من بود مامور گردانيدند (٧) كه مرا گرفته گريزد. هرچند كه او را قبل از اين داعيه اين امر نمي بود، به نفس مسيحا اثر ايشان داعيه غلبه كرد. (٨) در صدد

__________

(١). نگ: - در صحبت ... آورد.

(٢). نگ: مريدي كرد و حضرت مولانا از اين پيشامد رضايت كامل داشت و به همين جهت از آن تاريخ.

(٣). نگ: - لعنهم الله.

(٤). نگ: - ان شاء الله تعالى.

(٥). نگ: + فصل هفدهم.

(٦). نب: گذارش.

(٧). نگ: حضرت مولانا محمد كه استاد من بود تصميم گرفت.

(٨). نگ: اين امر نمي بود اما اين داعيه ذهن مسيحايي او را كاملا به خود مشغول داشت.

آن شده به من در خلوتي گفت كه حالا شما خراسان خواهيد رفت؟ جواب دادم كه آري طلب نموده اند مي بايد رفت. گفت چنين معلوم شده است كه ميرزا را شاهي بيگ خان (١٤٦ ر) دربند كشيده، بعد از آنكه شما را ديد معلوم نيست كه چه خواهد كرد. از اين (١) مقوله مي گفت، آنگاه گفت كه سخني دارم مي گويم به شرطي كه به هيچكس اين راز را در ميان مياريد. بعد ما كه سوگندم داد به غلاظ و شداد قسم گفت كه ميرزا را در خراسان شهيد كرده اند و شما را طلب نموده و حكم كرده كه در قعر درياي آمو شما را به در جنت رسانند. اگر شما را كسي پيدا شود كه گرفته گريزد، مي گريزيد، بيت:

مرگ و مردن چه جوان چه پيرمردوهم او بر هر كه زد تاثير كرد ترسان و گريان شده، اضطراب بي حد در احوال من راه يافت و به جان آرزومند گريختن كه اميد امان جان بود شدم. گفت پس اين راز را مخفي مي بايد داشت و مترصد بايد بود، به وقتي كه اعلام نمايم مبادرت بايد نمود.

در درون شهر بخارا آشنايي پيدا كرد و مقرر كرد كه چند روز در خانه وي در كنج اخفا مخفي باشيم و چند كس از ملازمان پدرم را از اين معني خبر كرده مقرر داشته كه همان شب كه خواهيم گريخت ايشان اسبان طويله را گرفته به طرفي روند تا متجسسان گمان برند كه به اسب گريخته است، راه هاي دوردست را محافظت نمايند و در بيرون ها تجسس كنند و در شهر گمان نبرند.

همان شب كه ما به خانه آن آشنا گريختم، آن مردم اسبان طويله بردند. تدبير موافق تقدير بود، همان گمان بردند كه به اسبان گريخته اند. هيچكس در شهر تجسس نكرد. تا پانزده (٢) روز در خانه آن نيك مرد كه نيك پي نام داشت بوديم. (٣) بعد از انقضاي مدت مذكور، با وقاب الناس (٤) خركاران همراه شده به حصار شادمان آمديم. در بازار حصار يكي از ملازمان پدرم بوده است، مولانا محمد را شناخت. از ترس آنكه وي پي نبرد از حصار زود فرار نموديم در سر راه از بالاي الاغ افتاده دست چپ من از آرنج برآمد. از ترس به شهر و بازار رفتن ميسر نبود. در رساتيق ١٥٨ شكسته بند پيدا نشد، همان رنگ

__________

(١). نگ: معلوم شده است كه شاهي بيگ خان شما را دربند خواهد كشيد بعد از آن با شما چه خواهد كرد معلوم نيست از اين.

(٢). نگ: چهارده.

(٣). نگ: نيك مرد جوانمرد بوديم.

(٤). نگ: با گروهي از.

برآمده مدت (١٤٦ پ) دو ماه، و مشقت هر چه بدتر كشيده شد.

در (١) پوشنگ كه يكي از قريات معتبره ختلان است، در خانه ارباب وي ١٥٩ كه به خواجه حبيب الله مشهور بود، چند روز توقف افتاد. آن مرد بغايت مرد مخير بود بعد از مهرباني و رعايت، شكسته بندي آورد و آن شكسته بند از سر شكست و بست. مدت دو ماه بود كه دستم از حركت مانده بود و از غايت شدت درد شب ها به خواب ناياب گشته، همان شب خواب كرده شد.

در ايام مذكور روزي مرد سپاهي داخل شد (٢)، تركش را در گوشه گذاشت و نشست.

در حضار مجلس نگاه كرد، چست پيش آمده به اعزاز و تكريم بسيار گفت كه خواجه مولانا محمد، مرا نمي شناسيد؟ من بكاول ١٦٠ ميرزا محمد حسين بودم، در فلان ايام و در فلان اوقات به شما خدمات پسنديده به تقديم رسانيده ام. چون از اين نوع نشان ها بيان كرد، در اعتراف شناخت وي ناچار شد، مولانا محمد نيز اهتزاز نمود و بشاشت ظاهر گرد و خصوصيات را بر شمردن گرفت كه آن روز و شب با هم در غايت مصادقت مجلس گذرانيدند. چون صبح شد، وقت رفتن در ميان خانه در صورت تعظيم ايستاد و گفت به خدمت خواجه مولانا محمد، رحمت بر حميت و حقيقت شما باد، حلال نمكي، همچنين كسي اندك باشد. (٣) پسر ميرزا را نيك گرفته گريخته ايد، اگر مرا اسبابي بودي هر آينه مراسم امداد به تقديم رسانيدمي. چون دست رساني آن ندارم به آنچه ممكن گردد به خدمت مبادرت نموده خواهد شد. اين گفت و رفت.

بعد از ساعتي يكي از محرمان خواجه حبيب الله آمد، سر در گوش خواجه كرد.

رنگ از روي خواجه چون هوش از سر ما (٤) پريد. في الحال خلوت ساخت و آن كس را گفت كه بگو آنچه شيخم ١٦١ گفته است. آن كس گفت كه شيخم گفت كه به خواجه حبيب الله بگو اين مرد پسر ميرزا حسين را گرفته گريخته است. اين پسر خاله زاده ميرزا خان و بابر پادشاه مي شود. او را خواجه در خانه نگاه داشته است كه به حمزه سلطان ١٦٢ مخالفت كند. اينك رفتم به نواب مطلب سلطان (١٤٧ ر) خبر دهم و خان و مان خواجه

__________

(١). نب: - در.

(٢). نب: - داخل شد.

(٣). نگ: - حلال نمكي ... باشد.

(٤). نگ: - چون هوش از سر ما.

حبيب الله را به جاروب غارت چنان روفته گردانم كه گرد آن به فلك برآيد و غبار آن خاك در روزگار او پراكنده گردد. اين گفت و به سرعت رفت.

اين مطلب سلطان پسر حمزه سلطان بود. اعوري كه ديده باطن او را ظلم و ستم، از ديده ظاهر او نابيناتر گردانيده بود و تمام مظلومان آن ممالك در ديوان مظالم او جز رقم مظلمه نخواندندي. اوراق اشجار حيات خلايق از صرصر صولت او هميشه چون برگ، لرزان بودي.

خواجه حبيب الله ساعتي متفكروار سر پيش افكند، آنگاه گفت كه هيچكس ١٦٣ شما را به من كفيل نسپرده است كه به وقت طلب، ضمان شما بر ذمت من لازم آيد. از تو هم آنكه از ضماني كه متضمن نبوده ام مرا مواخذه نمايند يار رسيده را به دست اجل سپردن در مذهب اسلام و در دين مروت محظور و محذور است. برخيزيد به هر كجا كه سلامت خود را در آنجا دانيد برويد و آنچه مرا براي شما مواخذه نمايد، آن خود ذخيره آخرت من باشد. و ما مراسم ادعيه صالحه را در حق او به تقديم رسانيده از وي منت ها داشته همان لحظه بدر رفتيم.

در آن زمان در بدخشان، شاه رضي الدين نام، چراغ كشي پيدا شده بود، هر كه را اتباع او نمي يافتند مي كشتند و آن را سبب نجات و ثواب آخرت مي دانستند. از جهت وي راه ها مسدود شده بوده و رفتن ما به بدخشان متعذر گشته. شاه رضي الدين از جمله ملاحده كوهستان بود و حكايت آن ملاحده ملاعنه در همه تاريخ ها مثبت است. اكثر اهل بدخشان آن مذهب دارند. عالم را قديم مي دانند و بعث و نشر را قايل نيستند و مي گويند مقيد به احكام شريعت بودن در زمان پيغامبر بر همه فرض بود. اين زمان آنچه فرض است، كلمه طيبه گفتن و بعضي آن گرويدن فرض است. ديگر احكام مفقود است.

وطي به ذات خود حلال است و حليت آن مقيد به نكاح نيست و به هر كه وطي ممكن باشد (١٤٧ پ) و طبع رغبت نمايد حلال است. اگر همه دختر و پسر و مادر باشد و خون و مال همه بر همه حلال است. مذهب ملاحده بدترين كفر است ١٦٤ در عالم. وقتي كه استيلاي شاهي بيگ خان كه مردم بدخشان به سر خود بودند كه ذكر يافته است، كسي به سيستان فرستاده اين شاه رضي الدين را كه پيرزاده قديمي ايشان است، هر سال نذور

خود را از وي و از اجداد وي هرگز تقصير نكرده بودند طلبيده آورده بودند. قبل از آمدن وي چنانچه سابقا تحرير يافته است، ميرزا خان آمده زبير را كشته پادشاه شده بود و با اين وجود، مردم زاغ و اكثر هزارجات بدخشان به وي اطاعت كرده بودند، وي استيلاء تمام داشت. تمام اهالي از بدخشان، دور و نزديك، غايبانه و حاضرانه، به وي توسل مي جستند. چون به دلي بازار كه از قريات معتبره (١) ختلان است رسيده شد، اين احوال معلوم گشت، چاره پرداز اين شده آمد. بعضي مردم آنجا مصلحت چنان ديدند كه نيك پي شاه (٢) كه شاه انجيرگان است، (٣) اگر چه اطاعت به حمزه سلطان دارد اما دولتخواه ميرزا خان است و به شاه رضي الدين في الجمله آمد شد دارد. اگر التجاء و استعانت با وي بريد، وي مي تواند كه شما را پيش ميرزا خان رساند. مولانا مرا در خانه شخصي گذاشته پيش نيك پي شاه رفته تقرير نموده است كه من استاد ١٦٥ ميرزا خانم، از دست تعرض اوزبك خلاصي يافته در پاي سلطنت مصير ميرزا خان مي خواهم خود را رسانم. اگر در اين باب مساعي به ظهور رسد، ثواب جزيل خواهد بود و نيز صورت دولتخواهي شما را به احسن صور در نظر ميرزا خان جلوه توانم داد. شاه نيك پي شاه اقصي الغايه مورد مولانا محمد را به تعظيم و تكريم تلقي نمود. پنج كس از معتمدان خود را همراه ساخت كه از آب گذرانيده به روستاق كه اگر چه ويران بود اما مامني بود از تعرض چراغ كش رسانند. پنج كس آمدند، نماز ديگر ما را از آب آمو گذراندند (١٤٨ ر) و طرف روستاق متوجه شديم. چون مشاعل انوار خورشيد در تنور مغرب فرو رفت، شراره ستاره را بر سقف دود اندود فلك پراكنده گردانيد، آتش در جان آن پنج كس افتاد. آغاز عربده و بنياد خرخشه ١٦٦ كردند. سه فقير ديگر كه اندك مايه تجارت داشتند به اميد سود به قلعه ظفر مي رفتند، همراه بودند. گفتند كه باج مي بايد داد و آنچه طلب داشتند تسليم نمودند.

ديگر باره مي گفتند كه هر كدام از ما طلبي جداگانه داريم، آنرا نيز بستاندند. آخر الامر گفتند كه ما شما را تازيم. پنج غلچه ١٦٧ پياده با پنج فقير ساده را چگونه مي تازند؟ ديگر فرصت ندادند، هر كدامي را با بستن كه ابتداي كشتن بود مشغول شدند. مولانا محمد را

__________

(١). نگ: - معتبره.

(٢). نب: كه شاهي نيك ني شاه.

(٣). - كه شاه انجيرگان است.

گرفتند. مولانا محمد به طريق سياست و درشتي گفت كه شما ما را تعرض نمي توانيد رسانيد، اين كس را مي دانيد، اشارت به من كرد، برادر ميرزا خان است كه از بخارا گريخته پيش برادر مي رود. جمعي كثير از ملازمان وي در هر صورت كه باشد متعاقب مي آيند، چنانكه چند كس پيش شاه (١) نيك پي شاه مانده اند، چون ما در قلعه ظفر نرسيم تصور نمايند كه شما را چه خواهند كرد. چون مولانا محمد اين گفت، غلچه ها سست شدند. به آن آواز عبارت كه ايشان راست، گفتند اي خواجه پلكهات را گير، آنچه داده بوديم دادند و بر (٢) گشتند. چندانكه مبالغه كرديم ديگر ملتفت ما نشدند، برگشتند و رفتند. ما را روي برگشتن نبود، با توكل، (٣) و علي الله فلْيتوكل الْمتوكلون ١٦٨ را خوانده متوجه شديم. (٤) تا سحر رفتيم. به روز يكجا خزيديم، شب ديگر رانديم. وقت سحر به روستاق رسيديم. از مخالفت ملاحده ملاعنه ايمن گشتيم.

روز ديگر به قلعه ظفر رسيديم. به وقت استيلاي اوزبك كه تقرير رفته است كه هر كس از مردم بدخشان در هر گوشه سر برداشتند و اوزبك چند مرتبه لشكر كشيد، كاري نتوانست كرد، در آن ايام يكي از سرداران بدخشان، مباركشاه بود. (١٤٨ پ) جاي محكمي براي خود اختيار كرد. پيش از آنكه استحكام يابد، اوزبك بر سر وي تاخت برد و در آنجا مبارك شاه محاربه غريب نمود، اوزبك را شكست داد و بنابر آن قلعه را قلعه ظفر نام نهاد. و مناسبت ديگر آنكه يك قبيله مردم هستند كه ايشان را مظفريان مي گويند و مبارك شاه از مردم اين قبيله بود. اين محل پايتخت بدخشان است ١٦٩ و اين مبارك شاه را زبير زاغي كشته، استيلا يافته بود. زبير زاغي را ميرزا خان كشت. چنانكه سابق سمت تحرير پذيرفته است. ميرزا خان از آن باز در قلعه ظفر بود.

اكثر هزارجات بالادست ١٧٠ بدخشان را ميرزا ابابكر گرفته بود و طرف پايان بدخشان را كه در همواري بود اوزبك داخل ولايت كه در حيطه تصرف ايشان بود ساخته بود و آنچه در اين مابين مانده بود بهترين ولايت را شاه رضي الدين چراغ كش مع ملاحده بدخشان متصرف گشته، ميرزا خان در تنگي ها اوقات به تنگي مي گذرانيد. در آن حال بنده پيش ميرزا خان رسيدم. با مهر و شفقت پيش آمد. قبل از آمدن بنده به هژده

__________

(١). نگ: - شاه.

(٢). نب: - بر.

(٣). نب: + كل.

(٤). نگ: برگشتن نبود بلكه توكل تمام بر حمايت خداوند كرده.

آمدن سلطان سعيد خان به اندجان و دربند افتادن و از آنجا خلاص يافته به كابل پيش بابر پادشاه رفتن

روز سلطان سعيد خان آمده بود و گذشته كه عنقريب به شرح گفته خواهد شد. من يك سال در ملازمت ميرزا خان بودم. باقي حالات بعد از تقرير آمدن به كابل گفته خواهد شد. (١)

آمدن سلطان سعيد خان به اندجان (٢) و دربند افتادن و از آنجا خلاص يافته به كابل پيش بابر پادشاه رفتن

در شرح احوال خان سابقا تقرير رفته بود و سمت تحرير پذيرفته كه به آنچه مدتي در ملازمت شاهي بيگ خان بود، مزاج او و اركان دولت او را نيك شناخته كه اين بار به سلاطين مغول ابقا نخواهند كرد ١٧١ و در مقابله منت هاي سلطان محمود خان، خان را يكبار گرفته و گذاشته در نزد خلق خود را معزور ساخته است (٣) و هر كس كه هواي شاهي بيگ خان كردي او را به صد زبان منع كردي. آخر الامر در مغولستان صورتي برآمد كه غير آنكه به اوزبك درآيند، هيچ گونه چاره نماند و اين احوال به شرح (١٤٩ ر) مذكور شده است.

چون به موجبات مذكوره بي چاره شده به اندجان درآمدند و حكومت ولايت فرغانه به جاني بيگ سلطان مفوض بود، جاني بيگ خان، اندجان را به خواجه علي بهادر نام كس داده بود كه وي از معتمدان شاهي بيگ خان بود، در پيش وي به رسم اتاليقي ١٧٢ گذاشته بود. مردي بود ديوانه سار، اما در مهمات سپاهي گري و امور ملك و دولت بغايت مضبوط بود.

چون خان به سولات كند ١٧٣ كه از توابع اندجان است رسيدند. پيش از آنكه نام و نسب خود را گويند پرسيدند كه سلطان محمود خان را چه كردند و سلطان خليل سلطان را كجا فرستادند؟ مردم آن قريه جواب دادند كه محمود خان را و هر كه از خواقين مغول كه آمد، همه را به شهر عدم از دروازه شهادت فرستادند.

خان را سررشته اميد كه چون طنين عنكبوت بود گسيخته گشت و از اين آمدن پشيماني نبود زيرا كه ديده و دانسته بيچاره شده آمده بود. خواجه علي بهادر كس

__________

(١). نگ: + فصل هجدهم.

(٢). نب، نگ: انديجان.

(٣). نگ: - و در مقابله ... است.

فرستاد، آنچه همراه ايشان بود ربود. خان را در (١) حجره كه بر بالاي دروازه ارگ اندجان است، محبوس داشت.

فردا كه تيغ دار ترك مشرق شمشير را از نيام افق بركشيد و شعله لمعان او عالم را منور گردانيد، عالم منور در چشم خان تاريك شد. خان را مغلول ساخته (٢) به اخسي پيش جاني بيگ سلطان فرستاد (٣). اما خواجه علي بهادر مهموم و مغموم بود و دريغ و حيف مي خورد، اما از وهم حكم شاهي بيگ خان به هيچ وجهي نيارست كه در باب مخلص خان فكري كند. قبل از آنكه خان را فرستد، مخبري فرستاده بود. در آن اوان جاني بيگ سلطان از اسب افتاده سر او بر زمين رسيده، مغز سر او اختلال پذيرفته بود. اكثر افعال و اقوال او موافق عقل سليم نبود. عنان ماسكه ١٧٤ سكون از دست عقل او بدر رفته بود.

چون اين خبر رسيد اتفاقا (١٤٩ پ) در سر و دماغ وي هواي مسلماني و تشرع افتاده بود و اين معني را حضرت حق و سبحانه سبب مخلص خان ساخته بود. گفت من جلاد نيستم كه به خون كسي ساعي باشم. فرمود كه نشاني بنويسند به نام خواجه علي بهادر كه سلطان مغول را مده، كسي او را به من ضمان نداده و به ريختن خود او حكم شرعي به نفاذ نرسيده، او را سر به صحراي امن و ايمني باز دهد، به هر كجا كه خواهد رود.

خان به اين كمينه كرات اين وقايع را تقرير مي فرمود و مي گفت كه چون پيش من مدت مديد بود كه اين امر متيقن بود كه ديگر اوزبك بر سلطان مغول ابقا نخواهد كرد و در مرتبه اول كه متوجه اندجان شده بودم اين امر را به خود قرار داده بودم، ١٧٥ چون به اندجان رسيدم، بعضي مردم صالح دعوات براي من نوشته مي فرستادند و من جواب مي گفتم كه يكي از شرايط وي آن است كه دعا بر محال نكنند. مخلص من از محالات است و دعا بر اين ممنوع. ايشان فرمودند كه اگر خاصيت مخلص اين واقعه هايل ندهد، باري در آخرت ثواب جزيل خواهد بود براي نواب. از آن ادعيه كه براي من فرستاده بودند مي خواندم و تصور مخلص خود را بر انواع مي كردم. به هيچ نوعي مخلص من در لوح مخيله متصور نمي شد، چنانكه تصور مي كردم كه بالفرض شاهي بيگ خان مرد و

__________

(١). نب: - در.

(٢). نگ: تاريك شد زيرا با دست خود طناب را به گردن خود بسته.

(٣). نگ: فرستاده شد.

مردن او در خراسان، اين ساعت كه مرا در اخسي مي كشند چه مفيد به مخلص من باشد؟

و اگر اين زمان جاني بيگ سلطان بميرد، به مردن وي مهمات اوزبك متخلل نمي شود كه در آن اختلال مرا مخلصي به حاصل آيد و به هيچ وجهي مخلص من محتمل نبود. تا كه نزديك اخسي رسيده شد. شخصي از پيش تاخته مي آمد، مرا تحقيق شد كه آمدن اين شخص براي تعيين قتل من است كه به چه كيف خواهد بود. چون آن شخص به نزديك رسيد، مولانا حيدر خرسوز بود كه يكي از معتبران اندجان است. خود را (١٥٠ ر) از اسب انداخت و ركاب مرا بوسه داد و به اهتزاز و بشاشت فوق الحد و الامكان گفت كه بشارت باد كه بر تخليص شما حكم جاني بيگ سلطان صادر شد و نشان سعادت نشان، متعاقب، دوست علي چولاق مي آرد و در خاطر گذشت كه براي تسلي من اين مي گويد.

من گفتم كه خداي تو را اجر خير دهاد، من خاطر خود را از حيات پرداخته ام و مرا به اين تسلي حاجت نيست. مولانا حيدر صدق مقال خود را موكد به ايمان و سخط سبحان مي ساخت و به غلاظ و شداد مواثيق تاكيد مي كرد كه دوست علي چولاق رسيد و حكم بر موكل من رسانيد كه برگردد و پيش خواجه علي بهادر مرا رساند و به مضامين نشان كه با من است عمل نمايد. از يك فرسخي اخسي برگشتند و مرا به اندجان بردند.

چون نشان به خواجه علي بهادر دادند، نشان را پيش من آورد به دست داد، خواندم، همان مضمون بود كه مولانا حيدر تقرير كرده بود. خواجه علي بهادر گفت كه اين مقدار بهانه مرا كافي بود، اگر چه بر اين سخن نخواهد ايستاد، تغيير مزاج او متعاقب نشان بر نقيض خواهد رسيد. دل خوش بايد داشت و اين زمان به تجرع اقداح، روح جواني را مروح داشته به راحت استراحت مي بايد كرد، چندانكه من مبالغه كردم كه اين زمان كه كاس شربت شهادت را به اقداح راح ملوث ساختن، غبن فاحش و وهن غامض است مفيد نبود. ١٧٦ نيز مرا به حسب علم معاش به طور او رفتن لازم بود. اقداح راح چون دور قدح در گردش درآمد و گلگونه باده گلگون رويي را كه از يرقان حكم صفراوي مزاج شاهي بيگ خان چون معصفر اصفر، صفرايي گشته بود، چون گل سوري و لاله نوروزي بشكفانيد. آن روز به مداومت مدام به اتمام رسيد (١٥٠ پ) و شمع شبستان بزم آراي صحن مجلس چون روز روشن ساخته بود كه الله بيردي نام، يساول جاني بيگ سلطان

رسيد و نشان شقاوت نشان را به دست خواجه علي بهادر داد. خواجه علي بهادر نشان را به من داد كه اقْرا كتابك در آنجا نوشته است كه بي از سابقه تامل در باب مخلص سلطان سعيد خان، نشاني صادر شده بود، اكنون مخلص او خلاف حكم خاني مي شود، مي بايد كه او را با پيش رفتگان كه باز پس نخواهند آمد ملحق گرداني و الا بر همان شيوه سابق مغول به دار السلطنت روان مي گرداني كه او را به طريق دار به دارالقرار فرستادن مقرر است. چون نشان پريشان را خواندم، گلگونه باده ارغواني به زرده و آن هم به زعفران مبدل شد. خواجه علي بهادر دريافت و گفت، چه به اختلال مزح مختل و عواطل مزح معطل مانده اي؟ نشان را برخوان. نشان را خواندم. خواجه علي برآشفت و گفت دماغ وي متخلل به فساد گشته است، آنچه از چنان دماغي به ظهور رسد هر آينه آنچه خير خيال كند شر محض باشد و آنچه شر انديشد از آن خود، نعوذ بالله مردي كه از ته تيغ و پاي دار خلاصي يابد، چون سيماب دهن باز ناياب، چون كافور پي فلفل محوي مناب گردد، من او را از كجا يابم؟ يساول زمين ادب را بوسه داد و گفت بهادر از جاده مستقيم دولتخواهي منحرف شدن و مرتكب دروغ كه برتر صفت است شدن، صواب نباشد، سلطاني كه چون سيماب ناياب شده است مي گوييد، در پهلوي شما حاضرند كه بنده به آن ناظرم، خواجه علي بهادر چون آتش به هم برآمد، گفت خدمات لايقه و شجاعات رايقه مرا كه در خدمت جاني بيگ سلطان است آخر نتيجه به اين رزالت شد كه چون تو جغتاي آمدي كه هنوز از تلوث مخالفت دامن تو چندان ملوث است كه هيچ آب مغفرتي به هيچ باب آن را پاك نتواند كرد، مرا تكذيب كند و به راه دولتخواهي (١٥١ ر) اين خاندان مرا دلالت نمايد؟ من جواب تو را به همه ابواب به سلطان، باز خواهم داد و فرمود كه بالاري ١٧٧ را سوراخ كرده در گردن وي نهادند و در داخول ١٧٨ حوش ١٧٩ بازداشتند.

بعد ما كه قباي سلطنت اندجان به قباي خانيت خان زيب و زينت يافت، اين الله بيردي يساول را گرفته به ملازمت خان آوردند، قبح احوال او را مكررا عرضه داشتند.

خان فرمود كه انتقام ما را همان شب خواجه علي بهادر از وي كشيده بود و خاطر ما را از كينه وي پرداخته. اكنون به همان خدمت يساولي قيام نمايد. اواسط مراتب يساولي را كه

نسبت به وي مرتبه اعلي بود تفويض فرمود. الهي، ١٨٠ تو پادشاهي كه از پرتو انوار مكرمت تو لمعه به اولين و آخرين عالم و آدم لامع شد، اين همه كرايم اخلاق از كمتر بنده تو به وجود آمده است اين بنده آمرزگان به آن گناه كار بس حقيرتر از آن است كه نسبت خداوندي تو به آن بنده كه مظهر مكرمت شده است، اگر از آن بنده خطيات به ظهور پيوسته باشد، تجاوز از آن عجيب و غريب نباشد زيرا كه بنده به آن حقارت از گناهي به آن بزرگي تجاوز كرده و بزرگي گناه آن بنده در جنب عظمت مكرمت تو كه در پيش بزرگي رحمت تو چه باشد وي بر بنده تو بخشود، تو بر بنده خود بخشاي، آمين يا رب العالمين.

آن شب را به صحبت به روز رسانيدند. فردا چند كس همراه ساخته به قابرتكين (١) روان ساخت. يك روز رفتند، همراهان راه صواب را گم كردند برگشته آمدند، خواجه علي بهادر را از اين حال خبر كردند. وي آن مردم را چندي برشمرد و به عقوبات معاقب ساخت. چند روز ديگر خان را نگاه داشت. مردم معتبر نيك پيدا ساخت. اول ايشان مولانا خليفي بود، مرد فاضل طالب علم نيك و خط نسخ تعليق پخته مي نوشت و شعر را نيك مي گفت، در موسيقي استاد بود؛ ديگر خواجه صالح، وي مردي بود در ولايت اندجان عمده التجار و در راه ها به همه كس آشنا بود و پيش آن مردم غالبا (١٥١ پ) در مهمات معتمد عليه بود؛ ديگر مولانا يوسف كاشغري كه محتسب بود، در اندجان مردي كافي بود در مهمات؛ ديگر گداي بيردي مرد نديم پيشه و موسيقي دان بود؛ ديگر مير احمد از اتراك اندجان بود مسافرت بسيار كرده راه و روش را نيك مي دانست؛ و ديگر جلال بود بغايت مرد خدمتكار. اين چند كس را همراه ساخته بار دويم روان كرد.

خواجه صالح و مولانا يوسف در صورت تجار، مولانا خليفي و درويش بيردي و خان در لباس طالب علمي كه شباهتي به قلندري داشت، و ميراحمد و جلال در طريق خدمتكاران تجار، به اين صورت به هم برآمدند. در غايت امنيت و رفاهيت به قلعه ظفر رسيدند و در قلعه ظفر ميرزا خان بود به آن كيف كه سابقا مذكور شده است. (٢) ميرزا خان به مراسم خدمات كه در زمان در وسع گنجايش داشت به تقديم رسانيد. هژده روز در

__________

(١). نگ: قراتكين.

(٢). نگ: - به آن كيف ... است.

قلعه ظفر بودند. چون ميرزا خان مرد عاجز بود، چندي كه در حواشي ميرزا خان مي بودند از جهت عجز ميرزا كاس ياس را در صحبت هاي ملاحظه تجرع مي نمودند سلطنت قلعه ظفر كه مقدار نيم ناني نبود در طبق عرض نهاده در نظر دريا اثر خان معروض داشتند. خان به آن ملتفت نشده فرمود كه ميرزا خان كه عمه زاده من باشد از حوادث چرخ كژ رفتار به صد محنت خزيده، تعارض به وي و انتزاع از وي در دين مروت محذور و در مذهب فتوت محظور است. از اين جهت زود عبور نمود به كابل رفت. بعد از گذشت خان از قلعه ظفر به هژده روز بنده نيز پيش ميرزا خان رسيدم كه سابقا مذكور شد.

چون خان به كابل رسيد، پادشاه مورد خان را با اعزاز و اكرام هر چه اعز و اكرم تلقي نمود. بارها خان مي فرمود كه در ايامي كه در كابل بودم به آن بي غمي اوقاتي گذشته است كه هرگز نگذشته است و نگذرد، زيرا كه متعددي مهمات سلطنت كه اشق امور است، پادشاه بود و ملخص سلطنت كه انواع فراغت باشد از مطلق العنان بودن و آشنايي مردم در صورت (١٥٢ ر) ملازمت به اين كس و متصديان امور سلطنت را از آشنايي آشنا و بيگانه و نيك و بد جدا نباشد. در آن ايام اطلاق عيان به نوعي بود كه بهركه خوش آمدي آشنايي كردي و هيچكس را بر من تكليفي نبود. اين اعظم فراغت است و همچنين هرچه به راي طبيعت و خواست خاطر بودي البته بي از ترددي ميسر بودي و مآل بد روزگار را آن قدر كه به همه ابواب كافي بودي پادشاه آن را متوق ١٨١ مهيا داشتي بلكه مع زيادتي. (١) در آن مدت دو و نيم سال چنان روزگار بي غمي گذشت كه هرگز غبار غمي بر حواشي خاطرم خطور نكرد و انديشه كه در خاطرم مي گشت همين بود كه امروز صحبت و خصوصيت فراغت به چه كيف و كجا خواهد بود و در آن ايام مرا هيچ دردي نبود مگر از خمار و هيچ پريشاني نبود مگر از زلف يار و در آن مدت هميشه از سرپنجه عشق، گريبان صبرم دريده بودي و در آرزوي لعل و لاله رويان بغل ها بريده مرغ جانم از غير غزال چشمان وحشي صفت رميده بودي و به دام زلف ايشان آرميده. اگر پياله شراب تجرع كردمي در آرزوي لب ميگون ايشان بودي و اگر نواله كباب تناول كردمي از آتش شوق ايشان بودي.

__________

(١). نگ: - زيرا كه متعددي ... زيادتي.

بيت:

گر باده خورم به سر من خمار توور در چمن روم به دلم خار خار تو علي الخصوص يكي بود از امرازاده هاي مغول، بيگجك نژادي، پري زادي، حوري نهادي، از اين سرو قدي خوش خرامي، لاله رويي، گل اندامي جفا پيشه، بيگ محمد نامي كه،

بيت:

هرچه بر صفحه انديشه كشد كلك خيال شكل مطبوع تو زيباتر از آن ساخته اند چنانكه استاد مگر در حق او گفته است:

سرو را با قد رعناي تو بودي نسبتي گر ز گل رخسار وز غنچه دهاني داشتي مگر تمام همين ملاحت در ذات پر صباحت او به اتمام رسيده بود و پيش از آنكه به كمال بلاغت رسد، در اوان نارسيدگي، جفاكاري را به كمال رسانيده بود.

بيت: (١٥٢ پ)

از خوبي و لطافت هر چه مي گويد آن داري و ليكن از وفا خالي بر آن رخسار بستي برادر و ابناي همه در پيش من مي بودند، ملازمت مرا بر خود اقصي الغايه لازم مي داشتند، برخلاف وي كه مع هذا التردد تحاشي نمودي و از آزارم هيچ باك نداشتي.

بيت:

تا كه اي شوخ بلا از پي آزار شوي گر همه يار شوند از همه بيزار شوي دامن وصل او به دست اتصال من كم رسيدي و اگر احيانا رسيدي، آستين ناز و عتاب را چنان برافشاندي كه دامن وصلش از دستم شدي، بلكه ضامن صبر و سكون از دست عقل و خرد بدر رفتي.

بيت:

گذشتي از سر ياري زدي شمشير كين بر من لباس ناز پوشيدي فشاندي آستين بر من چون از هواي مطالبت وصل او هميشه غبار مناقشه آزار برمي خاست،

بيت:

جامي در آشنايي و ياري نمودي چندانكه طبع يار به بيگانگي كشيد

فلاجرم پاي در دامن زواياي خمول فراق كشيدمي و مرارت زهر صبوري را چشيدمي.

بيت:

اي ديده بشنو پند من، نظاره آن رو مكن من خو به هجران كرده ام ديگر مرا بدخو مكن و براي تسلي، شب ها بر حواشي حوالي او رفتمي.

بيت:

شب روم بر بام آن مه گوش بر روزن نهم شيشه بردارم به جايش ديده روشن نهم و روزها را به سر باغ و تماشاي گل به سر بردمي.

بيت:

به عرصه چمن و صحن باغ نگشايددلي كه غنچه وش از هجر گلرخي تنگ است اگر بنده ديدمي از خط نوخير او ياد آمدي و چون ابر بهار گريستمي.

نظم:

رفتم به باغ، سرو خرامان من نبودوان نوشكفته غنچه خندان من نبود و اگر چشمه ديدمي از زلال وصالش ياد آمدي، در اين بودي كه لاجرعه سر كشيدمي.

بيت:

اي خضر گر چه نهان به لب جانان از توچشمه آب حيات است چه پنهان از تو (١٥٣ ر)

چون به دور خطش اي ديده شدي ابر بهاربرق از آه و خروش من و باران از تو اگر از سرو و گل در نظرم آمدي از ياد قد و روي او آه كشيدمي،

رباعيه:

در باغ روم كوي توام آيد ياددر گل نگرم روي توام آيد ياد حاصل الفحوا آنكه، چنانكه قاعده عشق در همه عاشق و آيين معشوق مي باشد، مصراع: اولش سوز و گداز و آخرش مردن بود. عشق را نهايت كجاست و معشوقي را غايت نيست تا عاشق بيچاره غايت سعي نموده به نهايت مطلوب رسد.

احوال ميرزا خان و رفتن مقر اين حكايات از بدخشان به كابل

نظم:

غرض از عشق توام چاشني درد و غم است ور نه زير فلك اسباب تنعم چه كم است

مي زيم شاد دمي با تو دمي با يادت حاصل عمر گرانمايه همين يك دو دم است

قد من گر ز غم عشق تو خم شد چه عجب بار عشق است كزان قامت افلاك خم است چون اطاله اين مقاله در اوراق اين مختصر كه دفتر وقايع بدايع آرمان او و از فلك ناسازگار است، گنجايش ندارد.

بيت:

خوانده ام قصه عشاق ولي نيست در آن جز جفاكاري دلدار و وفاداري دل فلاجرم رجوع به تمامي قصه مي رود و (١) بالجمله خان در كابل مي بود، جليس و انيس پادشاه بود، در ميان اين دو عالي جناب، تودد اتحاد و محبت و اعتقاد در اعلي مراتب بود. نزول ا جلال خان در كابل در شعبان سنه اربع عشر و تسعمايه ١٨٢ بود تا رمضان سنه سته عشر و تسعمايه ١٨٣ كه كشته شدن شاهي بيگ خان به دست شاه اسماعيل بود كه به شرح خواهد آمد، در كابل مي بودند. (٢)

احوال ميرزا خان و رفتن (٣) مقر اين حكايات از بدخشان به كابل

قبل از تقرير وقايع خان، سمت تحرير پذيرفته بود كه بعد از هژده روز كه خان به كابل گذشته بود، بنده رسيدم. احوال ميرزا خان (١٥٣ پ) در آن قلعه بي سامان و بدنقشان بدخشان نيك تنگ بود و از تنگ بالا كه محكم ترين هزارجات است، تعلق به كاشغر مي گرفته بود كه شرح آن خواهد آمد. همواري هاي بدخشان كه محل زراعت و رفاهيت بدخشان است تعلق به ديوان اوزبك گرفته بود و ما باقي آن از ترس ايشان ويران گشته و آنچه از اين دو يك پلنگ كوهسار تعدي و نهنگ درياي ظلم بود، يعني اوزبك و كاشغري باقي مانده بود، شاه رضي الدين نام چراغ كشي در اين بدخشان از سيستان آورده بودند و به پادشاهي برداشته و دين الحاد آشكار كرده و بيشتري باقي مانده آن دو ظالم را اين

__________

(١). نگ: - و در آن مدت هميشه از سرپنجه عشق ... مي رود و.

(٢). نگ: + فصل نوزدهم.

(٣). نگ: + مولف از.

كافر متصرف شده، ميرزا خان مظلوم مسلمان (١) در ميان مانده. ممر معاش ميرزا خان آن قدر كه به جزويات كافي بود نبود. چون آن زمستان به هر چه گونه بود گذشت، قريب به اول بهادر در ميان معقتدان شاه رضي الدين اختلافي پيدا شد. به حدي رسيد كه سر او را بريده پيش ميرزا خان آوردند. في الجمله قوتي از شكست ملاحده حاصل آمد. آن بهار برگذشت و آخر تير ١٨٤ ماه بود كه از پادشاه به ميرزا خان فرمان واجب الاذعان رسيد متضمن آنكه پسر بيك يزنه، ١٨٥ يعني (٢) محمد حسين ميرزا پيش تو بوده است، چون حدود تو به حواشي اوزبك پيوسته است و پيوسته از منيب ايشان نهيبت هراس جمعيت خاطر را به غارت مي برد، بودن وي آنجا تعذري ظاهر دارد، مي بايد كه او را پيش ما فرستي.

وقتي كه ميرزا خان مرا اجازت كابل مي داد، سعي بسيار نمود تا يك جامه رنگين براي من توانست سامان نمود. اجازت ارزاني داشت. يكي (٣) از اتفاقات حسنه كه غرابت تمام داشت آن بود كه در لنگر مير عماد كه از توابع حصار است افتاده دستم از آرنج برآمده بود. او را در پوشنگ از سرشكسته بودند، اگر چه درد تسكين يافته بود اما خم و راست نمي شد، آن قدر خم نمي يافت كه دستم (١٥٤ ر) به رويم رسيدي و آن قدر نيز راست نمي شد كه كمان به دست توانستمي گرفت. در بهاري كه پيش ميرزا خان بودم، بدخشي اسبي دو ساله از اوزبك دزديده آورده پيش كش ميرزا خان كرده بود. آن را به من داد. روزي ميرزا به طريق سير سوار شد و من همان اسب سوار شده همراه شدم. در اثناي راه خارش گاه ١٨٦ وي محكم شد، (٤) جفتكي چندي بر هوا انداخت و قوت من به امساك عنان وفا نكرد. عنان ما سكه از دست سكونم بدر رفت، به همين دست مجروح بر زمين افتادم. آوازي از آرنج مجروح به گوشم رسيد. چنان حالتي دست داد كه هوش من زايل شد. بعد از زماني كه به هوش آمدم ديدم كه ميرزا خان سر مرا در زانوي خود مانده است و احوال من مي پرسد. چون به خود آمدم، دست را حميل ١٨٧ كرده به قلعه

__________

(١). نگ: آشكار كرده و بيشتر از دو سلف خود به ظلم و ستم پرداخت ميرزا خان مسلمان.

(٢). نگ: - بيك يزنه يعني.

(٣). نگ: نمود اما نتوانست و شخصا عذرخواهي كرد يكي.

(٤). نگ: اثناي راه خاري به خارشگاه اسب من فرو رفت.

ظفر بردند و كمانگران ١٨٨ را حاضر ساختند. چون ملاحظه كردند، دستم به جاي رفته بود. بعد از اندك فرصتي دستم به حال اصلي معاودت نمود و هيچ قصوري نماند و آن امر از غرايب امور است. (١)

بالجمله در اوايل رجب از قلعه ظفر و از ملازمت ميرزا خان متوجه كابل شدم.

شانزده كس همراه بودند. دو اسب داشتيم، ديگر هيچ نبود، حتي كه آن قدر چيزي نبود كه شب ها بر آن تكيه كردي و مولانا محمد را كه صورت ابويت در ميان بود به غير از او احدي كه شالي كه ادني الناس بدخشان مي پوشند چيزي ديگر نبود، تجملات ديگر را از اين قياس توان كرد.

چون به كابل رسيده شد، شيريم (٢) ١٨٩ طغاي كه نسبت خاليه ١٩٠ او با پادشاه و بنده برابر بود، عمده الملك پادشاه بود، به استقبال آمد و به صد احترام، خانه خود نزول فرمود. نهايت احترام و انسانيت را به حالم مرعي داشت. بعد پادشاه كسي فرستاد كه بعد از سه روز ساعت نيك مي شود، چون ساعت نيك شود طلب خواهيم نمود. بعد از آنكه قمر طالع و نيز بخت از كسوف (١٥٤ پ) و خسوف رجعت داد، باز به خانه شرف و اقبال رسيد حكم رسيد كه به شرف ملازمت مشرف گردد و چون به ملازمت رسيدم نظر سعادت اثر پادشاه كه بر من افتاد و از غايت مهر و نهايت شفقت درر (٣) منثوره را چون لآلي منظومه از چشم سعادت بين گوهر نثار فرو ريختن گرفت و دست عنايت بر جانب من فراز كرد و به اقبالم يمين مرحمت را دراز. بعد از آنكه زانوها زدم پيش رفتم. مرا در بر شفقت برگرفت و در كنار مهر پدرانه بركشيد و مدتي به همان كيف بازداشت و ديگر نگذاشت كه برگشته به مراسم تعظيم قيام نمايم و همچنان در پهلوي خود نشاند و مدتي از غايت رقت قلب به همان شيوه مذكور در گوهر نثاري بود. در اثناي آن فرمود كه مرارت شهادت بيك يزنه ١٩١ و خان دادام ١٩٢ و اخوان و اقربا (٤) را چون گذرانيدي و بحمد الله كه به سلامت به من باز رسيدي. زنهار كه خاطر را از مفارقت ايشان ملول نبايد

__________

(١). نگ: - و آن امر ... است.

(٢). نگ: شيرون.

(٣). نب: در.

(٤). نگ: شهادت پدر و برادر و بستگانت.

ساخت، چه نعم البدل ايشان منم و آنچه از ايشان در مهر و شفقت به حالم ارزاني داشت كه كربت يتامت و ساعت غربت تمامت از خاطرم بدر رفت و پرسيد كه تو را چه كسي گرفته گريخت؟ گفتم استاد من مولانا محمد صدر. فرمود كه طلب داريد. چون نظر سعادت مثالش بر مولانا محمد افتاد فرمود كه اين مولانا محمد صدر است، هر آينه از وي مي آيد و شناخته و او را به انواع نوازش مشرف ساخته خصوصيت احوال را مكررا پرسيد، مولانا محمد به تكرار تقرير كرد و آفرين ها خواند و به مواعيد الطاف بي غايت مسرور گردانيد. آنگاه به من فرمود سلطان سعيد خان را ملازمت نكرده اي يكي از خواص نواب را فرمود (١٥٥ ر) كه او را به ملازمت سلطان برسان و به او همراه رفته خان را نيز ملازمت كردم و به انتظار سعادت آثار خان نيز مستفيد شده به ملازمت پادشاه معاودت نمودم.

چون لحظه اي پيش پادشاه نشستم از مكمن عواطف اميد پادشاهانه رخصت وثاق رفتن شرف اصدار يافت. چون بيرون آمدم، مردي در غايت تقطيع پيش آمده در نهايت تعظيم دريافت و گفت، وثاقي كه پادشاه تعيين فرمودند بنده قلاوز ١٩٣ آنم. پيش درآمد به حولي برد در غايت لطافت، در خانه هاي وي قالي انداخته و مسندي در كمال تكلف گسترده، جميع اسباب فراغت از ماكول و ملبوس و خدام و موالي در آن حوال آن قدر كه به همه ابواب كافي تواند بود، مهيا و مرتب. توان ملاحظه فرمود كه از چنان عسرتي و فلاكتي كه از تضييق آن ضيق نفس لاحق شدي و به نقض آن روح در قفس به تنگ آمدي به چنين فضايي كه فسحت آن به صفاي انواع نعم و فراغت مهنا و مهيا باشد شكر آن را به كدام لسان طوطي شكرخاي او توان نمود؟ جزاه الله خيرا.

و همچنين مدت ها در ملازمت پادشاه در كمال فراغت و رفاهيت روزگاري گذشت و علي الدوام به رفق و مدارا و به وعده لطف و وعيد عنف به اكتساب فضايل امر فرمودي و اگر اندك چيزي از فضل ظاهر شدي در تضعيف الطاف مبالغه نمودي و با همه كس آن را نمودي و استحسان طلبيدي. در آن مدت به من چنان به مهر و شفقت زندگاني كرد كه ابوين مشفقين بر خلف صدق خود آن كنند. آن روزگار سخت كه ايام كربت يتامت بود، به

رفتن شاهي بيگ خان به قزاق و ذكر اختلال كار او

ميامن الطاف پادشاه هيچ معلوم نشد و بعد از آن تا سنه ثمان عشر و تسعمايه (١) ١٩٤ در ملازمت پادشاه بودم. اگر سوار شدي، به شرف همعنانيم مشرف ساختي (١٥٥ پ) و اگر صحبت داشتي البته به هم صحبتيم سرافراز گردانيدي. القصه مرا به همه حال از خود جدا نساختي، مگر وقت خواندن. چون از سبق فارغ شدي به طلبم كس آمدي و همچنين تا آخر حال مراحم پدرانه را به حالم مرعي داشت.

رفتن شاهي بيگ خان به قزاق و ذكر اختلال كار او

چون شاهي بيگ خان اقداح عمر خانان و پدرم را به شربت شهادت پر ساخته چشانيد بلكه لاجرعه نوشانيد، چنانكه گفته اند، ع (٢): هر آن شربت كه نوشاني بنوشي، او را نيز پيمانه عمر پرگشته و اقبال او برگشته بود و ساغر دولت او سرنگون گشته، نيك به ايشان چشانيد باقي آنرا خود لاجرعه كشيد.

بيت:

اي نور چشم من سخني هست گوش كن تا ساغرت پر است بنوشان و نوش كن (٣) تفصيل اين مجمل آنكه بعد ما كه خاطر از كار خانان و پدرم پرداخت، بر اطراف جنيبت دولت را مي تافت و بر جوانب سهم سياست را مي انداخت و با همه عالم كج و راستي مي باخت. از جمله (٤) در زمستان سنه خمسه عشر و تسعمايه ١٩٥ بر سر قزاق رفت.

در آن زمان اگر چه خان براندوق بود، اما راتق خانيت و فاتق سلطنت قاسم خان بود.

شاهي بيگ خان را با وجود آن جلالت، قوت مقاومت به او نبود. عدد لشكري در آن زمان از دويست (٥) هزار متجاوز بود. چون زمستان شد هر كس براي مصلحت علف چارپا در جايي مي بودند. ١٩٦ شاهي بيگ خان در عين زمستان مي رفت و از جانبي گرگ ربايي مي كرد و باز مي گشت. مقصود او آنكه از اين جهت در نزديكي ولايت او شايد نتواند بود. ١٩٧ بار آخر در تاريخ مذكور كه رفت به وقتي كه قوت اسب لشكر به تمامت ساقط

__________

(١). ١٥١٢ ميلادي ٩١٨ (م).

(٢). نگ: - ع.

(٣). نگ: - بيت ... نوش كن.

(٤). پرداخت از هر سو به تافت و تاز پرداخت از جمله.

(٥). نگ: بيت.

گشته، خود در حدود كوك كاشانه ماند، جمعي را به آنچه از اسبان كه قوت داشتند جدا ساخته پيش فرستاد و به ايشان اندك (١٥٦ ر) مردم رسيدند و ايشان را اولجه و اسير ساختند. يك روز براي ترفه چارپايان قرار كرده بودند. و خبر يافته كه قاسم خان نزديك است. از اين خبر رعبي داشتند، بويون پير حسن يكي از امراي قاسم خان بود، وي خبر تاخت شيبان را شنوده به توابع خود متوجه اين جماعت شد و آوازه انداخت كه قاسم خان رسيد و از كناره خود را نمودار كرد. لشكر شاهي بيگ خان پنداشتند كه قاسم خان مگر خود رسيد، هرچه گرفته بودند بلكه هر چه برده بودند همه را انداختند، به حال هر چه خرابتر خود را با شاهي بيگ خان مع خبر رسيدن قاسم خان را رسانيدند. شاهي بيگ خان همان لحظه طبل رحيل زد، ديگر هيچ چيز متوجه نشد، هر كه ماند، ماند و هر كه رفت، رفت. شكسته و ريخته در آخر زمستان در سمرقند رسيدند و خود به خراسان گذشت. بهار را در خراسان گذرانيده در اوايل تيرماه لشكر به هزاره كشيد. در كوه هاي هزاره چندانكه گشت از هزاره اثري نيافت، در جاها خزيده بودند كه يافتن ايشان ميسر نشد. به وقت مراجعت گذر ايشان از ممري واقع شد كه آب هلمن در ته جري ١٩٨ مي رفت، در جر راه فرود آمدن كم بود اگر هم كه بود نيك تنگ بود. لشكري به آن كثرت را از يك راه يا دو راه در آمدن و آب برآوردن متعسر بود. چند روزه راه به اين كيف رفتند، از جهت بي آبي، بي آبروي شدند. چارپايان لشكر بسيار تلف شدند و اين لشكر نيز حكم شكست يافت. به خراسان رفتند، چون زمستان نزديك بود و دو لشكر صعب پي در پي شد، لشكر را (١) اجازت عام انعام فرمود كه از اقاصي تركستان تا حدود عراق و كرمان هر كس به اماكن و اواطن خود متفرق شدند. در خلال اين احوال خبر توجه شاه اسماعيل به خراسان رسيد. چون لشكر متفرق بود، در هرات ايستادن مصلحت نبود (١٥٦ پ) به اطراف براي جمعيت لشكر كس فرستاد كه سلاطين و امرا جمع شوند در مرو جمعيت سازند. خود متوجه مرو شد. چون به مرو رسيد، متعاقب شاه اسماعيل نيز رسيد. شرح اين احوال عنقريب خواهد آمد.

__________

(١). نب: - را.

ذكر ابتدا و مناقشه شاهي بيگ خان به شاه اسماعيل و كشته شدن شاهي بيگ خان به دست او

ذكر ابتدا و مناقشه شاهي بيگ خان به شاه اسماعيل و كشته شدن شاهي بيگ خان به دست او ١٩٩

در صدر كتاب مكتوب و در ذكر پادشاهان مذكور شده است كه در تاريخ سنه خمس و تسعمايه ٢٠٠ در هر دياري كدام شهر ياري بودند و از جمله شاه اسماعيل در عراق استيلا يافته بود و اين قوم شريعت مختوم را از بلاد عراق فراق داده و قتل هاي عام كرده و شرح بدكرداري وي در اين مختصر گنجايش ندارد. چون حدود ممالك شاهي بيگ خان به عراق پيوسته شد، به اكثر حدود كه پيوسته به خراسان است، اوزبك تاخت برد. شاه اسماعيل پيش شاهي بيگ خان كس فرستاد، تحف و هداياي نفيسه مرسل داشت و گفت كه قبل از اين هرگز غبار نقاري بر حواشي خاطر جانبين ننشسته است تا از آن گرد عداوت برخاسته گردد. از آن جانب طريقه ابويت مسلوك باشد از اين جانب رابطه ولديه ممدود خواهد بود.

بيت:

درخت دشمني بركن كه رنج بي شمار آردنهال دوستي بنشان كه كام دل به بار آرد چون رسول و مرسول به درگاه خان موصول گشت، ٢٠١ جواب بازداد كه مناسب چنان است كه هر كس پيشه پدر پيش گيرد و پس مادر رفتن را واپس گذارد، چه اوزون حسن دختر خود را و سلطان يعقوب ابن حسن خواهر خود را آن روز از دايره ملوك اعصار خارج ساخته بودند كه با پدر تو داده بودند. اين زمان دعوي سلطنت را از جانب مادر كردن تو را وقتي روا بودي كه مادر دهر را فرزندي مثل من سلطان ابن سلطان نبودي چنانكه در امثال گفته اند پسر كار پدر كند و دختر كار مادر. (١٥٧ ر)

بيت:

امور مملكت و ملك خسروان دانندگداي گوشه نشيني تو حافظا مخروش (١) تحفه، عصايي و كجكولي فرستاد و گفت، اگر اطوار پدرت را فراموش كرده باشي به يادت دادم.

__________

(١). نگ: + شاهي بيگ خان پس از اتمام سخن پردازي، سفير را با عصايي.

بيت:

نصيحت گوش كن جانا كه از جان دوست تر دارندجوانان سعادتمند پند پير دانا را و اگر پاي در سايه سلطنت گذاري از سر (١) خود بانديش.

بيت:

عروس ملك كسي در كنار گيرد و تنگ كه بوسه بردم شمشير آبدار زند رسول عراق را راجع ساخت و به لشكر هزاره رفت. رسول چون پيش شاه اسماعيل رسيد جواب بازگردانيد كه اگر هر پسري را كار پدر كردن لازم بودي، همه فرزندان آمدند، همه را كار نبوت بايستي كرد و اگر پادشاهت البته به ميراث بودي از پيش داديان زياد آمده به كيان نرسيدي و به چنگيز خود كي و به تو خود از كجا؟

بيت:

از پدر مرده ملاف اي جوان همچو سگان خوش مشو از استخوان و وي در مقابل تحفه شاهي بيگ خان، چرخ و دوك فرستاد و گفت، آنكه در نامه نوشته كه،

بيت:

عروس ملك كسي در كنار گيرد چست كه بوسه بر سر شمشير آبدار دهد من نيز همان مي گويم اينك كمر مقاتلت تو را در ميان بسته ام و پاي منازعت را در ركاب مكاوحت نهاده. اگر به مقاتله من مقابله نمايي، دعواي من و تو در مصاف به فيصل رسد و اگر نكني، نشيني در پس كاري كه به تو فرستاده ام و نوشت كه،

بيت:

بس تجربه كرديم درين دير مكافات با آل عبا (٢) هر كه در افتاد برافتاد شاهي بيگ خان تمام لشكر را رخصت فرموده خود در مرو بود كه اين نامه رسيد. به هر جانبي به طلب لشكر مسارعان فرستاد. قبل از آنكه لشكر اطراف برسد، شاه اسماعيل رسيد. در نزديكي مرو نزول فرمود و سه روز از طرفين كر و فري شد و متعاقب

__________

(١). نگ: و اگر پاي بر جاي پادشاهان گذاري از كار خطير.

(٢). نگ: نبي.

لشكر شاهي بيگ خان از هر طرف رسيدن گرفت. شاه اسماعيل از آن منزل كوچ كرده (١٥٧ پ) از جامهاي شكسته بيرون آمد. چون قراولان لشكر اوزبك اين حال ديدند، خبر كردند، اوزبك پنداشت كه از آمدن پشيمان شده اند به همين برگشتني بر (١) گشتند.

نماز پيشين روز تنگ رمضان سنه سته عشر و تسعمايه ٢٠٢ برون آمد و آنچه از لشكر در ملازمت او حاضر بودند بيست هزار كس بودند. بعضي ارباب راي مثل امير قنبر (٢) و امير راي به عرض رسانيدند كه امروز مصاف در توقف باشد، عبيد الله سلطان و تيمور سلطان كه به يك فرسخي نزول فرمودند، بيست هزار كس همراه دارند، ملحق گردند و از خصم نيز خبر تحقيق معلوم گردد كه به همين برگشتن برگشت يا سر مصاف دارد. اگر سر مصاف دارد، مصاف از روي جمعيت بهتر باشد و اگر به همين گريخت، تعاقب كردن به نفس نفيس خان حاجت نباشد، عبيد الله سلطان و تيمور سلطان و بعضي امراء ديگر تعاقب نمايند و حضرت خان به آهستگي و جمعيت، منزل به منزل مي آمده باشند راست تا عراق، و ظاهر است كه وي از اينجا كه برگشت او را مردم پيش مي رانند و مي دوانند چنانكه در عراق نيز وي را سامان قرار نخواهد ماند. خان فرمود كه جنگ با وي غزات اكبر است. مع هذا غنيمت بسيار دارد، اين صرفه و سود دنيا و آخرت را مشاركت سلاطين زيان دارد، مردانه بايد بود. روان شد، چون از جامهاي ٢٠٣ شكسته برآمدند در همواري رسيدند ديدند كه وي ايستاده، لشكر او را چهل هزار قياس كردند.

هنوز صفوف عساكر اوزبك نيك نه پيوسته بود كه لشكر تركمان حمله بردند. چون ساير الناس لشكر غنيم را از حد خود متجاوز ديدند، پاي قرار ايشان از جاي شده راه فرار را پي سپردند، اما سران لشكر همچنان ثبات قدم ورزيدند تا شاهي بيگ خان و جميع سران لشكرش تمام كشته گشتند، در هيچ تاريخ و از هيچ كسي خوانده و شنوده نشده است كه در هيچ مصافي به اين رنگ تمام اعيان لشكر (١٥٨ ر) كشته شده باشد.

چون اهل فرار به قلعه مرو رسيدند، هر كس كه توانست كوچ خود را گرفته گريخت و هر كس كه نتوانست آيه هذا فراق بيْني و بيْنك ٢٠٤ را فرو خواند و فرا رفت و اكثر

__________

(١). نگ: - بر.

(٢). نگ: قمبر.

مغول را شاهي بيگ خان به طرف خراسان گذرانيده بود كه از خانان و مغولستان دورتر باشند، چون بر لب آب آمو رسيدند، هر كس از اوزبك به دست ايشان افتاد در اخذ ياخذ تقصير نكردند. بيست هزار مغول جدا شدند و به قندوز رفتند.

اما عبيد الله سلطان و تيمور سلطان تا به نزديك مرو نزول فرموده بودند كه خبر شكست رسيد. في الحال به قلعه رفتند، اهل حرم شاهي بيگ خان و حرم بعضي سلاطين و اعيان را آنچه به چشم ايشان درآمد گرفته همان شب برفتند. و آنچه باقي ماندند، هر چه مرد بود به تيغ آبدار تركمان شربت شهادت چشيد و ضعفا را به اسيري بردند و اهل مرو را نيز قتل عام كردند.

شاه اسماعيل خود برگشته به هرات رفت و حكم فرمود كه اكابر هرات در مسجد ملكان جمع شوند و خطبه خوانند. در اثناي خطبه، خاك لعنت و شركت شآمه بر دهن ايشان، (١) لعن اصحاب رسول الله - صلى الله عليه و سلم (٢) - و عايشه صديقه - رضي الله عنها - (٣) كنند. چون اكابر هرات جمع شدند و آن حكم نافرجام آن لعين را رسانيدند، اكابر همه ساكت شدند تا حافظ زين الدين را كه خطيب بود بر منبر برآوردند. حافظ - رحمه الله عليه - بر منبر برآمد. بعد از حمد و ثناي حضرت واهب العطيات و نعت سيد كا ينا (٤) ت، چون تعريف به نام مبارك اصحاب رسيد، دست حميت و ديانت، گريبان اسلام و مردانگي حافظ را گرفت، حيات فاني و عذاب اين جهاني، به نعيم آن جهاني و دولت جاوداني اختيار فرمود و گفت، چندين سال خطبه بر وجه سنت و جماعت خوانده ام، امروز كه آفتاب عمرم به غروب پيرانه سال رسيده است اگر صبح ايام حيات (١٥٨ ر) بودي، حفظ آن حيات تازه به چنين كفر بي اندازه كرا ٢٠٥ نكردمي خاصه كه اين عمر به آخر رسيده ام چه كراكند كه به كفر چنين اقدام بايد كرد؟ نعوذ بالله منها، (٥) اين گفت و نام اصحاب را به تعظيم و تكريم، بر عادت قديم خواندن گرفت. قزلباش لعين - لعنهم الله اجمعين - برآمدند، از بالاي منبر محاسن سفيد حافظ را به گريبان گرفته در

__________

(١). نگ: - خاك لغت ... ايشان.

(٢). نگ: - الله ... و سلم.

(٣). نگ: - صديقه ... عنها.

(٤). نب: ثنا.

(٥). نگ: - نعوذ بالله منها.

پايان ٢٠٦ كشيدند (١) و پاره پاره ساختند و اكابر به جايي متفرق شدند.

روز ديگر شيخ الاسلام را كه ذكر شريفش در تذكره اكابر خراسان مذكور گشته است، شاه اسماعيل طلبيد، شيخ روان شدند. چون پيش او برسيدند، رو به شيخ كرد و گفت كه شيخ تو مرد دانشمندي، حيف باشد كه راه غلط كرده باشي، بيا و لعن اصحاب كن و مذهب شيعه اختيار كن. شيخ زبان برگشاد و گفت كه اي پسر، تو دين را چه مي داني كه مرا دلالت به آن مي كني؟ آن مردم نامردم كه كافر محض و واجب القتل اند و تو را بدين بدبختي داشته اند، پيش ما بيار. اگر سخن ايشان بر ما مرجح گردد ما از دين خود رجوع نموده و به مذهب ايشان درآييم و اگر رجحان دين خود را بر ايشان ثابت گردانيم تو ترك مذهب مخرب خود گير و دين مستقيم ما را بپذير. شاه اسماعيل رو به علماء خود كرد كه چه مي گوييد؟ ايشان گفتند كه به اين جماعت به سخن بس نمي توان آمد.

آن بد (٢) بخت صد باره دوباره رو به شيخ الاسلام كرد و گفت، بيا شيخ از دين خود رجوع كن. شيخ، باز شماتت كرد كه اي لعين، خاك لعنت بر دهنت و سنگ نفرين بر سرت باد. تو را كه بر پشت نامرديت آب مردي مردان چندان ريخته اند كه شجر مظفات ٢٠٧ كه در امعاي تو غليان مي زند، ٢٠٨ كوانين دماغ تو را از حليه عقل چنان عاطل ساخته است كه از قبايح مطالب نفساني تا روح روايح روحاني امتياز نمي تواني كرد. (٣) تو دين و مذهب چه مي داني؟ شيطان را از رحمن كجا مي شناسي و حق را (١٥٩ ر) از باطن به كدام علم و دانش و عقل و بينش امتياز مي تواني كرد كه مرا به دين حق مي خوانده باشي؟ چون اين شماتت بنياد كرد، دست بر تير و كمان برد و تير بر شيخ زد.

شيخ تير را بركشيد و خون ها كه از زخم روان شد گرفته بر روي مبارك و محاسن سفيد خود ماليد، گفت الحمد الله بعد از عمر هشتاد سال، از براي اثبات دين حق و ابطال مذهب باطل مطلق، محاسن سفيد خود را به خون شهادت رنگين ديدم. آن سياه روي بدكيش تير ديگر از كيش خود كشيده بر شيخ زد. فرمود كه شيخ را برآوردند و بر درخت

__________

(١). نگ: + وزير پالگد كردند.

(٢). نب: - بد.

(٣). نگ: تو آني كه راهنمايان كاذب و شرير فريبت داده اند و راه بقا و فنا را تميز نمي تواني كرد.

رسيدن خبر كشته شدن شاهي بيگ خان به دست شاه اسماعيل و عزيمت نمودن پادشاه از كابل به قندوز

بالا بردند و درخت را از بيخ بريدند. حضرت شيخ با درخت افتاد. آنگاه بردند در بازار ملك سوختند. چندانكه سعي كردند سينه مبارك شيخ نسوخت. مدت ها، در بازار درته لگدكوب كفره مي بود و حكمت ٢٠٩ در اين كه حضرت حكيم مطلق، جل جلاله، اصحاب احباب و زمره اولي الالباب را با بلايا مبتلا و با محن ممتحن مي گرداند. اين مي تواند بود كه به مقتضاي بشريت كه در اقتضايات وي آدمي را چاره نيست، اموري رفته باشد كه وي در قرب «لي مع الله» في الجمله حجابي مي شده باشد. اقل آن اقدام بر مشتهيات طبع كه حظ نفساني است اگر چه مشروع باشد از اتحاد آن انحظاظ نفس را زياده از لابد قوتي حاصل آيد و به قدر آن قوت روح را ضعفي در مسارعت توجه به حضرت اقدس دست دهد و اين بلايا و رياضت، كفارت آن التذاذ تواند بود. مع هذا مي تواند بود كه اين شتردلان دين شيردلي اهل يقين را نمايد تا در دين حق شتر دلي نكنند و فوايد آن بر جوانب عايد گردد و مي تواند بود كه ارادت ازلي و عنايت لم يزلي آن دولت مند را به مرتبه اعالي خواست نموده باشد كه بي مصابرت بر مرارت، چنين امري به آن مرتبه نتواند رسيد و همچنين در مقابله دركات آن شقي را در درك اسفل جز به اين شقاوت (١٥٩ پ) مقرر نشدي، و به غير اين نيز حكمت ها در مكمن غيب تواند بود كه كس را بر آن اطلاع نباشد. (١) و بالجمله چون شاه اسماعيل از اين قبايح پرداخت، در خراسان مي بود و باقي احوال او بر سبيل اجمال خواهد آمد. (٢)

رسيدن خبر كشته شدن شاهي بيگ خان به دست شاه اسماعيل و عزيمت نمودن پادشاه از كابل به قندوز

در اوايل رمضان سنه سته عشر و تسعمايه، ٢١٠ در كابل از پيش ميرزا خان كس آمد در محل عرضه داشت آورد كه عقبات را برف گرفته بود و فصل اوايل جدي بود. خبر اين كه شاه اسماعيل از عراق آمده است، در مرو به شاهي بيگ خان جنگ كرده است و غالب آمده و از شاهي بيگ خان خبر تحقيق معلوم نيست كه كشته شده است يا ني؟ ٢١١ تمام

__________

(١). نگ: - و حكمت در اين كه ... نباشد.

(٢). نگ: + فصل بيست و دوم.

اوزبك از آمو گذشته اند. در قندوز كه امير اوروس دور من ٢١٢ بود گريخته و از مرو قريب بيست هزار مغول از اوزبك جدا شده به قندوز آمدند. من به قندوز رفتم. اگر عنان دولت به مسارعت معطوف به صوب قندوز گردانند به ملازمت محلق گشته، رجاء واثق است كه سلطنت موروثي به زودي ميسر گردد.

و چون اين خبر رسيد به سرعت تمام در آن زمستان به راه آب در ه (١) ٢١٣ كه عقبه بلند ندارد روان شدند. عيد رمضان ٢١٤ را در حدود باميان كردند. در اوايل شوال به قندوز رسيدند. ميرزا خان مع مغول كه از اوزبك آمده بودند استقبال نمودند. چون در قندوز چند روز از تعب راه برآسودند، مصلحت چنان ديدند كه بر سر حصار كه حمزه سلطان و مهدي سلطان كه از اعاظم سلاطين اوزبك بودند، پادشاهت حصار تعلق به ايشان داشت روند. اواخر زمستان بود كه از آب آمو به گذر (٢) توقوز تارام گذشتند. چون حمزه سلطان اين خبر شنيد، او نيز از حصار سوار شده به وخش آمد. از اين طرف پادشاه به دشت كولك ٢١٥ رسيد كه از مواضع مشهور ختلان است. آنجا خبر يافتند كه حمزه سلطان (١٦٠ ر) در وخش است. همان شب به راه بالا، ايلغار به سر حمزه سلطان بردند. وقت طلوع آفتاب در منزل وي رسيدند. هيچكس نبود، به اطراف و جوانب تجسس نمودند. چند كس از مردم رعاياي آنجا يافته آمدند، خبر حمزه سلطان را چنين تقرير كردند كه دي نماز ديگر خبر رسيد كه بابر پادشاه در دشت كولك نزول اجلال فرمودند. همان لحظه سوار شدند، به راه پايان به طرف دشت كولك ايلغار كردند. به راهي كه وي رفته بود سر در پي وي نهادند و نماز پيشين بود كه باز به منزل دوشينه خود رسيدند. و حمزه سلطان نيز در وقت صبح به منزل لشكر پادشاه رسيده است. همين خبر يافته است، وي نيز در پي اين لشكر درآمده، نماز پيشين، وي نيز به منزل خود رسيده است.

عقيده پادشاه و مردم ايشان آن بود كه حمزه سلطان مقاومت نمي تواند نمود و حمزه سلطان را اين مظنه كه از كابل به كس اندك آمده اند و لشكر مغول كه نو آمده اند و هنوز

__________

(١). نب: - ه.

(٢). نب: بگذرد.

سامان ايشان آن قدر سرانجام نيافته است كه با وي مقاومت توانند كرد. چون از هر دو جانب اين صورت واقع بود و از يكديگر هراسيدند، ٢١٦ همان شب پادشاه به طرف قندوز ايلغار زد و حمزه سلطان به طرف حصار گريخت، هر كدامي بعد از چند روز خبر گريختن يكديگر را يافتند و هر دو به سلامتي خود آيه الْحمْد لله الذي اذْهب عنا الْحزن ٢١٧ را فرو خواندند. پادشاه به قندوز رسيدند. ايلچي شاه اسماعيل آمده بود، متضمن مواعيد. در خلال اين حال خانزاده بيگم از خراسان آمد كه خواهر پادشاه بود كه سابقا مذكور شده است كه در محاصره سمرقند، پادشاه به فديه جان خود، خانزاده بيگم را به شاهي بيگ خان داده بود و برآمده. بيگم در حرم شاهي بيگ خان بود و خرم (١) شاه سلطان از وي در وجود آمده و بعد از آن از بيگم متوهم شد كه براي مصلحت برادر، مگر به وي قصدي خواهد كرد (١٦٠ پ) از اين جهت او را طلاق داده بود. به سيد هادي كه از اعاظم سادات ٢١٨ اتايبي (٢) بود و پيش خان و سلاطين و تمام اوزبك عظيم ممكن بود بخشيده و سيد هادي در جنگ مرو كشته گشته بود بيگم به اسيري به دست تركمان افتاده بعد از آنكه معلوم شده بود كه خواهر بابر پادشاه است، شاه اسماعيل نيك رعايت كرده، متعاقب ايلچي خود، به انواع عواطف مالاكلام و اقسام انعام (٣) به طرف پادشاه روان كرده بود و خانزاده بيگم آمد. ميرزا خان را با تحف و هدايا به خراسان پيش شاه اسماعيل فرستادند متضمن اطاعت و انقياد و التماس كمك و امداد. ميرزا خان را شاه اسماعيل خوب ديد، ملتمسات را مبذول داشته زود اجازت مراجعت ارزاني داشت.

در خلال اين احوال از عمم كس آمد مخبر به آنكه اين ولايت فرغانه را از اوزبك به تمام خالي ساخته در حيطه ضبط درآورده شده است. در استيصال اوزبك و استخلاص ماوراء النهر اين امر ادخل امور است، در اين باب به آنچه اشارت رود به تقديم رسانيده آيد. (٤) چون سياق سخن به وقايع عمم سيد محمد ميرزا - لازالت روحه - رسيد (٥) شرح حال او لازم است.

__________

(١). نب: خورم.

(٢). نگ: اتايي.

(٣). نگ: رعايت كرده به اتفاق سفيري و همراه با هداياي با ارزش.

(٤). نگ: + فصل بيست و سوم.

(٥). نگ - چون سياق ... رسيد.

ذكر اوايل حال او بر سبيل اجمال و شرح فتح ولايت فرغانه به طريق مفصل

ذكر اوايل حال او بر سبيل اجمال و شرح (١) فتح ولايت فرغانه به طريق مفصل (٢)

در زمان (٣) ويراني تاشكند، برادر پدرم، سيد محمد ميرزا كه در اين كتاب هرجا كه عمم مطلق گفته شده است مقصود، وي است، در تاشكند به ملازمت سلطان محمود خان مي بود و وقتي كه خانان به سر اندجان رفتند اول كاسان را كه آسان بود گرفتند و به عمم دادند و به اخسي رفتند كه شاهي بيگ خان آمد و جنگ شد كه مذكور شده است.

چون خبر شكست به كاسان رسيد، عمم از كاسان بدر رفت و شكستي چندان به حال او راه نيافت. به مردمي كه به مغولستان گريخته آمده بودند، ملحق شد. بعد ما كه سلطان محمود خان به مغولستان آمد كه شرح او مذكور است، به خان پيوست. تا زماني كه سلطان احمد خان وفات يافته (١٦١ ر) سلطان محمود خان همراه او بود و بعد از وفات سلطان احمد خان چنانكه سابقا مذكور شده است كه خان در مذمت آقسو و مغولستان به عمم خطاب كرد كه سيديم (٤)، از پادشاهي مغولستان دست مال شويي تاشكند بهتر است. عمم جواب داده بود كه آري، اگر به دست مال شويي گذارند. از اين سخن، خان رنجيده بود. اراذلي كه شيوه ايشان هميشه تقرير قبح احوال اهل اصالت بود، راه سخني يافته تير بر در سر نهادند ٢١٩ و خواستند كه بغايت خبث تخت هستي (٥) او را فاني ساخته چنان كنند (٦) كه هرگز ميان وي و خان التيام نپذيرد. اما خان گفت كه قرب قرابت وي از آن نزديكتر است كه به اين امر اقدام توان نمود. چون او سر ما ندارد سرخورد را گيرد و به طرفان پيش منصور خان رود. عمم را متوجه طرفان ساختند و خان خود به مغولستان رفت و عمم به طرف طرفان و به آقسو با باقي مانده هاي سلطان احمد خان كه در آقسو مانده بودند پيوست.

وقتي كه سلطان محمود خان به آقسو پيش برادر مي آمد، پسر خود سلطان محمد

__________

(١). نگ: حال عمم سيد محمد ميرزا و شرح.

(٢). نگ: - به ... مفصل.

(٣). نب: زماني.

(٤). نگ: - سيديم.

(٥). نب: تختي عقي.

(٦). نگ: اهل اصالت بود سخت كوشيدند كه خان را تا آنجا آزرده سازند كه رنجيدگي او به قتل عمم بيانجامد و موفق شدند چنان كنند.

سلطان و امير احمد ايتارجي را در مغولستان با مردم گذاشته آمده بود و سلطان محمد سلطان و امير احمد در مغولستان في الجمله تمكيني پيدا ساخته بودند. ايشان كس فرستادند عمم را بردند و به سلطان محمد سلطان نيك به هم برآمدند و در غايت اتحاد و التفات آشنايي كرد تا آنكه امير احمد را فداييان (١) كه در لباس ملازمت بودند شبي كشتند و هيچ معلوم نشد كه اين بفرموده كه بود. مهمات تمام مغولستان و سلطان محمد سلطان به عمم مقرر شد. از جهت عدم لشكر قديم و مردم صاحب راي، مهم عمم تمشيت نپذيرفت، زيرا كه تمام مردم قديمي و امراء صاحب راي هر كه بود با پدرم بود و همراه پدرم به جانب حصار رفته بودند (١٦١ پ) و در پيش عمم صد و دويستي (٢) كه مانده بودند مهم ايشان نگشاد.

تاخت هاي متعاقب كه سلطان سعيد خان و سلطان خليل سلطان و قرغيز بردند، از مغولستان گريخته با يتي كند كه مقر سلطان محمود بود رفتند. همان ارازل باز در مقام خبث شده، چنان ساختند كه عمم را گرفته به اوزبك فرستادند. جاني بيگ سلطان در اندجان بود، پيش او آمد، چيزي نگفت، بلكه به ترحم و شفقت مسابقت نمود. در پيش جاني بيگ سلطان مي بود تا زمان استيلاء شاه اسماعيل و خروج پادشاه از كابل. ٢٢٠

در بهار آن زمستاني كه شاهي بيگ خان كشته شد. تمام سلطانان اوزبك در سمرقند جمعيت نمودند. جاني بيگ سلطان نيز رفته و عمم را همراه برده بود. در آن جمعيت، تمام سلاطين مصلحت چنان ديدند كه آنچه در ماوراء النهر از مغول باقي مانده باشند، چيزي از ايشان باقي نگذارند. اما جاني بيگ سلطان به اين رضا نداد. عمم را و تمام مغول را كه در ملازمت وي بود رخصت فرمود كه به اندجان روند و به كوچ خود ملحق گردند.

چون عمم را اعتمادي بر ثبات راي جاني بيگ (٣) سلطان نبود از انديشه تغير مزاجش به سرعت بدر رفت. متعاقب، جاني بيگ سلطان پشيمان شد و متعاقب مغول كس فرستاد و هر كه را يافت كشت. اما عمم بدرجسته بود. چون به اندجان رسيد با باقي مانده هاي

__________

(١). نگ: حشاشين.

(٢). نگ: صد يا تعدادي در همين حدود.

(٣). نب: + خان.

رسيدن خبر فتح سيد محمد ميرزا با پادشاه و ذكر فرستادن سلطان سعيد خان به اندجان پيش عمم

مغول و مردم اندجان اتفاق نمود، خروج كرد و از ولايت فرغانه تمام اوزبك را بدر كرده كس پيش پادشاه از راه قابرتكين ٢٢١ فرستاد متضمن اين احوال و طلب امداد كه سابقا مذكور شد. چون خبر با پادشاه رسيد مسرور شد. (١)

رسيدن خبر فتح سيد محمد ميرزا با پادشاه و ذكر فرستادن سلطان سعيد خان به اندجان پيش عمم

قبل از اين (١٦٢ ر) كه خبر به قندوز آيد بعضي از مردم صاحب راي مغول در خفيه به عرض خان رسانيدند از امرا مثل مير شيرم (٢) و مير مزيد و قل نظر ميرزا و چنانكه ميرزا (٣) و مير (٤) ايوب و مير محمد و مير ابراهيم و يادگار ميرزا و قراسلطان علي و مير غوري برلاس و امير دايم علي و ميرزا محمد و مير بيگ محمد و مير قنبر و شاه مظفر ميرزا و قوتلوق ميراك ميرزا و غيرهم كه بودند و تا قريب بيست هزار كس بر استعداد او حاضر و معدند و تمام جغتاي با پنجهزار نمي كشد. اگر خان رضا دهند پادشاه را از ميان برداريم و كار سلطنت را به پايه سرير سلطنت خاني بسپاريم. خان جواب فرموده است كه به وقت طوفان استيلاي شاهي بيگ خان، طلاطم امواج فتن سفينه عمر و دولت خواقين مغول را در هم شكسته بود. (٥) من در تخته پاره اختفا خود را در جزيره كابل كه بابر، پادشاه بود در طلاطم امواج حادثات به ساحل نجات رسيدم. در چنان جاي تنگ جزيره سان به انواع فراغ بالم مرفه داشت. اكنون به ساحل اقبال رسيدم (٦) كدام بي مروت بي حقيقت، اين امر شنيع را تواند مرتكب گشت؟ (٧) به توسط امير قاسم قوچين كه ابوي مآب پادشاه بود، عرضه نمود كه بحمد الله كه كار دولت امروز روي در اقبال است و طوايف خلايق روي به درگاه خلايق پناه دارند. علي الخصوص مغول كه از اكثر طوايف به

__________

(١). نگ: + فصل بيست و چهارم.

(٢). نگ: شريم.

(٣). نگ: - و چنانكه ميرزا.

(٤). نگ: امير.

(٥). نگ: + و همه آنها در درياي فنا غرق شده بودند.

(٦). نگ: نجات رسيدم آنرا از ضربات بيرحمانه حوادث حفظ.

(٧). نگ: + شرع مقدس و قوانين بشري مرا از پذيرش چنين انديشه پستي باز مي دارد.

گفتار در جلوس بابر پادشاه در ممالك ماوراء النهر

عدت و كثرت و قوت ممتازند و اميران ايشان بين الامرا سرافراز و هميشه همت ايشان به رواج كار ابناء جنس مصروف است. اكنون بودن من در جوار پادشاه مستلزم آن است كه اين اتحاد قديم به انفصال جديديه مبدل گردد و اگر مرا به طرفي روان گردانند تا اين رابطه خجسته، مربوطه ماند، به دولت جانبين انسب مي نمايد.

در اين محل خبر اندجان و عرضه داشت هاي عمم رسيد. في الحال (١٦٢ پ) به خان هر كس كه مصلحت دانستند همراه ساخته به اندجان روان كردند. شرح اين احوال عنقريب مشروح خواهد شد. ان شاء الله تعالى. (١)

گفتار در جلوس بابر پادشاه در ممالك ماوراء النهر

بعد ما كه خان را به اندجان روان كردند، ميرزا خان به كومك شاه اسماعيل كه همراه ساخته بود رسيد. قوت تمام دست داد. پادشاه بالفور عنان عزيمت را معطوف ولايت حصار كرده متوجه شدند. چون اين خبر به اوزبك رسيد ايشان نيز جمعيت نيك به هم رسانيدند. از عظماي ايشان حمزه سلطان و مهدي سلطان و تيمور سلطان مع چند ديگر از سلاطين در مقابل پادشاه آمدند كوچوم كه به جاي شاهي بيگ خان نشسته بود و سوينجك سلطان و جاني بيگ سلطان و عبيد الله سلطان و تمام سلاطين در قاروشي (٢) ٢٢٢ كه نام اصلي وي نخشب است، جمعين ساخته نشستند. چون پادشاه با پل سنگين رسيد، حمزه سلطان پيش آمد، در پل سنگين نشست. (٣) آخر معلوم شد كه لشكر اوزبك بسيار است، سلاطين او نامدار، مقاومت به ايشان كار دشوار. چون اين معني را اوزبك معلوم كرد كه پادشاه در مقابله ايشان نمي تواند ايستاد از پايان پل سنگين با شنا از آب (٤) گذشتند.

چون اين خبر رسيد نماز ديگر بود. همان لحظه كوچ كردند و به طرف آب دره كه كوه هاي وي محكم بود روان گشتند. شب همه شب رفتند و آن روز تا نماز پيشين به سرعت مي راندند تا رسيدند به جايي كه از محكمي آنجا خاطرهاي اهل راي قرار

__________

(١). نگ: + فصل بيست و پنجم.

(٢). نگ: قوشي.

(٣). نگ: + طرفين مدت يك ماه در لشكر ماندند.

(٤). نب: سنگين با كشانرا از اسب.

گرفت. در نيم شب خبر آمد كه اوزبك به جمعيت تمام مي آيد و همان لحظه تواجيان با لشكر خبر كردند تا وقت صبح همه كس به (١) تهيه اسباب حرب مشغول گشتند. (٢) چون سپاه سياه شام از عسگر منصور منور روز به مغرب هزيمت رفت و رايات نصرت (١٦٣ ر) آيات آفتاب لواي نصرت صبح را برافراشت و شهنشاه شمس به اشعه شمشير جان ستان ستارگان آسمان را كه سرداران لشكر بودند محو ساخت، (٣) ٢٢٣ قراولان لشكر رسيدند كه غنيم رسيد، پادشاه پاي دولت را در ركاب نصرت رانده سوار شد و جايي مرتفع بود. بر آن بالا برآمد بر طرف مخالفان به غير از يك راه باريك ديگر راه نبود و در يسار اين بلندي، پشته ديگر بود كه در ميان اين بلندي، جري عميق واقع بود و آن نيز به غير يك راه نداشت. چون در همواري، مخالفان صف كشيدند ديدند كه بر اين پشته بالا رفتن متعسر است، به آن بلندي ديگر تيمور سلطان و بعضي سلاطين ديگر، مقدار ده هزار كس جدا شدند و برآمدند و پادشاه در مقابل ايشان ميرزا خان را با جميع شجاعان لشكر جدا ساخته فرستاده در اثناي اين، نظر سعادتمندش بر جوقي از مردم افتاد. پرسيد كه اين كدام جماعتند؟ ٢٢٤ وقتي كه از كابل برآمدند، از ملازمان موروثي پدرم قريب سه هزار كس بودند كه بسيار مغول از خراسان آمده بودند. سران و اعيان ايشان را پادشاه ملازم ساخت و بعضي از آنها كه باقي مانده بودند به من پيوسته بودند. اين جمع كه در نظر پادشاه درآمده بودند ايشان بودند. جواب دادند كه ما ملازمان ميرزا حيدريم.

پادشاه فرمود كه تو هنوز خردي، اين چنين مهمات را به تو رجوع نمي توان كرد. خود پيش من باش و مع مولانا محمد و چند كس ديگر و باقي مردم خود را به ميرزا خان كومك فرست. چون ملازمان من پيش ميرزا خان رسيدند، اوزبك حمله آورد و هر كس كه در پيش ميرزا خان بود برداشتند و رانده پيش ميرزا خان رسانيدند. در اين حال ملازمان (١٦٣ پ) من رسيدند. سرور ايشان اتگه ٢٢٥ فقير است كه جان احمداتگه نام داشت كه بعد از اين هر جا نام وي به تقريب مذكور خواهد شد، در مقابله ايشان اين جماعت راندند و اهل فرار معاودت نمودند و ايشان را برگردانيدند و در اين كر و فر

__________

(١). نب: - به.

(٢). نگ: + هنگام طلوع آفتاب.

(٣). نگ: - چون سپاه سياه ... ساخت.

ملازمان من يكي را فرو گرفتند، پيش پادشاه آوردند و پادشه آن را به فال نيك گرفت و فرمود كه جلدوي ٢٢٦ اول را به نام ميرزا حيدر نويسند و همچنين به طرف يسار تا بيگاه روز، كر و فر مي بود.

به طرف پادشاه هيچ محاربه نرفت، چه راه تنگ بود، از هر دو جانب رفتن به آساني ميسر نبود. چون نماز ديگر شد از پيش پادشاه مردم جلد پياده شده فرو آمدند. چون بيگاه شده بود آنجا فرو آمدن مخالفان از جهت بي آبي ممكن نبود و آب قريب يك فرسخ دور بود. به داعيه آنكه برگشته شب در نزديكي آب نزول كنند برگشتند. پياده ها كه فرود آمده بودند هي هي انداختند و عقب ايشان مي دويدند. آن جماعت كه در مقابله ميرزا خان بودند ديدند حمزه سلطان كه قول ٢٢٧ ايشان بود برگشت. ايشان نيز داعيه برگشتن كردند. چون مقابله ايستاده بودند هيچ كدام بر يك ديگر راجح نبودند. چون مخالف عنان برگردانيدند، مردم ميرزا خان كه در مقابله بودند حمله برد ند. مخالفان بي درنگ گريختند. چون قلب ديد كه اين گروه قلع و قمع شدند آنان نيز زمام خويشتن داري را از دست ثبات رها دادند، به همين هزيمت بر لشكر ايشان افتاد. نماز شام بود كه حمزه سلطان و مهدي سلطان و مماق سلطان را گرفته به ركاب دولت مناب پادشاه رسانيدند. آنچه شيبان به خواقين مغول و سلاطين جغتاي كرده بود، پادشاه به ايشان كرد. ٢٢٨

شب را به تعاقب ايشان به روز آوردند (١٦٤ ر) و روز را به شب رسانيدند. تا حدود دربند آهنين تعاقب نموده تمام عسكر نصرت مآثر در حصار جمعيت نمودند و از پيش شاه اسماعيل باز كومك رسيد و جمعيت از طوايف عالم مجتمع گشته سواد لشكر به شصت هزار رسيد. از حصار گذشته به قرشي رسيدند. اكثر سلاطين اوزبك در سمرقند بودند و عبيد الله خان به قلعه قرشي متحصن شد. تمام اهل راي كه عقده گشاي امور ملك بودند، محاصره قرشي را مصلحت نديدند گفتند گذشتن با بخارا انسب مي نمايد، زيرا كه وي اگر در همين قلعه ثبات ورزيد بخارا كه خالي از جيش و مملو از طيش ٢٢٩ است به سهولت به دست درآيد و بودن وي در قرشي مفيد به هيچ مقصود وي

نباشد و الا قلعه را گذارد و بدر رود. اين معني موافق راي عالي پادشاه بود، از قرشي گذشته نزول اجلال فرمودند. متعاقب، قراولان آمدند كه از قلعه برآمده ٢٣٠ و متوجه بخارا گشته است و همان لحظه پاي تعاقب را در ركاب مسارعت نهادند. شب را به روز و روز را به شب رسانيدند تا بخارا رسيدند اهل تعاقب اوزبك را از بخارا گذرانيدند، تا چول تركستان رفتند و آنچ يافتند بروفتند. تمامه سلطانان اوزبك كه در سمرقند جمعيت نموده بودند. به همين يكبارگي متلاشي شدند. از اطراف و جوانب گريخته و ريخته خود را به تركستان رسانيدند. چون با بخارا، پادشاه رسيد، كومك شاه اسماعيل را بعد از تقديم تكلفات، اجازت داده ٢٣١ توجه سمرقند مصمم كرده، مظفر و كامران روان شد و ساكنان بلدان ماوراء النهر از اكابر و اهالي، چه از خواص اعاظم و موالي، چه از كسبه (١٦٤ پ) و رعايا بلكه كافه برايا از فر قدوم پادشاه، خرم و شادان گشتند و اشراف خلايق به خدمت استقبال مسارعت نمودند و اصناف ديگر به شهرآرايي مشغول شدند.

ممر اسواق و كوچه ها را به انواع ثياب و ديباج مذهب مزين گردانيدند و تماثيل و نقوش درآويختند و پادشاه در منتصف رجب من سنه سبع عشر و تسعمايه ٢٣٢ با ابهتي و هيبتي كه چشم كس مشاهده نكرده بود، زيبي و زينتي كه گوش نيز نشنيده باشد، در شهر آمد و ملايكه كروبي در پيش او با نداي ادْخلوها بسلام آمنين ٢٣٣ و خلايق با تحميد الْحمْد لله رب الْعالمين ٢٣٤ و مردم ماوراء النهر، خاصه اهل سمرقند سال ها بود كه مشاعل اشواق به آه سحرگاه از مهاجرت پادشاه به درگاه موجودات پناه حضرت اله روشن مي ساختند و ظل الظلال پادشاه را كه از شجره طيبه عقل كه با برگ و بر و ثمر احسان مثمر باشد، (١) بر سر ايشان سايه گستر گردد مي خواستند، مع هذا الرجا، چشم آن مي داشتند كه به وقت ضرورت كه متلبس به لباس قزلباش شده اند كه محض بدعت، بلكه قريب كفر است، به مجرد جلوس بر تخت سمرقند بر تخت شريعت نبويه نشيند و تاج سنت مصطفويه را بر سر گذارد. تاج شاهي كه سيرتش بدعت و صورتش كذب الحمار بود ازار سر گرفته در عقب شيعه چند كه از كون خري آن را بر سر مي نهادند

__________

(١). نگ: سال ها بود كه مشتاق آمدن او بودند تا سايه محافظتش.

رفتن خان به اندجان و وقايعي كه در آنجا دست داد

فرستند. اما اين چشم داشت مردم سمرقند ظاهر نشد سبب آنكه هنوز خود را از كومك و امداد شاه اسماعيل مستغني نمي دانستند و قوت خود را به مقابله مقاتله اوزبك وافي نمي ديدند. بنابراين در آن امر تاني مي رفت و به شدايد (١٦٥ ر) غلظت قزلباشين (١) مدار مي نمود. از اين جهت مردم ماوراء النهر صورت اشتياق كه قبل از اين غايبانه به پادشاه داشتند درهم شكست و همچنان پادشاه با تراكمه مدارا و مواسا مي كردند. (٢) ٢٣٥

رفتن خان به اندجان و وقايعي كه در آنجا دست داد

چنانكه سابقا تحرير يافته است كه پادشاه، خان را به اندجان رخصت فرمود، از امراء مغول جمعي را همراه فرستاد، مير غوري برلاس و مير دايم علي دختوي (٣) و برادران او احمد علي و محمود قلي و ميرزا محمد بيگجيك و برادرش بيگ محمد، و از دوغلات، شاه نظر ميرزا و ميرزا علي و قوتلوق ميراك، و از امراء كونجي، قول نظر ميرزا، چنانكه ميرزا و امير قنبر ابن حيدر كوكلداش بارقي و غيرهم در ملازمت خان روان شدند. چون به اندجان رسيدند، عمم و امرايي كه در موافقت عمم در استخلاص فرغانه يك جهتي نموده بودند، سلطان علي ميرزا بيگجيك و پيشكه ميرزاء ايتارجي و توبه نوياغوت و غيرهم همه به استقبال مبادرت نمودند و به ركاب بوسي خان مستظهر گشتند.

چون به اندجان رسيد، رسيدن خان را به اندجان و استظهار مغول اندجان را كه سلاطين اوزبك در سمرقند شنودند، چنانكه سابقا گذشت، حمزه سلطان و مهدي سلطان و تيمور سلطان، مع چند سلاطين ديگر به مقاتله و مقابله پادشاه در حصار جمعيت ساختند و عبيد سلطان هرچند معلوم گشته بود كه ماوراء النهر را شاه اسماعيل با پادشاه رجوع نموده و خود نخواهد آمد، اما براي حزم و احتياط، عبيد الله سلطان در قرشي نشست. حال او نيز مذكور گشته است. جاني بيگ سلطان و كوجوم خان و سيوينجك سلطان براي دفع خلل فرغانه متوجه (١٦٥ پ) اخسي و اندجان

__________

(١). نب: قزيلباشين.

(٢). نگ: + فصل بيست و ششم.

(٣). نگ: - دختوي.

گشتند. خان هنوز در اندجان سامان هيچ نكرده بود كه خبر توجه ايشان رسيد.

سلطان علي ميرزا و توبره ميرزا را به قلعه كاسان فرستادند كه حصن حصين نبود.

چون اين جماعت قلعه كاسان را محكم كردند، سلطانان اوزبك اول به استخلاص كاسان متوجه شدند. كاسان را نيك به تنگ آوردند. چون خبر به تنگ آمدن كاسان به خان رسيد، تمام سران لشكر را به طرف كوه هاي كاسان فرستادند. هرچند كه قوت آن نداشتند كه اوزبك از ايشان هراسد، ٢٣٦ اما بر جوانب لشكر ايشان زد و بردي كنند، في الجمله تشويشي توانند رسانيد. مردم كاسان را نيز اندك قوت دلي به حاصل آيد.

چون لشكر خان به كاسان رفت، اين خبر را ابابكر ميرزا يافت. در آن زمان به داعيه استخلاص ممالك فرغانه، در كاشغر آمده هرچه از اندجان بالا بود مثل اوزجند ٢٣٧ كه به اوزكند مشهور است و مادو ٢٣٨ و اوش كه بهترين ولايت فرغانه است گرفته بود، متوجه اندجان شد كه محاصره نمايد. چون قلعه اندجان كه قلعه كلان است، به دو سه هزار كس محافظت آن قلعه ممكن ني، اسباب قلعه گيري از منجينق و تورا (١) ٢٣٩ و نردبان و غيره سامان نموده متوجه شد. چون خبر به خان رسيد وهن بي حد و وهم بي عد به حال خان (٢) و مردم اندجان راه يافت.

در خلال اين احوال سلاطين اوزبك يكبارگي هجوم نمودند، از طرف قلعه كاسان را سوراخ كردند و نردبان ها به قلعه گذاشتند. هجوم ايشان به نوعي زورآور شد كه قوت اهل قلعه به محافظت حصار وفا ننمود. از دروازه كه به طرف خشكي بود بدر رفتند.

چون لشكر اوزبك همه پياده شده بودند گمان آن نداشتند كه اين مردم فرار خواهند نمود. بعد از (١٦٦ ر) يافتن وقوف تا برگشتند و سوار شدند، ايشان دور رفته بودند و آنچه به تن بازمانده و قوت پس مانده ايشان بود، مع اهل قلعه، تمام به قتل آوردند. ٢٤٠

و مردمي كه از قلعه برآمدند با سران لشكري كه جهت كومك به كوه هاي كاسان آمده بودند، ملحق شده راست تا به اندجان خود را رسانيدند، در محلي رسيدند كه لشكر ميرزا ابابكر در نيم فرسخي اندجان نزول فرموده بودند و اسباب قلعه گيري را مهيا

__________

(١). نگ: - تو را.

(٢). نگ: خان رسيد ترس بر سراسر وجود او و مردم.

ساخته و مقرر كرده كه علي الصباح از هر طرف دور آورند و همان شب اين لشكر از كاسان رسيد. به خيال قلعه گيري متوجه شدند، غافل از آنكه لشكر خان آمده و خان خود وقت طلوع فجر از قلعه برآمده مستعد مصاف گشته بود. در راه كه موضعي است توتلوق نام به هم ملاقي گشتند. از هر طرف صف ها كشيدند و سوران انداختند. خصوصيات اين جنگ تطويل دارد. بالجمله نسايم فتح و فيروزي بر شقه علم خان وزيدن گرفت، غبار مرگ و ادبار را بر مفارق اعدا افشاندن. چنانكه نسايم فتح خاني، اعداي خاكسار را كه از كثرت چون كوه مي نمودند، چون كاه به باد هزيمت برداد و شكست عظيم بر لشكر ميرزا ابابكر افتاد. هر كسي كه كشته شد، شد و هر كس كه به دست اهل عساكر نصرت مآثر دستگير بودند، به تمام جمع ساخته در قوروق اندجان حكم قتل صادر شد و خيل خيل مي نشاندند و مي كشتند. در آن اثناي، عمم زانوي شفاعت بر زمين التماس نهاده معروض داشت كه الحمد لله و المنه كه به اين فتح كه مفتاح شهر بند ممالك كاشغر است، رجاء من وثوق هر چه تمامتر يافته است كه كاشغر به اسهل وجوه ميسر گردد. اين جمع كه اين زمان كشتن ايشان مرغوب (١٦٦ پ) مذهب انتقام است همه مردم آن ديارند، اگر بر ايشان ابقا نرود كانه كه كاشغر قتل عام يافته است و اين امر موجب ندامت گردد، چون اين باقي مانده ها را سيورغال شود، مراتب حسنه به مراتب كثرت تزايد پذيرد ٢٤١ چون اين عريضه به سمع مبارك خان رسيد به قلم عفو رقم بخشش را در تخته هستي آن جماعت كشيد. مقدار سه هزار كس به يكبار از كشتن خلاصي يافتند و به غوغاي عام دست به دعا برداشتند، به مراسم دعوات صالحه كه شكرگزاري (١) تواند بود اقدام نمودند.

چون اين فتح شگرف روي نمود، اوزبك نيز پاي تامل را در دامن تاني كشيده تر داشت. بعد از وقوع اين امر خبر شكست حمزه سلطان و كشته شدن او به دست بابر پادشاه در آن مصاف رسيد. بعد از اندك زماني خبر توجه پادشاه بر سمرقند و برآمدن مردم سمرقند و آمدن اوزبك هر كه بود و هر چه بود، همه به باد فرار بدر رفتند به آن نوع

__________

(١). نب: گذاري.

مجمل احوال نسب ميرزا ابا بكر

كه هيچكس به گرد ايشان نرسيد. پادشاه در سمرقند و خان در اندجان استقلال يافتند و شاه اسماعيل برگشته به عراق رفت و كابل و غزنين را پادشاه به سلطان ناصر ميرزا كه برادر خرد پادشاه بود داد و اوزبك به تمامه در تركستان جمع شدند و باقي حالات بعد از اين (١) مشروح گردد، ان شاء الله تعالى.

سابقا تقرير يافته است كه خان و سلطان خليل سلطان كه متعاقب به اندجان در آمدند، (٢) ٢٤٢ سلطان خليل سلطان را پسر مرضعي بود بابا سلطان نام مانده بود و آن حرم خان كه سابقا مذكور شد به وقتي كه خان را خواجه علي بهادر اوزبك ٢٤٣ گريزانيد، وي حامله بود، به دست اوزبك افتاد. بعد از اندك زماني وضع حمل كرد، پسري بود، (١٦٧ ر) خان به كابل رسيدند، ٢٤٤ اين خبر رسيد. پادشاه به خان گفتند، چون نام نامي شما سعيد است، اگر او را عبد الرشيد نام كنند مناسب مي نمايد. خان همان نام مقرر داشت و اين هر دو را كه بابا سلطان ابن سلطان خليل سلطان و عبد الرشيد خان ابن سلطان سعيد خان باشند، توتوق خانيم بنت سلطان محمود خان كه در ويراني تاشكند به جاني بيگ سلطان افتاده بود كه مذكور شده است، نگاه داشت، چون جنگ توتلوق و فتح آن واقع شد متعاقب اينها، اوزبك از ولايت فرغانه بدر رفت، اين هر دو سلطان را به خان آوردند و ذكر اين هر دو سلطان بعد از اين به شرح مي آيد. چون نسق سخن به وقايعي كه ميان خان و ميرزا ابابكر وقوع يافته است منشق گشته است اگر تقرير احوال ميرزا ابابكر مجملا تحرير نيابد، گزارش حكايت منقح نمي گردد. (٣)

مجمل احوال نسب ميرزا ابا بكر

امير سيد علي كه سيوم جد اين كمينه و احوال وي در «تاريخ اصل» به شرح خواهد آمد، ان شاء الله تعالى، او را دو فرزند خلف بود، يكي سانسيز (٤) ميرزا كه مادرش از طبقه امراي جراس بود و يكي محمد حيدر ميرزاست كه جد بنده است كه نام ايشان را تيمنا و

__________

(١). نگ: باقي حالات مثلا كيفيت آمدن خان و سلطان خليل سلطان متعاقب يك ديگر به اندجان بعد از اين.

(٢). نگ: - سابقا تقرير ... درآمدند.

(٣). نگ: + فصل بيست و هفتم.

(٤). نگ: سانيز.

تبركا با بنده گذاشتند. مادر وي عمه سلطان يونس خان است. بعد ما كه اميركبير (١) سيد علي - ادخله الله في روضه الجنان (٢) - فضاي عالم ايالت به تنگناي مقر لحد گزيد، به رسم قديم مغول، سانسيز (٣) ميرزا كه پسر بزرگتر بود به جاي پدر جانشين شد. بعد از مدت هفت سال سرير ايالت پدر را به درود كرد، وي نيز به جوار پدر بدر رفت. از وي دو فرزند ماند، اول ابابكر ميرزا، دوم عمر ميرزا، مادر اين فرزندان را به آيين مغول به رسم ينگه ليك (٤)، ٢٤٥ محمد حيدر ميرزا در حباله نكاح آورد. محمد حيدر ميرزا را نيز از اين حرم دو فرزند شد، اول پدرم محمد حسين ميرزا (١٦٧ پ) - مازالت روحه - (٥) دوم عمم سيد محمد ميرزا، بعد از سانسيز ميرزا، ايالت تمام كاشغر مقرر به محمد حيدر ميرزا شد. بيست و چهار سال مراسم اياليت را در حيز نصفت و ميزان عدالت به تقديم رسانيد. محمد حيدر ميرزا، مردي بود دولتمند ميراثي، هميشه گام در كامراني مي زد و از دقايق نگاه داشت جوانان كه چهره اطوار ايشان به حيله شجاعت و كياست آراسته بودي غافل مي بود. آن مردم كار آي و امراي صاحب راي كه امير سيد علي در مدت هشتاد سال اندوخته بود تا اواخر زمان محمد حيدر ميرزا اكثر ايشان فاني (٦) شده بودند، اگر هم بودند، شيخ فاني بودند چنانكه از دست و عقل ايشان راهي و رويي نمي آمد و فرزندان آن جماعت هر كس به طوري كه نه رضاي ايشان بود مي بودند. در اين اثنا ميرزا ابابكر كما بيش به بيست سالگي رسيد، در ملازمت عم ابوي مآب مي بود و با ميرزاها و جوانان نيك به هم مي آميخت و ايشان نيز به مناسبت قرب سن و عهد ملازمت او را مداومت مي نمودند. ميرزا ابابكر كف دست سخاوت چنان گشاده داشت كه در هرچند روز هر چه در سر كار او بود به تاراج مي داد. مي گويند كه يك بار شخصي از ملازمان وي خبر يغما را شنود، به سرعت آمد ديد كه هيچ نمانده و مردم از يغما فارغ شدند و ميرزا ابابكر بر در خانه خود ايستاده، رسيد، دامن (٧) ميرزا ابابكر گرفت و گفت اگر چه آخر آمده ام اما چيزي كري مند (٨) ٢٤٦ يافتم. ميرزا ابابكر خندان شد و خود را از وي به مبلغ كثير خريد.

__________

(١). نگ: - كبير.

(٢). نگ: - ادخله الله في روضه الجنان.

(٣). نگ: سانيز.

(٤). نگ: ينگه كي.

(٥). نگ: - مازالت روحه.

(٦). نب: - فاني.

(٧). نب: - دامن.

(٨). نگ: گروگان.

مقصود كه اين چنين دست انعام و كف سخاوت را گشاده داشت تا تمام مردم رجوع به وي كردند. در خلال اين احوال به ملازمت دوست محمد خان ابن ايسان بوغا خان، به آقسو و مغولستان رفت. دوست محمد خان او را نيك معزز داشت (١٦٨ ر)، خواهر خود را به وي در عقد نكاح بست و رخصت مراجعت ارزاني داشت و شرح اين احوال، تطويل دارد و تفصيل آن اصل مقصود را محجوب مي گرداند و بالجمله ياركند كه از قصبات معتبره كاشغر است چار روزه راه است، امروزه دار الملك كاشغر، ياركند است، آن را به هر چگونه كه بود به دست آورد.

چنان شد كه در ملازمت وي سه هزار كس كه ملخص سي هزار كس بود مجتمع گشتند. چون جمعيت او به اين حدود رسيد طبل علا را بر علانيه زد و كوس استقلال را به دول دعوي فرو كوفت. محمد حيدر ميرزا بر سر وي به جمعيت سي هزار از پياده و سوار رفت منهزم بازگشت و التجا به يونس خان كه ابن خالش بود برد، خان هم ميرزا ابابكر را سهل پنداشت، تمام لشكر خود را نياورد. سي هزار مرد مسلح به همراه خود گرفته آمد. محمد حيدر ميرزا بار ديگر ترتيب لشكر به آنچه ميسر بود مرتب كرده متوجه شد. اين مرتبه نيز در قلعه ياركند برآمد. سه هزار مرد گزين، اين هر دو لشكر را در هم شكست. يونس خان و ميرزا حيدر هر دو شكسته به كاشغر آمدند و خان به مغولستان گذشت. سال ديگر خان به تمامت جمعيت خود متوجه شد، محمد حيدر ميرزا نيز بار ديگر آنچه ممكن بود سامان لشكر خود ساخته متوجه گشتند. (١) اين مرتبه ميرزا ابابكر نيز اسباب خود را از آنچه بود بهتر و بيشتر ترتيب داد و استحكام سواران خود را با پياده هاي جلد تيرانداز مستحكم ساخته بر شيوه اول و ثاني به مصاف اشتغال نمود. چون مردم او دو مرتبه داير شده بودند از پيشتر بيشتر تجلد نمودند. لشكر به آن كثرت را به سهولت هزيمت دادند. خان و محمد حيدر ميرزا بار ديگر شكسته به كاشغر آمدند. اين بار بودن محمد حيدر ميرزا در كاشغر (١٦٨ پ) متعذر شده محمد حيدر ميرزا و اتباع وي به خانه كوچ همراه يونس خان به آقسو رفتند و ميرزا ابابكر در تمام ممالك كاشغر

__________

(١). نگ: - محمد حيدر ميرزا نيز ... گشتند.

استيلا يافت. بعد از اين چشم عمر ميرزا كه برادر يك زايده وي بود بصير ساخته، اخراج نمود. اين عمر ميرزا در سمرقند مي بود، وقتي كه خان ياركند و كاشغر گرفت، وي به كاشغر آمد. خان تعظيم فوق الحد كرد و معزز مي داشت تا وفات يافت. وقايع محمد حيدر ميرزا و خان در «تاريخ اصل» مذكور خواهد شد و از اين فصل مقصود، مجمل احوال ميرزا ابابكر است.

به همين استيلا مدت چهل و شش سال، مستقر و مستقل در ولايت كاشغر ماند و در اين مدت يك بار ديگر ٢٤٧ سلطان احمد خان ابن سلطان يونس كه به الاچه خان مشهور بود در شهور سنه خمس و تسعمايه ٢٤٨ به كاشغر آمد و لشكر او نيز منهزم شد كه در «تاريخ اصل» مشروح خواهد گشت.

بعد از آنكه سلطان احمد خان را منهزم گردانيد، در اطراف، تصرف آغاز نهاد.

اولا ٢٤٩ بر جانب تبت لشكرها فرستاده فتح هاي شگرف كرد، تا حد كشمير اكثر ممالك تبت را چنان زبون كرد كه هيچكس را تغير نماند و به طرف بلور نيز لشكرها روان كرد و استيلاي تمام و غنايم مالا كلام سرانجام نموده به بدخشان لشكر فرستاد. اكثر هزارجات بدخشان را در حيطه ضبط آورد. آن زمان كه شاهي بيگ خان تمام عالم را به تنگ آورده بود، لشكر ابابكر ميرزا، اندجان و جاني بيگ خان را به تنگ داشته اوش و مادو و اوزكند از تصرف اوزبك برآورده و تمام مغولستان را چنان ساخته كه هيچ مغول در مغولستان نتوانست كه باشد، ٢٥٠ چنانكه سابق در ذكر احوال خان و سبب درآمدن ايشان (١٦٩ ر) به اندجان به شرح مذكور گشته است و همچنين تمام مغول كه در مغولستان بود، هر كس به جانبي از شدت لشكر وي گريخت. حتي كه قرغيز كه شير بيشه ٢٥١ مغولستان است در مغولستان نتوانست بود پيش منصور خان به چاليش رفت و ديگر بعد از وفات احمد خان و برآمدن سلطان محمود خان به مغولستان خود به آقسو رفت و آقسو و اوچ ٢٥٢ را گرفت. تمام مردم آن نواحي را كوچانيده آورد و قلعه اوچ را به لشكر جريده محكم ساخت. مقصود از تقرير اين حكايات آن است كه استيلاي ميرزا ابابكر در حدود و اطراف به اين مثابه بود كه مجملا تقرير يافت. خان او را در توتلوق در هم شكست كه مذكور شد. (١)

__________

(١). نگ: + فصل بيست و هشتم.

گفتار در تمهيد احوال ميرزا ابا بكر، مجمل اساليب مذمومه و روابط ميشومه او

گفتار در تمهيد احوال ميرزا ابا بكر، مجمل (١) اساليب مذمومه و روابط ميشومه او (٢)

مشروط در «مختصر» آن است كه آنچه از مردم استماع افتاده و به تواتر ثابت شده است، هرچند كه به شرح در خاطر بود، اينجا واقع به تسامعي را بر سبيل اجمال ايراد كرده شود، چه خود آن را به راي العين مشاهده نكردم، در شرح آن احتمال تجاوزي بود، از اين جهت از آن اجتناب را لازم داشتم و آنچه خود مشاهده كرده ام در ميان آن وقايع بوده آن را به شرحي كه مشاهده شده تحرير نمودم. از جمله غرايب احوال و كروبت افعال و شآمت اعمال ميرزا ابابكر، منقسم به سه قسم ساختم. يكي آنكه از مردم استماع دارم و متواتر ثابت شده است، آن بر سبيل اجمال مسطور مي گردد؛ و ديگر آنكه خود مشاهده كردم اما عقل از قبول وي امتناع مي نمايد، از آن مطلق مثبت نمي گردد (٣) و آنچه در اين «مختصر» از وي تسويد مي بايد مختصري از مطولي و مجملي از مفصلي و از هزار يكي و از بسيار اندكي است - عياذا بالله - كه مطالعان اين مسودات كه افعال او سوده نكرده باشند، مقرر را به تجاوز جدي نسبت دهند، يا به شماتتي كه از دنايات و خساست (١٦٩ پ) مستنتج باشد موسوم گرداند، چه اگر تجاوز حدي را مجوز دانستمي در قبايح امور او، هيچ شروع نرفتي، زيرا كه مشار اليه عم بنده است. اگر تقرير احوال او في الجمله بياني نرود، وقايعي كه حكايات او موقوف عليه باشد سخن مبهم و مستتر ماند و به آن نيز تهاون تجاوز حدس از راستي و تكاسلي از كم و كاستي صورت اصدار يابد و احتراز از تزايد و اجتناب از تهاون فرض راستي بود و راستي را فرض. مدت سلطنت ميرزا ابابكر به استقلال، از چهل سال متجاوز بود. در اواخر حال شره ظلم بر طبيعت او چنان غالب شده بود كه هر كس كه در اساليب و روابط او گناه كار شدي، اگر چه به طريق شرع و معامله بر وي هيچ خطايي لاحق نگشتي، كدورت باطن او به كشتن يكباره او مصفا نگشتي و آتش غضب او به آن تعداد انطفا (٤) نپذيرفتي و آن گناه كار بي گناه، هزار باره

__________

(١). نگ: - گفتار ... مجمل.

(٢). نگ: ميرزا ابابكر.

(٣). نگ: + سوم.

(٤). نب: انتفي.

به كشتن يكباره راضي بودي و ميسر نگشتي.

اگر از كس اندك خلاف روابط او ظاهر شدي و آن را بعد از ده سال شنودي، البته آن كس را با توابع و لواحق از خويش و فرزند، از اقارب و عشاير، هر كس بودي، همه را چنان ساختي كه هيچكس آن احوال را تصور نتوانستي. از اين جهت، سياست او در دلها چنان متمكن شده بود كه هيچكس خلاف اساليب و روابط او در لوح تصوير نتوانستي نگاشت. چون احكام در جميع امور بدين نسق استحكام يافت، سامان خزاين و اموال و كثرت مواشي و بغال او به نوعي شد كه از حد عدو نصاب حساب بيرون شد.

و براي اهل جرايم كارها پيدا ساخت در شدت، اشد يك ديگر، در خورد گناه آن كس به آن كار باز مي داشت و كارهاي او براي رجال به مراتب كثيره جداگانه و براي نسا جداگانه. از جمله كاري پيدا ساخته بود و قازق ٢٥٣ نام شهرهاي كهنه را مي فرمود كه مي كندند (١٧٠ ر) و خاك آن را مي شستند، اگر چيزي كلان بودي در كندن يافت شدي و اگر ريزه بودي در شستن يافت شدي. به اين نوع، جواهر و طلا و نقره بي حساب يافت.

از مردم معتبر وي استماع افتاده است كه در قلعه ختن ٢٥٤ گنجي يافتند بيست و هفت خم، چنانكه كس تركش بندي در درون وي درآمدي، هيچ چيز وي به هيچ جاي خم نرسيدي. در درون هر كدام از آنها هم آفتابه مس بود، از آن آفتابه ها يكي با من افتاده بود.

صراحي وضع، گردن باريك دراز داشت، دسته آهنين سطبر، بند كرده بودند و لوله از مس در ميان وي نشانيده كه نوك لوله با دهن آفتابه برابري كردي. بلندي آفتابه تخمينا زياده از يك و نيم گز ٢٥٥ بود. هر گاه كه پر آب كردندي، دو كس آن را به صعوبت برداشته از جايي به جايي نتوانستندي گذاشت. در درون هر خمي يكي از اين آفتابه ها از طلاي ريگ پر كرده گذاشته، بيرون او را از بالش هاي نقره پر ساخته. بالش نقره را در كتب تواريخ مثل جهانگشاي و جامع التواريخ و غيرها چنين تعريف نمودند: بالش ٢٥٦ پانصد مثقال باشد آن را يك خشت كنند طولاني و ميان باريك، از آن جز نامي شنوده نشده بود. آن بالش ها كه در درون خم و بيرون آفتابه چيده بودند، اكثر آن را به همان نوع در خزينه گذاشته بوده است كه به دست لشكر خان افتاد. من نيز چندي از آن بر داشتم. آنجا

بالش را ديده شد.

و از غرايب امور يكي اين است كه از سركاران قازق استماع دارم كه گفتند كه در دل هر آفتابه خطي برآمد كه در وي تركي نوشتند كه جهت توي ٢٥٧ پسر خمار خاتون و هيچ معلوم ني كه خمار خاتون چه كس بود و كي بود و چون بود. عجب كه با وجود مشاهده اين امور، آدمي از حرص و شره و خيالات ناسره ممنوع نمي شود، و ميرزا ابابكر بعد از برآمدن اين گنج، مهمات قازق را به جدتر شده و چند گنج ديگر در قلعه هاي كهنه كاشغر و ياركند (١٧٠ پ) يافت. و احوال مردم قازق آن بوده كه هژده كس و بيست كس، بيشتر و كمتر را در يك زنجير كشيده در پشت هاي ايشان سبد بربسته، در گردن زنجير و در دست كلند، ٢٥٨ زمستان و تابستان به كار مشغول، در ماهي يك غربال ارزن معين و شبها در زندان. و اگر گناه وي اشد باشد هيچكس با وي، از خويش و بيگانه، سخن نكند و چيزي ندهد تا كه همان ها كه با وي در يك سلسله اند با وي نتوانند حكايت كرد. به هر زنجيري يك كس موكل است و بر هژده كس از اين موكلان يك كس ديگر. و بر تمام قازق يك كس موكل است، هر كدام از اين موكلان، كلان و خرد اگر در زدن و راندن و كار فرمودن و زندان انداخت و به هر امري كه به هر كس از اهل جريمه تعيين شده، اگر سر مويي ابقا رود آن موكل در همان زنجير گناه كاري درآيد. از اين هراس هيچ موكل بر هيچ كس رحم نمي تواند كرد بلكه سخني به غير محاصلي نمي تواند گفت.

و آن را كه گناهش كمتر باشد يك كس از اهل عشيرت او در هفته يكبار وي را تواند ديد و همچنين مراتب كثيره و به هر امر معين ساخته كه در آن مرتبه بي حكم، يك سر مويي زياده نگردد. به رجال و نسا، كارها پيدا ساخته است كه يكي از آنها اين است، و بسيار ديگر باشد كه از تقرير آن تنفير مطالعان به حاصل آيد، بلكه از قبول آن عقل امتناع نمايد.

سابقا مذكور شده است كه شاه بيگم و مهرنگار خانيم و برادرم محمد شاه و خواهر مادري پدرم كه خواهر پدري مادري ميرزا ابابكر باشد، در اثناي آنكه از كابل به بدخشان مي آمدند به لشكر ميرزا ابابكر افتادند و ميرزا ابابكر ايشان را به كاشغر آورد. خواهر وي

كه خان سلطان سلطانيم مي گفتند، عورت صالحه بود كه تمام عمر به وظايف عبادات گذرانيده بود. به او مدتي به غيرشراب ديگر هيچ نداد و چون تشنگي و گرسنگي به نهايت مي رسيد و به حال مرگ مي شد، چيزي از آن تجرع (١٧١ ر) مي نمودند تا آنكه در همين عقوبت به همين صعوبت مرده. ٢٥٩

برادرم محمد شاه را در ميان غلامان اخته (١) خود نگاه مي داشت تا پانزده ساله شد.

بعد از آن فرمود كه در خانه سيخ كباب (٢) بر معده او راندند، با توخماق ٢٦٠ مي زدند تا از پشت وي برآمد و بر ديوار نشسته و بر همان خانه سيخ دوز گذاشت تا همانجا (٣) متلاشي شد، و بر حال خواهرزاده و برادرزاده اين رفت تا بر حال بيگم و خانم كه مستوران قباب عفت و محجوبان حجره عصمت بودند، (٤) چه ها رفته باشد؟ چندانكه تامل كردم، قلم در تقرير احوال ايشان جاري نشد و نخواستم كه خواطر اشرف مطالعان اين «مختصر» را به تقرير احوال آن مظلومان مغلول ٢٦١ موزع گردانم. شرح ظلم هاي وي (٥) كه منتج ظلمات طبع ظلمت سرشت وي بود، زياده از اين ممل مطالعات است.

و با اين همه بر اكثار طاعات و ايثار مبرات و انفاق زكات، چنان مولع بود كه يك لحظه از اين امور نيز نياسودي و علي الدوام موالي (٦) و فقها در مجلس او حاضر بودندي. در فصل همه امور رجوع به فتوي و عمل به تقوي نمودي و هر امري كه اقبح امور بودي، استفتاء نمودي ٢٦٢ و صورت را به نوعي تقرير كردي كه في الجمله صورت شرعي بر آن يافت شدي، (٧) اگر فتوي دادندي فبها و الا آن مفتي را به ضرب دعوي و التزام كشتن را به وي لازم ساختي و منت دار كردي كه شرعا كشتن او لازم شده اما از غايت مروت او را نمي كشم و به فلان كار امر مي كنم و آن كار وي از كشتن بسيار بدتر بودي. از جمله استفتاي وي يكي اين است كه اگر عمرو براي كشتن زيد، بر زيد حمله برد، مر زيد مذكور را رسد كه براي دفع مضرت خود و محافظت نفس آنچه تواند بر عمرو بكند ٢٦٣ و

__________

(١). نب: آموخته.

(٢). نگ: فرمود كه سيخ سرخ شده اي را.

(٣). نگ: - و بر همان ... همانجا.

(٤). نگ: - كه مستوران ... بودند.

(٥). نگ: احوال آن تيره درون سياه گردانم از ابيش از اين شرح ظلم هاي وي حمل.

(٦). نگ: ملاها.

(٧). نگ: - و صورت را ... شدي.

آمدن عبيد الله خان از تركستان با بخارا و رفتن بابر پادشاه به مقابله در كول ملك و مصاف دادن و شكست يافتن و آنچه بعد از اين دست داده

از شر و ضر او خود را خلاص سازد، بيتنوا توجروا رسد؟

و صورت (١٧١ پ) ديگر آنكه، خالد ٢٦٤ از اهل فتنه و فساد است، رفتن او به ملك ديگر سبب (١) فتنه اين ملك مي شود و مراولي را رسد كه براي تسكين فتنه عام، خالد را نوعي كند كه به ملك ديگر نرود تا موجب محنت خلق نشود، بيتنوا توجروا رسد؟

به اين دو فتوا سه هزار كس از مردم جگيراك و اوزكند و مادو را كشت كه ايشان قصد كشتن من كرده بودند و چندين هزار كس ديگر را پاي بريده كه اين مردم اگر گريخته به ولايت ديگر روند، موجب فتنه است. ايشان را به اين نوع در اين ملك نگاه دارم تا نتوانند گريخت. تمام ظلم هاي وي به اين وضع بود. شرح احوال او به تمامه گنجايش ندارد، مگر در دفتر كرام الكاتبين گنجايش داشته باشد، فلاجرم از اين مقوله كه توزيع خواطر و تنفير بواطن حاصل مي آيد، به اين قدر اختصار كرده مي شود. باقي احوال ادبار ميرزا ابابكر عنقريب به شرح مي آيد. (٢)

آمدن عبيد الله خان از تركستان با بخارا و رفتن بابر پادشاه به مقابله در كول ملك و مصاف دادن و شكست يافتن و آنچه بعد از اين دست داده

چون پادشاه در رجب سنه سبع عشر و تسعمايه ٢٦٥ در تخت سمرقند جلوس نمود، چنانكه سابقا تقرير رفته است كه بواطن معارف و اكابر ماوراء النهر از جهت انقياد به شاه اسماعيل و التباس به لباس تراكمه رميده شد. چون آن زمستان به آخر رسيد و از تواتر اقطار امطار، زمين و زمان، سقرلات سبز پوشيد، اوزبك از تركستان متوجه شد. تمام ايشان بر سر تاشكند آمدند. عبيد الله خان به راه يتي قودوق ٢٦٦ با بخارا رفت (٣). چون قلعه تاشكند را امير احمد قاسم كوه بر محكم ساخته بود، جمعي ديگر، مثل امير دوست ناصر و سلطان محمد دولادي ٢٦٧ و غيره را به كومك تاشكند فرستادند. خود متوجه بخارا شدند. چون نزديك بخارا رسيدند، خبر توجه (١٧٢ ر) پادشاه را كه عبيد الله

__________

(١). نب: به سبب.

(٢). نگ: + فصل بيست و نهم.

(٣). نب: با بخازفت.

خان يافت، عنان توجه را برتافت و به همان راهي كه آمده بود برگشت. پادشاه تعاقب نمود. در كول (١) ملك از عقب رسيد و او را برگشتن ناچار شد. عبيد الله خان با سه هزار كس بود و لشكر پادشاه چهل هزار. ٢٦٨ عبيد الله خان آيت كمْ منْ فيه قليله ٢٦٩ را الي آخر خوانده برگشت و مقابله عظيم واقع شد. حق سبحانه و تعالى به اهل عالم، خاصه به ارباب دول، قدرت خود را نمودار كرد كه به كثرت لشكر و عدت آلات، غره نبايد بود.

حضرت ملك ملوك الآفاق و مالك الملك بالاستحقاق (٢) به هر كه خواهد دهد و از هر كه خواهد ستاند.

عبيد الله خان با سه هزار پر ريخته كه قبل از اين به هشت ماه از اين جماعت گريخته بودند، چهل هزار كس تپچاق ٢٧٠ وار مسلح مكمل را درهم شكست و اين واقعه در صفر سنه ثمان عشر و تسعمايه (٣) ٢٧١ بود.

مدت پادشاهت پادشاه در سمرقند هشت ماه بود. چون پادشاه به سمرقند رسيد، پاي اقامت را در پايه تخت سمرقند نتوانست گذاشت. اختلال احوال هرچه باشد سمرقند را به درود كرده به حصار رفت و تواتر ايلچيان را پيش شاه اسماعيل متواتر گردانيده مبين اين حالات و التماس كومك نمود. وي نيز تقاضاي پادشاه را مبذول داشت، ميرنجم ٢٧٢ را كه امير الامراي او بود با شصت هزار كس كومك فرستاد. در اوايل زمستان بهار مذكور، باز بر سر اوزبك متوجه شدند. چون به قرشي رسيدند، شيخم ميرزا را مي گفت كه خال عبيد الله خان بود، قلعه قرشي را محكم ساخته بود. اول به محاصره قرشي مشغول شدند. در اندك زماني گرفتند، مع شيخم ميرزا تمام اهل قرشي را چه از وضيع و شريف و چه از رضيع و خريف تمام را قتل عام كردند.

اما سلاطين اوزبك هر كس در جايي قلعه خود را محكم ساخته بود. (١٧٢ پ) جاني بيگ سلطان قلعه غجدوان را تحصين نموده بود. چون تركمان از قتل قرشي فارغ شد، احوال قلاع ماوراء النهر را از پادشاه پرسيد (٤). پادشاه هر يك را بيان كرد. از همه قلعه

__________

(١). نب: كوال. تاريخ رشيدي متن ٣٩٠ آمدن عبيد الله خان از تركستان با بخارا و رفتن بابر پادشاه به مقابله در كول ملك و مصاف دادن و شكست يافتن و آنچه بعد از اين دست داده ..... ص: ٣٨٩

(٢). نگ: - ملوك ... بالاستحقاق.

(٣). نب: - و تسعمايه.

(٤). نب: رسيد.

غجدوان را سهل پنداشتند. متوجه غجدوان شدند. چون اين خبر به سلاطين اوزبك رسيد، در همان شب كه پادشاه و تركمان نزديك غجدوان نزول نمودند و شب به اسباب قلعه گيري اشتغال نمودند، سلاطين همه در همان شب به غجدوان درآمدند. صباح صف آراسته در ميان محلات در مقابله ايستادند. از اين جانب نيز متوجه جنگ شدند. ٢٧٣ چون اوزبك در ميان محله بود و ميدان هيجاي تاخت تنگ، و در گوشه پياده تيرانداز زدن گرفت، در يك ساعت پنجه اسلام دست بدعت و كفر را برتافت و اعلام اعلاء اسلام به اعالي مراتب عليا از فتح ظفر سربرافراشت (١) و نسايم نصرت اسلام بيارق (٢) ٢٧٤ ظلمت پيكر (٣) اهل ابتداع را نگونسار گردانيد و يكبارگي هزيمت افتاد چنانكه اكثر ايشان به قتل آمدند. هر چاكي كه در قرشي از اثر تيغ ايشان واقع شده بود، به تير دوز انتقام آن را دوختند. ميرنجم و تمام امراي تركمان را الي النار و السقر فرستادند. پادشاه شكسته و ريخته به حصار آمد.

ميان پادشاه و امراي مغول كه از همراهي خان مانده بودند و ملازمت پادشاه اختيار كرده، مع ساير مغول اختلاف پيدا شد. تفصيل اين وقايع تطويل دارد. مجملش آنكه مير ايوب بيگجيك و مير محمد و يادگار ميرزا و نظر ميرزا به اتفاق ساير مغولان، شبي بر سر پادشاه ريختند، چنانكه پادشاه برهنه خود را به صد محنت در قلعه حصار توانست انداخت و هرچه بيرون يافتند رفتند و روفتند، به جانب كوه هاي قابرتكين (٤) برآمدند.

پادشاه از دفع ايشان عاجز بود، قلعه حصار را به معتمدان امراء خود (١٧٣ پ) محكم كرده متوجه قندوز شد. تمام ولايت حصار به غير قلعه ديگر در تصرف مغول درآمد. در امثال مغول هست كه چون جاي خالي ماند خوك با پشته برآيد، ٢٧٥ هر كون خري سر خري شد و هر خري صاحب عرشي گشت. (٥) دست تظلم و تعدي را از آستين طغيان و عدوان بيرون كشيدند و سرپنجه فسق و فجور را در پنجه اهل و عيال و مال و آمال رعايا، بلكه كافه برايا انداختند. يكي از معتبران آن مغولان كه به من ملازم بود حكايت كرد:

__________

(١). نگ: - و اعلام ... برافراشت.

(٢). نب: ببيارق.

(٣). نگ: - ظلمت پيكر.

(٤). نگ: قراتگين.

(٥). نگ: - هر خري ... گشت.

برات تحصيل علوفه مرا به يكي از احشام وخش نوشته بودند و در خانه وي نزول فرمودم و برات را به وي نمودم. ساعتي متفكروار شد و بيرون آمد، قريب دويست اسب و فراخور اين گوسفند و شتر و برده و املاك خانه از رخوت و اقمشه، همه را در نظرم آورد و گفت، التماس مي نمايم كه مرا با فرزندان و عيال با ته كرته ٢٧٦ اجازت فرمايي و آنچه در اينجا باشد به تمامه تصرف نماي و به زيادتي آن مبلغ كه در برات است مرا آزادي بخشي، چون به سر حساب رفتم، آنچه اموال و املاك داشت كه مبلغ خطير شد، نصف وجه برات من نمي شد. مقصود كه از اين نوع ظلم و عدوان و تعدي و طغيان آغاز نهادند، هرچه در خلايق حصار بود از مواشي و حيوانات و از اموال و حبوبات به تمامه از مردم گرفتند، به اتلاف و اصراف به انعدام رسانيدند. قحط عظيم در ميان مسلمين ٢٧٧ افتاد. در تمام شهر حصار شصت كس باقي ماندند و بسياري از مردم مرده هاي خود را مي خوردند چون آن مرده ها نيز به نوعي نمرده بودند كه در لحوم ايشان قوت غزاييت مانده باشد، هر كس از زنده ها كه مي يافتند مي خوردند تا مردند. عاقبت كار اعمال شنيع ايشان كه منتج طبع لييم بود (١) چنان وخيم گشت كه از آن جمله سي و چهل هزار كس، قريب (١٧٣ پ) دو هزار كس جريده خلاص شد. ديگر همه در قعر بحر تير و تيغ انتقام مظلومان منعدم گشتند. ضعفا و صغاير ايشان به اسيري اوزبك رفت، چنانكه الي يومنا در ذل آن خذلان اند.

تفصيل اين مجمل آنكه مع هذا البلايا آن زمستان از تعاقب و تواتر برف، صحرا چون كوه ها و كوه ها چون صحرا شده بود و اين قوم ضال كه خنازير ياغي دوپاي طاغي بودند، (٢) هرچه ظلم بيشتر كردند، بركت كم يافتند. ايشان نيز از جهت غله عاجز گشتند.

در صحرا علف در ته برف ماند، چنانكه اسب علف نيافت و غله خود ناياب بود. از اين جهت اين ملاعنه نيز نيك تنگ شدند و عاجز گشتند.

چون خبر عجز ايشان به عبيد الله خان رسيد كه اكثر اعمال وي مقارن بنيات خير بود، دفع اين اشرار را در نظام ملك و دولت و انتظام نصفت و معدلت از لوازم دانسته در

__________

(١). نگ: - كه منتج ... بود.

(٢). نگ: - ضال كه خنازير ... بودند.

اواخر زمستان متوجه حصار شد. چون قوم مضل خبر توجه اوزبك را شنيدند، راه رفتن نبود زيرا كه روي رفتن خود را بر جانب پادشاه، سياه ساخته بودند و آمدن خود را به اندجان پيش خان، مصلحت نمي دانستند، زيرا كه هرگاه كه به ملازمت خان آمدندي هر كس پي كار خود كه راه بي اعتباري بود رفتندي. دست ظلم ايشان بريده و پاي طغيان ايشان شكسته گشتي، از اين جهت از توجه به درگاه خان متنفر بودند. مع هذا راه ها از كثرت برف تغييري داشت. به اين موجبات در كوه هاي سرخاب و وخش متحصن شدند.

يك جانب خود را به آب سرخاب دادند، بر هر دو جانب خود كوه را محكم كردند و يك جانب را بر اعتماد برف گذاشتند. چون اوزبك نزديك آمد، اطراف ايشان را ملاحظه كرد، مستحكم ديد. چنانكه استاد مي گويد: مصراع: عمر برف است و آفتاب تموز، ٢٧٨ آن جانب كه اعتماد بر برف داشتند، در همان دو سه روز گداخت، راهي در غايت (١٧٤ ر) فراخي در آن تنگناي پيدا شد. از آن فراخي فرجي به خلايق و تنگي بر آن مفسدان پيدا شد. سحري اوزبك از آن راه بر سر ايشان تاخت. آن قوم چون اين حال بديدند خود را در آب انداختند، چنانكه گفته اند، (١)

بيت:

گلستان كند آتشي بر خليل گروهي بر آتش برد ز آب نيل (٢) اكثر آن ظلمه از راه آب به آتش دوزخ رسيدند. اندك ايشان خلاصي يافت، هر كس كه خود را در آب نينداخت به تيغ آبدار و آتش دوزخ رفت و هرچه از اين باقي اند به ذل قيد و اسيري گرفتار گشت. آنچه به سالي به خلايق حصار كرده بودند حضرت قادر پر قدرت در يك ساعت به توسط عبيد الله خان بر ايشان كرد.

بيت:

ز سعدي همين بس اگر بشنوي كه گر خار كاري سمن ندروي هر آينه عواقب امور شيم وخيم مي باشد و خاتمه آن به وخامت اختتام يابد.

بيت:

تو در دنيا مشو بد را معامل كه بد را بد همي گردد مقابل (٣)

__________

(١). نگ: - چنانكه گفته اند.

(٢). نگ: - بيت گلستان ... نيل.

(٣). نگ: - بيت ز سعدي همين ... مقابل.

و هر چه از آب حصار و تيغ آبدار خلاصي يافتند به حالي كه به شرح مذكور شد بلكه آن حال را شرح نتوان كرد به اندجان به ملازمت خان آمدند.

بنده از مير ايوب بيگجك (١) استماع دارم كه مي گفت كه چون استيلاي مغول را بر خود و معامله ايشان را به خلايق مشاهده كردم بارها به خدا مي ناليدم كه زودتر بلايي نازل گرداند تا سبب مخلص مسلمانان گردد. مقصود از شرح اين حالات آنكه معاملان اعمال و عمله اشتغال از اين نسخه عبرت بردارند. از ظلم كه ناسخ عمر و دولت است احتراز نمايند و به عدل كه باني دولت و رايح عمر است گرايند. «التوفيق شي ء عزيز لا يعطي الا بعبد عزيز»، ٢٧٩ و بالجمله از شآمت آن قوم، حصار از دست پادشاه برآمد و در حيطه ضبط اوزبك درآمد. تا پادشاه از مهمات اميدوار بود، به هر چگونه كه بود در قندوز مي گشت، با آنكه احتياجات كلي داشت (١٧٤ پ) و آن ولايت را ميرزا خان داشت، با وجود كثرت اطاعت نتوانست كه ز سر ولايتي خيزد و با پادشاه انسانيتي نمايد و پادشاه به مقتضاي صفت ذاتي خود اين مضايق را تحمل نمود، به هيچ گونه ابواب تداخل را بر حواشي ممالك ميرزا خان باز نكرد. چون از مهم حصار مايوس شد به كابل بازگشت وقتي كه ماوراء النهر را گرفت، كابل را به سلطان ناصر ميرزا داده بود و در كابل سلطان ناصر ميرزا بود. چون خبر آمدن پادشاه رسيد، وي به استقبال مبادرت نمود و به نوعي اخلاص و انسانيت را در طبق عرض نهاد و گفت كه بنده به همه ابواب نعلين خدمات و اخلاص را بر فرق اعتقاد افسر سرفرازي ساخته و مي سازد و كابل مقر مبارك و مستقر ميمون است و (٢) پاي سعادت را در تخت دولت از اين پايه گذاشته اند و به بنده تفويض نموده بود. چون به مقتضاي چرخ واژگون و گردش گردون دون به اين پايه نزول اجلال صورت يافت، اين ملك به مثابه خزانه عامره بود، معمور بهر اين امور نگاه داشته ام. اگر حكم عالي شرف اصدار يابد به مقر اصلي خود كه غزنين است رجوع نمايم. اگر نيز بعضي جهت امرا كه مرمت ايشان از لوازم باشد تعيين شود، اشد رضاست. پادشاه از اين انسانيت، به سلطان ناصر ميرزا نهايت منت را در خاطر اشرف جاي داده به انواع كرايم

__________

(١). نگ: - بيگجك.

(٢). نگ: - كه بنده به همه ... است و.

ذكر احوال عمم سيد محمد ميرزا، تغمد الله بغفرانه

ملاحظات معزز گردانيده به غزنين رخصت فرمود. در همان ايام سلطان ناصر ميرزا نقل فرمود ٢٨٠ و به سبب غرنين در ميان امرا مخالفت ها شد كه در محلش گفته خواهد شد و پادشاه خود در كابل مي بود تا فتح قندهار شد. بعد از آن فتح هندوستان كرد كه هر كدام در محلش خواهد آمد. (١)

ذكر احوال عمم سيد محمد ميرزا، تغمد الله بغفرانه (٢) (١٧٥ ر)

بر سبيل اجمال از پيش بيان رفته است كه خان در چهاردهم صفر سنه سبع عشر و تسعمايه ٢٨١ از پادشاه جدا شده به اندجان رفت، فتح مصاف كاشغري ٢٨٢ واقع شد، در اين اثنا پادشاه سمرقند را گرفت، ولايت اندجان به خان صافي شد. در شرح احوال فرزندان سلطان احمد خان مشروح گشته است كه سلطان خليل سلطان بيچاره شده به اندجان آمده و جاني بيگ سلطان را دماغ متخلل شده بود، از جهت آنكه از اسب افتاده سرش بر زمين رسيده بود.

در آن زمان سلطان خليل سلطان آمد. جاني بيگ سلطان فرمود كه سيد محمد ميرزا كه عم بنده است و سلطان علي ميرزاي بيگجك و توبره نوياغوت، ٢٨٣ اين سه كس آن سلطان را كشتند تا ما دانيم كه از مغول خود را بريدند و الا همانا كه به وقت فرصت فتنه انگيخته بر خواقين مغول خواهند پيوست. اين سه كس از ترس جان خود، سلطان خليل سلطان را در درياي اخسي غريق رحمت كرده بودند و همين سلطان خليل سلطان برادر خرد پدر مادري (٣) خان بود.

مادام كه از اطراف تشوير اعدا و تشويش مخالفان بود، اين سه كس في الجمله تسكيني داشتند. چون اقواي اعدا اوزبك بود و (٤) اوزبك رخت مزاحمت را از ساحت ملك بيرون كشيد، اين سه كس متردد گشتند كه مگر خان پي آن گنه را كين مي كند، و در خلال اين حال، توبره را خان در سرمستي كشت و سبب آن بود كه توبره مردي بود

__________

(١). نگ: + فصل سي ام.

(٢). نگ: - تغمده ... بغفرانه.

(٣). نگ: - پدر مادري.

(٤). نگ: مادام كه اقواي اعدا اوزبك بود اين سه كس في الجمله تسكيني داشتند چون.

روستايي و در هيچ عصري در ملازمت به خواقين نزديك نبوده و هميشه در صحاري مغولستان و اوزبكستان به رسم قزاقي ٢٨٤ و قراولي روزگار گذرانيده و هيچ وقت پاي در ادني مراتب امارت ننهاده بود و اين زمان خود را ركني (١٧٥ پ) از اركان سلطنت مي دانست و خيال مي كرد كه با پادشاهان سخن نرم و ملايم گفتن خوش آمد است و خوش آمد خود مذموم ترين خصايل تلامذه است و درشت گفتن نشان اقتدار و اين درشت گفتن و رعايت آداب حرمت پادشاه نكردن موجب عظم اوست. در نظر خلق از اين ماخوليات در دماغ او راه يافته، عروق پرده دماغ به سرسام غرور سطبر گشته بود. با وجود وهم و هراس، درشت گويي و زشت خويي را البته شعار خود ساخته بود. به وقتي از تواتر اقداح راح، عقال را دامن از كوانين درچيده بود و به جاي آن غرور و شرور در دماغ متمكن گشته بود. هرچه در هشياري توبره را در دماغ بود و به آن معتاد گشته، اين زمان شراره مشاعل آن شرارت را پراكنده كرد و پريشان گفتن گرفت. خان چندانكه به او به ملاطفت مي گفت كه محل مقتضي اين هزيانات نيست و عنان درشت گويي و تندخويي را به اين مثابه اطلاق نبايد كرد، مفيد نبود. در مقابله گفت كه امروز كدام فرزند خلف است كه والدين او جيشي را سامان و جشني را به پايان رسانيده باشد كه دعوي تصديق عظيم امور مي كنند و از دست اين پسري چند چه مي آيد و از كف كفايت ايشان چه مي گشايد؟ ٢٨٥ چون جواب خان را بدين گونه بازداد، آتش غضب خان، خرمن صبر و سكون را چنان بسوخت كه خاكستر آن ديده حيات توبره را كور ساخت. (١) همان زمان، حكم قضا جريان (٢) جاري شد كه توبره حيات ٢٨٦ را از سر آن حيوان گيرند و (٣) سر توبره را گرفته و بسته، به دروازه آويزند تا عبرت گردد كه هيچكس سوء ادب شعار خود نسازد و مهم خود را به غير ادب نپردازد. (٤)

چون اين امر واقع شد، سلطان علي ميرزا (١٧٦ ر) كه ثالث ثلاثه ٢٨٧ بود گريخته به سمرقند پيش بابر پادشاه رفت (٥)، با برادران كه مير ايوب و مير محمد و مير ابراهيم باشد

__________

(١). نگ: - خاكستر ... ساخت.

(٢). نگ: - قضا جريان.

(٣). نگ: - توبره حيات ... گيرند و.

(٤). نگ: - و مهم ... نپردازد.

(٥). نب: - رفت.

پيوست و عمم سيد محمد ميرزا كه از آن سه كس به جاي سيمي، سر بود، در غرق آب هراس بي قياس افتاد. اين واقعه در اخسي بود و عمم در اندجان بود. و خان همان لحظه مير قنبر را از اخسي به سرعت فرستاد كه توبره خري بود كه هيچ خر آن را به توبرگي قبول نداشت و مع هذا آداب ابواب حرمت بر وي مسدود كرده طريقه بي ادبي را مسلوك مي داشت و تساهل كار او، حرمت سلطنت را سهل مي ساخت. زنهار كه اين امر را محول به كيد نكنند. آنچه رفته، رفته است. خدمات عاليه احوال ماضي را منسي ساخته چنانكه عادت انفاس ماضي اعادت نتوانند بود، آن حال نيز به همان انفاس چنان گذشته است كه هرگز معاودت او در لوح خواطر تصور نمي پذيرد. (١) مير قنبر (٢) رفت و به اين معاني تسلي في الجمله داد. متعاقب، خان به اندجان رفت و به كرايم ملاحظات و عظايم انعامات، خط نسخ و رقم عفو بر خطوط خطيه عمم چنان كشيد كه از سواد سداد و هراس در لوح ضميرش هيچ چيز باقي نماند و روابط محبت و ضوابط مودت ايشان يوما فيوما چنان استحكام مي يافت كه در اواخر حيات بر اتصال يك ديگر چنان مولع بودند (٣) كه خان چون نام عمم گرفتي، اكثر مفارق به رقت گشتي و (٤) در حدقه چشم بيننده او، كه به حوران جنان بينا باد، (٥) سرشك حلقه زدي.

بيت:

كرم بين و لطف خداوندگارگنه بنده كردست او شرمسار ٢٨٨ كرم صفاتي كه مروت ذاتي او به اين مثابه باشد كه به قاتل برادر به اين شيوه زندگاني كند، اگر حضرت كريم غفور در بحر مغفرت غريق رحمت گرداند، بديع نباشد (١٧٦ پ) و انصاف از جانب عمم خود آن است كه آنچه از خان به ظهور مي رسيد، از وي به اضعاف و آلاف آن ظاهر شدي، اما اضعاف و آلاف آن در حيز بشر ميسر نبود اما اين قدر كرد كه در وفا و محبت، خان را ممات بر حيات اختيار كرد كه شرح اين خواهد آمد. (٦)

بالجمله بعد از تسكين اين امور، خان در مسند خاني متمكن بود تا پادشاه از سمرقند

__________

(١). نگ: - طريقه بي ادبي را ... نمي پذيرد.

(٢). نگ: قمبر.

(٣). نگ: - بر اتصال ... بودند.

(٤). نگ: - اكثر ... گشتي و.

(٥). نگ: - كه به حوران ... باد.

(٦). نگ: - كرم صفاتي كه ... آمد.

ذكر احوال مولف اين كتاب بر سبيل اجمال

برآمد و استيلاي اوزبك بار ديگر بر ماوراء النهر واقع شد و پادشاه التجا به شاه اسماعيل برد و كومك مير نجم را آورد و بار ديگر متوجه به سمرقند شد كه از پيش بيان رفته است. چون خبر به خان رسيد، خان نيز از طرف اندجان عزيمت نمود و به داعيه پيش دستي پيش از آنكه پادشاه و مير نجم از دربند آهنين بگذرد، خان بر سر سوينجك ٢٨٩ خان كه اعظم سلاطين اوزبك بود رفت. وي به مصاف استقبال نمود. در بشكند ٢٩٠ نام موضعي، صفين ملاقي شده، محاربه عظيم رفت، اما شكست بر خان افتاد و در آن جنگ، خان به نفس خود شجاعت ها نموده، زخم هاي گران به خان رسيد شكسته به انديجان آمدند و منتظر خبر پادشاه و مير نجم بودند. اوزبك نيز در تعاقب و تعارض زياده مبالغه نتوانست كرد، چه پادشاه و مير نجم متوجه سمرقند بودند. از آن هراس قوي داشتند. از اين جهت خان در اندجان به مرمت شكست در تحت اين شكست مشغول مي بود و منتظر پادشاه. (١)

ذكر احوال مولف اين كتاب بر سبيل اجمال (٢)

از پيش سمت تقرير پذيرفته است كه اين كمينه كه در رجب سنه خمس عشر و تسعمايه ٢٩١ از پيش ميرزا خان به كابل آمد و به انظار سعادت آثار پادشاه مشرف شدم و به اصطناعات صفوف عواطف، پادشاه در حجر ترتيب خود مرا نيك متمكن گردانيد و در ظاهر در سلك برادران و برادرزاده ها منسلك گردانيد. اما در باطن به ديده ابويت چون فرزندان مي ديد. (١٧٧ ر) به اشفاق پدرانه مرا مخصوص مي گردانيد و به همه ابواب مهر و شفقت مي نواخت چنانكه كربت يتامت و شفقت غربت بالكليه از حواشي خاطر من زايل مي شد و در كنف رفاهيت و كمال فراغت روزگاري مي گذشت. در خلال اين احوال، پادشاه عزيمت لشكر قندوز كرد. چنانكه تقرير يافته است فصل جدي ٢٩٢ و هنگام اشتداد دي ٢٩٣ بود. چندانكه به من تلطف نمود و گفت صعوبت راه و شدت برودت، فوق الحد است اين زمستان در كابل توقف نماي، چون بهار شود ساحت از

__________

(١). نگ: + فصل سي و يكم.

(٢). نگ: - اين كتاب ... اجمال.

محافظت برودت هوا پاك گردد خواهي آمد. اما من، البته مبالغه نمودم كه در اين غربت، كربت يتامت را به عون عواطف پادشاهانه تحمل مي نمودم. چون از پادشاه بازمانم به كدام قوت كربت غربت را توانم تحمل نمود؟ چون ديد كه تكليف توقف در كابل جهت ترضيع خاطر و موجب شكست دل من مي شود، به آنچه در وسع وقت مي گنجيد، وجه تهيه اسباب سفرم را مهيا داشت و همراه خود به قندوز آورد.

چون در ميان مغول، ملازم پدرم بسيار بودند، هر كس به مقتضاي حقيقت به ملازمتم مبادرت مي نمودند، به آنچه دسترس ايشان بود با تحفه و پيش كش تلقي مي نمودند.

في الجمله يراغي و جمعيتي ميسر شد، خصوصا پدر رضاعيم، جان احمد اتگه كه ذكرش هرجا بعد از اين در محلش مذكور خواهد شد، مع ملازمان نزديك پدرم، ملازمت مرا لازم گرفتند و اتگه مذكور مرد حسابي بود و در زمان اوزبك كارها از دستش برآمده بود و تعين محكم پيدا كرده، جمعيت نيك از اسب و يراق به دست آورده آن همه را در مايحتاج من صرف مي كرد تا در اوان زمستان لشكر دشت كولك واقع شد كه ذكر آن گذشته است و من در آن لشكر همراه بودم. چون از آن لشكر برگشتند و بهار شد، خان را رخصت (١٧٧ پ) اندجان فرمودند. خان مرا به ملازمت خود ترغيب نمود. مرا نيز داعيه قوي بود كه در ملازمت خان بروم. از پادشاه اجازت طلبيدم. پادشاه بغايت رنجيد.

و تمام آن افكار را (١) بسيار دور داشت. خان به اندجان رفت و من در ملازمت پادشاه ماندم.

متعاقب لشكر حصار شد و در آن لشكر جنگ حمزه سلطان و شكست اوزبك واقع شد. در آن جنگ اول همين جان احمد اتگه مذكور، ملازمان مرا سركرده رفت و يكي از معتبران اوزبك را زنده گرفته آوردند. به مواعيد جلد و ٢٩٤ مستظهر گردانيد، فرمود كه اين اول كار ميرزا حيدر است، به تفال، بخشيان جلدو را به نام او در دفاتر ثبت فرمايند و اين حكايت به شرح از پيش رفته است.

پادشاه كه سمرقند را گرفتند من در ملازمت پادشاه بودم. در شرح فرزندان پدرم ذكر

__________

(١). نب: - و تمام آن افكار را.

يافته است كه اسن فرزندان پدرم حبيبه سلطان خانيش كه به عبيد الله خان افتاده بود.

وقتي كه عبيد الله خان از قرشي گريخت و با بخارا رفت و به تركستان بدر رفت، اهل خود را نتوانست كه - كما ينبغي - احتياط نمايد. هر كس سامان رفتن آن را پر صعوبت داشت رفت و هر كس نداشت ماند. از جمله خواهرم حبيبه سلطان خانيش ماند و من در بخارا به ايشان ملحق شدم. چون به سمرقند آمديم، آن زمستان عمم از پيش خان از اندجان براي مصلحت ملكي به سمرقند آمدند و مهمات خود را به آنچه ميسر شد پرداخت و خواهرم را به اندجان برد و به خان نسبت فرمود و در بهار آن سال پادشاه كه به جنگ كول ملك براي مقاتله عبيد الله خان به مقابله رفت، مراتبي عارض شد، در سمرقند ماندم.

چون پادشاه منهزم به سمرقند آمده بود و از سمرقند برآمد ايام نقاهت من بود. به هر نوعي كه بود در ملازمت پادشاه به حصار آمدم و خان چند بار براي طلب من پيش پادشاه (١٧٨ ر) كس فرستاد. آخر الامر رنجيده و آزرده به من اجازت فرمود. من نيز به مقتضاي طفوليت ارتضاء خاطر پادشاه كه بر ذمت من لازم بود مرعي نداشتم.

به وقتي كه مير نجم مي آمد، پادشاه به لشكر سوار شد. من متوجه اندجان شدم و پادشاه برفت و به مير نجم ملحق شد و اين حكايت از پيش رفته است و من به اندجان آمدم. پيش از رسيدن من، خان ٢٩٥ از سوينجك خان انهزام يافته به اندجان آمده بود كه من رسيدم. اين امر واقع در رجب سنه ثمان عشر و تسعمايه ٢٩٦ بود. از اين تاريخ تا ذو الحجه ٢٩٧ سنه تسع و ثلاثين و تسعمايه كه اختتام ايام حيات مغفرت آيات (١) خان است، هميشه ملازم دولت لزوم (٢) او بودم. و به شرايف كرايم اصطناع خاقانيه اش مستظهر مي گشتم. بر اين محل كه قبل از آنكه مرتبه گوركاني را مرتب گردانيد، هيچ از حضور خدمتش غايب نبودم. اگر شب بودي در همان خانه كه سرير سعادت مصيرش را براي خوابگاه گسترانيدي، بر جانب ديگر براي من رخت فراغت را معد مي گردانيدند و اگر مجلس بزم بودي يمين دولتم به شمال سعادتش التصاق پذيرفتي. اگر صحبت مصلحت بيني ملك منعقد گشتي، البته سر دفتر آن عمم بودي و بر عمم تقدم فرمودي،

__________

(١). نگ: - مغفرت آيات.

(٢). نگ: - لزوم.

بلكه اين به التماس عمم بودي و بارها به خان عرضه داشتي كه قربت او، تعدد انتساب او نسبت به حضرت دولت نصباب به آن مرتبه است (١) كه هر چند كه ابن اخ من است، تقدم او را بر خود سزاوار مي دانم بلكه لازم، و اگر سر سواري بودي البته هم عنان بودمي و اگر به شكار بودي به تعليم شكار كردن انتهاز فرصت آن را البته به من ايثار فرمودي و اگر سر ميرشكاري بود اكثر خود به نفس خود به آن اقدام نمودي و بغايت بر اين امر مولع بودي (١٧٨ پ) و مرا از خود جدا نساختي و مرا نيز ترغيب آن امر كردي و اگر اقبال ننمودي طرح آنم التزام كردي و مرا به انواع خدمات امر فرمودي و بيان فوايد آن كردي كه خردان تا قدم در خدمت ننهند مهذب نگردند و در عظايم امور و ازدحامات و در مجامع و معارك كه اشرف اقوام خلايق چه از خواقين خدمت بزرگان كنند در چشم و دل ايشان تنوع خدمات و خصوصيات آن مستقر گردد در اين معارك و فذلك مطمين باشند. از اين اطمينان در دل و چشم خلايق عظيم متمكن گردد و اين تمكين موجب تمكن در مسند جهانباني گردد و مع هذا الفوايد، فوايد خدمت را چون عالم و عالمي نگردد و به ديگران خدمت تواند فرمود و عيب و هنر آن را تواند يافت و طريق صلاح و اصلاح آن را نتوان مسلوك داشت.

و من نيز در ملازمت پدر و عم كه بودم اين معاني را در دل من كالنقش في الحجر مي ساختند و به كثرت خدمات امر مي فرمودند تا فوايد آن بر من بر وجه احسن عايد گشت. آنچه من از بزرگان ياد دارم به تو مي فرمايم و تو نيز فوايد آن را به روزگار خود عايد خواهي يافت.

و من تا بيست و چهار سالگي به جمع خدمات ممارست نمودم. در تمام اوقات جزويات و كليات خدمات كه بر ذات خجسته صفاتش بي واسطه بايستي كرد مي كردم، مگر در سر ديوانخانه و وقت اجتماع امرا كه در جاي خويش رعايت رتبه را مرعي داشته، تمكن ورزيدمي و اگر فرصت خدمتي يافتمي به آن جرات اگر مي نمودمي، منع فرمودي كه در معارك رعايت رتبه را لازم بايد داشت تا در نظر (١٧٩ ر) خلايق خفيف

__________

(١). نگ: - كه قربت او ... مرتبه است.

درنيايد. چون سنين عمرم از بيست و چهار به شهور بيست و پنج عدول نمود، از اين خدمات به تمام مرا نهي فرمود و گفت در آنچه فرمودم ممارست را به كمال رسانيدي، ديگر آنچه از تو چشم داشت است بر آن رجوع نمايي. تا سي سالگي مهمات لشكر را به من تفويض فرمود، اما مردم مصلحت دان و امراي كلان را همراه مي گردانيد و مي فرمود كه در هيچ بابي از ابواب مصلحت بيني اين جمع تجاوز نكني و در همه امور منقاد و مطاع باشي. چون چند لشكر بدين منوال واقع شد، ديگر در كنكاش ها و راي ها حكم فرمود كه آنچه به خاطرم رسد معروض دارم. تا سي سالگي حكم نشده بود هرگز در مجلس خان از راي و مصلحت، نطق نگشادم. كالصوت الحوت (١) در مجالس كنكاش، صامت بودم. بعد از آنكه حكم سخن گفتن شد اگر در مجالس سخن گفتمي و راي زدمي، مي فرمود كه آن را بيان فرماي كه به چه دليل است و وجه معقول آن چيست. چون بيان فرمودمي، اگر در اصل به وجه بودي و تقرير نيز موافق اصل بودي، استحسان مي فرمودي و از اهل مجلس استحسان مي طلبيدي و بر آن مقرر مي ساخت. و اگر تقرير تعبير بودي مي فرمود كه غالبا چنين مي خواهد كه گويد، در غايت خوبي و تنقيح، تقرير مي گرد و خاطر نشان امرا مي ساخت و اگر در اصل راي ركتي بودي به نوعي تقرير مي كرد كه به ركاكت آن واقف مي شدم. (٢)

چون مدتي بر اين برآمد، ديگر مرا فرمود، مرا بر راي تو في الجمله وثوقي به حاصل آمدي ديگر تمام مهمات لشكر و امور سلطنت را به من تفويض فرمود و مرا در كليات امور مطلق العنان گردانيد و مناشير و فرامين كه به من ثبت مي فرمود وضعي بر آن نهاد كه ملتبس به سلام آمد مكتوب شد. (٣) وقتي كه از سفر كشمير مراجعت نمودم و در تبت ٢٩٨ به پاي بوس شريف مشرف شدم مرا در خلا و ملا، به غير برادر هيچ خطاب نفرمود.

(١٧٩ پ) تفصيل اين مجمل بعد از اين در احوال خان مشروح خواهد شد. بعد از اين تقرير احوال بنده تا اختتام او بر احوال خان بالراس نخواهد آمد، زيرا كه تقرير احوال خان همه مشروح خواهد شد. (٤)

__________

(١). نگ: - كالصوت الحوت.

(٢). نگ: - و اگر در اصل ... مي شدم.

(٣). نگ: - و مناشير و ... شد.

(٤). نگ: + فصل سي و دوم.

وقايع سلطان سعيد خان بعد از شكست يافتن از سوينجك خان

وقايع سلطان سعيد خان بعد از شكست يافتن از سوينجك خان

بعد ما كه به ملازمت خان مشرف شدم، خبر شكست پادشاه و مير نجم در غجدوان آمد. اوايل زمستان بود. آن زمستان چنانكه در ذكر احوال پادشاه، مخالفت مغول مذكور شده است كه در حصار زمستان سخت و قحط عظيم بود. در تمام ولايت آن زمستان صعب شد، في الجمله عسرتي هم بود.

و در اين اثنا خبر توجه سوينجك خان رسيد. پيش از اين به سه ماه از وي شكست يافته بودند و قوت مقاومت ساقط گشته بود. بعد از كنكاش بسيار راي ها بر آن قرار يافت كه قلعه اندجان را عمم مستحكم دارد و قلعه اخسي ميرغوري برلاس استحكام دهد و قلعه مرغنان را امير دايم علي ضبط نمايد و خان مع باقي لشكر، خانه كوچ در كوه هاي شمالي ولايت اندجان در روند. آمدن اوزبك در كوه محظور باشد و خان كه با لشكر بيرون باشد، محاصره قلاع محدود گردد. بر اين مقرر داشته اين امور را به تقديم رسانيدند. چون اين خبر به سوينجك خان رسيد، آمدن خود را مصلحت نديد، فسخ عزيمت كرد و آن زمستان به امنيت گذشت و در بهار اخبار قاسم خان رسيد. شرح آن حال آن است كه به وقتي كه پادشاه ماوراء النهر را گرفت، تاشكند را به مير احمد قاسم كوه بر داد و سيرام به كته بيگ كه برادر مشار اليه بود. چون پادشاه از سمرقند به حصار رفت، ديگر اوزبك به فراغ خاطر تاشكند را محاصره نمود. آخر تنگ آمدند، شبي خود را در گوشه لشكر اوزبك زدند و بدر رفتند. برآمدن ايشان را اوزبك منت عظيم داشت (١٨٠ ر) و تعاقب نيز نكردند، به استخلاص تاشكند راضي شدند.

مير احمد قاسم پيش خان به اندجان آمد و از آنجا گذشته به حصار پيش پادشاه رفت.

اما برادرش كته بيگ، سيرام را تحصن نموده به هيچ جا راه بدر رفتن نيافت. آن زمستان مذكور در محاصره ماند. اول بهار التجا به قاسم خان برده، قلعه سيرام را به قاسم خان سپرده ترغيب نمود و تحريض كرده قاسم خان را (١) بر سر تاشكند آورد. چون سخن به قاسم خان رسيد، اگر مجمل احوال او مسطور نگردد، سخن مبهم مي ماند.

__________

(١). نگ: برادرش را.

خصوص احوال قزاق و سلاطين او و سبب آنكه اين نام بر ايشان اطلاق يافته و عواقب كار ايشان

خصوص احوال قزاق و سلاطين او و سبب آنكه اين نام (١) بر ايشان اطلاق يافته و عواقب كار ايشان ٢٩٩

ابو الخير خان در تمام دشت قپچاق استيلا يافت. بعضي از سلاطين جوجي نژاد، هر كس كه از روي روايح فتنه به مشام دورانديشي استشمام مي نمود، آن را مي خواست كه ناچيز گرداند. جمعي از سلاطين، گراي ٣٠٠ خان و جاني بيگ خان و غيره اندك مايه مردم از ابو الخير خان گريخته به طرف مغولستان آمدند. نوبت خانيت در آن عهد در مغولستان به ايسان بوغاخان رسيده بود. ايسان بوغاخان ايشان را نيك معزز (٢) داشت و يك گوشه مغولستان را بر ايشان مقرر كرد گوشه امني يافتند. روزگاري آسوده بر ايشان مي گذشت.

بعد از واقعه ابو الخير خان در اولوس اوزبك مخالفات روي نمود. هر كس تا ممكن بود از جهت امنيت و رفاهيت، التجا به گراي خان و جاني بيگ خان مي برد تا ايشان قوت گرفتند. چون ايشان اول از آن مردم بسيار، گريخته جدا شدند و مدتي بي سامان و سرگردان مي بودند ايشان را قزاق گفتند و اين لقب بديشان (١٨٠ پ) مقرر شد.

بعد از گراي خان، خاني با پسرش برندوق خان قرار يافت و قاسم خان مذكور پسر جاني بيگ خان بود، به رسم پدر در همه امور مطاع و منقاد برندوق خان بود و گراي خان را به غير برندوق خان، پسران بسيار بودند و جاني بيگ خان را نيز وراي قاسم خان، فرزند بود، از جمله اديك سلطان بود كه، چهارم دختر سلطان يونس خان كه سلطان نگار خانيم باشد بعد از وفات ميرزا سلطان محمود ابن سلطان ابو سعيد ميرزا، به اديك سلطان دادند. وقت ويراني تاشكند، اديك سلطان از شاهي بيگ خان گريخته به قزاق رفت. سلطان نگار خانيم نيز از عقب او رفت و اديك سلطان در همان ايام وفات يافت.

خانيم را قاسم خان در حباله نكاح آورد و بعد از اديك سلطان، قاسم خان استيلا يافت چنانكه از خانيت با برندوق خان به غير اسمي بيش باقي نماند. آخر الامر برندوق خان را اخراج كرد. برندوق خان به سمرقند رفت، در غربت مرد.

__________

(١). نب: + را.

(٢). نب: مقرر.

اما قاسم خان تمام دشت قپچاق را چنان در حيطه ضبط آورد كه بعد از جوجي خان هيچكس مثل وي ضبط نكرده بود چنانكه عدد لشكر او از هزار هزار تجاوز نموده بود.

آخر بعد از سنه اربع و عشرين و تسعمايه ٣٠١ رحلت كرد و در ميان سلاطين قزاق محاربات رفت. بعد از قاسم خان مماش خان پسرش، خان شده بود، در يكي از محاربات دم گير ٣٠٢ شده مرد. بعد از آن پسر اديك، سلطان طاهر خان بر تخت خان نشست. چون مرد خشن بود، خشونت را از غايت گذرانيده مردم او كه قريب چهارصد هزار كس بودند به يكبارگي روي از وي گردانيدند و متفرق شدند. وي تنها در ميان قرغيز ماند و در فلاكت مرد.

و باز قريب سي هزار كس در مغولستان جمعيت (١٨١ ر) كرده بودند. برادر طاهر خان بلاش ٣٠٣ بود، خان شد. آخر الامر چرخ كژ رفتار آن نوع كرد كه از آن همه خلايق، امروز چهار سال است كه هيچ جا اثر نماند، در تاريخ قزاق هزا هزار كس بودند، در سنه اربعه و اربعين و تسعمايه، از اين جمله جمعيت در روي زمين هيچ اثر نمانده و بعضي از حالات ايشان در ذكر خان به تقريب خواهد آمد. مجمل احوال قزاق اين بود كه تقرير رفت.

در آن زمان كه قاسم خان كه منشور اسم خاني را بر خود اطلاق نكرده بود، اما استيلاي وي به حدي بود كه كس از برندوق خان ياد نمي آورد، اما نمي خواست كه با برندوق خان نزديك باشد، جهت آن بود كه اگر در نزديك باشد، حرمت او را مرعي ندارد، معترض گردد و اگر مرعي دارد از باطن خود رخصت انقياد مطلقا نمي يافت، از اين جهت دور مي گشت. برندوق خان در سراي و (١) سراي جوق ٣٠٤ بود. قاسم خان از وي دوري جسته به حدود مغولستان آمده بود و قراتان (٢) ٣٠٥ قشلاق كرده اول بهار مي خواست كه به طرف مقر اصلي معاودت نمايد كه كس كته بيگ مع ارباب سيرام كليد سيرام را برده، سيرام را در معرض عرض او داشتند و او قبول نمود، به طرف طراز كه مغول آن را ينگي مي گويند متوجه شد و پيش از خود يكي از امراء خود را فرستاد. كته بيگ سيرام را با وي تسليم نمود و خود به ملازمت وي رفت و ترغيب نمود قاسم خان با لشكر بي كران متوجه تاشكند شد. قاسم خان آمد در قلعه تاشكند يك شب باشيد و

__________

(١). نگ: - سراي و.

(٢). نب: قرامان.

ذكر وقايعي كه بعد از محاربه سوينجك خان روي نمود و رفتن سلطان سعيد خان به قزاق و پيش قاسم خان

برگشت و اطراف تاشكند را تاخت و باخت كرد و آنچه يافت رفت و روفت. در حدود سيرام به چراخار مواشي پرداخت (١) و باقي حالات در محلش بر سبيل ايجاز تقرير خواهد يافت. (٢)

ذكر وقايعي (١٨١ پ) كه بعد از محاربه سوينجك خان روي نمود و رفتن سلطان سعيد خان به قزاق و پيش قاسم خان

چون بهار سنه ثمان عشر و تسعمايه شد، اوزبك شيبان، كه مقصود از اين اسم، توابع شاهي بيگ خان است، در ماوراء النهر استيلا يافتند. هراس ايشان در دل متمكن شد.

زمستان را به آن حيله مذكور ٣٠٦ گذرانيده بودند، بهار در فكر بود كه چه حيله پردازند و چه كار سازند كه ناگاه خبر توجه قاسم خان پيدا شد. پيش از توجه او، خان رفته آهنگران كه از مواضع مشهوره تاشكند است تاختند و بنده در آن تاخت همراه بودم. چون سحر بر سر آن مردم، اهل تاخت رسيدند، ايشان اموال و اهل و عيال را در جنگل محكم كردند. يك طرف آن آب كلاني بود و يك طرف آن جري بلند بود كه به غير يك راه نداشت. اهل تاخت را نگذاشتند كه نزديك رسند. خبر به خان آوردند. بنده را به خواجه علي سپردند كه عنان مرا نگاه دارد تا به محل مخاطره نروم، زيرا كه هنوز سن بنده آن قدر نبود كه نيك را از بد تفرقه كردمي و خود را از خطر مصون توانستمي داشت. چون نزديك رسيدند جمعي كثير از پياده هاي تيراندازي، گوشه هاي كمان را بلند ساخته و دل از جان پرداخته راست را خم و چپ را، راست كرده ايستاده اند. چون نزديك رسيدند، خان، بهادران يمين و دلاوران شمال را نواخت و تسلي داد كه در اطلاق عنان مسارعت نبايد نمود و همه يكبارگي حمله بايد برد. و بهادران عنان بر عنان تاخته مي خواستند كه حمله برند. ايشان به ترتيب اين امر شده غافل شدند كه خان يكه و تنها حمله برد و مقصود خان از آن سخن غافل ساختن جمع بوده است. پيش از همه خود را به غنيم رسانيد. سه كس كمين كرده بودند، هر سه تيرانداز به خان شست را گشاده دادند. از قوت

__________

(١). نگ: - در حدود ... پرداخت.

(٢). نگ: + فصل سي و چهارم.

دولت قاهره و از مساعدت (١٨٢ ر) سعادت باهره آن سه تير (١) خطا شد كه عين صواب بود. (٢) خان لوامع تيغ دشمن فرساي را بر يكي از آن سه كس لامع گردانيد. آن خون گرفته از وهم جان خود را در ته اسب خان گرفت. خان به ديگري متوجه شد، وي از ته اسب خان سر بدر كرده بود كه عبد الواحد بهادر (٣) كه از مقربان بهادران درگاه رستم پناه بود، متعاقب خان حمله برده بود، وي چنان شمشيري انداخت كه سر آن خون گرفته مقدار قدر كمان از تن وي جدا افتاد و خان بر ديگري رسانيد و متعاقب، سيوف سيافان خان كه هر كدامي بهرام خون آشام فلك را تعليم كارش كردند چون برق كه يكاد الْبرْق يخْطف ابْصارهمْ ٣٠٧ مشاهده افتد، شعله زدن گرفت. (٤) در يك لحظه خرمن هستي آن جمع را چنان (٥) نيست كرد كه تا يوم النشور صورت هستي متصور نگردد. چون در آن معركه در صف مردان ابطال و در خيل بهادران شجاعت، خصال هيچكس به خان سبقت نتوانست كرد، همه زبان ثنا و آفرين گشاده لسان تعصب را بستند و از در انصاف درآمده (٦) صدر مرتبه شجاعت را به خان مسلم داشتند. ٣٠٨

از آن لشكر سالما و غانما برگشته آمدند. متعاقب خبر آمد كه قاسم خان با تاشكند بر سر سوينجك خان رسيد. بالفور متوجه تاشكند شدند. به عقبه كندرليك كه در ميان ولايت فرغانه و تاشكند واقع است رسيده بودند كه خبر مراجعت قاسم خان آمد.

برگشتند به اخسي آمدند و قلاع ولايت فرغانه را استحكام داده متوجه قزاق شدند كه شايد ديگر باره بر سر تاشكند قزاق را توانند آورد و بنده در آن سفر از جهت عارضه تغيير مزاج ماندم و خان رفتند.

در جود ٣٠٩ كه يكي از مواضع مشهوره مغولستان است رسيده اند. قاسم خان در آن زمان سنين عمرش از ستين ٣١٠ گذشته به سبعين ٣١١ نزديك رسيده بود (١٨٢ ر) و سن مبارك خان در اوج عهد شباب كه هنوز بسي بايستي كه به سي رسيدي. قاسم خان به عذر كبر سن از استقبال اعتذار نموده تمام سلاطين خود را كه بعضي پنجاه و شصت

__________

(١). نگ: گشاده دادند اما به لطف قادر مطلق هر سه تير.

(٢). نگ: - كه عين صواب بود.

(٣). نگ: - بهادر.

(٤). نگ: - كه هر كدامي بهرام ... گرفت.

(٥). نگ: - چنان.

(٦). نگ: - كه تا يوم ... درآمده.

ساله بودند، مثل جانش خان و بينش (١) خان و مماش خان و جان حيدر سلطان و قارش سلطان (٢) و غيرهم، تا سي چهل سلطانان جوجي نژاد را فرمود تا به خان زانو زده دريافتند. از اين جمله به جانش خان و بينش (٣) ٣١٢ خان كه به سال بسيار كلان بودند ٣١٣ خان برخاست و ايشان زانو زدند و ديگران همه زانو زدند و خان بر جاي خود نشسته به ايشان دريافت و قاسم خان به خان چنان پيش آمد كه خان هرگز حسن اختلاط او را تا آخر عهد فراموش نكرد. هرگاه كه تقرب شدي، خان - انار الله برهانه - (٤) فرمودي كه قاسم خان بغايت مرد آدمي بود و كيفيت آشنايي هاي او را بيان فرمودي. از جمله آنكه بعد از ملاقات متوجه خان شد و گفت كه ما مردم صحراييم اينجا تنوع متاع و تكلف اشيا نمي باشد. انفس متاع ما اسب است و الذ ٣١٤ ماكول گوشت وي و الطف مشروب ما شير وي و آنچه از وي حاصل شود و در ديار ما باغ و عمارات نمي باشد. سيرگاه ما سيرگله است كه سير گله مي رويم و تفرج اسبان مي كنيم. به سير گله رويم و ساعتي در ملازمت يك ديگر تماشا كنيم. چون به گله رسيدم صلاح تمام گله كرد و بعد از آن گفت كه دو اسب دارم كه به تمام گله مي توان موازنه كرد، آوردند، و خان بارها فرمودي كه مثل آن دو اسب، ديگر هرگز ديده نشد. گفت مردم صحرا به قوت اسب زندگاني به سر مي تواند برد. مرا به غير اين دو اسب ديگر اسبي كه اعتماد مرا لايق باشد نيست. اعطاي رود و مقتضي احوال ني چون (١٨٣ ر) مهمان عزيز هر كدامي كه در نظر شما پسند آيد قبول فرمايد و ديگر را به من گذارند. هر كدامي را وصف كرد. خان يكي از آنها گرفتند و آن اسب او اوغلان توروق نام داشت. در واقع به آن طور اسبي ديگر ديده نشد. چند اسب ديگر نيز از آن گله انتخاب كرده داد و كاسه عرق قميز پيش خان داشت و گفت كه مهمان داري ما به اين مي باشد، اگر تجرع فرماييد منتي بر ما خواهد بود. خان گفت (٥) پيش از آن به اندك زماني ترك اين معني واقع شده است، نقض آن چون باشد؟ قاسم خان فرمودند كه سابقا گفته شده است كه الطف مشروبات ما شير اسب است و آنچه از وي حاصل شود و الطف شراب اين است. اگر اين التماس مرا ارتكاب نفرماييد ديگر در

__________

(١). نب: شش.

(٢). نب: خان.

(٣). نب: شپش.

(٤). نگ: - انار الله برهانه.

(٥). نب: - گفت.

ذكر كرامات حضرت مولانا محمد قاضي و آنچه بدين حكايت تعلق دارد

مهمانداري عجز كلي روي مي دهد، ديگر نمي دانيم كه به چه چيز از عهده خدمات شما توانم برآمد؟ سال ها بايد تا مثل شما عزيز مهماني به خانه مثل من ميزباني رسد و من از مهمان داري شما عاجز آيم، اين آرمان را به چه تدارك توانم نمود؟ و سر در پيش افكنده و آثار ملالت در بشره او ظاهر شد. خان توسعه مشرب را براي خاطر قاسم خان به مشربه عرق وسيع گردانيد و قاسم خان ابتهاج بسيار نمود و صحبت درگرفت و مدت بيست روز به تعاقب تجرعات اقداح عرق تميز اشتغال نمودند. اواخر تابستان بود. قزاق به حكم قاسم خان، روي به قشلاق نهادند. قاسم خان گفت، اين زمان بر سر شيبان رفتن اشكالي دارد. مردم صحرا از اين زمان فكر زمستان نكند نمي شود و در اين زمان لشكر صورت پذير نيست. عذر لشكر گفت، ٣١٥ اما به انواع انسانيت و ملاحيت، خان را رخصت مراجعت داد. (١٨٣ پ) و خود كوچ به جانب مقر اصلي كرد. خان از وي به اشد رضا برگشته به اندجان آمد. تيرماه ٣١٦ بود، يكي از فضلاي بارگاه عليه (١)، اين وقايع را «آشتي قزاق» ٣١٧ تاريخ يافته بود.

ذكر كرامات حضرت (٢) مولانا محمد قاضي و آنچه بدين حكايت تعلق دارد (٣)

حضرت مولانا - عليه الرحمه و الرضوان - در زمان استيلاء شاه اسماعيل بر شاهي بيگ خان و آمدن پادشاه به كومك وي به سمرقند، از سمرقند به اندجان آمده بودند كه در ذكر احوال ايشان، سبق يافته است. در اين زمان كه مذكور مي گردد، حضرت مولانا در ولايت فرغانه مي بودند و امراي هر كس كه بود به ملازمت ايشان مبادرت نموده به دولت صحبت ايشان مستفيد مي گشت. بنده بر سبيل دوام دولت ملازمت ايشان را بر خود لازم گرفته بودم و ايشان را نيز انظار مرحمت اشفاق آثار را چنانكه در حين طفوليت در اوراتپه، در وقت ابتلا در بخارا كه همه به شرح بيان رفته است، بر حالم انداخته بودند و به بركت آن از آن ورطه هاي هايله خلاصي يافته بودم. اين زمان به اضعاف آن مشرف مي ساختند.

و از ايشان خوارق عادات و احوال عجيبه مشاهده مي رفت. از جمله آنكه يكي از

__________

(١). نگ: - بارگاه عليه.

(٢). نگ: - حضرت.

(٣). نگ: - و آنچه ... دارد.

بعضي خصوصيات احوال كه به نسق اين حكايات تعلق دارد

ملازمان پدرم، رشيد (١) كوكلداش نام، مريد حضرت مولانا بود. روزي به ملازمت عتبه عليه (٢) ايشان رفته بوده است. حضرت مولانا در وي اثر حزن مشاهده نمودند و استفسار فرمودند. وي به عرض رسانيده كه فلان كس، كه مقصودش من بودم، از حصار آمد به داعيه آنكه خان خواهر خود را داده به تشريف گوركاني ٣١٨ مشرف سازد. حاليا امرا همه در عدم اين معني متابعه دارند. خان مشكل كه از جانب داري امرا تواند تجاوز نمود، از اين جهت مغموم و محزونم. حضرت مولانا فرموده اند كه پيش من مريي شده است (١٨٤ ر) كه اين عقد را حق سبحانه و تعالى مقدر ساخته است. كوشش امرا هيچ فايده نخواهد كرد، البته اين امر خواهد شد. اين سخن ايشان را شنيده آمده با من گفت و استبشارت رسانيد. اين در آن ايام بود كه خان به قزاق رفته بود. بعد از آن به چند روز خان آمدند و مرا به مظاهرتي كه حضرت مولانا به آن اشارت فرموده بودند، بين الاقران ممتاز گردانيد، در رجب سنه تسع عشر و تسعمايه رتبه گوركاني را به نامم مرتب گردانيد. (٣)

بعضي خصوصيات احوال كه به نسق اين حكايات تعلق دارد

در صدر كتاب در تعداد فرزندان سلطان احمد خان تقرير يافته است كه خان را چهار دختر بود. دختر سيومين را سلطان محمود خان بعد از وفات برادر نگاه داشت ٣١٩ محب سلطان خانيم نام. بعد از آنكه سلطان محمود خان به اخسي آمد، به حكم شاهي بيگ خان شربت شهادت چشيد، اين محب سلطان خانيم پيش قتوق خانيم ماند كه دختر سلطان محمود خان بود و در ويراني تاشكند به جاني بيگ سلطان داده بودند كه مشروح شده است. بعد از آنكه عمم مخالفت نمود و جاني بيگ سلطان را از ولايت فرغانه بدر كرد، اين محب سلطان خانيم از قتوق خانيم كه عم زاده اش بود از وي جدا شده، باز خان كه به اندجان آمد به خان ملحق شد. در ميان اين چهار خواهر، از همه اين خواهر را به زيادتي محبت ممتاز مي دانست. چون به خان ملحق شد، خان در غايت مهر و شفقت مي بود. چون اين نسبت را به من تفويض فرمود، جشن هاي عجب واقع شد كه بعد از آن

__________

(١). نگ: سيديم.

(٢). نگ: - عتبه عليه.

(٣). نگ: + فصل سي و ششم.

ذكر اختتام كار شاه اسماعيل بر سبيل اجمال

به مدت ها از آن ياد مي آوردند.

خان در آن زمستان در پيشخران نام موضع كه از توابع اخسي بود قشلاق (١) كردند. در اواسط زمستان، مير غوري برلاس كه حاكم (١٨٤ پ) اخسي بوده به مرگ طبيعي وفات كرد. خان از پيشخران به اخسي آمده آن زمستان را به آخر رسانيدند. چون بهار شد، مير ايوب و مغولان كه در حصار بودند از عبيد الله خان شكست يافته (٢) آمدند كه ذكر احوال ايشان مشروح شده است. خان اخسي را به مير ايوب بيگجك داد.

در خلال اين احوال خبر توجه اوزبك آمد. سبب آمدن اوزبك آن بود كه در سال گذشته قاسم خان آمد، تمام بهار از وي مستشعر بودند. چون زمستان شد هراس شاه اسماعيل داشتند كه براي انتقام مير نجم، چون آب آمو خورده شود، خواهد آمد. به اين موجبات آن يك سال از تعرض شيبان ٣٢٠ يك سو بودند. چون شاه اسماعيل در آن ايام به عراق رفت و قاسم خان نيز به مقر اصلي خود، رجع القهقري شده و بابر پادشاه نيز به كابل گريخت، ديگر از هيچ طرف اوزبك شيبان را به غير خان و مهم اندجان كاري نماند.

در آن بهار به جمعيت متوجه اندجان شدند. چون اين خبر به خان رسيد، خان ولايت فرغانه را گذاشت و رفت كه به شرح خواهد آمد. (٣)

ذكر اختتام كار شاه اسماعيل بر سبيل اجمال

از آنچه شاه اسماعيل از عراق آمد و در مرو شاهي بيگ خان را كشت و هراس او در دل ها نيك متمكن شد، به همان سياست به اندك كومك او پادشاه به حمزه سلطان جنگ كرد و آن نيز فتح شد. اين سياست بر سران تزايد پذيرفت و بخارا و سمرقند مستخلص گشت كه به شرح مذكور شده است. چون بابر پادشاه بار ديگر از سمرقند برآمد و به حصار آمد، شاه اسماعيل، مير نجم را با شصت هزار كس فرستاد با پادشاه رفته در غجدوان شكست يافتند. آن همه اسباب و يراق او (١٨٥ ر) تلف شد. همه مردم از وي هراس داشتند كه انتقام مير نجم را خود متوجه ماوراء النهر خواهد شد. در آن يك سال اوزبك مترصد اين معني بود، به هيچ طرف متوجه نشد.

__________

(١). نب: قيشلاق.

(٢). نب: - يافته.

(٣). نگ: + فصل سي و هفتم.

ذكر سلاطين شيبان در سر ماوراء النهر كه از بعد يك ديگر سلطنت كردند، الى يومنا

در آن ايام شاه اسماعيل به عراق رفت و سلطان روم كه سلطان سليم نام داشت آمد بر سر وي با چند لك ٣٢١ لشكر و شاه اسماعيل با سي هزار كس استقبال نمود و محاربه عظيم رفت، چنانكه خودش با شش كس از آن ورطه خلاصي يافت. ديگر همه لشكر او در دست رومي ناچيز شد. و سلطان سليم از اين زياده تعرض نرسانيد و به روم بازگشت و شاه اسماعيل شكسته و كوفته در عراق ماند و در همان نزديكي ها به ابناي خودش كه نمرود و فرعون باشند ملحق شد و به جاي او پسر او شاه تهماسب ٣٢٢، شاه شد. او نيز چند بار لگد كوب عساكر اسلام رومي شد. ديگر از ترس رومي در مذهب مخرب و عادات شيم خود مبالغه نتوانست نمود و آن شدت پدر را مرعي نتوانست داشت. (١)

بيت:

سر گاو عصار از آن درگه است كه از كنجدش ريسمان كوته است الي يومنا به جاي پدر در عراق پادشاه است.

ذكر سلاطين شيبان در سر ماوراء النهر كه از بعد يك ديگر سلطنت كردند، الى يومنا

بعد ما كه سلاطين اوزبك شيبان مير نجم را كشتند و بر تركمان و پادشاه ظفر يافتند و اين واقعه در اول زمستان سنه ثمان عشر و تسعمايه ٣٢٣ بود، در بهار آن سال هم از انتقام شاه اسماعيل و هم از استيلاي قاسم خان كه شرح آن از پيش رفته است، متوهم بودند، به زيادتي اطراف متوجه نشدند و در زمستان سنه تسع عشر و تسعمايه، ٣٢٤ شاه اسماعيل به جهت توجه سلطان سليم رومي به عراق رفت و قاسم خان براي ضبط (١٨٥ پ) ممالك خودش به طرف ابير و سبير (٣) ٣٢٥ رفت. چون اين دو غنيم سترگ، زحمت مزاحمت را از ساحت ممالك محيط شيبان برون كشيدند اوزبك شيبان (٤) را فراغ خاطر حاصل آمد. در آخر زمستان عبيد الله خان رفت و حصار را از ظلم مغول خلاص ساخت و مهم مغول را چنانكه تقرير رفت پرداخت و در بهار سنه عشرين و

__________

(١). نگ: + فصل سي و هشتم.

(٢). نگ: - بيت سر گاو ... سلطنت كردند.

(٣). نگ: ابيره - سبيره.

(٤). نب: - برون كشيدند اوزبك شيبان.

تسعمايه ٣٢٦ شيبان متوجه اندجان شدند. خان چهره ملاحظه را در آيينه تامل نيك احتياط نمود ديد كه در سر اندجان معارضه به اوزبك جز زنگ ملال و موريانه اختلال چيزي در مراه دولت به حاصل نمي آيد و آناني كه قوت مقاومت داشتند، رخت اقامت را از حدود شيبان برداشتند و آني كه في الجمله معارضه مي كرد بابر پادشاه بود. وي نيز پاي ياس را در ركاب نااميدي كرده به كابل گذشت. پس لايق وقت آن است كه قبل از آنكه ايشان نزديك آيند، به درآيند، خان نيز به طرف كاشغر به راه مغولستان بدر رفت. ولايت فرغانه نيز به ماوراء النهر صافي شد.

مهم خانيت ٣٢٧ را به رسم قديم به اسن سلاطين كه كوجوم سلطان بود مقرر داشتند و قاالفه كه ولي عهد باشد، سيوينجك سلطان شد، اما سيونجك سلطان پيش از كوجوم خان نماند و جاني بيگ سلطان قاالفه شد، وي نيز در عقب سيوينجك سلطان رفت. بعد از وي كوجوم خان نيز قدم بر قدم مشار اليهما رفت، عبيد الله خان به جاي وي نشست، اگر چه از تاريخ سنه احدي عشر و تسعمايه ٣٢٨ تا آخر عهد خانان مذكور، تمام مهمات شيبان را وي سامان مي داد. اگر او امر خاني را قبول فرمودي انصاف آن بود كه هيچكس با وي معارضه نكردي. اما وي رسم قديم را مرعي داشته امر خانيت را به هر كس كه اسن بود به وي تفويض مي نمود تا بعد از ابو سعيد خان از وي اسني نماند، (١٨٦ ر) بر تخت خاني نشست و به نسايم عدل و احسان، مشام عالم را معطر گردانيد تا در تاريخ سنه سته و اربعين و تسعمايه، ٣٢٩ جهان فاني را وداع داد و روح مطهر او به خطاير قدس خراميد - انار الله برهانه. زعم بنده اين است كه در اين مدت صد سال در تمام بلاد عالم كه پادشاه گذاشته اند، آنانكه شنيده و ديده شده است، (١) مثل وي كسي استماع نيفتاده و ديده نشده است. اولا پادشاهي بود مسلمان و متدين و متقي و پرهيزگار، همه امور دين و ملت و ملك و دولت و سپاهي و رعيت را به قانون شرع به فيصل رسانيدي و به يك سر مويي تجاوز از شرع راضي نبودي و در بيشه شجاعت هزبر شير شكار بود (٢) و در بحر سخاوت، كف او صدف درر بار. ذات خجسته صفات او به

__________

(١). نگ: - در تمام بلاد ... است.

(٢). نگ: راضي نبودي در شجاعت سرآمد همگان بود.

سبب برآمدن سلطان سعيد خان از ولايت فرغانه و متوجه كاشغر شدن

انواع فضايل آراسته بود. (١) هفت قلم را مي نوشت، از همه نسخ را بهتر مي نوشت. چند كلام الله كتابت كرد و به حرمين شريفين - زادهما الله شرفا (٢) - فرستاد. و نسخ تعليق را نيز نيك مي نوشت. ديوان شعر از تركي و عربي و فارسي داشت و در علم موسيقي و ادواي (٣) ٣٣٠ ورزيده بود و اين زمان در افواه اهل طرب از تصنيفات او هست. الغرض پادشاهي بود مستجمع جمع صفات حميده و در مدت حيات او بخارا كه دار الملك او بود، جمعيت افاضل و خلايق به حدي رسيد كه ياد از هرات و زمان ميرزا سلطان حسين مي داد و هرچند كه بابر پادشاه و خان، پيشتر از عبيد الله خان از عالم رفتند، ذكر اختتام كار عبيد الله خان بعد از ايشان بايستي، اما وقايع پادشاه و حكايت خان را به شرح كردن، تطويل داشت و آن حكايات ديگر به حكايات اوزبك دخلي نداشت. اگر مجمل احوال عبيد الله خان به محلش موقوف مي شد، سخن از پي گرد مي افتاد و اصل حكايت منقح نمي شد. بنابراين احوال اوزبك شيبان الي يومنا، بر سبيل مجمل نوشته شد. ديگر در اين مسوده به حكايت (١٨٦ پ) اوزبك رجوعي نخواهد بود. (٤)

سبب برآمدن سلطان سعيد خان از ولايت فرغانه و متوجه كاشغر شدن

در تابستان سنه عشرين و تسعمايه ٣٣١ اوزبك شيبان كه در تاشكند بودند كه سردار ايشان سيوينجك خان بود متوجه اندجان شدند. چون خبر به خان رسيد تمام امرا و اهل راي جمع شدند و در آن باب، ابواب استشارت را در روي اين كار گشادند و به همه ابواب به ديده دورانديشي، عواقب امور و خواتم كار را منظور داشتند. عمم عرضه داشت نمود كه سلاطين اطراف، خاكروبه ننگ را از صحن ناموس خود نرفتند و قوت مقاومت ما به كثرت شيبان وافي نيست و آلت مكاوحت ما به عدت ايشان كافي ني. اگر به اين فوج ايشان به مقاتله مقابله نماييم، اگر بر وجه دلخواه و دولتخواهان دست دهد، از شخصي تمام، دستي را شكسته باشيم ٣٣٢ و اين شكست موجب انهدام آن شخص نگردد و همچنان مكاوحت قايم و منازعت دايم باشد. و اگر - نعوذ بالله - امري غير اين واقع شود، تدارك ما فايت و تمام قوت ساقط گشته، عوايد آن به روزگارها عايد نگردد.

__________

(١). نگ: - و در بحر سخاوت ... بود.

(٢). نگ: - زادهما الله شرفا.

(٣). نب: ادوار / نگ: - ادواي.

(٤). نگ: + فصل سي و نهم.

چنانكه مافات آن به هيچ وجه تلافي نپذيرد و آن شكستن، به هيچ بستني التيام نيابد. ٣٣٣

مع هذا ولايت فرغانه، يورت و مقام اصلي جغتاي است. شيبان به زور و تشطط از ايشان انتزاع نموده و ما از قبل جغتاي حافظ بلاد گشته ايم. چون تمام سلاطين روزگار عموما و سلاطين جغتاي خصوصا دست احتفاظ را در آستين احتزاز كرده و پاي منازعت را در دامن عزلت كشيدند، ما را از قبل (١) ايشان مرتكب اين امر خطير شدن از حزم دور مي نمايد. اگر شيوه احترام را مرعي كرده و طريقه مصلحت را منظور داشته، ابواب مقاتله را مسدود و طريقه حزم را مسلوك گردانيد، پيش از آنكه غبار هيجان (١٨٧ ر) معسكر مخالف، حواشي ممالك را تيره سازد، عنان عزيمت بر صوب مغولستان كه مقر اصلي مغول است معطوف گردد به اثبات دولت قاهره انسب مي نمايد. و ملاحظه ديگر آنكه ميرزا ابابكر كه در پيش مواكب نصرت مراكب، حكم شكاري زخمين دارد كه قبل از اين در توتلوق مصاف داده و شكسته شده است، (٢) اگر به ولايت او رفته شود، اگر او جان و جگر مردانگي فراهم نمايد، شايد كه يكبار ديگر به مصاف مبادرت نمايد و مصاف آن در جنب مصاف اوزبك، سهولت تمام دارد و در مصاف با وي مخاوف قليل و منافع كثير است و دلايل ديگر بر ترجيح اين مصلحت آنكه سنين عمر ميرزا ابابكر از شصت متجاوز است و مدت سلطنت او تا پنجاه سال قريب، و حق سبحانه و تعالى اشتداد ظلم او را چهل (٣) سال امتداد داده است. وقت آن شده باشد كه ايام ظلم او را به شب ادبار رساند. ديگر آنكه امراء خود را به تمام برانداخته است و خاطر را از كار اهل محاربه پرداخته و به جاي آن جمع كثير از اراذل آحاد الناس قليلي را جاينشين ايشان ساخته است. با وجود قلت و عدم راي، در رويت از وي هراسان بوده به جان در امان نيستند. پس هر زور و قوت كه باشد، آن را در ابواب فتح كاشغر مصروف داريم. شايد حضرت مفتح الابواب، باب الفتحي در روزگار دولت كه هميشه رويداد نصرت باد، (٤) گشاده گرداند، بمنه و كرمه. (٥) و مع هذا مردم ميرزا ابابكر كه در خادميت و مخدوميت

__________

(١). نگ: جغتاي خصوصا به منازه برخاسته اند ما را از قبل.

(٢). نگ: زخمين دارد زيرا قبل از جنگ توتلوق در هيچ جنگ تمام عياري وارد نشده بود مگر آنكه پيروز گرديده بود.

(٣). نگ: پنجاه.

(٤). نگ: - كه هميشه ... باد.

(٥). نگ: - بمنه و كرمه.

مشاركت من به ميرزا ابابكر برادري است، چون من در ركاب دولت مناب ايستادگي مي نمايم، محتمل است كه به من رجوع نمايند و اين ادخل امور است. هرچند كه ميرزا ابابكر برادر من است، چنانكه گفته اند، (١)

بيت:

هزار خويش كه بيگانه از خدا باشدفداي يك تن بيگانه كاشنا باشد (٢) (١٨٧ پ) بنده به همه ابواب بر در دولت ابد پيوند حلقه بر در مي زنم. هر سر كه در دولت به عزت فرود نيايد، اگر همه برادرم باشد، سر او را مي خواهم كه به درگاه سعادت پناه فرو آرم و در باب دولتخواهي جانب داري برادري را مطلق نمي دارم و مهمات او را ثبات دولت مي دانم اگر از اين ابواب مذكوره راي عالي را موافق باشد به تقديم رسد باز با دولت انسب مي نمايد.

چون عمم اين مقدمه را به مسامع عليه رسانيد، خان اين همه را به گوش رضا اصغا نمود و لسان تحسين و زبان آفرين را برگشود. فرمود كه مدتهاست كه خاطر از افكار اين وقايع افگار است و در همه انواع اطوار، مطارحات شايبه استحاله و رابطه اشكاله هست كه از استحلال آن استحاله و در اشكال اين اشكال انگشت زجرت در دهن حيرت مي ماند، (٣) الا اين كنكاش كه از همه مطارحات ارجح و بر همه شقوق انجح است و آنچه مدت ها در ضمن ضمير قرار يافته بود بيان فرموديد. (٤) اكنون راي من، راي سيد محمد ميرزا است، اگر هر كس را در اين باب سخن باشد، معروض گرداند. تمام امرا متفق اللفظ و المعني در تصويب و تحسين اين راي مبالغه نمودند.

چون راي ها به اين امر متفق شد، در ربيع الاول سنه مذكوره ٣٣٤ قبل از آنكه سيوينجك خان به حدود ولايت فرغانه درآيد، خان برآمد: به راه مغولستان به كاشغر متوجه شدند. يكي از عجايبات امور ميرزا ابابكر كه بنده خود مشاهده نموده ام و هر كس كه كاشغر را در آن زمان ديده است مي داند، ٣٣٥ اين امر به تواتر ثابت شده است. هركه

__________

(١). نگ: - چنانكه گفته اند.

(٢). نگ: - بيت هزار ... باشد.

(٣). نگ: - كه از استحلال ... مي ماند.

(٤). نگ: - و آنچه مدت ها ... فرموديد.

گفتار در شرح اوضاع كاشغر

در آن زمان بود، به اتفاق روايت كردند و يقين مي دانم كه به مرور دهور و گردش سنين و شهور كه از صحايف روزگار رقم هستي اهل اين زمانه محو گردد، اين حكايت مثل سرگذشت پيشينيان كه بر ما (١٨٨ ر) در نظر مطالعان اين تسويد منظور گردد، مقرر را نسبت به مبالغه و منسوب به تجاوز حد مي كنند. معاذ الله، ثم معاذ الله، چون در صدق اين بنده را هيچ اشتباهي نيست. فلاجرم به تحرير آن رجوع مي رود. ملتمس از ناظران اين مسوده آن است كه به عين رضا منظور گردانند و به صدق و صفا اصغا نمايند، و آن امر بعيد التصديق اين است كه چون خبر توجه خان را به كاشغر، ميرزا ابابكر شنود، (١) قلعه قديم كاشغر را مدت مديد بود كه ويران ساخته بود، مضافات كاشغر را نيز ويران كرده مردم را به خانه كوچ به ياركند برده، بعضي مواضع را مزروع كرده بود. چون خبر توجه خان مجذوم به شد، بلندتر از قلعه كاشغر در كنار جر آب تيمن (٢) قلعه بنا فرموده، بنده آن قلعه را به كرات در نظر مساحت آورده ام، تخمينا كما بيش پنجاه جريب باشد و بلندي قلعه به گز متاع، ٣٣٦ در بعضي ها بيست گز باشد و گرد برج هاي عالي ضخيم (٣) در هر ضلع او زياده از از سي گز، گرد برج بيشتر يا كمتر بوده باشد، (٤) و در بالاي فصيل در اكثر جا چهار سوار مي تواند رفت. قلعه به اين استحكام عالي و عريض را در هفت روز به اتمام رسانيد و اين امر از عجايب امور است.

ضوابط و روابط ميرزا ابابكر كه سابقا مذكور شده است، اين حكايت شاهد عدل است. چون سخن اينجا رسيد (٥) اگر در شرح اوضاع ممالك كاشغر خوضي نرود در بعضي تقريرات مطالعان را شبهتي دست دهد، خصوصيات واقعات نيك خاطر نشان نشود. (٦)

گفتار در شرح اوضاع كاشغر

كاشغر از شهرهاي ٣٣٧ قديم مشهور است. در قديم الايام سلاطين كاشغر از نسل

__________

(١). نگ: - اين امر به تواتر ثابت ... شنود.

(٢). نگ: تومن.

(٣). نب: زخيم.

(٤). نگ: - گرد برج ... باشد.

(٥). نگ: + لازم است ذكري از كاشغر به ميان آيد فصل چهلم.

(٦). نگ: - اگر در شرح ... نشود.

نقل از تاريخ جهانگشاي

افراسياب ترك بودند كه اين افراسياب را مغول، بوغاخان (١) مي گويند و نسبش اين است:

افراسياب ابن پشن ابن داد نشين ابن تور ابن افريدون، و اين روايت تاريخ (١٨٨ پ) گزيده است كه از مجمع التواريخ ٣٣٨ خواجه رشيد الدين فضل الله نقل مي كند و در بعضي تواريخ ديگر، پيشتر از اين نيز گفته است، العلم عند الله.

از سلاطين زاده هاي كاشغر، ساتوق بغراخان در صغر سن به شرف اسلام مشرف شد. بعد ما كه پادشاه شد تمام ولايت كاشغر را به اسلام آورده بعد از آن چند كرسي پادشاهت كاشغر بلكه ماوراء النهر در نسل ايشان ماند تا پيش از استيلاي چنگيزخان. (٢)

كوشلك تايماق كه خان آنان بود از چنگيز گريخته بود. (٣) كاشغر را از گماشتگان گورخان قراختايي گرفت. گورخان قراختاي را از گماشتگان نسل و دودمان افراسياب گرفته بود و در آن زمان از آن دودمان، سلطان عثمان در سمرقند و اكثر بلاد ماوراء النهر، پادشاه بود. وقايعي كه ميان وي و خوارزمشاه واقع است در تمام تواريخ به شرح مسطور و مذكور است. فتنه كوشلك (٤) و استيلاء مغول بر كاشغر اين جمله را از تاريخ جهانگشاي به جنس ٣٣٩ نقل كرده شد. (٥) ٣٤٠

نقل از تاريخ جهانگشاي

چون چنگيز خان در ديار شرقي استيلا يافت، كوشلك پسر تايماخان (٦) ايمان (٧) گريخته به راه بيش باليق زده به حد ولايت گورخان درآمد و در كوه ها بي برگ و نوا مي گشته و اقوام او كه در مصاحبت او آمده بودند پراكنده گشتند و بعضي مي گويند كه جمعي از لشكر گورخان او را بگرفتند و به نزديك گورخان بردند و به يك روايت آن است كه او (٨) خود برفت. جمله مدتي در خدمت گورخان موقوف بود، چون سلطان محمد خوارزم شاه با گورخان عصيان آغاز نهاد و امراء ديگر در طرف شرقي بودند سركشي (٩) مي كردند و به حمايت پادشاه جهان، چنگيز خان توسل مي جستند و از شر او به عنايت او امان

__________

(١). نب: بود خاقان.

(٢). نگ: + تايانگ خان از پيش چنگيز گريخت.

(٣). نگ: كوشلك پسر تايانگ خان، كاشغر را.

(٤). نب: كوچلك.

(٥). نگ: + فصل چهل و يكم.

(٦). نگ: تايانگ.

(٧). نگ: - ايمان.

(٨). نب: از.

(٩). نب: هر كسي.

مي يافتند. كوچلك گورخان را گفت (١٨٩ ر) كه اقوام من بسيار است و در حدود ايمل و قياق ٣٤١ و بيش باليغ پريشانند و هر كس ايشان را تعرض مي رساند. اگر اجازت يابم ايشان را جمع كنم و به مدد آن قوم و معاونت ايشان مظاهرت كنم گورخان را و سر از خط او نپيچيم و تا ممكن باشد از اشارات او بدانچه فرمايد، گردن نتابم. بدين عشوه و خديعت گورخان را در جاده غرور افكند. بعد ما كه او را تحف بسيار آورد تا لقب كوچلك خاني دهد، بداد و مانند تير از كمان سخت بجست و چون آوازه خروج كوچلك فايض شد و او تا به حدود ايمل و قياق رسيد، توقتاي ٣٤٢ كه او نيز امير مكريت بود و پيشتر از آوازه صولت پادشاه جهان، چنگيزخان گريخته بود، بدو پيوسته شد و خيلان در هر كجا كه بودند برود گرد آمدند و او به مواضع تاختن مي آورد و غارت مي كرد و از اين بر آن مي زد و مي گرفت و مي آمد و مي رفت.

چون استيلاء محمد خوارزمشاه شنيد ايلچيان فرستاد نزديك سلطان محمد خوارزمشاه متواتر تا او از طرف غربي متوجه گورخان شود و كوچلك از طرف شرقي و گورخان را از ميانه بيرون كشند. اگر سلطان محمد خوارزمشاه به دفع و قهر سبقت يابد، از مملكت او تا (١) آلمالغ و ختن و كاشغر، سلطان محمد خوارزمشاه را مسلم باشد. و اگر كوچلك پيشتر دست برد و (٢) قراختاي از دشت بردارد تا فناكت كوچلك را باشد. بدين مقرر كردند و ميان ايشان مصالحت رفت. عبارت از فناكت، شهرخيه ٣٤٣ است. بر اين قرار از جانبين لشكر با قراختاي روان كردند. كوچلك سبقت يافت. لشكر گورخان دورتر بودند منهزم شدند و خزانه هاي او كه در اوزكند بود، غارت كرد و از آن جا (٣) به بلاساقون آمد (٤) و گورخان آنجا بود. در جينوج (٥) ٣٤٤ مصاف دادند و كوچلك (١٨٩ پ) شكسته شده و اكثر لشكر او كوفته. كوچلك بازگشت و ترتيب لشكر و حشم از سرگرفت. چون شنيد كه گورخان از جنگ سلطان محمد خوارزمشاه باز رسيده است و با رعيت ولايت بي رسميها كرده و لشكر نيز با مقام خود شده، مانند برق از ميغ قاصد او شده مغافصه او را گرفت و در ضبط آورد و لشكر و ملك او را مسلم كرد و دختري از

__________

(١). نب: به.

(٢). نب: - و.

(٣). نب: - جا.

(٤). نب: آمده.

(٥). نب: جنوح.

ايشان خواست و قبيله نايمان اكثر ترسا ٣٤٥ باشد. او دختر را التزام كرد تا او نيز بت پرست شد و از ترساي انتقال كرد.

بصوره الوثن استعبدتني و بهافتنتني و قديما هجت لي فتنا (١)

لا غرو ان (٢) احرقت (٣) نار الهوي كبدي (٤) فالنار حق علي من يعبد الوثنا و چون پاي در ممالك قراختاي محكم كرد چند نوبت به محاربه اوزار خان ٣٤٦ آلماليغ (٥) رفت و عاقبت او را ناگاه در شكارگاه بگرفت و هلاك كرد و ارباب كاشغر و ختن نيز ياغي گشته بودند. پسر خان كاشغر را گورخان محبوس داشت، او را از وثاق و بند بيرون آورد و باز با (٦) كاشغر فرستاد. امراي آن حيلتي ساختند و او را پيش از آنكه پاي در شهر نهد، در ميان دروازه ها هلاك كردند و او (٧) وقت ادراك (٨) ارتفاعات و حبوبات لشكر مي فرستاد تا مي خوردند و مي سوختند و چون سه چهار ربع و مدخل و غلات از ايشان منقطع شد و غلاي تمام پديد آمد و از قحط اهالي درمانده شدند، حكم او را منقاد گشتند (٩) با (١٠) لشكر آنجا رفت و در هر (١١) خانه كه كدخداي بود از لشكر او كسي (١٢) در آنجا نزول كرد، چنانكه تمامه به يكجا و (١٣) به يك خانه جمع (١٤) شدند و جور و ظلم و فساد آشكارا شد. هر چه بت پرستان مي خواستند و مي توانستند به تقديم مي رسانيدند و هيچكس را مجال آن نه كه منع كند و از آنجا به ختن رفت و ختن را بگرفت و بعد از آن اهالي اين نواحي را انتقال از دين محمدي الزام كرد و ميان دو كار مخير، (١٩٠ ر) يا تقلد مذهب نصاري و بت پرستي يا تلبس به لباس ختاييان. چون تحويل به مذهب ديگر ممكن نبود، از غايت اضطرار به كسوت ختاييان (١٥) ٣٤٧ مكتسي گشتند. قال الله تعالى، فمن اضْطر غيْر باغ و لا عاد فلا اثْم عليْه ان الله غفور رحيم (١٦) ٣٤٨ و اذان موذن و توحيد موحد و مومن منقطع شد و مساجد در بسته و مدارس مندرس گشت. روزي در

__________

(١). نب: فنا.

(٢). نب: لو.

(٣). نب: اعرقت.

(٤). نب: - كبدي.

(٥). نب: محاربه او باز زاغان تاليغ / نگ: محاربه او به جام باليغ.

(٦). نب: - با.

(٧). نگ: و كوچلك.

(٨). نب: - ادراك.

(٩). نگ: + كوچلك.

(١٠). نب: تا.

(١١). نب: - هر.

(١٢). نب: - كسي.

(١٣). نب: - و.

(١٤). نب: - جمع.

(١٥). نب: - چون تحويل ... ختاييان.

(١٦). نگ: - چون تحويل به ... رحيم.

ختن ايمه كبار را به صحرا آوردند و به ايشان بحث آغاز نهاد و از ايشان امام علاء الدين محمد الختني با او سوال و جوابي نمود و بعد از تقديم تكاليف بر در مدرسه او را برآويختند. ذكر او در عقب اين مثبت مي شود و به كلي كار مسلماني بي رونق، چه بي رونق كه يكبارگي محو شد و ظلم و فساد نامتناهي بر كافه بندگان الهي مبسوط شده دعوات به آسمان برداشتند كه؛ (١) ٣٤٩

ايا رب فرعون لما طغاو تاه و ابطره ما ملك

لطفت و انت اللطيف الخبيرو اقحمته اليم حتي هلك

فما بال هذا الذي لا اراه يسلك الا الذي قد سلك

مصونا (٢) علي دايرات الدهوريدور بما يشتهيه الفلك

الست علي اخذه قادرافخذه و قد خلص الملك لك (٣) گويي تير دعا به هدف اجابت و قبول رسيد و چون بر عزيمت ممالك سلطان چنگيز خان حركت نمود دفع فساد كوچلك را (٤) و حسم ماده او را جمعي از نوينان ٣٥٠ را بفرستاد و در آن وقت او به كاشغر بود. ارباب كاشغر حكايت گفتند كه چون ايشان رسيدند، هنوز مصاف برنكشيده بودند كه او بگريخت و روي به هزيمت نهاد و پشت برتافت و هر فوج كه بر عقب يكديگر از مغولان مي رسيدند، جز او را از ما چيزي طلب نمي كردند و اجازت تكبير و اذان و اداي صلوات مي كردند و منادي در شهر دادند كه هر كس قاعده خود را ممهد دارد و بر كيش خود رود، وجود آن جماعت را رحمتي از رحمات رباني و فيضي از فيضان يزداني دانستيم و چون كوچلك منهزم برفت هر كس كه در شهر و خانه هاي (١٩٠ پ) مسلمانان مقام داشتند، چون سيماب در خاك ناچيز شدند و لشكر مغول در عقب او روان گشتند و به هر جا كه نزول مي كرد ايشان بدو مي رسيدند و او را چون سگ ديوانه مي دوانيدندي تا به حدود بدخشان افتاد و به دره كه آن را دره ورارني (٥) خوانند درآمد. چون به كنار سريغ چوپان ٣٥١ رسيد، راه غلط كرد و صواب آن بود و به دره اي كه مخرج نداشت در رفت جماعتي صيادان از اهالي بدخشان

__________

(١). نب: - كه.

(٢). نب: مصوما.

(٣). نگ: - كه ايا رب ... لك.

(٤). نگ: - دفع فساد كوچلك را.

(٥). نب، نگ: بدخشان افتادند كه در ازو خان.

ذكر شهادت امام علاء الدين محمد ختني به دست كوچلك به نقل از تاريخ جهانگشاي

در حوالي آن كوه ها شكار مي كردند، ايشان را ديدند روي بديشان نهادند. از جانب ديگر مغول در رسيد و چون دره درشت بود از (١) مسلك آن رنج حاصل مي آمده است. با شكاريان قرار دادند كه آن جماعت كوچلك و اتباع اواند كه از ما جسته اند، چون كوچلك را گيرند و به دست ما دهند ديگر ما را با ايشان كاري نيست. آن جماعت نيز گرد او و خيلان او درآمدند، او را دستگير كرده به مغولان دادند تا سر او جدا كرده با خود ببردند و مردم بدخشان غنايم بي اندازه از جواهر و نقود يافتند و بازگشتند.

پوشيده نماند كه هر كس كه دين احمدي و شرع محمدي را تعرض رسانيد، هرگز فيروز نگشت و آن كس كه ترتيب آن كرد، اگر چه مقلد آن نيست (٢) هر روز كار او در مزيد رفعت است و نمو مرتبت. (٣)

بيت:

چراغي را كه ايزد برفروزدهر آن كس پف كند ريشش بسوزد (٤)

ذكر شهادت امام علاء الدين محمد ختني به دست كوچلك به نقل از تاريخ جهانگشاي (٥)

چون كوچلك، كاشغر و ختن را مستخلص كرد و از شرع عيسوي با شعار بت پرستي انتقال كرده بود اهالي آن را (٦) تكليف كرد تا از كيش مطهر حنفي با كيش نجس گبري آيند (٧) و از انوار هدي با وحشت كفر و تيرگي و از مطاوعت سلطان رحيم به متابعت شيطان رجيم گرايند. ٣٥٢ چون آن باب دست نداد پاي سخت كرد تا به اضطرار به زي ختا متلبس و به كلاه ايشان متقلنس (١٩١ ر) گشتند و بانگ نماز و اقامت مرتفع و صلوات و تكبيرات منقطع شد. (٨)

ابعد وضوح الحق يرجون فسخه و للحق عقد مبرم ليس يفسخ

__________

(١). نب: چون در دشت از.

(٢). نگ: - اگر چه مقلد نيست.

(٣). نگ: + فصل چهل و دوم.

(٤). نگ: - بيت ... بسوزد.

(٥). نگ: - به نقل از تاريخ جهانگشاي.

(٦). نب: كرده بود تا كي آن را.

(٧). نگ: - اهالي آن را ... آيند.

(٨). نب: بانگ نماز و كار صلوه مرتفع و منقطع شد.

و در اثناي آن خواست تا از راه غلبه و تشطط و تهور و تسلط، به حجت و بينت ايمه دين محمدي و رهبان دين (١) احدي را ملزم كند، (٢)

و اذا رجوت المستحيل فانماتبني الامور علي شفير هار و در شهر ندا دردادند و سخن او تبليغ كه هر كس در زي اهل علم و صلاح است (٣) به صحرا حاضر آيند. زيادت از سه هزار امامان بزرگوار جمع شدند، روي بر ايشان آورد و گفت كه از ميان اين صفوف كدام شخص است كه در كار اديان و ملل مناظره كند و سخن از من باز نگيرد و از هيبت و سياست احتراز نكند، و در خيال فاسد مستحكم كرده بود كه هيچ كدام را از اين جماعت مجال رد سخن و انكار حجتي نباشد و هر آينه هر كس كه شروعي پيوندد از بيم صولت او احتراس و تصوف كند و آتش بلا (٤) به نفس خود نكشد و «كالباحث عن حتفه بظلفه» نباشد (٥) بلك مصدق اكاذيب و محقق اباطيل او شود، از زمره آن طايفه، شيخ موفق و امام بحق (٦)، علاء الدين محمد الختني - نور الله قبره و كثر اجره - برخاست و به نزديك كوچلك آمد و بنشست و كمر حق گويي بر ميان راستي (٧) بست و در اديان بحث آغاز نهاد (٨). چون آواز بلندتر شد و امام شهيد حجت هاي قاطع تقرير مي داد و حضور وجود او را (٩) محض عدم مي دانست حق بر باطل و عالم بر جاهل غالب گشت و امام سعيد، كوچلك طريد (١٠) را الزام كرد، «و الحق ابلح (١١) و الباطل لحلج»، دهشت و حيرت و خجالت بر افعال و اقوال آن فاسق چنان مستولي گشت (١٢) و آتش غضب از عدم جرات مستعلي (١٣) كه زبانش كند و سخنش در بند آمد. فحشي و هذياني كه نه آيين حضرت رسالت باشد از دهان (١٤) برانداخت (١٩١ پ) و فصلي در آن شيوه بپرداخت.

امام حق گوي از روي يقيني كه «لو كشف الغطاء ما ازددت يقينا»، و از راه حميت ديني،

__________

(١). نب: محمدي در ميان راه.

(٢). نب: + عربي.

(٣). نب: علم و صلاحيت باشد.

(٤). نب: - بلا.

(٥). نب: كالباحث عن حتفه بطعه و الخادع باران الله كفه نباشد.

(٦). نب: امام الحق.

(٧). نب: - راستي.

(٨). نب: نهادند.

(٩). نب: - را.

(١٠). نب: + امير.

(١١). نب: - ابلح.

(١٢). نب: شده.

(١٣). نب: + گشت.

(١٤). نب: زبان.

بر (١) ترهات و خرافات او (٢) اغماض و اغضا نتوانست كرد. گفت خاك به دهانت اي عدوي دين كوچلك لعين، چون اين كلمه درشت درست (٣) به سمع آن گبر پركبر و كافر فاجر و نحس رسيد به گرفتن او اشارت كرد و الزام تا از اسلام ارتداد كند و تتبع كفر و الحاد نمايد. «هيهات هيهات لما (٤) توعدون»، (٥) مهبط نور الهي نشود خانه ديو، چند شبانروز او را برهنه و بسته و گرسنه و تشنه داشتند و غذا و طعام دنياوي از او بازگرفتند، اگر چه او مهمان «ابيت عند ربي يطعمني و يسقيني» بود (٦) و اين امام محمد (٧) چون صالح در قوم ثمود و (٨) يعقوب حزن مبتلي و به عذاب جرجيس ممتحن بود، قال النبي - عليه السلام - «البلاء موكل بالانبياء ثم الاولياء ثم الامثل فالامثل»، ايوب وار صبر مي نمود و مانند يوسف در چاه زندان ايشان مجاهدت مي كشيد و مرد عاشق مي نمود چون از نوش محبت نيش محنت چشيد (٩) آن را غنيمتي تازه و دولتي بي اندازه شمرد و گويد، ع، هرچ از تو آيد خوش بود خواهي شفا خواهي الم، و هر زهر كه از دست جانان به كام جان مشتاق (١٠) رسد به حكم آنك، ع (١١)، زهر از كف يار سيم بر بتوان (١٢) خورد، از حلاوت مذاق حلاوت شهد و شكر او را در مرارت صاب و صبر يابد و گويد:

و لو بيد الحبيب سقيت سمالكان السم من يده يطيب و دل نوراني چو از مشكاه انوار رباني مستضي ء باشد بر ايمان هر لحظه اطمينان زيادت داشته باشد و اگر چه به تكاليف عذاب مواخذ و معاقب بود، (١٣)

وصال دوست طلب مي كني بلاكش باش كه خار و گل همه با يكدگر تواند بود

به ترك خويش بگو تا به كوي يار رسي كه كارهاي چنين با خطر تواند بود (١٩٢ ر)

__________

(١). نب: - بر.

(٢). نب: + را.

(٣). نب: - درست.

(٤). نب: الحاد نمايد آيت هيهات لما.

(٥). نب: مصراع.

(٦). نب: - بود.

(٧). در جهانگشا: محمدي.

(٨). نب: - و.

(٩). نب: مرد عاشق صادق چون از نيش محبت محنت چشيد.

(١٠). نب: مشتاقان.

(١١). نگ: - ع.

(١٢). نب: توان.

(١٣). نب: + نظم.

عاقبت كار چون هر حيلت كه در جبلت آن قوم ضال بود از تقديم وعد و وعيد و ايناس و (١) تهديد و نكال و عقاب، به جاي آوردند و ظاهر او از آنچه باطن او بر آن منطوي بود و مشتمل از تحقيق و ايمان و تصديق و ايقان، تفاوتي نكرد. او را در (٢) مدرسه او كه در ختن ساخته بود چهار ميخ زدند و كلمه توحيد و شهادت ورد زبان و خلايق را نصيحت (٣) گويان كه دين به عقوباتي كه در اين خاكدان دنياي گذران است بر باد نتوان داد و خويش (٤) را ابد الآباد به آتش دوزخ گرفتار نتوان كرد و غبني تمام و عيبي بنام باشد (٥) كه باقي را به فاني معاوضه زنند و خضراء الدمن اين جهاني را كه لعب و بازيچه كودكان است به نعيم و ناز (٦) آن جهاني بدل كنند. قال الله تعالى: و ما الْحياه الدنْيا الا لعب و لهْو و للدار الْآخره خيْر للذين يتقون (٧) ا فلا تعْقلون ٣٥٣ تا جان بحق تسليم كرد و از زندان دنيا به جنات نعيم عقبي رسيد و از مهبط سفلي به نشيمن علوي پريد، (٨)

دوست بر دوست رفت و يار بر يارخوبتر اندر جهان ازين چه بود كار

كسي به گردن مقصود دست حلقه كندكه پيش زخم بلاها سپهر تواند بود و چون اين واقعه حادث شد حق - سبحانه و تعالى - شر او را دافع آمد و (٩) به مدتي نزديك لشكر مغول به سر او فرستاد و در دنيا سزاي (١٠) كردارهاي قبيح و مذموم و سيرت شوم چشيد (١١) و در اخري عذاب النار و بيس القرار، (١٢)

و قد علم الالحاد مذ نصر الهدي بان ليس الحنيفي منسخ (١٣) تا اينجا نقل از تاريخ جهانگشاي است.

چون ولايت كاشغر داخل مسخرات چنگيز شد بعد ما كه چنگيز خان خاطر را از مهمات ايران و توران، بلكه از تمام عالميان پرداخت ٣٥٤ و به مقر اصلي خود معاودت نمود و تمام ممالك را به چهار پسر خود قسمت نمود، در مجمع التواريخ رشيدي تفصيل

__________

(١). نب: - و.

(٢). نب: بر.

(٣). نب: - نصيحت.

(٤). نب: نتوان داد خود.

(٥). نب: عيبي به كمال بود.

(٦). نب: تازه.

(٧). نب: مقومون.

(٨). نب: + بيت.

(٩). نب: - حق ... آمد و.

(١٠). نب: + او و.

(١١). نب: چشانيد.

(١٢). نب: بيس المصير عربي.

(١٣). نگ: - چون آن باب دست نداد ... منسخ / نب: بان ليس من دين الخفي منسخ.

دارد و در گزيده مجمل (١٩٢ پ) مي آرد بر اين جمله كه تمام دشت خزر و قپچاق را كه حدي به روم و حدي به محيط (١) و حدي به ماوراء النهر و حدي به مغولستان دارد با پسر بزرگتر جوجي خان را داد و مغولستان را و قراختاي ٣٥٥ و تركستان و ماوراء النهر را به چغتاي داد و تمام خطا را به تولي داد و مقر اصلي خود را كه عبارت از قراقروم (٢) و قاليماق است به اوكتاي تفويض فرمود و همچنين تمام لشكر و امرا را (٣) نيز قسمت نموده بود، در آن قسمت، دوغلات به حصه جغتاي خان رسيد و چغتاي خان به دوغلات، منگلاي سويه را مفوض گردانيد. معني منگلاي سويه، موضع آفتاب روي ٣٥٦ باشد و آن حدي به شاش دارد و حدي به چاليش و حدي با ايسيغ (٤) گول و حدي به ساريغ اويغور دارد و در محاط اين حدود اربعه، كاشغر و ختن واقع شده است. اول كسي كه در دوغلات به اين ممالك تمكن يافت، امير بايداغان (٥) ٣٥٧ بوده است و از امير بايداغان، بطنا بعد بطن و قرنا بعد قرن، (٦) فرزند به فرزند ميراث مي ماند تا ميرزا ابابكر مذكور، در جام گيتي نماي ٣٥٨ مي آورد كه كاشغر اعظم بلاد ترك است. خبر چند در آنجا بيان مي كند و حاليا در آنجا اثري نيست؛ از جمله مي گويد كه متاعي كه از كاشغر همه جا مي بردند، قاقم و سنجاب است. حالا در آنجا مطلقا نمي باشد.

وضع كاشغر بدين تفصيل است (٧) كه شمال كاشغر، كوه هاي مغولستان است. آن كوه ها از جانب غرب برطرف مشرق طولاني افتاده است و رودخانه از آن كوه بر جانب جنوب جاري است. طول آن كوه حدي به شاش دارد و نهايت او از طرفان گذشته به زمين قاليماق درآمده كه آن طرف را به غير قاليماق كسي ديگر نديده و نمي داند و بعضي كه اندك از آن (١٩٣ ر) طرف ديدند، بنده شرح آن را پرسيدم. از تقرير ايشان معلومي خاطرنشان بنده نشد كه توان نوشت و شرح مغولستان عنقريب خواهد آمد، از آنجا كه شامل است تا طرفان، سه ماهه راه باشد از جانب غرب كاشغر نيز كوه طولاني واقع است كه كوه هاي مغولستان از اين كوه منشعب مي شود از طرف شمال به جنوب واقع

__________

(١). نگ: + اقيانوس.

(٢). نب: قراقورام.

(٣). نب: - را.

(٤). نگ: ايسي.

(٥). نگ: بابداغان.

(٦). نگ: - بطنا ... قرن.

(٧). نگ: - وضع ... است.

است. بنده بالاي آن كوه شش ماهه راه رفتم و به نهايت او نرسيدم و شرح اين نيز عنقريب در ذكر تبت مشروح خواهد شد، و از اين كوه نيز رودخانه ها از مغرب به طرف مشرق روان است. ولايت كاشغر را آباداني از اين رودخانه هاست و تمامي ولايت ختن و ياركند و كاشغر در دامنه اين كوه مذكور طولاني افتاده است.

جانب مشرق و جنوب كاشغر و ختن صحرايي است كه جز خامه ٣٥٩ هاي ريگ روان و جنگل هاي بي پايان و بيابان هاي شوره زمين ديگر هيچ نيست و در قديم در آنجا شهرهاي عظيم بوده است از آن جمله دو شهر را نام باقي مانده است. (١) بعضي از صياداني كه براي صيد شتر صحرايي مي روند حكايت مي كنند كه گاهي بناي شهري پيدا مي شود كه از عمارات عاليه مثل قلعه و مناره مساجد و مدارس ظاهر مي شود، بعد از مدتي كه مي رويم اثري از وي نيست باز در ته ريگ مانده است. اين نوع شهرها بوده است كه حالا از وي نام و نشاني باقي نيست. مقصود كه معموره كاشغر و ختن طولا بر دامن كوه غربي واقع شده است كه در سرحد كاشغر، ارتوج ٣٦٠ نام ولايت است، تا نهايت كه كريا و جرياست، ٣٦١ يك ماه راه باشد. اما بر عرض آباداني از اين جانب كوه غربي بر جانب شرقي اگر به سرعت روند در يك دو روز از معموري مي توان برآمد و از اين كوه مذكور هر آبي كه مي آيد بر كناره آب، غله (٢) مزروع و آباداني است. (١٩٣ پ) به اين نوع كه او آب تيمن ٣٦٢ است از كوهي كه در ميان كاشغر و فرغانه واقع است مي آيد و اين آب از ميان قلعه قديم كاشغر مي گذشته است كه آن را ميرزا ابابكر ويران كرده است و اين قلعه مذكوره كه معموره ميرزا ابابكر است در كنار اين آب واقع است و چند ولايت كاشغر از اين آب معمور است. رودخانه دوم مسمي به قراتازغون ٣٦٣ است.

در السنه مردم كاشغر، تازغون عبارت از رودخانه است. از سه فرسخي اين قلعه مذكور از جانب جنوب مي گذرد و اكثر ولايت كاشغر به اين آب مزروع است. بر سه فرسخي آن آب، رودخانه ديگر است كوسان تازغون نام كه قصبه يانگي حصار بر كنار اين آب است و ما يتعلق بها ي اين قصبه به اين آب آبادان است. از كاشغر تا يانگي حصار شش فرسخ

__________

(١). نگ: + يعني لوب و كتك.

(٢). نب: غلط.

شرعي مي باشد. از پيش او آب شهناز مي رود و مواضع چند از اين آب معمور است و شهناز دره است كه بر كوه غربي واقع است و راهي كه از كاشغر با بدخشان مي روند از اين دره است و از قراچناق ٣٦٤ تاكلين رباطي موضعي است كه منزل آينده و رونده است پنج فرسخ شرعي باشد. از آنجا لنگر ٣٦٥ ديگرست كه قوش گنبذ (١) مي گويند، منزل خوب است، و از آب شهناز معمور است. مزرعه و باغات دارد كه همه وقف اين لنگر است.

آينده و رونده از اين لنگر متمتع مي شود و منزل ديگر قزيل نام قريه است آب شور دارد.

در اين منزل، بي ضرورت نزول نكنند و اين منزل را از يانگي حصار به ياركند ميانه راست مي دارند. از قزيل تاگوگ ٣٦٦ رباط تخمينا قريب به ده فرسخ شرعي باشد و از گوگ رباط تا كنار سواد ياركند كه رباطچي نام است، قياسا هفت فرسخ شرعي ٣٦٧ باشد. از رباطچي تا قراچناق به غير اين منازل كه مذكور شد، ديگر آباداني كمتر است.

ياركند (١٩٤ ر) در قديم شهر عظيم بوده است كه شهر كهنه را ميرزا ابابكر كنده است و قازق ها كه قبل از اين مشروح شده است، يكي در شهر كهنه بوده است و گنج ها آنجا يافته است. اما معلوم نيست كه آن شهر كهنه را نام همين ياركند بوده است يا نام ديگر داشته است. در زمان اجداد اين كمينه، ياركند قصبه بود قرينه يانگي حصار. ميرزا ابابكر ياركند را پاي تخت كرد، جوي ها جاري گردانيد و باغات ساخته، در السنه مردم اشتهار دارد كه ميرزا ابابكر دوازده هزار باغ ساخته است اكثر آن در ياركند و توابع آن است. اما گمان بنده آن است كه اين مقدار نخواهد بود. ميرزا ابابكر قلعه ساخته كه اكثر جهات، ارتفاع قلعه سي گز شرعي باشد و درون قلعه تخمينا صد چوب باشد و ارگي در غايت رفعت نصب فرموده، در اين قلعه شش دروازه مانده و وضع دروازه ها كمابيش تا صد گز درون نهاده و از طرفين برجها را به هم نزديك آورده چنانكه كسي كه خواهد كه به دروازه رود اين دو برج واپس مي ماند. اگر دشمني به درون زور آرد، از پس و پيش و از چپ و راست، تير و سنگ برابر مي آيد و اين وضع كم قلعه مشاهده افتاده است و در ارك اين قلعه، عمارات عاليه كثيره ساخته است، شرح آن طولي دارد. و در محلات قريب ده

__________

(١). نگ: گمبذ در تركي گنبد را (گومبز) مي گويند. (م).

باغ باشد، در آنجا عمارات رفيع البنيان ساخته كه هر كدام مشتمل بر صد خانه زياده و كم بوده باشد كه تمام طاق و طاقچه بندي و گچ و گچ كاري و كاشي كرده اند. خيابان ها ساخته بر اكثر ممر عام از مقدار يك فرسخ (١) شرعي و نيم شرعي بر هر جانب شهر كه روند، در سايه خيابان سفيدار مي روند. جويهاي آب روان بر اكثر خيابان ها جاري.

آب ياركند بهترين آب هاي عالم است. هر تعريف كه حكما (١٩٤ پ) در آب كرده اند همه بر آن صادق مي آيد. ٣٦٨ يك ماهه راه از كوه هاي تبت كه ناشي از برف و يخ باشد از جانب جنوب به شمال در روي سنگ و ريگ، در غايت سرعت مي آيد، چون به ساريغ گول كه ولايت كوه پايه معتمد به كاشغر است مي رسد ديگر در غايت سرعت از سنگ به سنگ خورده و زده، هفت روزه راه روي به شرق مي آيد تا به همواري مي برآيد و در همواري دو روزه راه به روي سنگ در غايت سرعت مي آيد تا به مجاري ياركند و در مجاري ياركند سنگ كم مي ماند و آب از آن تندي يك مرتبه آراميده مي شود و از عجايب اين آب، يكي آن است كه در اول بهار چنان كم مي شود كه از روي مبالغه شايد كه بعضي جا يافت شود كه از سنگي به سنگي قدم مانده توان گذاشت و در فصل اسد ٣٦٩ چنان غلبه مي كند كه در بعضي جا به هر مسيل ٣٧٠ قريب يك كروه ٣٧١ شرعي پهن مي شود. يك كروه از آن قبيل است كه هيچ جا كم از ده گز نباشد و در اين آب سنگ يشب ٣٧٢ يافت مي شود و اكثر ولايات و مضافات ياركند به اين آب مزروع است و آب ديگر تخمينا بر هفت فرسنگي آن مي رود كه تيزآب ٣٧٣ نام دارد. باقي ولايت به اين آب مزروع است و از ياركند به رفتار وسط سه روز راه تمام مواضع و قريات آباداني است كه حد آن را لاخوق ٣٧٤ مي گويند و از آنجا به ختن به ده روز به رفتار ثقيل ٣٧٥ مي روند و اين ده روزه راه به غير منازل، ديگر آباداني نيست و در ختن دو رودخانه است، قراقاش و اورنگ قاش ٣٧٦ نام كه سنگ يشب از اين دو رودخانه پيدا مي شود و در عالم به غير اينجا، جاي ديگر يشب پيدا نمي شود و آب اين دو رودخانه را بر آب ياركند مرجح مي دانند اما بنده رجحان آن دو آب را بر آب ياركند درنيافته ام. ختن از جمله بلاد مشهور

__________

(١). نب: - فرسخ.

مزارات ياركند

عالم است اما اين زمان به غير سنگ يشب چيزي از وي توان نوشت نمانده است.

(١٩٥ ر) يكي از غرايب آنجا آن است كه هرگز در ختن عكه ٣٧٧ نمي باشد، اگر احيانا پيدا شود آن را به فال بد مي گيرند و خلايق جمع شده آن عكه را البته بدر مي كنند.

و اين امام علاء الدين محمد ختني كه در تمام تواريخ مسطور است، قبر او بلكه نام او را در ختن هيچكس نمي داند و مزارات ديگر آنجا بسيار است كه احوال ايشان معلوم نيست و در افواه رواياتي كه عدم صحت آن در كتب تواريخ مفهوم مي شود مي گويند، از جمله خم شهيدان داماد ذبيحه (١) كه مشهد جعفر طيار و امام جعفر صادق - رضي الله عنهما - و جعي ديگر از اصحاب را مي گويند، و عدم صحت اين ظاهر است. تواند بود كه به اين نام از تبع تابعين مردم آمده شهادت يافته باشند زيرا كه پيش از اسلام از تبع تابعين آمده در كاشغر غزات كرده بودند. اما غرابت در آنجا اين است كه شهدا كه در تابوت گذارده اند، گاهي باد ريگ را مي برد شهدا ظاهر مي شوند. در اينجا هيچ تغييري نيست و زخم ها كه برايشان رسيده، و شخص ايستاده بلكه خون ها كه برآمده در مجاري جراحت خشك شده مانده است. هركه اين مزارات را طواف ٣٧٨ مي كند اين را مشاهده مي نمايد.

اما مزارات ياركند كس كه در تواريخ و كتب مذكور و مسطور باشد نيست. آنچه مردم آنجا اعتقاد دارند، هفت محمدان است و احوال ايشان را آن نوع كه مجاوران ٣٧٩ بيان مي كنند، قابل تحرير نيست. اما از مولانا خواجه احمد كه از مريدان حضرت ايشان بود، مرد مسن عزيز مشغول بود، از وي در «تاريخ اصل» انشاء الله تعالى روايات خواهد آمد، استماع دارم كه فرمودند كه هفت محمد از اوتاد بوده اند، اما مرا معلوم نشد كه در نسخه ديده باشد يا به كشف معلوم ايشان شده است (٢) و مزار ديگر دواخان پادشاه است. از احوال او چيزي از مجاوران شنوده نشده است. يكبار حضرت مخدومي ارشاد (١٩٥ پ) پناهي، (٣) شهاب الدين خواجه خاوند محمود از پيش مزار مي گذشتند و به اين كمينه

__________

(١). نب: زبيحه / نگ: جمله امام ذبيحه.

(٢). نگ: اما مراد ياد نيست كه اسمي از آنها در تاريخي ديده باشم.

(٣). نگ: - مخدومي ... پناهي.

التفات فرمودند و گفتند كه اين مرد بس جذبه قوي داشته است. هرگاه كه از اينجا مي گذرم مرا جذبه قوي مي رسد. عمارت عالي دارد و بيرون او را گل پخت كرده به نقوش و خطوط مفرق ساخته اند. چندانكه بنده بر گرد آن عمارت گشته ام و در خواندن كتاب ها سعي نموده ام ميسر نشد زيرا كه اكثر آن كوفي است، نه كوفي كه اين زمان متعارف است. اندكي نيز ثلث ٣٨٠ است، آن نيز بر اسلوبي نيست كه خواندن آن به سهولت ميسر گردد. اما در نزديكي او گنبد ديگر است در طاق او خطي تركي نوشته اند، اكثر آن ويران شده است. در آنجا نوشته شده است كه در تاريخ ششصد و پنجاه و شش بود، ديگرها ويران شده است و نمي توان خواند. و اين تاريخ به دواخان كه به دواچچين (١) ٣٨١ مشهور است، قريب مي نمايد و بنده را گمان اين است كه وي مزار دواخان است و بر اين چند وجه دليل است: يكي آنكه در آن تاريخ دواخان نام پادشاه ديگر نبود و نام دواخاني دلالت بر آن نمي كند كه اين مرد شيخي و يا امامي بوده باشد كه بعد از آن بر سروي عمارتي چنين رفيع نيازمدان ساخته باشند؛ ديگر آنكه پدر دواخان، براق خان در بخارا مسلمان شد و سلطان غياث الدين لقب يافت و پسرش دواخان بعد از وي پادشاه شد ٣٨٢ از اين معلوم مي شود و متبادر آن است كه دواخان مسلمان باشد و در تواريخ تعريف دواخان را بسيار كرده اند. با وجود اسلام و آن خصال حميده، اگر حق تعالى او را به مرتبه رسانيده باشد عجيب نباشد و بعد از وي مردمي كه اعتقاد داشته باشند مزار وي را عزيز داشته به مرور ايام، مزار معتمد به شده. العلم عند الله.

اگر چنانچه (١٩٦ ر) در واقع اين مزار كه به دواخان پادشاه مشهور است، آن دواخان بوده باشد، در تواريخ ذكر احوال او مسطور است. اما در مقدمه ظفرنامه، مولانا شرف الدين (٢) يزدي - رحمه الله (٣) - چنين مي آرد كه: دواخان ابن براق خان ابن قراايسو ابن بامنگاي ابن چغتاي ابن (٤) چنگيزخان، پادشاهي بود كامكار، رفيع مقدار، و خسروي سرير جهانباني و افسر كامراني را شايسته و سزاوار. (٥)

__________

(١). نگ: دواسهن.

(٢). نگ: + علي.

(٣). نگ: - رحمه الله.

(٤). نب: - ابن.

(٥). نگ: - و خسروي ... سزاوار.

نظم:

فلك رفعتي در خور تاج و تخت خديو قوي، راي پيروز بخت

در ايام شاهي همه داد كردبه داد و دهش كشور آباد كرد و (١) مما النگيز (٢) نويان ابن امير ايحل ابن نيسون از نسل قراچار نويان برلاس بود، عهدنامه سابق بيعت نمود، راه و رسم پدران بدو مقرر شد و مدت سي سال در فرمان دهي و كامراني روزگار گذرانيده و به حسن تدبير، النگيز (٣) نويان، الوس چغتاي را آبادان داشته. هر كس كه مرادي داشت؛

بيت:

از آن نامجو كس مرادي نخواست كه در دم نشد كار خواهنده راست (٤) آخر الامر، دمي چند بشمرد و ناچيز شد. تا اينجا نقل از ظفرنامه است.

در درون قلعه ياركند، قريب به ارك، مزاريست عجباجي آتا نام، در آنجا سر استخوان گرد ران آدمي است و دو پارچه شده است. و دايم، (٥) بنده آن را از روي تعجب مي ديدم.

خدمت مولانا شاه سيد عاشق كه يكي از علماء متبحر متقي ماوراء النهر بودند به ايشان نمودم. ايشان تعجب ها كردند و فرمودند كه مساحت كنيم همان سر استخوان مردم اين زمان. فرمودند كه آوردند و كلوخ ها به مقدار حجم آن استخوان شكستند و در رويمالي گره كردند، آن مقدار كه برابر استخوان دو پارچه شد. بعد از آن، آن كلوخ ها را شمردند، شصت پارچه برآمد. پس مولانا گفتند كه صاحب اين استخوان (١٩٦ ر) مقدار مردم اين زمان شصت بوده باشد. اين از عجايب امور است.

اما مزارات كاشغر: اول ساتوق بغراخان كه از نسل افراسياب بوده و جد يوسف قدر خان و سلطان ايلك ماضي است. اول كسي كه از ترك مسلمان شد، وي بود و حديثي در باب وي مرويست كه «اول من اسلم من التراك ساتوق» ٣٨٣، از درويشان استماع افتاده است كه توجه به روحانيت وي فيض عظيم مي بخشد و مزارات ديگر بسيار است كه در

__________

(١). نگ: - نظم فلك رفعتي ... و.

(٢). نگ: ممالگيز.

(٣). نگ: التگيز.

(٤). نگ: - بيت از آن نامجو ... راست.

(٥). نگ: آتا نام در آن دو قطعه از استخوان ران آدمي ديده مي شود دوام.

نسخ احوال ايشان بر بهترين وجهي مسطور است و حكايات و روايات منقول از جمله حسين فضل خواجه و قطب عالم و شيخ حجازي (١) و شيخ حبيب و فقيه ابي بكر و غيرهم.

از جمله غرايب در مزار حسين فضل خواجه، حظيره ايست كه آن را حظيره مفتيان مي گويند و آنجا قبريست در مقابل روي آن عزيز سوراخي گذاشته اند و هيچ تغييري و نقصي (٢) ٣٨٤ به وي راه نيافته است. محاسن درازي كشيده داشته (٣) كه اين زمان مشخص است. از علماي كاشغر استماع افتاده است كه هرگاه مسيله مشكل شود صورت را نوشته در قبر مي گذراند، فردا كه مي روند جواب نوشته مي يابند و اين آزموده و مجرب است، العهده عليهم.

و تمام مردم كاشغر و ختن (٤) منقسم مي شود. يكي را تومان مي گويند كه عبارت از رعايا مي باشد و آن متعلق به خان است كه مال او را سال به سال به خانان مي رسانيده اند و ديگر قوچين است كه آن عبارت از سپاهي آنجا باشد و آن بر كل، تعلق به اجداد اين كمينه دارد؛ ٣٨٥ ديگر ايماق است كه ايشان هر كدام مقاطعه دارند از غله و كرباس و غيره.

اين نيز از جمله متعلقات اجداد بنده است. قسم ديگر، ارباب مناصب شرعيه است و متصديان بقاع خير و اوقاف كه اكثر آن با اجداد بنده منصوب است، بسيار است و املاك بي شمار، تفصيل آن مناسب محل نيست.

و در آن ولايت چند چيز است (١٩٧ ر) كه مخصوص آنجاست. اول سنگ يشب كه در رودخانه ياركند و ختن مي باشد و در عالم جاي ديگر نشان نمي دهند. ٣٨٦ ديگر شتر صحرايي كه اگر فرضا نوعي گيرند كه خللي بر وي نرسد در قطار درمي آيد و بي تفاوت چون شتر اعلي كار مي كند. اين نيز در بيابان هاي جنوبي و شرقي ختن مي باشد. ٣٨٧ ديگر در كوه هاي آن ولايت، قوتاس صحرايي مي باشد در غايت عظمت و ابهت و از جميع حيوانات وحشي، درنده خوتر است. ٣٨٨ چون به كسي رسد شاخ زدن و لگد كردن و زير كردن و ليسيدن او همه مهلك است. وقتي كه بنده از تبت با بدخشان

__________

(١). نگ: - و شيخ حجازي.

(٢). نگ: - و نقصي.

(٣). نگ: محاسن كاملا مرتبي داشته.

(٤). نگ: + به چهار گروه.

ديگر از فواكه

مي رفتم كه احوال آن عنقريب مشروح خواهد شد، بيست و يك كس بوديم و در آن راه قوتاسي كشته شد، شكم آن را چهار كس به صعوبت و محنت بسيار از درون او توانستند، غلطايند. يك شانه او را يك كس به هيچ وجه نتوانست برداشت و بيست و يك كس آنچه توانستند آزوق برداشتند، ثلثان آن باقي ماند. ٣٨٩

ديگر از فواكه: اكثر فواكه در آن ولايت بسيار مي باشد. از جمله فواكه ناشباتي ٣٩٠ او بسيار خوب مي شود، جايي ديگر مثل آن ديده نشده است و اين عديم المثل است. گل و گلاب او نيز بسيار خوب است، قريب به گل و گلاب هرات مي باشد. و فواكه ديگر او به فواكه ساير ولايات رجحان دارد و نقصانش كمتر است و برودت زمستاني او از حد اعتدال متجاوز است و گرماي تابستان به اعتدال قريب. اما آب و هواي او صحت تمام دارد و فواكه بارد، رطب ملعب كه بر نهار و بر بالاي (١) طعام مضر و مفسد است اما از غايت لطافت هواي كاشغر مطلقا مضر نيست و افساد نمي آرد و به وقت تير ماه در اكثر ولايات كاشغر و ختن، فواكه را فروختن رسم نيست و كسي را از گرفتن آن منع كردن (١٩٧ پ) متعارف ني، بلكه بر سر راه ها مي گذارند كه هر كه خواهد بردارد.

اما عيوب بسيار دارد. از جمله اگرچه هواي او صحت دارد اما علي الدوام هواي غبار و خاك باران مي باشد و بادهاي شديد پرخاك تاريك و تيره بسيار مي شود. اگرچه هندوستان به اين صفت مشهور است اما در كاشغر بيشتر از هندوستان مي شود ٣٩١ و زراعت آن پر مشقت و كم حاصل، و در كاشغر از ممر حاصل ولايت ترتيب لشكر ممكن نيست و كاشغر نسبت به دشت قچپاق و قاليماق و مغولستان، شباهتي به شهرها دارد اما از ممر كم حاصلي و اوقات گذر سپاهي نسبتي به آن صحاري ندارد و مردم شهري كه آنجا روند روستا پندارند و مردم صحرايي كه بينند شهر نپندارند. (٢) وي نسبت به شهرهاي فردوس مكان حكم اعراف دارد، ع: از دوزخيان پرس كه اعراف بهشت است. ٣٩٢ و بالجمله از آسيب مردم سم مراكب بيگانه بر كرانه است و اهل قناعت را و خداوند سامان را گوشه مامني است و به بركت اعزه ما تقدم، اهل سلوك را آنجا صفايي

__________

(١). نگ: تمام دارد ميوه هاي مضر كه بر نهار و بر بالاي.

(٢). نگ: شهري مصفا پندارند.

رجوع به تمامي حكايت و قصه

حاصل مي شود و از بسياري از اهل سلوك استماع افتاده و ديده شده است كه چون از آنجا به جاي ديگر روند آن جمعيت را نمي يابد و از اين جهت ياد از كاشغر مي آرند و اين شرف او را كافي و وافيست. (١)

رجوع به تمامي حكايت و قصه

تذكره وقايع حال خجسته مآل حضرت (٢) خان در سمت تحرير سابقا (٣) اينجا رسيده بود كه چون خان از ولايت فرغانه برآمد به راه مغولستان متوجه كاشغر شد. چون خبر به ميرزا ابابكر رسيد، قلعه كاشغر را در هفت روز ساخت، به لشكر هزار سوار و پياده، به ذخيره چندين ساله انبارها انباشت و يوسفان نام پسر ٣٩٣ خود را بر سر ايشان گماشت و مهماتي كه در آنجا داشت به وجهي كه مي دانست (١٩٨ ر) انتساق داده به يانگي حصار رفت و آن را نيز از ذخيره و انواع يراق و سلاح و اسباب قلعه داري مملو ساخت و به ياركند رفت.

خان در خلال اين حال به آتوبوم باشي ٣٩٤ كه يك حدي است از مغولستان، بر جانب كاشغر رسيدند و كوچ و بنه را آنجا گذاشتند كه متعاقب بيايد و خان به لشكر جريده جرار پيش روان شدند و شب اول ميرزا تركاكي (٤) نام موضعي است در آنجا نزول اجلال واقع شد و روز دويم در توشكو مقام كردند. روز سيوم به ارتوج رسيدند و مزار پر انوار (٥) شيخ حبيب را كه از مشايخ كبرويه و با كمال ياركند است (٦) طواف كردند و كرامت ظاهر كه در خانقاه ايشان است آن است كه يك چوب كوتاه آمده و آن را كشيده اند كه بازيده ٣٩٥ است و مشخص ايستاده است. آن را مشاهده كرده و به ختمات آيات و دعوات با بركات روحانيت شيخ بزرگوار استمداد خواستند.

و روز ديگر كه لشكركش سپاه مشرق، سپاه مغرب را منهزم گردانيد و به لشكر شعاع انوار عالم را در يك ساعت گرفت؛

__________

(١). نگ: + فصل چهل و سوم.

(٢). نگ: - خجسته ... حضرت.

(٣). نگ: - در سمت تحرير سابقا.

(٤). نگ: تركي.

(٥). نگ: - پر انوار.

(٦). نگ: از مشايخ برجسته است.

بيت:

چون جلوه كنان صبح به آفاق برآمدگل را به چمن باد صبا جلوه گر آمد

چون خسرو انجم علم افراشت ز مشرق ترك فلك از شرق به زرين سپر آمد (١) از ارتوج روان شدند و اوچ برخان نام موضعي است كه آب بويون باشي (٢) كه به دره قاليق قياص (٣) مي آيد كه به همين راه آمده شده بود از پيش اين اوچ بر خان از اين آب بايد گذشت و پشته ايست بر آن بالا كه برمي آيند، كاشغر نمودار مي شود، قياسا سه فرسخ شرعي باشد و در همان بالا آمد. ميرزا ابابكر ديواري كنگره بندي از سختهاي كوه تا جري كه در لب آب واقع است كشيده و دروازه در آنجا گذاشته بوده است. يارليغ واجب الاذعان صادر شد كه تواجيان در آن (١٩٨ پ) تنگي بالا آمده ايستاده سامان لشكر گيرند. فوج فوج مي آمدند و از آن تنگي، يك يك مي گذشتند و در شمار تواجيان و در قلم بخشيان مي آمد به غير آنكه در كوچ و بنه نيز آن قدر بود كه في الجمله محافظت راه و روش توانند كرد مانده بودند، چهار هزار و هفتصد و كسري در قلم آمد.

اگر چه شما را اندك بود اما همه سروران نامدار و امراء عاليمقدار و صاحب رايان روزگار و بهادران تيغ گذار بودند. به تجربت ايام مجرب گشته و مرارت كج رفتاري فلك ناسازگار را كشيده و حلاوت تجارب روزگار را چشيده. از آن وقت كه ويراني تاشكند كه سنه ثمان و تسعمايه ٣٩٦ بود موافق تونگوزييل ٣٩٧ تا اين تاريخ كه سنه عشرين ٣٩٨ بود هم موافق تونگوزييل كه دوازده سال باشد از زمان ناسازگاري بود چنانكه هميشه مقاومت و مقاتله و مجادلت دايم بود. از اين اقوام اربعه، سه قوم اوزبك و چغتاي و مغول به هم درافتاده بودند. (٤)

نه دشمن پديدار بود و نه دوست كه با يكدگر مي دريدند پوست (٥) چنانكه سابقا في الجمله سمت تقرير يافته است و در اين دوازده سال اين مردم، كش و فرخش ٣٩٩ روزگار دولت ناپايدار و محنت انقلاب بي شمار ديدند، به تجارب ايام نايل

__________

(١). نگ: - بيت چون جلوه كنان ... سپر آمد.

(٢). نگ: بيت محاسن كاملا مرتبي داشته.

(٣). نگ: يا قبا.

(٤). نگ: + بيت.

(٥). نگ: - نه دشمن ... پوست.

گشته بودند و قاعده قتال و جدال و راه و روش ايلغار و بولغار ٤٠٠ را نيك ممارست كرده و هر يك از ايشان چندان تجربه كرده و دانسته و يافته كه هيچ دقيقه در ابواب سپاهي گري از خاطر ايشان فرو گذاشت نمي شد و اين مخصوص امرا نبود بلكه در هر قومي مغول چندي بودند كه همه كس از ايشان راي و مصلحت اصغا نمي نمودند.

چنانكه بر سبيل اجمال به همان طريق كه آن روز بولجار ٤٠١ و مولجار بود، از آنچه در خاطر مانده مذكور مي گردد. اول طبقه دوغلات كه سرور و اعاظم (١٩٩ ر) و اسن ايشان، عمم، سيد محمد ميرزا بود كه سنين عمر او در آن ايام در شهور چهل و يك بود.

باني و باعث به اين لشكر و ساعي و متصدي اين عسكر، او بود و راي و رويت او معروف و عقل و كياست او مشهور بود و احوال او و آنچه از دست وي آمده به شرح مذكور شده است و از اقران ممتاز و از ابناي جنس متمايز بود. در روزگار وي، به طور وي در اقوام اربعه غالبا كس نبود. عدد تلامذه او در آن شمار، دويست (١) و هشتاد نفر برآمد. دويم قراقولاق ٤٠٢ ميرزا بود كه ذكر او سابقا در تحرير واقعات مغولستان كه به خان واقع شده است، مذكور است. و در آن وقايع اين قراقولاق ميرزا گاه رتبه امارت را متصدي شدي و گاه در باديه فلاكت متمكن گشتي تا آنكه از خان جدا شده به اندجان رفت و در پيش اوزبك به هر چگونه كه بود مي گذرانيد و مرارت فلاكت را به حلاوت تجارب مقابله مي كرده مي گشت. چون خان اندجان را گرفت به ملازمت خان بار ديگر پيوست. مقصود كه اين قراقولاق ميرزا مردي بود به شجاعت معروف به اصابت راي مشهور و به تجارب ايام مذهب، يكي از اهل راي كه خاطر را بر وي وثوق تمام بود، وي بود كه صد نفر نوكر در شمار به نام وي برآمد. ديگر برادرش شاه نظر ميرزا بود كه در همه ابواب با برادر (٢) كلان قدم مسابقت مي زد و شصت نفر ملازم او بود كه شمار كردند. ديگر ميرزا علي طغاي بود كه آنچه به خاطر وي به يك تامل مي رسيد به انديشه هاي دور و فكرهاي دراز، به سال ها به خاطر دلاله ٤٠٣ محتاله نمي رسيد و اين عجوزه دهر چرخ گوژپشت از براي تعليم گرفتن مكر و حيل در پيش او پشت خم مي كرد و تعليم فتنه انگيزي از وي

__________

(١). نگ: صد.

(٢). نب: برادران.

مي آموخت. اثبات اين معني را في الجمله به باقي در اواخر احوال خان مذكور (١٩٩ پ) خواهد شد و در آن شمار، نود (١) كس به نام وي ثبت يافته بود. و ديگر برادرش قتلق ميرك ميرزا بود كه همه كس، از وي چشم نامداري (٢) مي داشتند، هفتاد كس به نام وي مسطور بود. ديگر بهريكه ميرزا بود كه در سلك اهل قوشون منسلك به چهل نفر بود.

ديگر مقرر اين مقالات و محرر اين حكايات، اين كمينه بودم و هنوز هماي عقلم در آشيانه دماغ به تمام عقال نيفكنده بود. (٣) ايام عمرم از طباشير صبح طفوليت به مطالع آفتاب شباب نرسيده، عاقده سنين عمرم عقود حساب را بر پانزده عقد كرده بود. اگر چه خان به شرف گوركانيم مشرف ساخته بود اما به لوازم آن جهت صغر سن و بي اتمامي جوارح حواس ظاهري و باطني - كما ينبغي - صورت تقديم نمي يافت. فاما مهما امكن در اداي آن استظهار تلفيقي مي رفت و ملازمان (٤) و نوكران پدر، چندي كه باقي مانده بودند به همه ابواب در تزيين كارم و جمعيت روزگارم، مساعي جميله به ظهور مي رسانيدند. از اين جهت با وجود قلت استظهار كه عموما بر تمام مغول واقع بود، صد و بيست كس در شمار آمد.

و از دوغلات ميرزاده ها بسيار بودند كه در قطار مردم يكه ٤٠٤ بودند و ايشان را از جهت عدم استظهار نوكر نبود. آنچه داخل امرا بودند و نوكر و جمعيت داشتند ثبت افتاده و همچنين تمام طبقات امراء مغول بر اين نسق تذكير خواهد يافت.

ديگر طبقه دوختوي بود. در آن طبقه سرخيل، اميردايم علي بود و در آن ايام هنوز برادرانش احمد علي و محمود قلي نيامده بودند و اين امير علي از ابطال امراي عظيم الشان بود كه بعد از اين هر جا مذكور خواهد شد. ميان او و برلاس در تقدم و تاخر ماجراها گذشته اما در آن زمان به فيصل نرسيده (٢٠٠ ر) به هر طوري كه بود تقدم مي نمود تا آنكه بار اول كه به منصور خان ملاقات كردند كه مشروح خواهد شد و از امير

__________

(١). نب: + و.

(٢). نب: نامدار و.

(٣). نگ: - هماي عقلم ... بود.

(٤). نب: ملازم.

جبار (١) بيردي كه (٢) دوغلات (٣) بود كه ذكر او سابقا گذشته است پرسيد. وي شهادت بر تقدم دوختوي داد و بعد از آن تقدم امير دايم علي بر برلاس مقرر شد.

به تحقيق در خاطر نمانده است، ظن بنده آن است كه زياده از دويست كس در آن نسخه انتساخ يافته باشد.

ديگر طبقه برلاس بود، سردار ايشان علي ميرك ميرزا خال (٤) عمم بود و او را پسران و برادران بودند، يك پسرش كه محمدي است كه مذكور خواهد شد. چند كس از امرا و معتبران مغول بودند كه مسن بودند در آن زمان از ايشان در الوس مغول اسن نبود همه ابواب توره و توزوك را ازيشان مي پرسيدند و در مصلحت ها و كنكاش ها تصويب و تدبير ايشان، عمده مي دانستند. يكي از آن پيران اين علي ميرك ميرزا بود. ديگر كاكابيگ و قراباش ميرزا و سيدعلي عقا و الله قلي كوكلداش و عبدالعزيزميرزا. از اين جمع، پير همين علي ميرك ميرزا بود. مثل ساير پيران از ضعف شيب، تمام قواي ظاهر و باطن او متخلل شده بود. مگر قوت شجاعت او كه برقرار بود. با وجود برادران و پسران، متصدي امارت و مرتكب مقاتلت، خود مي شده، در آن نسخ عدد نوكر او قريب به ميردايم علي بود. ديگر حاجي ميرزا بود به شجاعت معروف. نوكرش از صد متجاوز بود.

ديگر طبقه بارقي ٤٠٥ بود. اول و اسن ايشان ميركاكا بود، اما از جهت كبر سن قواي او به شدايد مكاوحت و مقاومت وفا نمي نمود لذا (٥) مهم مقاتلت (٦) را به (٧) پسر ش (٨) قنبر (٩) گذاشته بود و مهم كنكاش و بيان قواعد را پيشگروه گشته. (١٠) و از اين طبقه بارقي چند معتبر نيك از قندوز به خان همراه به اندجان (٢٠٠ پ) آمده بودند و مصاف و جنگ ها كه در اندجان واقع شد در شمشير كشته گشتند. چون از اينها كس نماند اين امير قنبر قرار يافته بود و برادران او مقصود و حافظ و تولك در ملازمت نزديك خان بودند.

مير قنبر را جمعيت از حاجي ميرزا بيشتر بود. عدد آن بالجزم به خاطر نمانده است.

__________

(١). نب: + كه.

(٢). نب: - كه.

(٣). نب: - دوغلات.

(٤). نب: - خال.

(٥). نب: - لذا.

(٦). نب: - مقاتلت.

(٧). نب: - به.

(٨). نب: - ش.

(٩). نگ: مهم خود را به قنبر.

(١٠). نگ: - و مهم كنكاش ... گشته.

ديگر طبقه اوردوبيگي بود، سر ايشان قراباش ميرزا بود. نام وي در قطار پيران مذكور شده، پسران و برادران او از آنچه معتبر بودند، گداي و صبور ميرزا و محمد حاجي ميرزا و محمد ولي ميرزا بود.

ديگر طبقه ايتارجي بود، كلان ايشان بيشكه ميرزا، پسران رشيدي نيك داشت و برادران و جمعيت ايشان قريب صد نفر بودند.

ديگر طبقه كونجي، امارت اين جمع در آن ايام به ميرجانكه تعلق داشت و هنوز كه مير شيريم (١) و قل نظر ميرزا و مير مزيد و جگه نيامده بودند، جمعيت جانكه ميرزا از بيشكه ميرزا بيشتر (٢) بود.

ديگر طبقه جراس (٣)، مونكه بيگ سر ايشان بود در شجاعت بين الاقران ممتاز، زياده از صد كس داشت و برادرش بابا ساريق ميرزا كه از اقران وي قراقولاق ميرزا و ميرزا علي طغاي است كه مذكور شدند. هرچه در ماده ايشان مسطور است بر وي صدق مي آيد.

جمعيت او كم از مونكه بيگ نبود و برادر (٤) وي شهباز ميرزا، از برادرش در امور كمي نداشت.

ديگر طبقه بيگجك، مير ايوب اعظم آن جمع بود. قصه وقايع او با پادشاه و عبيد الله خان، مشروح گذشته است. وي از معتبران مشاهير امراء مغول است. در اين دوازده سال فترات مذكور هرجا كه بوده در همه جا سر و سردار بوده است. الحق كه مردي شايان منصب امارت به همه اوصاف شيمه امارت موصوف بود. قريب دويست كس از او منتسخ، و برادرش محمد بيگ مردي بود در غايت حلم و ادب. در كمال اصل و نسب است. مادر او سيده ترمذي است.

ديگر سلطان علي ميرزا بود (٢٠١ ر) كه ذكر او سابقا در وقايع خان مذكور است.

ديگر يادگار ميرزا كه بعد از اين به مدتي ترك ملازمت خان كرده به شرف حج مشرف شده باز به ملازمت خان آمده و خان او را نيك موقر داشت. باز رفت و حج گزارد و اين

__________

(١). نگ: شيرون.

(٢). نب: - بيشتر.

(٣). نب: جوراس.

(٤). نب: برادران.

زمان گوشه فراغ دارد و به هيچ كس كاري ندارد و از هيچ كس (١) آزاري ني.

ديگر نظر ميرزا بود و اين جمع هر كدامي صد و از صد كمتر نوكران داشتند. ديگر ميرزا محمد بود. پيش از آمدن مير ايوب، رتبه امارت بيگجك و تومان او تعلق به اين ميرزا محمد داشت. چون مير ايوب آمد، برادران كلان بود مهم امارت را به مير ايوب گذاشت و مير ايوب را متبوع ساخت و خود تابع شده بود. في الواقع در همه ابواب قرينه مير ايوب بود و جمعيت او از مير ايوب به سامان تر بود. ديگر بيگ محمد بود و اين بيگ محمد آن است كه در آن ايام كه خان در كابل بود كه شرح آن مسطور و مبسوط است در آنجا نام بيگ محمد مذكور است (٢). جواني بود به آن صفت كه ثبت يافته است. با وجود اين آثار شجاعت و نشان صرامت در وي ظاهر و باهر، و در ميان آن جوانان به دليري ٤٠٦ او ديگري نبود. صد كس مستعد مسلح نيك داشت و در ميان طبقه جراس و بيگجك از جهت تقدم و تاخر، نزاع بسيار واقع شد. پيران امرا حاضر شدند و در آن باب پرسش ها رفت آخر مشخص شد كه در زمان هر خاني تقدم و تاخر به مقتضاي عنايت آن خان واقع شده است. خان، يارليغ فرمود كه اين زمان تقدم و تاخر شما را من معين نمي سازم و آن بر دست شماست. در هر سالي يكي از شما به نوبت تقدم نمايند، شجاعت هر كدامي كه از شما فايق گردد او مقدم باشد. بر اين مقرر داشتند و تا امروز آن نزاع باقي است و تشخيص نيافته است.

و اين جماعت كه مذكور شد همه امرا بودند و صاحب فوج و قشون و جماعت ديگر بودند اگرچه مير و ميرزاده نبودند اما هر كدامي خيل و تبع داشتند، جماعتي را از اقوام مغول (٢١٠ پ) سر بودند. در اين دوازده سال فترت مهمات سركرده بودند (٣) و تجارب به حاصل آورده كه در كنكاش ها، به راي و رويت ايشان همه كس را وثوقت تمام بود. از جمله خواجه علي بهادر (٤) كه سابقا ذكر وي و خدمت لايقه و وفاداري هاي رايقه او در ذكر مبادي احوال خان در مغولستان مشروح شده است. ديگر بيگ قلي بود در زمان

__________

(١). نب: - كس.

(٢). نب: - است.

(٣). نگ: اقوام مغول در اين دوازده سال سركرده بودند.

(٤). نب: برادر.

شاهي بيگ خان نام برآورده بود كه پادشاه ٤٠٧ از عبيد الله خان در كول ملك شكست يافته از سمرقند برآمد، اين قلي بيگ سه هزار كس را سركرده به خان آمده بود. مرد حسابي بود. ديگر اسحاق بهادر، به شجاعت مشهور و به كنكاش داني معروف. ديگر ياركه بهادر و پوتاجي و قراوچونقال ٤٠٨ و شعبان و بلتاكار (١) ٤٠٩ توقته قلي و اوزون سقال توقته قلي و يادانغير. (٢) اين جمع همه سرداران قوم ياريك (٣) بودند مردم حسابي، كارديده بودند. ديگر تومان بهادر سرخيل قالوچي، از سران معتبر آن زمان بود كه بعضي از حالات او در اواخر وقايع خان مشروح گردد. ديگر ملك علي بود سردار قوم قارلوق، مرد شجاع بود. ديگر قولكه بود سرخيل مكريت. ديگر عمر شيخ بود كلانتر مردم شولقارچي.

اين جمع همه خيل دار و به جمعيت بودند. جمع ديگر بودند كه جماعتي نداشتند بلكه يكه بودند اما در بسياري از معارك در جلادت و شجاعت، بين الاقران ممتاز گشته بودند و نام بهادري بر ايشان اطلاق رفته بود. كارها كرده بودند و در آن جنگ ها كارها كردند كه مذكور گردد و تفصيل اسامي بعضي از ايشان اين است: ميده كه، (٤) عبد الواحد، (٥) خداي قلي (٦) شقاول، يوسف بكاول، محمد علي تومان، كبشكشوي (٧) ديوانه، قرادانه قلي، شيخ نظر يساول، ياركه يساول، حق نظر ديوانه، علي قورچي، شاه ميرك قلندر، بابا قولاغان، تنگير بردي، باي تيشه، حق نظر قوغوجي، باك (٨) مير آخور، برمزيد منكيش، سوقار قالوچي، سوقار اوچسي (٩)، (٢٠٢ ر) برين (١٠) آزوق ميرزا و غيرهم. آنچه در آن زمان انگشت نما بودند و هر كدام رستم را زال پنداشتندي و اسفنديار رويين تن را جماد انگاشتندي. نام (١١) بعضي از ايشان ذكر يافته است. زياده از اين اگر ذكر يافتي مطول مي شد. به اصل حكايت نيز چندان دخلي نداشت. (١٢)

__________

(١). نگ: سلتاكار.

(٢). نگ: - يادانغير.

(٣). نگ: همه سرداران يك قوم.

(٤). نگ: + بهادر.

(٥). نگ: + بهادر.

(٦). نگ: + بهادر.

(٧). نگ: گيشكوي.

(٨). نگ: پاك يا جباك.

(٩). نگ: اوخسي.

(١٠). نگ: بابرين.

(١١). نگ: و هر كدامي پهلواناني نظير رستم زال و افراسياب رويين بودند نام.

(١٢). نگ: + فصل چهل و چهارم.

ذكر مصاف سلطان سعيد خان در كاشغر با لشكر ميرزا ابا بكر

ذكر مصاف سلطان سعيد خان در كاشغر با لشكر ميرزا ابا بكر

چون ترتيب لشكر بدين نسق كه منتسق گشت از بالاي پشته اوج بر خان به پايان ٤١٠ روان شدند.

بيت:

جهاندار ٤١١ چون لشكر آماده گشت برآمد به اسب و درآمد به دشت

به قصد عدو تنگ بسته ميان به الماس كين تيز كرده سنان

ز سم ستوران در آن پهن دشت زمين شش شد و آسمان گشت هشت (١) امراء لشكريان ميرزا ابابكر سياهي سپاه را از دور مشاهده نمودند، پانزده (٢) هزار كس قياس كرده اند. اين تجربه معلوم شده است كه لشكر را چون شمار كنند به قياس متفاوت بسيار باشد.

هر آن كو هراسد به گير و شماريكي صد نمايد، صدش صد هزار چون نزديك به مزار پر انوار قطب عالم (٣) خواجه رسيدند عنان يمن دولت را به سوي يمين معطوف گردانيد و از دو فرسخي كاشغر از سرمن نام موضعي است كه گذر آب تيمن آنجاست، متوجه شدند، از آب تيمن گذشتند و سوغون لوق نام موضعي است و در آنجا ميرزا ابابكر، باغ و بستان خوب عمارت كرده است. در آن باغ نزول فرمودند و بعضي از امرا، مع عسكر خود به نزديك قلعه كاشغر رفتند به قصد آنكه مخالف را محافظت نموده از قلعه نخواهد برآمد، نزديك رفته قلعه را ملاحظه نمايند استحكام او تا چه حدي است. مخالف خود را از قلعه به آورده گاه كشيدند قتال آراسته ايستاده بود ند، (٤)

سپاهي ز ريگ بيابان فزون گه كين نهنگان درياي خون (٥) چون امرا رسيدند جنگ درپيوستند. بعضي از جوانان شجاعت نشان كه همچنين روز مصاف را شب زفاف پنداشتندي و دبدبه كوس جنگ را زمزمه دف (٦) و چنگ انگاشتندي،

__________

(١). نگ: - بيت ... هشت.

(٢). نگ: پنجاه.

(٣). نگ: - پر انوار قطب عالم.

(٤). نگ: + بيت.

(٥). نگ: - سپاهي ... خون.

(٦). نگ: - دف.

نظم:

همه با دل شير و نيروي ببرز نوك سنانشان خراشيده ابر

هم شيردل، كينه كش رزم سازسترگ جهان سوز و دشمن گداز بر صف دشمن تاخت ها كردند و شمشيرها رسانيدند و از هر جانب كر و فري مي بود و ظفر و هزيمت دست در گردن يك ديگر داشتند. مخالف رو به باز شيرك ٤١٢ شده (١) همه از قلعه برآمده، پياده و سوار خود را استوار كرده به جنگ مشغول شدند از آن ٤١٣ وقت كه هنوز شهنشاه چار بالش طارم زراندود پاي نصفت به نصف النهار بر پايه تخت خط استوا نهاده بود تا آن زمان كه از كمال استوا گذشت و به زوال انطفا نشست، جنگ قايم بود. بعضي از امرا كه رفته بودند (٢) كس فرستادند به پايه خلافت مصير (٣) عرضه داشتند كه از جاي هاي مخاوف برآمده و به زمين هموار درآمده، ٤١٤ اگر رايات نصرت آيات برسد بر زمين هموار مي گردد و بغايت قابر ٤١٥ برآمده است. پيش از آنكه آفتاب چون دولت مخالف غروب نمايد برسند البته نيز اعظم فتح طلوع نمايد (٤) و الا چون تاريك شود در قلعه درآيند، ديگر هرگز همچنين نه برآيند. چون خبر به خان رسيد كه، نظم:

چو از دشمنان آگهي يافت شاه گراييد رايش به ضبط سپاه

بياراست لشكر به آيين و سازهمه جنگ جويان دشمن گداز

روان شد پياپي سپه، فوج فوج چو بحري كه جوشان برآيد به موج (٥) (٢٠٣ پ) خان لشكر را بر آن نسق كه مذكور شده است ترتيب داده روان شد. چون راه شكست و ريخت بسيار داشت انتظام صف يسال ٤١٦ از اين جهت منتظم نمي شد. امراء جونغار ٤١٧ را يارليغ شد كه پيش روند و غول ٤١٨ متعاقب بيايد و امراي برنغار ٤١٩ خود اكثر، صباح پيش رفته بودند. چون نزديك رسيدند خان فرمود كه يسال آهسته مي آمده باشد. من پيش روم احوال معلوم كنم. خان وقتي رسيد كه جونغار رسيده بود و مردمي كه

__________

(١). نگ: آورد.

(٢). نگ: مشغول شدند جنگ تا نيمروز ادامه داشت. بعضي از امرا كه رفته بودند.

(٣). نگ: - به پايه خلافت مصير.

(٤). نگ: - و بغايت قابر ... نمايد.

(٥). نگ: - نظم چو از دشمنان ... موج.

پيش جنگ مي كردند معلوم كردند كه مواكب نصرت مراكب خان رسيد، همه مستعد گشته، منتظر قدوم نصرت لزوم بودند. چون انظار عساكر نصرت مآثر به خان افتاد و هر كس كه در هر جا كه بود به يكبارگي حمله بردند؛

بيت:

بباريد تير از كمان سران بر آن رزم جويان و جوشن وران

براندند اعدا به شمشير و تيربرآورده از جان ايشان نفير

نماند از مخالف كس آنجا بجاي كه رو به ندارد بر شير پاي (١) قبل از آنكه غول برسد همان مردم كه پيش آمده بودند لشكر مخالف را برداشتند خواجه ساقي علي، مشرف ديوان عالي بود، اصل او از اويغوران خراسان ٤٢٠ بود و هميشه دواعي شجاعت گريبان همتش را دريده داشتي و از غايت داعيه، سررشته حيات بريده انگاشتي. وي پيشتر آمده بود و به جماعت خود ايستاده بود. چون ديد كه خان آمد از همه پيشتر و بيشتر خود را بر قلب دشمن راست گرفت و عنان تامل را از كف شجاعت اطلاق داد و پياده تيرانداز در جوي كلاني مسمي به جوي سر من بود كمين كرده بود، اين خواجه ساقي علي بي تحاشي از آن جوي اسب خود را جهانيد، مي خواست كه شمشير را بر جماعت سوار كه آن سوي جوي ايستاده بودند برساند. اما پياده كه (٢٠٣ پ) در درون جوي كمين كرده بود تيري بر درون چشم مشار اليه زد چنانكه از پس سروي برآمد و همانجا به سر درافتاد.

در خلال اين حال، مخالف هزيمت يافت و پاي استقرار ايشان به قوت حمله بهادران خاني از جاي بشد. قبل از آنكه تمام لشكر برسند، همان جماعت بيش از پيش برداشتند تا در دروازه مي زدند و مي كشتند. در يك ساعت به عنايت حضرت ملك ملوك آفاق و مالك الملك بالاستحقاق، لشكري به اين جمعيت و يراق و اسباب، همه فرسوده هلاك و توده خاك گشتند. همان قدر توانستند كه دروازده را بستند. منكوب و مخذول در قلعه خزيدند خان آن شب در آن نزديكي نزول اجلال فرمودند. صباح كه صبح طليعه دولت

__________

(١). نگ: - بيت بباريد ... پاي.

توجه نمودن سلطان سعيد خان به ياركند و بعضي حكايات كه بدان متعلق است

از افق حضرت نصرت طلوع نمود (١) بار ديگر يسال كرده نزديك قلعه رفتند. چون در قلعه ماحصلي چندان به غير لشكر جريده ديگر هيچ نبود برگشتند و در توقوراق (٢) نزل فرمودند. روز ديگر از آب قراتازغون گذشته بوريا (٣) و تيراك كه از مواضع متعلقات يانگي حصار است نزول فرمودند و در اين منزل، كوچ از عقب آمد. كوچ را همانجا گذاشته بر در قلعه يانگي حصار رفتند. مردم يانگي حصار از قلعه بدر نيامدند مگر پياده چند كه در ته قلعه ايستاده بودند. ميدكه بهادر كه نام او مذكور شده است و خواهد شد، حمله مردانه برد. چون جاي محكم بود برگشت. ساعتي ايستادند برگشتند. چند روز در همان حدود هر جا نقل مكان مي كردند گمان آن داشتند كه ميرزا ابابكر سامان لشكر كرده خواهد آمد. قريب دو ماه در آن حدود گشتند از ميرزا ابابكر هيچ خبر ظاهر نشد.

در خلال اين حال، ميرزا علي طغاي و حاجي ميرزا و از هر جماعتي چند كس جدا شده به طرف (٢٠٤ ر) كوه هاي ساريق قول تاخت بردند، مال بسيار و گوسفند بي شمار آوردند.

در اين ايام محمد قرغيز آمده غبار مواكب را سرمه وار در چشم كشيد (٤) و به انواع عاطفت سرافراز گشت و رخصت طلب نمود كه رفته از ياركند خبر تحقيق بيارد. بعضي مردم معتبر را به وي همراه كرده فرستادند. وي رفت، (٥) ارسلان باغي را كه دو فرسخي ياركند است تاخت. في الجمله اولجه و مال گرفته آورد. و خبر اينكه در سامان لشكر سعي مي نمايد ٤٢١ و رعايا و باغبانان را اسب و جيبه ٤٢٢ مي دهد اما آن نوع كه از آن لشكر توان حسابي گرفت ميسر نمي شود. چون خبر را آوردند خان متوجه ياركند شد. (٦)

توجه نمودن سلطان سعيد خان به ياركند و بعضي حكايات كه بدان متعلق است

چون خبر ميرزا ابابكر را محمد قرغيز آورد، همه اهل راي مصلحت چنان ديدند كه

__________

(١). نگ: - كه صبح طليعه ... نمود.

(٢). نگ: توقوزاق.

(٣). نگ: - بوريا.

(٤). نگ: - غبار مواكب ... كشيد.

(٥). نب: + از.

(٦). نگ: + فصل چهل و پنجم.

به ياركند روند. اگر ميرزا ابابكر برآيد و مصاف دهد فهو المراد، و الا در حواشي ياركند غله و اسباب معيشت بسيار است. قلعه ياركند را محاصره مي بايد نمود. چون ياركند فتح شود كاشغر و يانگي حصار در جنب وي مفتوح گردد. به اين داعيه به طرف ياركند كوچ كردند تا سوكات كه قريه است رفتند. از سوكات تايانگي حصار ده فرسخ باشد.

چون آنجا رسيدند، بعضي مردم كه به مير ايوب گريخته آمده بودند، ٤٢٣ كوچ و علايقه نداشتند، دغدغه فرار و گريختن به جانب قابرتكين (١) و حصار كردند. چون واقف شدند، اكثر ايشان نتوانستند كه گريزند. معدودي چند رفتند. در ايام اين گفت و گو، ميدكه بهادر به عرض رسانيد كه كته بيگ نيز اين داعيه داشته است. ٤٢٤ اين كته بيگ آن است كه در اول كتاب مسطور شده است كه برادر (٢٠٤ پ) مير احمد قاسم كوه بر است. به وقتي كه مير احمد قاسم تاشكند را گذاشت، وي در سيرام بود. يك سال سيرام را نگه داشت چون پادشاه ٤٢٥ به كابل رفت و از هيچ طرف او را اميدي نماند، به قاسم خان كس فرستاد و سيرام را به قاسم خان سپرد و قاسم خان را بر سر تاشكند آورد. اين حكايت به شرح مسطور است. چون از ملازمت قاسم خان جدا شده به اندجان پيش خان آمد در ملازمت خان مي بود. همه امرا سخن ميدكه بهادر را تصويب كردند كه گريختن وي راست است زيرا كه وي ملازم بابر پادشاه است داعيه رفتن دارد. پس وي را تا تشخيص مهمات، در بند بايد (٢) كشيد. چون اين امر را امرا مقرر كردند، خان فرمود من او را كفيل مي گيرم كه اگر گريزد من ضامن آنم. خان، كته بيگ را طلب داشت و گفت، از تو چنين حكايتي روايت كرده اند. تو مرد مردانه اي، از تو، گريختن وجهي ندارد. من تو را از امرا كفيل شده ام. اگر در اين مهم يك جهتي نمايي، هرچه باشد، رضاي تو باشد به تقديم رسانيده آيد و اگر مرا پيش امرا شرمسار سازي و گريزي، هم اختيار به دست توست. وي در جواب گفت كه من چنين نامرد نيستم كه در اين محل كارزار گريزم و در استقرار (٣) چندان مبالغه سخن نگفت، به همين مقدار ساكت شد و در حواشي خان مي گشت.

__________

(١). نگ: قراتكين.

(٢). نگ: نبايد.

(٣). نگ: - در استقرار.

بنابراين اختلال، رفتن ياركند را مصلحت نديد. علي الصباح، لواي خسرو ستارگان از افق مشرق افراشته گشت؛ آبگينه گون افلاك را سياهي از زنگ شب پرداخته شد، (١) ايلغار با يانگي حصار كردند.

نظم:

خجسته سمند ظفر زير ران سعادت قرين، نصرتش همعنان

دليران توران زمين در ركاب همه دل پر از كين و سر در شتاب (٢٠٥ ر)

يكايك بر ابرو فكنده گره سنان داده آب و كمان كرده زه (٢) وقت نيمروز بود كه رسيدند. از محاسن اتفاقات يكي اين بود كه لشكري كه در كاشغر بود چون خبر توجه خان را به ياركند شنودند، كس پيش امراء يانگي حصار فرستادند كه لشكر جريده اينجا از بعضي امور در تشويش اند، اگر پاره از مردم كاشغر به خانه كوچ اينجا باشند موجب استقامت اين لشكر جريده مي شود. امراء يانگي حصار اين سخن را تصويب نموده جمعي كثير از مردم كاشغر را به خانه كوچ به كاشغر روان ساخته بودند و تمام از قلعه برآمده از آب يانگي حصار گذشته روان شده بودند كه تاخت رسيد. (٣) ٤٢٦

نظم:

فتادند در كوچ خيل مغول برافتاد بنياد مردم بكل

به قتل و به غارت گشادند دست همه سروران جمله كردند پست تمام آن جمع كثير كه به كاشغر مي رفتند، اولجه لشكر نصرت اثر شدند. (٤) در اين حين خان رسيد. مردم يانگي حصار همه پياده در ميان جر و آب و جايهاي شكسته و ريخته برآمده بودند، جنگ و كوشش مردانه مي كردند. چون خان رسيد، كته بيگ پيش راند.

وي بر ميدكه بهادر زد و گفت، آن روز مرا تو گفته كه مي گريزي، بيا تا امروز معلوم گردد كه خواهد گريخت. ميدكه نيز از معتبران بهادران و ابطال شجاعان بود. وي نيز گفت كه

__________

(١). نگ: - لواي خسرو ... شد.

(٢). نگ: - نظم خجسته ... زه. تاريخ رشيدي متن ٤٤٨ توجه نمودن سلطان سعيد خان به ياركند و بعضي حكايات كه بدان متعلق است ..... ص: ٤٤٦

(٣). نگ: روان شده بودند كه ناگهان تاخت مغولان رسيد و تمام صيد لشكر خان گشتند.

(٤). نگ: - نظم فتادند در ... شدند.

سال ها در آرزوي اين روز بوده ام. وي نيز پيش رفت و هر دو حمله بردند.

بيت:

بكردند حمله به هم هر دو ياريكي رستم و ديگر اسفنديار (١) جاي تاخت شان راهي بود باريك، يك طرف آب يانگي حصار مي رفت و وقت آب خيز بود كه موج بر اوج مي زد و يك طرف جري بلند، آن قدر جاي بود كه سه سوار شايد توانستي مي رفت و در ميانه آن دري نشانده بودند كه پياده توانستي در رفت. و پياده (٢٠٥ پ) پياپي و بسيار در درون در ايستاده بودند. چند پياده بيرون به تير انداختن مشغول بودند. چون اين دو كس حمله بردند اين پياده ها پشت به آن درنهادند. اسب كته بيگ از اسب ميدكه پيش برآمد. ميدكه چندانكه تازيانه زد اسب رو پيش نشد. چون كته بيگ نزديك در رسيد، اين پياده ها تيري بر اسب كته بيگ زدند چنانكه همانجا به سر رفت و كته بيگ از اسب جدا افتاد. چون جاي پهلومال ٤٢٧ بود اسب در آب رفت. كته بيگ پياده حمله بر آن پياده ها برد. ايشان خود را محكم ساختند چنانچه شمشير كته بيگ نرسيد. متعاقب ميدكه رسيد ايستاد و گفت، رحمت باد، همين باشد بهادري برگرد. كته بيگ گفت تا تو برنگردي من برنگردم. چون تير از در و بالاي جر از عدد اقطار امطار بيشتر مي آمد، ميدكه ديد كه اگر از اين بيشتر پاي افشارد، هر دو ضايع مي شوند. ميدكه پيش رفت و كته بيگ در عقب او آهسته آهسته برآمد. خان كته بيگ را نوازش ها كرد و مردم ميدكه را سرزنش كردند. وي گفت، جاي نبود كه به غنيم توان ضرري رسانيد. بنابر تعصب، كته بيگ جهل كرده بود. اگر من نيز جهل مي كردم غير كشته شدن امري ديگر نبود. اين تعصب را به وي گذاشتيم. اين عذر را از وي بعضي پسنديدند و بعضي ني.

و بالجمله در محلات يانگي حصار، هر كس مولجار ٤٢٨ پخش كرده گرفتند و نشستند و بعد از چند روز مير ايوب به علت استسقاء طبلي وفات يافت. در اواخر مرضش، خان به عيادت او رفته بودند. به خان گفت نمك و لوازم عهود بابر پادشاه را نگه نداشتم. بنابر تحريض اين جمع خوك و خرس كه ايستاده اند، اشارت به جماعت سران مغول كرد كه

__________

(١). نگ: - بيت بكردند ... اسفنديار.

ذكر فتح قلعه ينگي حصار كه مفتاح مفاتيح ممالك كاشغر بود

با وي در تحريض فتنه حصار كه مشروح شده است، اغوا و تحريض نموده (٢٠٦ ر) بودند، آن سوگندان مرا گرفته است. شكم مرا مي تركاند، عوايد آن همه بر جان مي رسد و اينها خوك و خرس وار مي گردند. «نعوذ بالله من سخط الله السبحان انقض قسمات الغليظ و انشا كيد لايمان.»

رباعي:

از عهد و قسم تا بتواني بگريزبا تيغ دو روي خداي مستيز

بيچاره شوي وانگهان عهد كني گر جان مي بايدت ز نقضش پرهيز (١) بعد از وفات ميرايوب، رتبه او را با برادرش محمد بيگ تفويض فرمودند و در آن ايام هر روز جنگ بود و هر كس را داعيه بود و جوهر شجاعت كه در خزينه دل او مخزون بود ظاهر مي شد. از آن جمع ميدكه، عبد الوحد، خداي قلي شقاول، محمد علي تومان بين الاقران ممتاز گشتند. مردم ديگر يكبار يا دو بار و يا سه بار (٢) جلادت ها نمودند و مردانگي ها كردند اما اين چهار كس كم روزي بود كه جنگ نشدي و كم جنگي بودي كه ايشان كاري كردندي. چون معلوم شد كه ميرزا ابابكر از ياركند نخواهد آمد، اتفاق نمودند كه به قلعه يانگي حصار مي بايد زور آورد و چون راي ها بر اين قرار يافت، خواجه علي بهادر را كه نام او در تفصيل اسامي معتبران ساير الناس مغول مذكور شده است فرستادند كه رفته در قزيل (٣) كه در سرحد چول ٤٢٩ ياركند است قراول نمايد و مترصد خبر ميرزا ابابكر باشد كه اگر در حين محاصره و غلبات زور كردند اگر او بيايد پيشتر خبر يافته فكري به تقديم رسانند. (٤)

ذكر فتح قلعه ينگي حصار كه مفتاح مفاتيح ممالك كاشغر بود

در اوايل رجب سنه عشرين و تسعمايه ٤٣٠ در گرد قلعه يانگي حصار، مولجار ٤٣١ بخش كردند و خان خود در نزديكي قلعه نزول فرمود چنانكه اگر از بالا تيرگز ٤٣٢

__________

(١). نگ: - از عهد و ... پرهيز.

(٢). نب: - بار.

(٣). نب: غيرل.

(٤). نگ: + فصل چهل و ششم.

(٥). نگ: - مفاتيح.

انداختندي شايد كه در آن سر جركه خان در ته آن مي نشستند رسيدي. و مورچل ٤٣٣ بدين تفصيل بود كه طرف شمال گنجايش ندارد (٢٠٦ پ) زيرا كه قلعه بر سر جر واقع است از طرف شمال تمام جر است. اگر نقب زنند هرچه از نقب فرو ريزد همان جر باقي ماند و صعود بر آن ميسر نگردد. از اين جهت طرف شمال قلعه بولجار داخل نشد. برج اول غربي را خان خود با بهادران غول ٤٣٤ كه هميشه در ملازمت بودند و داخل هيچ دهه ٤٣٥ و قشون نبودند كه اسامي ايشان مذكور شده است متصدي شدند. بر همين ضلع مغربي در پهلوي خان، برج ديگر با بنده مقرر شده، بر طرف راست بنده، محل ديگر به ميرزا علي طغاي و قوتلوق ميرك ميرزا و بهريكه ميرزا در يك نقب شريك شدند و آن طرف ايشان، بابا ساريق ميرزا و شهباز ميرزا و جماعت بهرين در يك نقب جان مي كندند ٤٣٦ و آن طرف ايشان ميرزا محمد بيگ و بيگ محمد يك نقب اختيار فرمودند و آن طرف ايشان برجي بود كه ضلع ديوار از آن برج سمت جنوبي راست مي شد، آن برج به خانكه ميرزا و بيشكه ميرزا رسيد و بر ضلع جنوبي قلعه نقب ديگر به مونكه بيگ رسيد و در پهلوي او نقب ديگر به مير محمد كه در آن نزديك، ٤٣٧ جاي نشيني مير ايوب شده بود قرار يافت و آن طرف به حاجي ميرزا رسيد و پهلوي او مير قنبر و آن طرف مير قنبر، علي ميرك برلاس و آن طرف او ميردايم علي و آن طرف او قراقولاق ميرزا و از قراقولاق ميرزا آن طرف به عمم رسيد. از آن طرف ضلع ديوار قلعه بر سمت مشرق مي شود كه آن نيز ضلع شمالي، جر است. پنج شبانه روز به جد و جهد، به جان كندن نقب و فرو بردن آن مشغول بودند.

اول نقب كه به حضرت عالي منسوب بود از مولت اجتهاد مردان ابطال و سطوت دولت حضرت خجسته مآل در اهتراز آمد. نيم شب بود كه آن برج چون برج افلاك روان شد. (١) ٤٣٨ (٢٠٧ ر) برجي كه به افلاك برابر كردي از هم فرو ريخت با خاك يكسان شد، اما چيزي از اصل ديوار باقي ماند. آن روز همه مساعي بي حد به ظهور رسانيدند كه همه نقب ها چنان شد كه به اندك سعي ديگر مدار ديوار را از هم فرو ريزاند. از همه

__________

(١). نگ: - آن برج ... شد.

كارگرتر برجي بود كه جانكه ميرزا و بيشكه ميرزا نقب مي زدند. مقدار شصت گز تخمينا در تمام ديوار درزها آورد. در خلال اين حال كس خواجه علي بهادر آمد، عليكه نامي را با چند سر (١) سردار آورد. اين عليكه پسر امير اين قلعه بود، امين داروغه نام داشت از امراء معتبر ميرزا ابابكر بود و مهمات قلعه داري يانگي حصار مطلقا به او مفوض. و شرح آن حال اين است كه ميرزا ابابكر در ياركند، بسيار لشكر و اسباب معسكر را ترتيب ميداد كه آمده استخلاص يانگي حصار را شايد ممانعتي تواند نمود. چند كس گزيده و خلاصه لشكر خود جدا ساخته فرستاد كه در قزيل قراولي نمايند و اخبار معلوم فرمايند تا فراخور آن فكري به تقديم رساند و پير علي بيگ كه برادر ولي بيگ كه سابقا ذكر او مشروح شده (٢) سردار اين جمع بود. به قزيل آمدند خبر يافتند كه قراول مغول در اين حدود است جاي را معين ساخته به همان شب بر سر خواجه علي بهادر شبيخون آورد و سواد غفلت خواب چون سياهي شب گرفته بود و التذاذ آرميدن حواس همه را در غنودن آورده بود (٣) كه به آوازه زد و گير و نعره سواران و نفير از خواب درآمدند.

بيت:

شبي بود مانند قطران سياه نه سياره پيدا، نه پروين، نه ماه

نه دشمن پديدار بود و نه دوست كه با يك دگر مي دريدند پوست

دورنگي تير و چكاچاك شمشيردريده مغز پيل و زهره شير (٤) ٤٣٩ هر كس كه از خواب بيدار شد، سراسيمه (٢٠٧ پ) و مدهوش شد بر جاي، نه عقل، نه قرار و نه از خود واقف و نه از مردم خبردار. لاجرم به اضطرار فرار بر ايشان افتاد. مصراع: كه افتان و خيزان پريشان شدند. (٥) خواجه علي بهادر كه دل از دست نداد پاي قرار را در پايه استقرار استوار داشت و اتباع خود را نام مي گرفت و آواز مي داد. هر كس كه آواز مي شنود پيش وي مي شد تا معدودي چند برگرد وي گرد آمدند و ايشان نيز آوازگير و دار را بلند گردانيدند. جمع فرار، پاره كه رفتند از مدهوشي كه از بيهوشي

__________

(١). نگ: - سر.

(٢). نب: - شده.

(٣). نگ: - و التذاذ ... بود.

(٤). نگ: - كه با يك دگر مي دريدند ... شير.

(٥). نگ: - مصراع ... شدند.

خواب بود هشيار شدند. گوش كشيدند آواز گير و دار شنيدند. قوي دل گشته برگشتند و به خواجه علي بهادر پيوستند. تيري در باريكي و مشتي در تاريكي مي انداختند تا آيينه جهان نماي روز از آيينه دان مشبك غاليه گون شب برآمدن گرفت و در عكوس انوار آن آيينه ديده اهل مقاتله، ديدن گرفت. دشمن بر قلت خود، و آشنا بر كثرت خويش واقف شدند.

با پير علي بيگ صد كس بود و با خواجه علي بهادر سيصد. چون در تاريكي درهم آويخته بودند و به هم آميخته، پيرعلي بيگ ديد كه فرار مرگي به نامرديست و قرار مردن مردانه. در همان نزديك باغي بود تحصن به باغ بردند. خورشيد هنوز به حد كمال نرسيده بود كه آفتاب اعمار آن جمع به زوال رسيد. از آن صد كس، دو كس كه در اول گريخته بودند خلاصي يافتند و خبر بردند. ديگر همه عين عدم شدند. اين عليكه مذكور زخمي بود، براي استخبار او را به ياران ملحق نكردند. خون مقتولان را در گردن خود و سر ايشان را در گردن عليكه كرده به پايه نصرت مصير خان فرستادند. نيم روزي بود كه رسيد سرهاي آن سران را به تحفه به قلعه فرستادند. از عليكه خبر پرسيدند. (٢٠٨ ر) گفت كه ميرزا ابابكر اسباب لشكر ترتيب مي كند. معلوم جمهور خلايق بود كه از اسب و سلاح، چون جيبا ٤٤٠ و كجيم ٤٤١ و غيره هيچ كمي نيست، بلكه به آنچه به همه ابواب كافي و وافي تواند بود، مع اضعاف و آلاف آن معد و مهياست اما سروران لشكر و امراء نامور و مردان دلاور را كه به قوت و جمعيت ايشان اساس سلطنت بر پاي تواند بود، همه را خود كشته بود. اين زمان كه ترتيب لشكر مي كند از دهاقين و رعايا و از كسبه و جلسه شهر و بازار انتخاب مي كند. يكي را (١) امير و ديگري را وزير، اول را مير و دويم را صاحب تدبير مي كند. رعيتي كه در همه عمر دسته اماج ٤٤٢ به دست گرفته است تا چمچه ٤٤٣ اماج ٤٤٤ يافته، اين زمان قبضه شمشير يا عنان تدبير به كدام دست گيري و دليري تواند گرفت؟ اگر چه اين امر را ساعي است اما به تحقيق مي دانم كه تمشيت نپذيرد و اين خيال از ممكن قوت به مسكن فعل درنيايد و در عدم آمدن ميرزا ابابكر،

__________

(١). نب: - را.

مبالغه ها نمود. اما مردم مصدق نداشتند كه در غرقاب بلاغريق است، دست در دامن خوش آمد طبايع زده است كه بدين وسيله به ساحل نجات رسد. ٤٤٥ و نماز شام كس خواجه علي بهادر، يك كس ديگر آورد كه گريخته مي آيد، ٤٤٦ سخنش آنكه ميرزا ابابكر لشكر آراسته در دو فرسخي ياركند برآمده بود كه من گريختم. اين را نيز بعضي مصدق نداشتند و گمان بردند كه حيله ميرزا ابابكر است كه به اين نيرنگ مي خواهد كه مهم قلعه يانگي حصار را در تعويق اندازد. آن كس را در شكنجه وقين ٤٤٧ كشيدند به حدي كه مرد.

به غير اين چيزي ديگر نگفت، اين زمان تصديق كردند و همه امرا مصلحت چنان ديدند كه همين شب از سر محاصره برخيزند (٢٠٨ پ) و كوچ را گرفته پيشباز ابابكر روند پيش از آن كه لشكر كاشغر و يانگي حصار به او ملحق گردد و مصاف دهند.

اما خان فرمود كه من در ته اين جر مي نشينم. مادام كه ميرزا ابابكر بيايد و من تيري به طرف قلعه و تيري به طرف ميرزا ابابكر مي اندازم تا همين كشته شوم. هركه اين نكند آنچه تواند بكند. چون خان اين بگفت همه زانو زدند و گفتند هزار جان ما فداي راه حضرت عالي باد. كدام بي حميت وجود كثيف خود را بر نفس نفيس حضرت خان مرجح داند؟ و در اين امر مخلص خود را ارجح پندارد. همه به فراغ دل نقب كردن و جان كندن مشغول شدند.

چون (١) روز ششم از محاصره لواي فتح و فيروزي را شنهشاه چار بالش گردون به قعله گيري اين طارم ميناگون برافراخت، (٢) خان سوار شد و به هر مولجار ٤٤٨ و گودال كه مي رسيد، در دلداري در گوش اجتهاد امرا و غيره مي انداخت و آنها كه در مساعي مجهود بودند به مواعيدشان مستظهر مي گردانيد و آناني كه در كار ايشان تهاوني مي ديد به تازيانه و عيد تقرير مي فرمود و همچنين گرد قلعه مي گشت. چون به مولجار عمم نزديك رسيد از بالاي قلعه يكي فرياد مي كند. گوش كشيدند، مي گويد كه از ملازمان سيد محمد ميرزا يكي پيش آيد كه سخني دارم بگويم. يكي را پيش فرستادند. پرسيد كوكلداش ميرزا علي سيد بهادر اينجا اگر باشد بيايد. علي سيد ميرزا را فرستادند. بعد از زماني

__________

(١). نگ: - چون.

(٢). نگ: - لواي فتح ... برافراخت.

ذكر اختلال كار ميرزا ابا بكر و مقدمه چند كه بدان تعلق دارد و اختتام كار او

سيد آمد كه امين داروغه مي گويد كه سيد محمد ميرزا، برادر ميرزا ابابكر است. ابا عن جد، بطنا بعد بطن اين بنده ها، بنده زاده ايشانند. به مقتضاي حلال نمكي، مدت سه ماه شد كه به جان مي كوشيم به آنكه هيچكس در اين مدت چهل سال از ميرزا ابابكر (٢٠٩ ر) يك لحظه به جان ايمن نبوده ايم و آنها را كه كشته، كشته و آناني كه باقي مانده اند هر كدامي را به عقوبتي معقب ساخته از اخته كردن يعني قطع رجوليت و دست و پاي بريدن و چشم كاويدن و غيره، البته به يك ابتلا مبتلا ساخته با وجود اين قدر مراسم حلال نمكي را به تقديم رسانيديم. اكنون كار به جان رسيد و كارد به استخوان. اگر مخالف مخالفت از خواطر اين خوايف ايمن گردانيده اما به جان و مال مستظهر گرداند و متكلف اين سيد محمد ميرزا شوند قلعه را به نواب سپرده در سلك ساير ملازمان درگاه فلك اشتباه (١) منسلك گرديم. چون به عرض خان رسيد بغايت مسرور شد. علي سيد را باز فرستاندند مخير به آنكه آنچه ملتمس ايشان است به اضعاف آن مبذول است، كس معتمدي فرستند. (٢)

ذكر اختلال كار ميرزا ابا بكر و مقدمه چند كه بدان تعلق دارد و اختتام كار او

ميرزا ابابكر را يكي از عادات شيم ٤٤٩ اين بود كه اساليب و قواعد و روابط نهاده بود و در غايت اشكال. هر كس را به اندك خطايي و سهوي كه در آن اساليب صادر شدي به غير كشتن كه وضع نهاده بود به چيز ديگر مطلق راضي نمي شد. چون آن كس را به آن عذاب و خرافات كشتي از خيل و عشيرت او متوهم شدي كه به خود قرار دادي كه آن جماعت ديگر به هيچ گونه اصلاح نيابند، ديگر در پي استيصال آن جماعت شدي و از آن جماعت تا بچه شيرخواره و ضعفا، حامله زنده نگذاشتي. هر كدامي را از مردان كار تا طفل شيرخوار، يكي را به عقوبتي گرفتار كردي كه بعد از آنكه هزار بار به مرگ راضي شدي به منتها مردندي كه في الجمله در تقرير احوال وي سابقا مذكور شده است.

__________

(١). نگ: - فلك اشتباه.

(٢). نگ: + فصل چهل و هفتم.

مقصود (٢٠٩ پ) از تمهيد اين معاني (١) آنكه در اواخر حال، تمام مهمات لشكر و عسكر را به ميرولي گذاشته بود و تمام ملك و رعيت را به شاه دانه كوكلداش. راتق و فاتق اين دو كس بودند. (٢) اين دو كس مساعي جميله غريبه به ظهور رسانيدند.

چنانكه بر سبيل اجمال ذكر يافته است كه ميرولي آقسو و مغولستان را چنان صافي كرد كه از مغول و قرغيز در دو سه ماهه راه كاشغر، ٤٥٠ مدت ها كسي نيارست كه عبور كند. تمامي مغول به چاليش و طرفان خزيدند و قرغيز از ايسيغ گول اين طرف را گذاشت و همچنين از ولايت فرغانه، اوزكند كه معتبرترين آن ولايت است و اوش و مادو و جگيراك از اندجان بالا، همه را بالقطع تصرف نموده بود و اطراف قابرتكين (٣) و بدخشانات (٤) را نيز اكثر ضبط نموده و حدود بلور و تبت تا كشمير مضبوط ساخته بود.

اين همه ساخته و پرداخته مير ولي بود.

قبل از مصاف توتلوق، عمم سعي نمود كه به ميرولي ملاقات كند، در باب مصالحه مشاورت نمايند. ميرولي به طمع آنكه به تنگ آمده اند و ناچار شده، ٤٥١ شايد به فريبي تواند كه عمم را به دست آورد و به پيش ميرزا ابابكر دست آويز برد كه هيچ خدمتي از اين عظيم تر و لايق تر نبود و بر اين ملاحظه به ملاقات راضي شده در ميان دو صف در جاي معين از طرفين چند كسي به شمار آمده ملاقات كردند و سخني چند مناسب وقت به هم گفتند. در اثناء آن، عمم به امرايي كه به ميرولي همراه آمده بودند گفت كه مرا سخني چند به ميرولي هست برخيزيد. امرا برخاستند و ميرولي تنها ماند. سخني چند كه التماس شفقت بود از ميرزا ابابكر كه در حضور امرا گفته بود همان را اعادت نمود و از هم متفرق شدند. هر كسي به لشكر خود رفت. (٢١٠ ر) بعد از اين واقعه توتلوق شد و آن بر سر اين پاسنگ ٤٥٢ شد (٥) و پله ميزان ميرولي در ترازوي اساليب ميرزا ابابكر گران شد. از امرا كه در آن ملاقات همراه ميرولي بودند ميرزا ابابكر پرسيد كه در ملاقات، سخن چه بود؟ ايشان آنچه گذشته بود معروض داشتند و گفتند كه آنچه در حضور ما بود

__________

(١). نگ: - از تمهيد اين معاني.

(٢). نگ: - راتق ... بودند.

(٣). نگ: قراتگين.

(٤). نگ: بدخشان.

(٥). نگ: - و آن بر سر اين پاسنگ شد.

اين بود. بعد از آن سيد محمد ميرزا خلوت ساخته به ميرولي حكايات گفت، آن معلوم نشد كه چيست، چون ميرولي بعد از واقعه توتلوق پيش ميرزا ابابكر آمد، ميرزا ابابكر پرسيد كه در خلوت، سيد محمد ميرزا به تو چه گفت؟ ميرولي آنچه عمم گفته بود گفت.

ميرزا ابابكر گفت كه همين سخنان را در پيش جمع گفته است، براي تكرار اين، خلوت ساختن وجهي ندارد. اين مقدار گفت چيزي ظاهر نساخت، به همين مقدار از ميرولي متوهم شد كه آنچه در خفيه سيد محمد به وي گفته است آن را به من نگفت. تواند بود كه به سيد محمد اتفاق نموده در پي اختلال كار من شده باشد. ميرولي را به توابع (١) گرفت.

ميرولي را در قازيق انداخت مع برادران و بعضي را اخته كرد و آن جمع به اين مقدار گناه كه چرا با سيد محمد خلوت كرده اند همه را ناچيز ساخته و هر كدامي را به انواع عذاب و عقاب مبتلا گردانيد.

نظم:

چو تيره شود مرد را روزگارهمه آن كند كش نيايد به كار

قضا چون ز گردون فروهشته پرهمه عاقلان كور گشتند و كر (٢) اين امر يكي از نكبات ميرزا ابابكر شد. ديگر شاه دانه كوكلداش كه امور ملك و رعيت و خزاين و جمعيت در عهده وي بود نيز در مهمات خود كمال اجتهاد را به ظهور رسانيد ه بود چنانكه چندان گوسفند سامان نموده بود كه از حد حساب وعد نصاب گذشته بود. وقتي كه فتح كاشغر شد، بنده از جهت (٢١٠ پ) صغر سن در پي سامان كاري نمي توانست شد. از اين جهت هيچ سعي در تحصيل اولجه و غنيمت نكردم. بي از زيادتي سعي، پانزده هزار گوسفند به من رسيد. غالبا در آن وقت از من كم اولجه تر كسي نبود. به مال ميرزا ابابكر چه از مردم لشكري كه همراه خان بودند و چه لشكريان ميرزا ابابكر و چه از رعيت ولايت كاشغر همه در اخذ ياخذ مال ميرزا ابابكر يكسان بودند. از اين قياس توان كرد كه چه مقدار بوده باشد. همچنين از جمع بهايم و مواشي و زراعات و خزاين كه في الجمله به شرح آمده و خواهد آمد آن مقدار بود كه عقل از قبول آنكه اين

__________

(١). نگ: - به توابع.

(٢). نگ: - نظم چو تيره شود ... كر.

همه كس را باشد امتناع مي نمود. اين جمله سامان و سرانجام را شاه دانه كوكلداش مي كرد.

چون كار ميرولي بر هم زد، از شاه دانه متوهم شد كه وي متوهم شده باشد كه ميرولي از من كلانتر بود، وي را گرفت (١) شايد مرا نيز گيرد. اين خود در خاطر شاه دانه بلكه در خاطر هيچ كس خطور نكرده نمي كند. به اين توهم شاه دانه را گرفت، سخن اينكه آنچه از سامان از تو مطموع بود كمتر كرده و فرمود كه در سر ديوان خانه تمام ريش او را كندند و اخته كردند و بعد از صحت جراحت در كار انداختند و به جاي اين، دو كس از ارازل قوم امرا تربيت فرمود و مهم مالي از پيش بهتر تربيت يافت اما مهم لشكر، تمشيت نپذيرفت زيرا كه مثل ميرولي سرداري به سال ها بايد كه پيدا شود. در خلال اين احوال خبر توجه خان از اندجان به كاشغر محقق شد. به كاشغر رفت. قلعه كاشغر را در هفت روز ساخت كه از پيش به شرح بيان شده است. چون خبر رسيد كه خان به آت باشي رسيد كه هفت روزه راه است از كاشغر، به يانگي حصار رفت. آن قلعه را (٢١١ ر) نيز از ذخاير و سلاح و آنچه مي بايست مي شايست مملو ساخته، چندي كه في الجمله اعتمادي داشت آنجا گذاشت كه اسامي ايشان اين است: امين داروغه، جان حسن (٢) قارلوق، ايل (٣) قولي ايتارجي، اجمكااخته، جاني بيگ اخته، ميرولي، شاه دانه محمد بيگ كه نو اخته ٤٥٣ ساخته بود و بعضي از تبع ايشان را.

همه را از كار ٤٥٤ برآورد و هر كدامي را في الجمله اسب و سلاحي داد و گفت: چون باز از شما خلوص اعتقاد و استحكام اخلاص به ظهور رسد تربيت خواهم فرمود.

در اثناء اين حال خبر رسيد كه خان به توشكو رسيد. وصيت چندي كرد و به ياركند متوجه شد و مردم ياركند و يانگي حصار را وعده داد كه از ياركند ترتيب لشكر كرده خواهم آمد. چون به ياركند رفت به ترتيب لشكر مشغول شد. از اسب و يراغ و سلاح و مال، تمام ولايت مالامال بود. استاد ابدال شيخ كه استاد كامل بود و همه كاره بود، در انواع هنر خايسك ٤٥٥ و سندان لانظير نظر كرده ميرزا ابابكر بود. بعد از خراب كردن

__________

(١). نب: گفت.

(٢). نگ: + از قبيله.

(٣). نگ: - ايل.

ميرولي و شاه دانه كوكلداش، اين ابدال شيخ به جاي شاه دانه شده بود از او استماع دارم كه شصت هزار جبا ٤٥٦ خانه معد بود و دوازده هزار كيجم ٤٥٧ و اسباب و سلاح ديگر را از اين قياس توان كرد. اما سپاهي را تمام ساخته بود رعايا و اهل حرفه و باغبانان و اهل زراعت را تربيت فرمود. آنكه بهتر دانست نام ميرزا بر او اطلاق مي كرد، صد و دويست (١) را تابعين وي مي كرد و آنكه از او كمتر بود اسب و سلاح و يراغ تمام مي داد.

نظم:

سال ها بايد كه تا يك سنگ اصلي ز آفتاب لعل گردد در بدخشان، يا عقيق اندر يمن (٢١١ پ)

ماه ها بايد كه تا يك پنبه دانه ز آب و گل (٢) حوري ٤٥٨ را حله گردد، يا بهشتي ٤٥٩ را كفن

روزها بايد كه تا يك مشت پشم از پشت ميش زاهدي را خرقه گردد، يا حماري را رسن بسياران (٣) ٤٦٠ باشند كه تمام عمر را در ورزش افت و انداز سپاهي گري صرف كرده باشند چنانچه بايد و شايد آموخته نباشند. در هزار مرد سپاهي كه عمر را در پي اين تلف كرده باشند صد مرد دلاور پيدا نمي شود و دو مرد سردار يافت ني، خاصه كه مردي در تمام عمر دسته اماج ٤٦١ گرفته تا چمچمه ٤٦٢ اماج ٤٦٣ باشد. في الحال قبضه شمشير گرفتن نتواند؛

بيت:

هيبت روز مصاف صف سجع برشكست قبضه شمشير كين دلاور شكست كسي را كه دايم كلوخ فلاخن انداخته گنجشك زراعت رمانيده باشد، في الحال چگونه قبضه كمان گرفته تير به خصم اندازد؟

نظم:

كمان را كماندار بايد نخست كشيدن، گشودن به شصت درست

__________

(١). نگ: بيست.

(٢). نگ: - ز آب و گل.

(٣). نگ: - بسياران.

سي سال بايد كشيدن دژم كمان و كماندار بايد به هم فقيري كه همه اوقات پاده باني ٤٦٤ كرده باشد الآن اسب به ميدان راندن و گرد هيجا را برانگيزاندن عجب باشد.

بيت:

هر كس كه دو چشم و دست و دو پا دارددر خانه زين نشستنش جا دارد

زنهار يقين مكن كه مرد سره است كه بار سقط به پشت زين جا دارد كسي كه هميشه جو و گندم كاشتي و در خاطر فكر باقلي و ملك بنگاشتي، اين زمان تدبير ملك و تربيت جيش كردن چون تواند؟

بيت:

رموز مملكت و ملك خسروان دانندگداي گوشه نشينان ده چسان دانند از كثرت مردم كم نه، اما مفهوم مردي كم و معسكر وي از سرداران خالي و از سلاح و يراغ پر،

نظم:

سلح بي سلحشور نايد به كارتن بي روان خود نشايد به كار (٢١٢ ر) و هر كس از اهل سوق و بازار و از مردم رعيت و برزه كار، است، اسب راهوار به سلاح زرنگار برنشسته و در بسته خود را ميري يا سرداري انگاشته كار شجاعت و سربازي را آسان پنداشت.

بيت:

نه هر كسي كه كله كژ نهاد و تند نشست كلاه داري و آيين سروري داند بالجمله به هر چگونه كه بود ترتيب جمعيتي و تربيت جمعي كرده به دو فرسخي ياركند برآمد و در مقدمه چندي كه مشخص اين لشكر بود جدا ساخته پيش فرستاد و ايشان به خواجه علي بهادر، در قزيل دوچار خوردند كه به شرح سابقا گذشت و آنكس كه در حين نقب يانگي حصار براي خان آورده بودند و در ته قين ٤٦٥ مرد، وي راست گفته بود، زيرا كه وي در زماني گريخت كه ميرزا ابابكر ترتيب لشكر كرده به دو فرسخي

ياركند برآمده بود. مقدمه الجيش روان كرده. آنچه ديده بوده است گفته و در سر آن رفته بود. (١) ٤٦٦

چون به دو فرسخي شهر نزول فرمود مي خواست يراغ ٤٦٧ بيند و يسال كند، چندانكه سعي كرد ميسر نشد زيرا كه امرا تمام عمر يوغ (٢) داشتندي، اين زمان توغ ٤٦٨ برداشته صف يسال را خرمن كوبي خيال كرده در گرد يك ديگر مي گشتند. نه راست را از چپ مي دانستند و نه قلب را از راست. چون اسب جلادت ايشان در جست و خيزي آمدي سكون بي او نشان كذا در كفل اسب ساكن شدي از وهم جان چون عنان را محكم كشيدي، مركب چست را جست و خيز ايستادي، فارس چست از كفل اسب جسته در بناگوش اسب سوار شدي. چون اسب تندي كردي عنان برافشاندي از بناگوش چون قطره عرق بر زمين فرو ريختي، خود جايي افتادي و كمان جايي جستي و تيرها (٢١٢ پ) فرو ريختي. چون ميرزا ابابكر اين چابك سواري و كمانداري و سربازي و تيراندازي را ديد گفت به اين نوع وضع لشكركشي اگر بدزدي پاليز رود خطر دارد. ٤٦٩ نوميد و خايف و خاسر و خايب برگشت، در فكر فرار فرو رفت.

متعاقب اين حال خبر رسيد كه قلعه يانگي حصار را گرفتند. چون خبر به مردم كاشغر رسيد ايشان نيز قلعه كاشغر را يله كردند و بدر رفتند. به مجرد رسيدن خبر، ديگر توقف را مجال نديد.

بيت:

گريز به هنگام و سر بر بجاي به از پهلواني و سر زير پاي (٣) از خزاين لطايف اقمشه و نفايس امتعه و نقود را سره (٤) كرده و عروس ملك را سه طلاق به اين داده (٥) ياركند را با پسر كلان خود جهانگير ميرزا سپرده بدر رفت. ع (٦): باز آمدنت نيست چو رفتي، رفتي. (٧) جهانگير ميرزا كه در تمام عمر چون زاويتين قايمتين (٨) در كنج زواياي وهم و هراس، منزوي بود (٩) در يك لحظه بر تخت ملك برآمده چنان نظام

__________

(١). نگ: - و در سر آن رفته بود.

(٢). نب: توغ.

(٣). نگ: - بيت گريز ... پاي.

(٤). نگ: - و نقود را سره.

(٥). نگ، - و عروس ... داده.

(٦). نگ: بيت.

(٧). نگ: - باز آمدنت ... رفتي.

(٨). نگ: - چون زاويتين قايمتين.

(٩). نگ: + خويي بزدلانه داشت.

ملكي كه از انتظام افتاده بود چون مرتب و منظم تواند داشت؟ (١) آنقدر كرد كه بعد از پدر پنج روز توقف نمود تا آنكه خبر دوري پدر و نزديكي لشكر خصم رسيد. وي نيز به آنچه ممكن بود از بقاياي خزاين برداشت و حكم عام فرمود كه هر كه هرچه خواهد بردارد و هر كسي كه از مغول هراسي داشت با وي بدر رفت و ساير الناس خلايق با بقاياي خزاين و انبار درافتادند، به اتلاف و اسراف (٢) مي بردند و (٣) مي ريختند و مي سوختند تا بعد از چهار روز كه ميرزا جهانگير رفت، خواجه علي بهادر رسيد با دويست سيصد (٤) نفري و بعد از دو روز خان رسيد و شرح اين عنقريب خواهد آمد.

ميرزا جهانگير (٢١٣ ر) به سانجو كه سرحد راه تبت است رفت، اما ميرزا ابابكر به ختن رفت و در قلعه ختن نيز محل اقامت نديد تا قرانغوتاغ رفت. چون با قرانغوتاغ رسيد، در پي، ايلغار مغول رسيد. راه ها تنگ بود، آن همه احمال را بردن متعسر بلكه متعذر بود. هر رخوت كه بود تمام آن را جمع ساخت، آتش در وي زد. از موكلان آن شنيدم كه نهصد خچر ٤٧٠ بار رخوت و ديباج و ثياب كمخاب (٥) بود كه اكثر آن مذهب به انواع تذهيبات فرنگي و رومي و خطايي و اكثر ثياب مذهب مرصع مكلل بود به ثوامن ٤٧١ درر و لآلي و انواع حجرات و جواهر قيمتي. آن همه را پاكاپاك بسوخت و اواني و ظروف نقره و طلا و انواع پيرايه مكلل مرصع و خرجين هاي پر از طلي ريگ همه را در درياي آق تاش (٦) كه ميان قرانغوتاغ جاريست از بالاي پل انداخت و اسبان تپچاق راهوار و استران قطار همه را كشت. به آنچه در اين راه گنجايش داشت بر سمت تبت روان شد.

چون با تبت رسيد قلاع و بيامي (٧) ٤٧٢ كه ترتيب داده بود همه را مردم او گذاشته متفرق شده بودند. تمام قلاع و ذخاير باز بدست كفره تبت راجع شده بود. ٤٧٣ از اين جهت در تبت نيز مهمي صورت نبست. چون از گردش اين چرخ آبگون، تلاطم امواج محن متلاطم گردد - نعوذ بالله منها - به هيچ وجهي تخته پاره تدبيري به دست نيايد كه بدان

__________

(١). نگ: - چنان نظام ... داشت.

(٢). نب: اصراف.

(٣). نگ: - به اتلاف ... و.

(٤). نب: با دو بيت سه صد / نگ: با دو سه هزار.

(٥). نگ: - و ديباج و ثياب كمخاب.

(٦). نب: اقاش.

(٧). نگ: - بيامي.

دست زده به ساحل نجات توان رسيد و بالجمله (١) ميرزا ابابكر در آن مدت چهل و هشت ٤٧٤ سال؛

بيت: (٢)

سيه نام چندان تنعم براندكه در نامه جاي نوشتن نماند هرچه بود همه را صرف دنيا كرد و سامان او به حدي رسيد كه قلم از شرح آن (٢١٣ پ) عاجز است.

بيت:

همه برگ بودن همي ساختي به تدبير رفتن نپرداختي (٣) اگر چه در ظاهر سخن آخرت گفتي و آرزوي آخرت بردي، اما هرگز فعلي نكردي كه در آن دريچه به دوزخ نگشادي و دري از بهشت به روي خود نبستي. مصراع: (٤) روي تا به جنت بسي راه بود. ٤٧٥ آنچه دلايل اقوال و قبايح افعال وي بود اين است اما از آنجا كه گفته اند؛

نظم:

اي به درماندگي پناه همه كرم تست عذر خواه همه

قطره ز آب رحمت تو بس است شستن نامه سياه همه العلم عند الله. (٥) و بالجمله شآمت افعال او بر وخامت حال مثمر شد. خواتم كارش وخيم و عواقب مآلش شتيم ٤٧٦ شد، (٦) به نوعي كه در تبت بودنش ميسر نشد. مرگ بر حيات گزيد. كوچ و اهل و عيال و فرزندان را در تبت گذاشت و مقرر كرد كه من مي روم.

اظهر چنان است كه به زهر قهر مرا كشند اگر چنين واقع شود لاشه مرا در مرقد اسلاف گذارند. شما را به موجب صله رحم سيد محمد ميرزا و ميرزا حيدر، هرچند كه من مرعي نداشته ام، طلب دارند و اگر به ابعد احتمال مرا نكشند، فكري به تقديم رسانيده آيد. به اين داعيه در اواسط زمستان متوجه ملازمت خان شد. در ميان راه جمعي به او

__________

(١). نگ: صورت نسبت در ميان امواج متلاطم اطراف خود ساحل نجاتي مشاهده نكرد.

(٢). نگ: - بيت.

(٣). نگ: - بيت: همه برگ ... نپرداختي.

(٤). نگ: - مصراع.

(٥). نگ: - آنچه دلايل اقوال ... عند الله.

(٦). نگ: - خواتم ... شد.

رسيدند از ملازمان وي كه ايشان را عمم فرستاده بود و تبت را سياست نموده كه ميرزا ابابكر را فرستند و الا چنان و چنين، وعيدي چندي مرسل داشته بود. چون جمع ملحق شدند از همه احوال پرسيد. ايشان گفتند ما را به طلب شما فرستاده بودند و دروغ چندي به هم بافتند و تسلي تمام دادند. اما تصديق ننمود، گفت التماس من آن است كه (٢١٤ ر) مرا زنده پيش خان و سيد محمد بريد تا هر آنچه كنند ايشان كنند. اين جمع در تاكيد سخن اول مبالغه ها نمودند. چون بيگاه شد، بعد از اداي خفتن به خواب رفت. صفت «النوم اخ الموت» ٤٧٧، در حق وي صادق آمد. چون به خواب رفت، اين جمع مصلحت خود چنان ديدند كه سر او را پيش خان برند موجب اعتماد مي شود. هرچند كه وي بد بود اما اين جمع حقوق نمك به حرامي را مقابله نمودند. در خواب سر او را بريده برگشتند. شرح اين متعاقب خواهد آمد.

تمام مظلومان از وضيع تا شريف، از رضيع تا خريف از شر (١) وي خلاص شدند. (٢)

بيت:

تو چنان زي كه بميري برهي نه چنان زي كه بميري برهند چنانكه گفته اند مردم عال مرگ است مر نيكان را و حيات است مر بدان را و مردن ظالم حيات است مر نيكان را و ممات است مر بدان را.

نظم: (٣)

ظالم نماند و قاعده زشت او بماندعادل برفت نام نيكو يادگار ماند

قارون بمرد آنكه چهل خانه گنج داشت نوشيرواني نمرد كه نام نكو گذاشت

اين دنياي دون به كس وفايي نكندهرگز نبود آنكه جفايي نكند ٤٧٨

با خلق خدا برو تو نيكو مي كن دنيا به بدي هيچ كرايي ٤٧٩ نكند مرد موفق در هرچه نظر كند در ضمن آن او را قايده حاصل آيد و از آن حال تجربه تمام بردارد و به صالحات اعمال گرايد و هرچه موجبات نقصان و ماده خسران باشد در

__________

(١). نگ: تمام اتباع او از وضيع تا شريف، از شاهزاده تا گدا از شر.

(٢). نگ: + فصل چهل و هشتم.

(٣). نب: ع.

جهت و شرح فتح كاشغر

دنيا و دين از آن تحرز و تصور واجب داند تا در اول نيك نام و از آخر رستگار باشد.

نظم:

آني كه ز بيم تو جهان مي لرزدپيش تو به طوع بندگي مي ورزد

در حال وفات خود تامل مي كن كان همه عيش تو به اين مي ارزد (١) ٤٨٠ (٢١٤ پ)

جهت و شرح (١) فتح كاشغر

چون فتح قلعه يانگي حصار بر آن وجه كه بيان رفت واقع شد، خان مترصد مهم كاشغر شد، سيوم روز خبر آمد كه مردم كاشغر، كاشغر را يله كردند و اسبان را گله، هر كس به هر طوري كه مخلص خود را در آن ديد به آن نوع بدر رفت. چون خاطر اشرف خان از مهم كاشغر بر وجه احسن جمع شد پاي دولت را در ركاب فتح گذاشته عنان نصرت را بر سمت ياركند معطوف گردانيد. در كنف فتح و فيروزي و در عين نصرت و نيك روزي روان شد و در مقدمه خواجه علي بهادر را روان كرد.

نظم:

به جنبش درآمد زمين و زمان تو گفتي كه خواهد پريد آسمان

ز آواز اسبان و گرد سپاه نه خورشيد تابنده روشن نه ماه (٣) از يانگي حصار منزل اول كه ساتليق است، مضرب خيام عسكر نصرت انجام شد.

خبر رسيد كه ميرزا ابابكر ياركند را با پسر خود جهانگير ميرزا سپرده خود به ختن رفت. در رفتن مسارعت نمودند، چون به قزيل رسيدند خبر آمد كه جهانگير ميرزا نيز بدر رفت و خواجه علي بهادر به ياركند درآمد. در اواخر رجب سنه عشرين و تسعمايه ٤٨١ خان در شهر ياركند جلوس نمود و به آب تيغ آبدار، گرد ظلم و غبار عدوان را فرو نشاند و از اين فتح، زبان حال همه مظلومان بدين مقال مترنم شد.

__________

(١). نگ: - بيت تو چنان زي كه ... مي ارزد.

(٢). نگ: - جهت و شرح.

(٣). نگ: - نظم به جنبش ... ماه.

بيت:

اي قباي پادشاهي راست بر بالاي توتاج شاهي را فروغ از گوهر والاي تو

تيره مي گردد جهان از ظلمت جور و ستم گر نباشد لمعه از تيغ برق آساي تو (١) قبل از آنكه به شهر درآيند، امير دايم علي و بيگ محمد را به حكومت ختن فرستادند. قراقولاق ميرزا، حاجي ميرزا، سلطان علي ميرزا و مير قنبر، ميرزا علي (٢١٥ ر) طغاي، بيگ قلي مكريت، اين هفت سردار كه در قله قاف ميدان شجاعت، ديو هفت سر بودند، (٢) در پي ميرزا ابابكر فرستادند و اين جمع در تعاقب، مزيد اجتهاد را مرعي داشتند. چون خاطر اشرف خان از مهم ارسال ايلغار پرداخت، رخصت عام شرف نفاذ پذيرفت و يارليغ جهان مطاع شرف اصدار يافت (٣) كه هر كس به هر جانب كه مصلحت اولجه ٤٨٢ را داند رود. از تمام لشكر هر كس كه داعيه اولجه داشت همان ساعت به سرعت مسارعت نمود.

بيت:

همه كس روان شد همه كينه خواه به نيروي اقبال و عون اله (٤) بعضي از امرا كه با اولجه رفتن درون مرتبه ايشان بود در ملازمت ماندند. بعد از قزاغ اين امور خان در كنف دولت و مسند نصرت به شهر درآمد و به ارك برآمد. در ارك عمارات كثيره رفيع البنيان كه هر كدامي مشتمل بر حجرات و بيوت و غرفات و شروف كه از كثرت آن چشم بيننده حيران ماند بسيار بود. همه آن حوالي و عمارات از اقمشه و امتعه و چيني و قالين ٤٨٣ وجبا ٤٨٤ و كيجم ٤٨٥ و زين و كمان و آنچه عالميان را در كار باشد مملو و مالامال بوده است كه روزها ميرزا ابابكر آن را به هر طوري كه خواسته است برده و پنهان كرده كه كسي از آن واقف نيست و هر چه از آن باقي مانده ميرزا جهانگير هر چه توانسته به اتلاف و اسراف در هم ماليده وقت برآمدن به تمام مردم اجازت عام يغما داده تا آمدن خواجه علي بهادر تمام خلايق هرچه توانسته است پرداخته است. بعد از درآمدن خواجه علي بهادر، (٥) به هفت (٢١٥ پ) روز خان آمد و

__________

(١). نگ: - و از اين فتح ... تو.

(٢). نگ: - كه در قله ... بودند.

(٣). نگ: - و يارليغ ... يافت.

(٤). نگ: - بيت همه كس ... اله.

(٥). نگ: + نيز به غارت پرداخت.

خان نيز اجازت يغماي عام داد. هرچند نقدينه بود ربوده بودند. اقمشه و امتعه كه نفاست داشت همه ربوده بودند. ديگر همه اشيا در خانه ها و حوالي پر بود. بعد از آنكه دو ماه يغما و تالان ميرزا ابابكر بود، در كوچه و خانه وار جبا و اجناس بسيار بود كه افتاده بود كه كس آن را جمع نكرده بود.

نظم:

ز دنيا بدار آنچه لابد بودزياده از آن محنت خود بود

ز بيش و كمش تو وفايي مجوي به يك ذره نبود بقايي درو

اگر مال قارون به دست آوري نباشد نصيبت جز آنچه خوري

به روزي كه گيري نكوهيده مندبه تاراج و يغما به آخر برند

برند و خورند آن همه را همه بماند به تو بزه و مظلمه (١) و بالجمله آنچه ميرزا ابابكر به چهل و هشت سال محنت و مشقت گردآورده بود و به بخل و خست نگاه داشته، آخر به صد ندامت و حسرت بگذاشت و همه را (٢) خان به يك كلمه رخصت عام به باد يغما برد او و مردم آن را تا دو ماه گردش ٤٨٦ بر آسمان برآوردند. چنانكه گفته اند نيك بخت آنكه خورد و گشت و بدبخت آنكه نخورد و هشت. (٣) ٤٨٧

بيت:

آنچه تو در همه عمر خودت اندوخته من به يك دم زدنش آن همه را سوخته ام (٤) بعد از دو ماه هر كس از جانبي كه رفته بود غانما و سالما آمدند و فراخور آنچه اولجه داشتند پيش كش و غزغاولي (٥) ٤٨٨ را به تقديم رسانيدند. اما خان ترفه خواطر و (٦) تالف قلوب به كلمه عام، غان (٧) ٤٨٩ را كه رسم قديم مغول است به اهل لشكر سويورغالي ٤٩٠ فرمود. بعضي از امرا كه از قرانغوتاغ (٨) آمده بودند در خاطر بنده مي آمد كه غير آلات و اواني، يك من اندجان طلي ريگ پيش كش كردند. يك من (٢١٦ ر) اندجان، شصت و

__________

(١). نگ: - نظم ز دنيا ... مظلمه.

(٢). نگ: - را.

(٣). نگ: - چنانكه گفته اند ... هشت.

(٤). نگ: - بيت آنچه تو ... سوخته ام.

(٥). نگ: - غزغاولي.

(٦). نگ: - ترفه خواطر و.

(٧). نگ: - غان.

(٨). نگ: كاشغر.

شرح احوال امرا كه به تعاقب ميرزا ابا بكر رفته بودند

چهارچاريكي (١) است و هر چاريكي چهارصد مثقال ٤٩١ و ساير اشيا را از اين قياس توان كرد. (٢)

شرح احوال امرا كه به تعاقب ميرزا ابا بكر رفته بودند

چون خان آن نه نفر امرا كه به ضبط ختن و تكاميشي ميرزا ابابكر فرستاد ايشان در تعاقب مسارعت نموده مساعي بي حد به ظهور رسانيدند. چون به ختن رسيدند همه اهالي ختن به استقبال امرا مبادرت نموده و آنچه بود از خزاين و انبار از گله و رمه و آنچه مفهوم شي بر او اطلاق رود همه را تسليم نمودند. ميردايم علي و مير بيگ محمد بر طبق يارليغ در ختن ماندند و بر ضبط ملك و رعيت مشغول گشتند و هفت امير ديگر كه چون ديو هفت سر كه بر قله قاف مصاف طلبند بر قرانغوتاغ تاخت بردند. چون به قرانغوتاغ رسيدند معلوم شد كه ميرزا ابابكر از كوه قرانغوتاغ گذشته و به (٣) تبت رفته است و تعاقب آن متعذر شده است.

مع هذا رسيدند به آن سرپل كه (٤) ميرزا ابابكر، اموال و خزاين خود را در آنجا درهم ريخته بود (٥) اول ديدند كه اسبان تپچاق كه هر كدامي؛

نظم:

يكي باد رفتار هامون نوردبرادر بود مرد را در نبرد

بجولان گري خوش لطيف ادعمي ٤٩٢ كه بر باد پيشي گرفتي همي

ز فارس كسي ياد دارد همي فرس پيش من بهتر از عالمي (٦) همه را كشته است تمام راه ها از لاشه اسب تپچاق مسدود شده، نقود و اقمشه كه در خچيران بار كرده آورده، آن استران را نيز همه كشته است. در خاطر به تحقيق نمانده است نهصد راس بوده يا نهصد قطار. ٤٩٣ چون آنجا رسيدند كه آتش در اقمشه زده بود، ديدند خرمن هاي خاكستر است كه ايستاده، اين جمع دود (٢١٦ پ) از آن خاكسترها برآوردند (٧) آنچه زردوز بوده و ترصيعات و ثياب مذهب از آنها طلي ٤٩٤ باقي مانده است

__________

(١). نگ: چارك.

(٢). نگ: + فصل چهل و نهم.

(٣). نب: - به.

(٤). نب: - كه.

(٥). نب: - بود.

(٦). نگ: - كه هر كدامي ... عالمي.

(٧). نگ: - اين جمع ... برآوردند.

كه از خاكستر جمع ساخته اند و از جواهر، ياقوت سرخ راي هيچ تغير نرفته است، ديگر فيروزه سياه شده است چنانكه شكستند هيچ اثري از رنگ اصلي در وي باقي نمانده بود. لعل پارچه پارچه شده در رنگ نيز تغير فاحش رفته است. درر و لآلي خاكستر (١) شده چنانكه نمي توان تفرقه كرد. ديگر بيجاده كه در وي هيچ اثر از لطافت باقي نمانده بود.

امرا و لشكر از خاكستر خاطر يك سر فارغ ساختند ٤٩٥ بر سر پل رفتند و ديدند خرجين هاي طلي ريگ در ته آب شعله مي زند. حلي و اواني نقره و طلي در ته آب چون طلوع آفتاب و روشنايي ماهتاب جلوه مي كند.

پس در باب آب و گرفتن اسباب به آنچه مي توانستند سعي نمودند. آب از بالاي سنگي ريز ش مي كند و جوش مي زند به آن نوع كه ممكن نيست كه كسي آنجا تواند به هيچ حيله رفت. پس هر كس چوب دراز پيدا ساخت. در نوك چوب قلاب ها استوار كردند. چند چوب بايست وصل كرد تا آنجا رسيدي. وقتي كه ميرزا ابابكر خزينه را در آب مي ريخت، خرجين هاي چرمي را مي فرمود كه پاره پاره مي كردند و طلي ريگ را در آب مي ريختند. چون پاره كردن خيلي دير شد، ميرزا ابابكر در رفتن مستعجل بود، فرمود كه به همان خرجين ها رها دهند. از آن، روزها گذشته بود.

چون قلاب را در خرجين مي انداختند اكثر آن بود كه پاره مي شد در آب مي رفت، گاه بودي كه اگر شخصي طالعي داشتي، پاره نمي شد و برمي آمد. هر خرجين يك استر بار بود. (٢) و در اواني و ظروف هرچه دسته ديگرش كه نداشت به هيچ وجهي كس نمي توانست (٢١٧ ر) برآورد و آنچه طلي ريگ كه از خرجين ريخته بودند از آن، خود مطلقا چيزي به دست نيامد. از صد هزار يكي را و از بسيار اندكي (٣) را توانستند برآورد و با وجود، آن قدر گرفته بودند كه مقتضي المرام ٤٩٦ و اكثار الحطام ٤٩٧ آمدند. ع: به قنطار لولو به خروار زر. و همچنين هر كس آنچه در خاطر داشت به اضعاف آن ميسر شد و (٤) اين زمان اين همه اموال و جمعيت مغول، رشحه از رشحات آن است. (٥)

__________

(١). نب: فكرسته -؟.

(٢). نگ: - هر خرجين ... بود.

(٣). نب: صد هزار يكي از بسيار و اندكي.

(٤). نگ: - ع: به قنطار ... شد و.

(٥). نگ: + فصل پنجاهم.

ذكر خواتم احوال فرزندان ميرزا ابا بكر بر سبيل اجمال

ذكر خواتم احوال فرزندان ميرزا ابا بكر بر سبيل اجمال

بعد ما كه حاتم زمان و حاكم جهان، حضرت (٢) خان در ياركند از همه مهمي پرداخت، معلوم شد كه ميرزا جهانگير از پي پدر با تبت نرفته است در حدود سانجو نشسته است.

خان عمم را فرستاد كه برادرزاده خود را به هر چگونه كه باشد بيار. چون عمم به سانجور رسيد ميرزا جهانگير چون دولت به استقبال مبادرت نمود. پيشكش هاي وافر كشيد و عرض كرد كه: بر همگنان واضح خواهد بود كه در مدت سلطنت پدر، بنده هميشه در زاويتين قايمتين و هم و هراس پدر منزوي بوده ام، و به فكر جان درمانده و مرا در اين مدت هرگز فرجه فراغتي نبوده و هميشه دست تطاولم در آستين عزلت كشيده بودي و چشم طمع از حسن ملك و جاه پوشيده و بنيه طاقتم از مرور تعدي پدر پوسيده و هميشه در كاس نامرادي جرعه سياست (٣) چشيده. چون اساس خطبه دولت پدرم روي در انحطاط آورد و بناي قصور حشمتش از زلال لشكر خان در كسور افتاد، مرا از گوشه عزلت كشيد و بر تخت عزت نشاند. بنده كه در مدت عمر چهل و دو سال همه پاي تجارب در دامن عزلت كشيده دايم جرعه وهم و هراس چشيده باشم، اين زمان فرصت سلطنت كه يك زمان مانده باشد، چگونه متصدي توانم شد؟ مع هذا المعذره بر عادت مستمر (٢١٧ پ) هرگاه كه پدرم فرزندي را از لباس حيات عريان كردي در حضور من افسوس وي خوردي كه وي جواني در رسيده بود (٤) در غايت تهور (٥)، اگر او را فاني نساختمي، او به من همان كردي كه شيرويه به خسرو، و عبد اللطيف ميرزا به اولوغ بيگ ميرزا. ٤٩٨ چون اين سخن استماع بود، براي سلامتي نفس به آنچه ممكن بودي در درستي اطوار كوشيدمي. من كه چهل و دو سال ورزش سستي اطوار و بي مناسبتي اقتدار كرده باشم، چگونه در يك لحظه كار سلطنتي كه خود آن را خراب كرده باشد، آباد گردانم؟ ديگر در هيچ امور پدر، بنده را خبر نبود و از من به هيچكس نامرضي نرسيده، اگر رسيد از پدر است. به نص كريم و لا تزر وازره وزْر اخْري (٦) ٤٩٩ بر من گناهي

__________

(١). نگ: - بر سبيل اجمال.

(٢). نگ: - حاتم ... حضرت.

(٣). نگ: نارضايتي.

(٤). نگ: - بود.

(٥). نگ: - در غايت تهور.

(٦). نگ: - به نص كريم ... اخري.

نگيرند. به كرده پدرم مرا مجرم نسازند، به ملازمت خان روم و باقي حيات را در خدمت گزاري به سر برم. از اين مقوله عجز و انكسار، اين و مثل اين چندي برشمرد. عمم او را تسلي نيك داده به كثرت خزاين و اموال از مراكب و خيول به خدمت خان آورد. اين جهانگير ميرزا از دختر ايسان بوغا خان بود كه برادر يونس خان باشد كه يونس خان جد خان است.

در زمان ميرزا ابابكر آقسو را كه پاي تخت الاچه خان بود گرفت، اين حال از پيش به شرح تسويد يافته، چهارم دختر الاچه خان به دست ميرزا ابابكر درافتاده بود. ٥٠٠ او را نيك عزيز و ممكن نگاه داشت. بعد از حد كمال او را به جهانگير ميرزا داده بود. چون جهانگير ميرزا آمد به ملازمت خان مشرف شد، اين دختر چهارم الاچه خان كه خديجه سلطان خانيم نام داشت آمده به خان ملحق شد و اين خديجه سلطان خانيم به خان از پدر و مادر (١٢٨ ر) يك زايده بود. خان ميرزا جهانگير را نيك ممكن داشت و به مضمون؛ بيت: كه گناه دگري بر تو نخواهد نوشت، ٥٠١ مظالم و قبايح پدرش را نسبت به وي هباء منْبثا ٥٠٢ كرده در سلك محترمان اقربا شرف انخراط يافت. وعده فرمود كه نسبت مهد عالي خديجه سلطان خانيم را به تجديد تكلفات، طوي ٥٠٣ مطوي ٥٠٤ داشته خواهد شد.

قريب بهار به همان زمستان، شبي در يانگي حصار او را با چند كس كه در ملازمتش بود كشتند. هيچ معلوم نشد كه اين فعل كه بود؟ به گمان هر كس را به اين خون نسبت مي كردند؛ العلم عند الله. و ميرزا ابابكر را فرزندان بسيار بود. چند پسر رشيد خود را به عقوبت هرچه بدتر، به گناه رشادت كشته بود و آنچه از وي باقي ماندند، اسن و اكرم ايشان جهانگير ميرزا بود كه خواتم او مذكور شد. دو پسر ديگر داشت از دختر ميرزا سلطان محمود بن ميرزا سلطان ابو سعيد؛ تورانگير و بوستانگير نام.

طلب نموده شد. حرم او خانزاده بيگم نام داشت، با پسر كلانتر، تورانگير ميرزا به كاشغر آمد. خانزاده بيگم را به رسم ينگگي، ٥٠٥ عمم در حباله نكاح آورد و تورانگير ميرزا در ملازمت خان مي بود تا در آب غرق شد.

در ذكر اوضاع خان بعد از فتح كاشغر

و پسر خردتر، بوستانگير ميرزا به مادر و برادر همراه نيامده از تبت به كشمير رفت، از آنجا به هندوستان رفت. در آن ايام هنوز بابر پادشاه، هندوستان نگرفته بود. از هندوستان گريخته به كابل رفت. پادشاه را هرچند بوستانگير پسر بنت عم ٥٠٦ مي شد، اما اعمال پدرش مانع تفقد پادشاهانه آمد. لاجرم آنجا نتوانست بود، با بدخشان پيش ميرزا خان (٢١٨ پ) رفت كه خال وي بود. ميرزا خان قهر خانيت را به عدوات ميرزا ابابكر مقابله فرمود. از آنجا نيز گريخته به اوزبك شيبان رفت. سيونجك خان او را به اعزاز و اكرام تلقي نمود كه آدمي زاده است رعايت وي بر ذمه ارباب مروت لازم. الي يومنا در اندجان و تاشكند است، اعزاز و اكرام تمام دارد. در ميان اوزبك به اطوار پسنديده معروف است. (١)

در ذكر اوضاع خان بعد از فتح كاشغر

چون خاطر دريا مقاطر (٢) از همه ابواب امور ملك و دولت فارغ شد، دلي را كه مهبط الهام دولت ٥٠٧ بود (٣) بر ايثار انعام برگماشت و دست دريا نوال را به اعطاي مالاكلام برافراشت،

بيت:

گر دل بحر و دست كان باشددل و دست خدايگان باشد (٤) خصوصا بر جماعت كه در ايام مكاوحت و مقاتلت در شجاعت و صرامت، بين الاقران ممتاز شده بودند كه تفصيل اسامي ايشان سابقا في الجمله مفصل شده است.

ز اسب و سلاح و ز درع و سپرقباهاي اطلس كمرهاي زر

همي كرد انعام اهل مصاف به انعام ايشان ممالك مضاف

چو سلطان به لشكر همي زر دهدبه روز وغا لشكري سر نهد (٥) چنانكه از سحاب انعام بر سپاهي و لشكر چون اقطار امطار فزون از حساب و شمار

__________

(١). نگ: + فصل پنجاه و يكم.

(٢). نگ: - دريا مقاطر.

(٣). نگ: - دلي ... بود.

(٤). نگ: - و دست دريا ... باشد.

(٥). نگ: - ز اسب و سلاح ... نهد.

سيراب بلكه مالاحال گردانيد. از اشعه انوار عدالت، ظلمت ظلم را از دهاتي و رعيت چنان (١) محو گردانيد:

چنان سايه گسترد بر عالمي كه زالي نينديشد از رستمي

در ايام عدل تو اي شهريارندارد شكايت كس از روزگار (٢) راه ها و مسالك كه از مخافت مهالك مسدود بود، چنان امن و امان شد كه در امثال هست كه (٣) زني گر طشت زر بر سر بر سفر مي رود كه گزندي نمي رسد. در آن زمان به زبان حال (٢١٩ ر) و لسان مقال به اين ترانه مترنم كه،

بيت:

طشت زر يك تنه خود مي برد از شرق به غرب بس كه از خوف وي اطراف جهان بي خطر است اما از اين عجيب تر و بهتر آن است كه اگر (٤) زني بالفرض طشت زر بر سر راهي گذارد و رود هرگاه كه آيد بي نقصان در همانجا بايد كه گذاشته است.

بيت:

اگر كس رود تا به يك سال راه هراسي نباشد درو هيچ گاه (٥) نظام تمام ملك و دولت و انتظام مهام سپاهي و رعيت بدين نسق كه تسويد يافته است يافت دروازه عيش و در فراغت را بر روي خواص و عوام به رخصت عام گشاده گردانيد.

بيت:

در عيش و راحت اي شه به رخ همه گشادي بشود الي قايم به مهم تو گشادي طوايف خلايق هر كس فراخواه خاطر باده عشرت را با پيمانه فراغت مي پيمودند.

هر كه را جام طرب بر كف دستش باشدگر ننوشد چه بلاهت پستش باشد در هر خانه، جمعي با جانانه مترنم به ترانه و متجرع به پيمانه.

نظم:

هر كس خوش به گوشه طربي كاسه صاف باده عنبي

__________

(١). نگ: ظلم را از اهالي ملك چنان.

(٢). نگ: - چنان سايه ... روزگار.

(٣). نگ: + پير.

(٤). نگ: + پير.

(٥). نگ: - بيت اگر كس رود ... گاه.

ذكر آمدن ايمن خواجه سلطان در ملازمت خان از طرفان

علي الخصوص خان به زبان حال هميشه مترنم اين مقال بود كه:

تركيب تن خاكيم از لاي شرابست جمعيت ما در قدح باده نابست هرگز سحري ندميدي و صبحي دم نزدي كه خان در آن صبح صبوحي را دم در نكشيدي. هرگز جام زرين آفتاب در بزم چرخ فلك دور نزدي كه پياله باده ناب را در چرخ درنياوردي. هيچ شامي كاسه سيمين هلال از باده گلگون شفق برنگشتي كه در بزم شبستان جام عشرت دور نگشتي.

بيت:

يك لحظه ز بزم شوق خالي نشوم در بند زر و زي عالي نشوم (١) تمام خلايق عموما، خان و خاصگيان خان خصوصا از افراط اقداح راح شب را (٢١٩ پ) از روز و روز را از شب ندانستندي. نه از آمدن گردش روزگار خبر داشتندي و نه از رفتن اوقات واقف بودندي.

بيت:

آمدم مست به كونين (٢) و مجنون رفتم خبرم نيست كه چون آمدم و چون رفتم شيوع تجرعات به حدي رسيد كه هوشياري را عار دانستندي و مستي را شعار كمال.

اين مناهي از رجب سنه عشرين و تسعمايه ٥٠٨ تا اواخر سنه ثمان و عشرين ٥٠٩ امتداد يافت. بعد از آن، خان را هدايت ازلي و عنايت لم يزلي از ارتكاب ملاهي مانع آمد كه در محلش مشروع گردد. ان شاء الله العزيز. (٣)

ذكر آمدن ايمن خواجه سلطان در ملازمت خان از طرفان

در اواسط اين زمستان، ايمن خواجه سلطان آمد. شرح آن اين است كه در تعداد فرزندان سلطان احمد مذكور شده بود كه ايمن خواجه سلطان برادر يك زايده خان بود.

بعد از وفات سلطان احمد خان كه آقسو به جهت مخالفت امير جبار بيردي در تصرف ميرزا ابابكر افتاد و همه فرزندان سلطان احمد خان، مع اولوس ٥١٠ به طرفان و چاليش

__________

(١). نگ: - بيت در عيش و راحت اي شه ... نشوم.

(٢). نگ: كوي.

(٣). نگ: + فصل پنجاه و دوم.

رفتند و منصور خان به جاي پدرش سلطان احمد خان پادشاه شد.

تمام برادران در خدمت وي مي بودند. ايمن خواجه سلطان نيز در خدمت منصور خان مي بود. بعد از آنكه ايمن خواجه سلطان به عهد شباب رسيد به مقتضاي جواني (١) او را به اغواي اهل فتنه دواعي پادشاهي كه مآلش خروج باشد پيدا شد و فسادها انگيخته گشت.

منصور خان يك چندي بزرگي نمود، نصيحت ها كرد و عفو فرمود. (٢) اما ايمن خواجه سلطان از آن داعيه فرو ننشست. آخر الامر منصور خان به قتلش امر فرمود. ياركه اتكه معتمد عليه خان بود، متقبل قتل او شده ايمن خواجه سلطان را به خانه برد و در زمين كندي ٥١١ نگه داشت و شهرت داد كه ايمن خواجه سلطان را كشتم. چون مدتي بر اين گذشت (٢٢٠ ر) خبر استيلاء خان بر ميرزا ابابكر و استخلاص كاشغر رسيد.

منصور خان از كرده پشيمان شد و اظهار ندامت و افسوس بسيار خورد. ياركه اتكه به عرض رسانيد كه فحواي سخن بزرگان را گفته اند كه،

بيت: (٣)

نيك سهل است زنده بي جان كردكشته خود زنده باز نتوان كرد در كار بسته ام و خلاف يارليغ كرده او را نگاه داشته ام. خان بسيار مسرور شد. از ياركه اتكه ممنون گشت. ايمن خواجه سلطان را از آن خانه برآورده رخصت دادند. ايمن خواجه سلطان پيش باباجاق سلطان كه برادر مادري پدري منصور خان است و در آن زمان آمده بود كه كوسن و باي را كه ميرزا ابابكر ويران ساخته بود و مدتها يابس بود به حال عمارت آورده نشسته بود، الي يومنا همان جاست. از او مرخص گشته متوجه كاشغر شد. چون اين خبر به خان رسيد، خان را بهجت بي اندازه و مسرت تازه رسيد و زبان حالش به اين ترانه مترنم شد كه،

بيت:

هر دم از ين باغ بري مي رسدتازه تر از تازه تري مي رسد و در آن ايام اين بيت را از زبان مبارك خان به تكرار استماع دارم.

__________

(١). نگ: - به مقتضاي جواني.

(٢). نگ: - نصيحت ها كرد و عفو فرمود.

(٣). نگ: - بيت.

بيت:

دو شاه مهره اگر پشت يك دگر گيرنددگر طپانچه دشمن به هيچ رو نخورند (١) و در تزيين كار ايمن خواجه سلطان فوق الحد و الامكان كوشيد و از روي تربيت و شفقت پايه او را به چرخ برين سلطنت رسانيد. (٢) چنانكه خود به استقبال وي رفت و در تمامي بيوتات حصه او را برادرانه منظور داشت و آن زمستان همه به صحبت و جشن به سرآمد. چون بهار شد طوي هاي پادشاهانه به روي ايمن خواجه سلطان كشيدند و از تمامي اقوام مغول، مردم جدا ساختند. بيگ (٣) ساريق ميرزا كه ابن اخ ميرجبار بيردي بود از دوغلات، او را به رسم اولوس بيگي همراه گردانيدند و اعظم امراي برانغار ٥١٢ (٢٢٠ پ) مونكه بيگ كه ذكرش در شرح يسال ٥١٣ كاشغر مذكور شده است و ديگر نظر ميرزا برادر مير ايوب بيگجك و غيره و همچنين از جميع طوايف و اقوام اولوس مغول، مردم انتخاب كرده به آقسو روان كردند.

و رعاياي آقسو را كه ميرزا ابابكر به قوت استيلاي آقسو، به خانه كوج به كاشغر آورده بود به رخصت عام بلكه به تشدد تمام كوچانيدند. در اوايل سنه احدي و عشرين و تسعمايه ٥١٤ ايمن خواجه سلطان به آقسو رفت.

ميرزا ابابكر آقسو را با تمام لواحق به وقت استيلا ويران ساخته بود و مردم او را به كاشغر آورده و اوچ ٥١٥ كه حصن حصين است به لشكر جريده مستحكم ساخته بود و اندك زراعتي نيز مي كردند. چون كاشغر را مستخلص فرمود في الحال به ضبط اوچ كس فرستاده اوچ را بر همان طريق ميرزا ابابكر ضبط كرده بود. ايمن خواجه سلطان في الحال در اوچ نزول فرمود. بعد از آنكه اوچ و لواحق آن مزروع شد در سال دويم به آقسو رفت و قلعه او را به حال اصلي عمارت فرمود و باقي حالات ايمن خواجه سلطان هر كدامي در محلش خواهد آمد. (٤)

__________

(١). نگ: - بيت دو شاه ... نخورند.

(٢). نگ: - و از روي ... رسانيد.

(٣). نگ: - بيگ.

(٤). نگ: + فصل پنجاه و سوم.

تمهيد در ذكر آنكه با وجود سوابق كدورات خان با منصور خان داعيه ملاقات و اطاعت كرد

تمهيد در ذكر آنكه با وجود سوابق كدورات خان با منصور خان داعيه ملاقات و اطاعت كرد

در مبدا فطرت حضرت خالق عزت - جلت عظمته - هر ذاتي را كه به صفات حميده و اخلاق پسنديده تقدير فرموده باشد هر آيينه از وي جز نيكي نيايد. اگر همه با وي بد كرده باشند وي آن بدي را به جز نيكي مقابله نفرمايد. وي در اين امر مجبور بود نه مختار.

نظم:

باشد از اختيار قدرت دورفاعل آن بود بر آن مجبور

همچو نرگس درخت ساج ٥١٦ ساج شجر (٢٢١ ر) كه بجنبد ز باد شام و سحر و الا قوت بشريت به تحمل آن وافي نيست و سخاوت ٥١٧ انسان بر آن كافي ني. (١)

مويد اين معني شرح اين واقعه است كه مشروح مي گردد كه در صدر كتاب توضيح يافته و تقرير پذيرفته كه خان مع برادر، ٥١٨ در مغولستان بود و قرغيز در ملازمت اين دو برادر مي بودند و اوقاتي في الجمله مي گذشت. از لباس و متاع و اسب و خنجر بود. في الجمله از قليل و كثير به هر حال به سلامتي سر و ايمني جان خرسند بودند و اوقاتي به سر مي بردند. (٢) منصور خان لشكر كشيده بر سر ايشان آمد. در چارون چاك ٥١٩ هر دو ملاقي گشتند. محاربه معظم و مقاتله محكم دست داد. آخر شكست بر اين دو برادر افتاد. به اين واسطه در مغولستان نتوانستند بود و مفري ديگر در عالم مسدود گشته بود.

به ناچار متعاقب هم به ولايت فرغانه درآمدند. در دست سلاطين شاهي بيگ خان، سلطان خليل سلطان كه برادر خان بود، در درياي اخسي غريق رحمت شد و خان در بند افتاد. آخر الامر در صورت قلندري به كابل رفت. اين جمله به تفصيل مذكور شده است.

اين همه وقايع و بلايا از منصور خان بر خان واقع شد: (٣)

برادر با برادر درنسازدز هر دشمن كه باشد صعب باشد اما چون خان را اساس دولت در آن استوار و كوه در ستوه از كثرت سوار (٤) لشكري

__________

(١). نگ: - وي در اين امر ... كافي ني.

(٢). نگ: - از لباس و ... مي بردند.

(٣). نگ: + بيت.

(٤). نگ: - كوه ... سوار.

بسيار جرار، همه نيزه دار تيغ گذار و بهادران نامدار و امراي عاليمقدار و كرياس فلك مقدار، مهيا و (١) طيار شد.

نظم:

لشكري كان را ظفر لشكركش و نصرت برك ٥٢٠ نه يقين بر طول و عرض آن سپه واقف نه شك

از سنان نيزه هاشان در خطر روي سماك ٥٢١ وز سمند نعل اسبان جيبه بر پشت سمك (٢) ٥٢٢ از اين قوت و شوكت هراس بي قياس (٢٢١ پ) در دل سلاطين اطراف راه يافت، خاصه بر منصور خان كه از ميرزا ابابكر گريخته در كنج طرفان و چاليش خزيده بود. نه قوت مقاومت داشت، نه جاي فرار، نه طاقت قرار، (٣) ع: افسوس كه از شش جهتم راه ببستند. مصداق حال منصور خان شده بود. مع هذا ايمن خواجه سلطان نيز به خان ملحق شده و آنچه بر وي از منصور خان رسيد تقرير نمود و جراحات قديميه را تازه كرد.

همه اركان دولت و اعيان حضرت انتقام و اقتحام و استيصال و استخلاص (٤) طرفان را يك كاره گشتند و به عرض رسانيدند كه منصور خان به وقت فرصت آن كرد كه گفته شد و اگر دست دهد، هم آن كند كه نتوان گفت. پس لايق حزم آنكه او را به يك حمله چنان بايد ساخت كه خاطر از او بالكليه پرداخته گردد. خان فرمود كه داب خردان (٥) اطاعت و كار كلانان عنايت است و اگر از خردان اين معني مفقود گردد بر كلان واجب كه او را تاديب نمايند. ٥٢٣ در آن صورت ظاهر حال حق بر جانب ما و برادر بود. اما حق آن است كه در خدمت گذاري و در توقير و تعظيم، تقصير كرده ايم و بر ما واجب آنكه عذر آن تقاصير را اين زمان كه حق سبحانه قدرت داده است به ابلغ وجوه خواسته شود و خجالت اين تقصير را به كثرت خدمات لايقه نموده آيد.

بيت:

كرم بين و لطف خداوندگارگنه بنده كردست و او شرمسار

__________

(١). نگ: - همه نيزه دار ... مهيا و.

(٢). نگ: - لشكري ... سمك.

(٣). نگ: - نه طاقت قرار.

(٤). نب: + منصور خان رسيد تقرير نمود و.

(٥). نب: خوردان.

خان فرمود كه (١) اين زمان برادر كلان به جاي پدر است. هر مقامت آرزو كه از خدمت پدر دست داده بود به خدمت وي توان تشفي داد. پس ايلچيان را متواتر گردانيد كه آنچه از برادر كلان (٢٢٢ ر) يعني منصور خان واقع شده بود از روي تقصير ما برخواسته بود و اگر هم آن نبود، برادر كلان كه جاي نشين پدر باشد هرچند در قلت عنايت و كثرت شدت با برادر عمل نمايد اما برادر خرد كه به منزله فرزند باشد چه حد و امكان داشته باشد كه به تجاوز حدي و يا به سوي اويي اقدام تواند نمود؟

بيت:

تويي كه درد و غمت يار ناگزير منست جفا و هرچه رسد از تو دلپذير منست (٢) ملتمس آنكه از آنچه تقصيرات كه واقع در سابق بود به ذيل عفو اغماض فرمايند و حواشي خاطر سعادت مآثر را از آن پردازند و تجويز فرمايند كه بنده به سعادت بساط بوسي استسعاد يابد و فوايد كثيره از آن به روزگارها عايد گردد و از آن جمله يكي آن است كه اگر از تقصيرات بنده لوث اثمي ٥٢٤ كه به لباس اعمال رسيده باشد به آب استرضاء آن حضرت شسته گردد، ديگر آنكه بحمد الله كه اگرچه از اين فتح دوستان را افتخار و اقتدار و دشمنان را احتقار و انكسار حاصل آمده است، اگر اتفاق ملاقات افتد، اين امر متمم آن شده پشت استظهار بدخواه اين بار از آن بار شكسته تر گردد و فوايد ديگر هست كه به شرح احتياج ندارد.

بيت:

حسنت به اتفاق ملاحت جهان گرفت آري به اتفاق جهان مي توان گرفت (٣) چون رسل و مراسل متواتر و متعاقب رفت و پيش كش هاي كثير نفيس متوالي و متواتر رسيد، منصور خان را كه بر لب جان ٥٢٥ و بر زبان ايمان (٤) رسيده بود و از اين اخبار جان تازه و مسرت بي اندازه رسيد، بعد از آمد شد ايلچيان و تعيين خصوصيات آن عازم ملاقات شدند. (٥)

__________

(١). نگ: - در آن صورت ظاهر ... فرمود كه.

(٢). نگ: - بيت تويي ... منست.

(٣). نگ: - بيت حسنت ... گرفت.

(٤). نگ: - و بر زبان ايمان.

(٥). نگ: + فصل پنجاه چهارم.

ذكر احوال منصور خان بر سبيل اجمال

ذكر احوال منصور خان (٢٢٢ پ) بر سبيل اجمال (١)

چون سياق سخن به منصور خان رسيد، مجمل احوال منصور خان بيان كردن مناسب نمود. منصور خان پسر نخستين سلطان احمد خان ابن يونس خان است. وقتي كه برادر كلان سلطان احمد خان، سلطان محمود خان را وقايع دست داد كه مجملش در سبق كتاب مذكور شده است، تفصيلش در «تاريخ اصل» مشروح خواهد شد، مخلص اينكه امراي قديمي يونس خاني را برانداخت و بجاي ايشان، اراذل را كه شعار ايشان خوش آمد طبع خان بود برداشت، در عظايم امور ملك ايشان را گماشت، ايشان از جهت رك ٥٢٦ عقل و سستي راي، خان را چنان ساختند كه دوستان قديم خوار گشتند يعني اوزبك قزاق و پادشاهان چغتاي و دشمنان قديم را دوست جديد ساخته پنداشتند كه في نفس لامر دوست شد و او را برداشتند، يعني شاهي بيگ خان. (٢)

چون به مدد سلطان محمود خان، شاهي بيگ خان بر چغتاي استيلا يافت و ماوراء النهر را استخلاص فرمود، در پي دفع سلطان محمود خان و استخلاص تاشكند شد. مصرع (٣): براي خود بلايي راست كردم، چو خود كرده را درمان نبود به كار درماند چنانكه گفته اند،

رباعي:

داني كه چه گفت زال با رستم گرددشمن نتوان حقير و بيچاره شمرد

برآور به وقتش ز دشمن دماروگرنه برآرد ز جانت دمار چون اين درماندگي سلطان محمود خان را سلطان احمد خان شنود، مهر برادري در دل سلطان احمد خان جوش زدن گرفت و دست حميت گريبان مهر و شفقت برادري را محكم كرد. پس در شهور سنه سبع و تسعمايه ٥٢٧ (٢٢٣ ر) متوجه خدمت برادر بزرگوار شد و به جاي خود نخستين فرزندانش كه منصور خان بود در تمام چاليش و طرفان و باي و كوسن (٤) و آقسو و مغولستان به استقلال گذاشت و به تاشكند رفت.

__________

(١). نگ: - بر سبيل اجمال.

(٢). نگ: - يعني شاهي بيگ خان.

(٣). نب: بيت.

(٤). نگ: - باي و كوسن.

وقايعي كه در تاشكند روي نمود مشروح گشته است. چون احمد خان از تاشكند شكسته و مريض به دار الملك خودش كه آقسو بود آمد، منصور خان، پدر بزرگوار را استقبال نمود. چون به شهر درآمد خان مرض خود را صعب يافت. منصور خان را به طرفان فرستاد. منصور خان در طرفان مي بود تا كه پدرش سلطان احمد خان به جوار قدس خراميد، منصور خان از طرفان به آقسو آمد. سلطان محمود خان پادشاهت آقسو را سهل پنداشت و به مغولستان برآمد.

نظم:

پدر مرده و عم گريزان شده ز بيگانه كشور پريشان شده

مخالف مسلط، اولوس در خطرگشاده عقاب بلا بال و پر (١) منصور خان در آقسو بود و امير جبار بيردي در اوچ. اين امير جبار بيردي دوغلات است، اولوس بيگي سلطان احمد خان بود، در پيش سلطان احمد خان نيك معزز و ممكن بود و الحق كه خودش نيز مرد دانا بود و سزاوار آن رتبه و در (٢) تدبير و راي امور ملك بي بدل.

بيت:

به رايي لشكري را بشكني پشت به شمشير از يكي تا صد توان كشت (٣) همچنين مردي در آن ايام كه طلاطم امواج فتن در تموج آمده بود به كار آيد. اما منصور خان به علت آنكه سابقا مذكور شده و مبرهن گشته است كه اهل ميراث، قدرشناس نمي باشند، در صدد كشتن امير جبار بيردي شد. يعني كه او را تا نكشم سلطنت بر من قرار نيابد و حال آنكه نفس امر عكس اين بود. امير جبار بيردي چندانكه (٢٢٣ پ) زاريد و ناليد به هر چگونه كه ممكن بود و در رفع مضرت خود و رواج كار منصور خان كوشيده سخنان گفت البته مفيد نيفتاد و دانست كه به غير كشتن او به امر ديگر راضي نيست. پس چاره كار خود را فكري به تقديم رسانيد و كس پيش ميرزا ابابكر فرستاد و او را طلب داشت.

__________

(١). نگ: - نظم پدر مرده ... پر.

(٢). نب: - در.

(٣). نگ: - بيت به رايي ... كشت.

ميرزا ابابكر، بي از طلب او در صدد آمدن بود. بالفور با مرد سي هزار چون برق خاطف در رسيد. امير جبار بيردي به آنچه ميسرش بود رسم پيش كش و ساوري را به تقديم رسانيد. بالفور خود يزك ٥٢٨ لشكر شد. وي پيش و ميرزا ابابكر از پس روان شد.

چون اين وضع منصور خان را معلوم شد، هر كس را كه توانست برد و بواقي مردم با بعضي از امرا قلعه آقسو را متحصن شدند و ميرزا ابابكر به جنت قلعه آقسو را مسخر كرد. لشكر، همراه امير جبار بيردي كرد، تاخت بر سر باي و كوسن برد، تمام آن مردم را خانه كوچ به آقسو آورد، چنان كه در آن حدود هيچ آباداني نماند.

امير جبار بيردي به عرض رسانيد كه در خاطر اشرف روشن خواهد بود كه ديگر مرا راي و روي آن نمانده است كه به خواقين مغول ملتجي توانم شد. چه آنچه من به ايشان كردم هيچكس نكرد كه تمام تخت و ملك و اهل و عيال ايشان را من با باد فنا بردادم.

آنچه با خاطر بنده از روي دولتخواهي مي رسد آن است كه ديگر باي و كوسن و آقسو را يابس مطلق بايد ساخت و اوچ را به لشكر جريده نگه بايد داشت كه كوچ و اهل و عيال بنده همراه موكب دولت منصب باشد. مرا رخصت چاليش و كوه هاي او شرف اصدار يابد. من تمام مردم را كوچانيده به ملازمت برسانم تا اين مهم خواقين مغول را تمام ساخته باشم و خواطر را (٢٢٤ ر) از وهم ايشان پرداخته. چون اين مقدمه را به عرض رسانيد، به ميرزا ابابكر مستحسن افتاد. مير جبار بيردي را گذاشت و كوچ او را مع تمامي خلايق مغول برد. مير جبار بيردي اهل و عيال را صدقه سر و جان خود كرده تمامي ايشان را به غير دو پسر همه به قدغن و اهتمام تمام به كاشغر فرستاده.

بيت:

به دستش رها كرده ام پيرهن گرفتار وي جامه بهتر كه من (١) به اين نوع در اين امر اجتهاد نمود كه ميرزا ابابكر را از او اطمينان حاصل شد. لشكر خود را همراه او كرده مراجعت نمود. تمامي شهر و ديار و صحرا و كوهسار را از مردم خالي كرد. شهر را با بوم و ده را با جغد سپرد و صحرا را به آهو و كوه با تيهو (٢) تسليم

__________

(١). نگ: - بيت به دستش ... من.

(٢). نگ: - و كوه با تيهو.

نمود. آن قدر مواشي از حواشي آن ديار و كنوز از متون بيوت آن بلدان جمع آورده به كاشغر برد كه مهندس فلك فذلك آن را به ميكاييل ٥٢٩ رسانيد و ميكاييل وضع من ذلك آن را به اقطار امطار و ريگ بيابان را پل هاي آن ميزان نمود (١) و ميرزا ابابكر به كمال عظمت در كاشغر آمد و مير جبار بيردي به لشكر ميرزا ابابكر تاخت و باخت في الجمله كرده از لشكر جدا شده، لشكر ميرزا ابابكر به كاشغر رفتند و به جاي گله، كله ٥٣٠ بردند (٢) و مير جبار بيردي به مغولستان رفت. اما منصور خان از (٣) قصدي كه به مير جبار بيردي كرده بود پشيمان شده و دانست كه بي وجود اين نوع مردم استقراري نمي يافته است.

كس فرستاد و به اعتذار و خواهش بسيار طلب داشت. منصور خان از خواهر مير جبار بيردي شده بود. ٥٣١ مير جبار بيردي را معلوم شد كه منصور خان از كرده پشيمان شده است. از نزاع برخاسته دانست كه اگر زود نرود (٢٢٤ پ) از جهت بي اشفاقي منصور خان تمام مستاصل مي شد. به مواعيد عذر، به دلايل قاطع ممهد و به عهد و ميثاق، موكد گردانيده رفت.

در اين وقت حكايتي مناسب نمود كه تسويد يابد. مشهور است طلخك در ترمذ وزارت يافت، در وقت وفات وصيت كرد كه مرا بر سر چار راهه گذاريد و قبر مرا بلند سازيد و در آنجا به خط سطبر نويسيد كه هر كس كه اينجا رسد اگر بر روح من فاتحه خواند، لعنت بر وي باد و اگر نخواند لعنت بر پدرش باد. حضار خنديدند و گفتند كه پس كس از اين دو لعنت چگونه خلاصي تواند يافت؟ گفت خلاصي آن است كه با ترمذ نيايد. ٥٣٢ اين مقال مصداق حال خواقين مغول و اعاظم دوغلات است كه اگر مثل مير جبار بيردي كنند و جان خود را از دست ايشان خلاصي سازند، بدنام كنند كه عجب حرام نمك و بي حقيقت اند و اگر مثل عمم حقيقت ورزند بر سر قبر خان متوفي با ناله و گريه ايستند همانجا سر از تن جدا كنند و گويد كه نامرد كراي نتوانست كرد. ٥٣٣ نتيجه از ملازمت ايشان آخر الامر نام نامرديست يا اسم بي حقيقتي. پس علاج، آنكه پيرامون

__________

(١). نگ: كاشغر برد كه تصور مقادير آن غير ممكن است.

(٢). نگ: و گله ها را در پيش مي راندند.

(٣). نب: - از.

نگردند چنانكه خال بزرگوارم محمود خان - انار الله برهانه - (١) گفته؛

بيت:

عالم اهلي بير له عالمندين وفا اتماس كيشي اي خوش اول آزاد، كيم عالم ييله يوقتور ايشي ٥٣٤ و اين بيت مناسب حال است:

گاه جنگ آتشي و آشتيت خون ريزست كشته آشتي و سوخته جنگ توام (٢) چود در اين معاني در صدف گوش خواقين جان نمي گيرد ٥٣٥ بلكه به جاي اين در خرمهره كه از مثل الحمار فرو ريزد و صدف سمع شريف را از اين پر و از آن كر مي سازند. (٢٢٥ ر)

نظم:

جاي اين وعظ و تلخ گويي چندخورده گيري و عيب جويي چند

چرخ گردان جز اين نمي داندكاسيار بر سر تو گرداند

كس چو تو در سراي بيم و اميدريش در آسيا نكرده سفيد

منشين بيش ازين به زير غبارخيز و غسلي به آب ديده برآر (٣) بحمد الله تعالى و المنه، آن سان كه اين بنده امروز از ايشان كناره گرفته شده است، از اين مقوله نيز كنار گرفتن اولي است و رجوع به تمام حكايت انسب.

منصور خان به هر نوعي كه بود مير جبار بيردي را تسلي داده پيش خود برد و بعد از رفتن مير جبار بيردي مهمات خان في الجمله انتظامي يافت. از شهور سنه عشر و تسعمايه ٥٣٦ كه وقت برهم زدگي حال و پريشاني احوال منصور خان بود تا شهور سنه اثنا و عشرين و تسعمايه ٥٣٧ كه سياق سخن اينجا رسيده است، منصور خان در چاليش و طرفان مي بود. در اين مدت وقايع بسيار دست داد كه مجمل آن اين است: برادران در ايام مخالفت مي كردند و از اقوام مغول هر كس فتنه مي انگيخت و از اين سبب نسل ارلات ٥٣٨ را كه امراي معتبر اصيل بودند برانداخت و قرغيز را به خديعت به دست آورد

__________

(١). نگ: - انار الله برهانه.

(٢). نگ: - و اين بيت ... توام.

(٣). نگ: - بلكه به جاي اين ... برآر.

ذكر در ولادت اسكندر سلطان

و بسياري از ايشان را به قتل رسانيد و يك بار به قليماق مصاف داد مظفر و منصور شد.

بعد از اين وقايع في الجمله در كار و بار سلطنت منصور خان نظامي پيدا شد. اين همه به راي و رويت مير جبار بيردي بود. در اواخر حال، باباجاق سلطان با توابع از وي جدا شده به كوسن آمد. منصور خان متعاقب آمد و محاصره كرد، في نفسه مقصودش استيصال باباجاق سلطان نبود. التماس صلح نمود. وي در جواب گفت كه ايمن خواجه سلطان نيز برادر بود (٢٢٥ پ) و آن را چون بيگانه كشتي. به كدام اعتماد توانم با تو صلح كرد؟ و ايمن خواجه سلطان بنياد فتنه كرده بود منصور خان به ياركه اتكه حكم فرمود كه به قتل آرد. وي را در زمين كندي نگاه داشته بود كه مذكور شده است. و چون باباجاق سلطان واقعه ايمن خواجه سلطان را گفت، ياركه اتكه ديد كه خان نيك مضطر شده است. به عرض رسانيد كه من چنين گستاخي كردم و خلاف حكم ورزيده. منصور خان ياركه اتكه را بسيار بنواخت. ايمن خواجه سلطان را آورده با (١) باباجاق سلطان تسليم نمودند و صلح كردند. منصور خان برگشت، ايمن خواجه سلطان به كاشغر آمد كه به شرح مذكور شده است و باباجاق سلطان در كوسن ماند. الي يومنا همانجاست.

بعد از اين وقايع مذكور، آمد شد ايلچيان خان به منصور خان، ابتداي آشتي شد.

منصور خان از طرفان و كوسن و باي (٢) آمد و مير جبار بيردي را پيشتر پيش خان فرستاد و در صحراي ارباط ٥٣٩ ملاقات كردند كه مشروح مي گردد. (٣)

ذكر در ولادت اسكندر سلطان

در جمادي الاخري سنه احدي عشرين و تسعمايه، ٥٤٠ درخت خانيت در باغ دولت فرخنده آثار، (٤) ميوه مراد بار آورد و از تخم آرزو كه دهقان اميد در كشت زار، فهبْ لي منْ لدنْك وليا، ٥٤١ افشانده بود دخل انا نبشرك بغلام ٥٤٢ به حصول پيوست.

بيت:

گرامي دري از درياي شاهي چراغي روشن از نور الهي

__________

(١). نب: - با.

(٢). نگ: - باي.

(٣). نگ: + فصل پنجاه و پنجم.

(٤). نگ: - در باغ دولت فرخنده آثار.

ذكر تعمير آقسو و وقايعي كه در مدت تردد ايلچيان منصور خان و خان واقع شد

از روضه قدس، نهالي در باغ سلطنت سر برآورد و درخت خاني ميوه تازه سلطاني را بر سر آورد. (١) ٥٤٣ چون خان از جانب جده خود شاه بيگم، از نسل ذو القرنين بود، تيمنا باسمه، (٢) موسوم به اسكندر گردانيد. فضلا تاريخ ها گفتند. از جمله (٢٢٦ ر) مولانا محمد شيرازي كه از كبار علما بود و جميع علوم را ممارست نموده بود و طبيب حاذق بود و علمي و عملي آن را بر ذكر داشت، مدت سي سال بود كه در ملازمت خواقين مغول خدمات محموده به ظهور رسانيده بود، در سركار خاني صدر صدور بود، بعضي از حالات آن مذكور خواهد شد، وي «شاه اسكندرفر» ٥٤٤ تاريخ يافته بود و خدمت تقوي شعار فضيلت دثار خواجه نور الدين عبد الواحد طهوري قاضي كه ذكر وي نيز خواهد آمد، «نخل ارم» ٥٤٥ تاريخ يافته بود و بعضي از فضلا «لشكر اشكن» ٥٤٦ نيز تاريخ يافته بودند و غير اين نيز تاريخ ها گفتند. آن چه به خاطر مانده اين بود.

از جهت كثرت تجرعات در مزاج شريفه خان در آن ايام تغييري پيدا شد. براي تقويت طبيعت و تلطيف هوا به مغولستان برآمد. بعد از مراجعت از مغولستان، خان با بنده فرمود، با تو كه به مثابه فرزند مني، همشيره خود را كه لولوي درر صدف خانيت بود در ازدواج عقد تو كشيديم، منظور آن بود كه منتج به نتايجي گردد كه نظر يمين او به ابويت من بينا و ديده شمالش به جمال پدري تو مستند باشد (٣) و او به دو پدر خرسند و دو پدر به يك فرزند خرم و دلبند گردد. اين زمان آن امر از تو در تعويق است. اين فرزند مرا به فرزندي بايد پذيرفت تا آنچه از تو موجود بود از من به ظهور رسد. ٥٤٧ اگر من بعد تو را فرزندي شود وي اين فرزند را برادر باشد و اگر نشود تو را به فرزند ديگر احتياج نباشد و همچنين تمهيدات و عنايات را با همشيره خود نيز بشمرد و ما هر دو به منت ها قبول كرديم و تقديم طوي و پيش كش ها نموده شد و بعد از اين احوال اسكندر سلطان به شرح خواهد آمد. (٤)

ذكر تعمير آقسو و وقايعي كه در مدت تردد (٢٢٦ پ) ايلچيان منصور خان و خان واقع شد

بعد ما كه ايمن خواجه سلطان را به آقسو روان كردند، ايمن خواجه سلطان رفت آن

__________

(١). نگ: - و از تخم آرزو كه ... آورد.

(٢). نگ: - تيمنا باسمه.

(٣). نگ: - كه نظر يمين ... باشد.

(٤). نگ: + فصل پنجاه و ششم.

ذكر وفات حضرت مولانا محمد قاضي عليه الرحمه

بهار به تعمير آقسو مشغول شد و در ميان خان و منصور خان براي تودد، ايلچيان تردد مي كردند. خان را در تابستان مزاج شريف از حد اعتدال از كثرت تجرعات منحرف شده بود چنانكه تقرير رفت و آخر منجر به تب لرزه شد. مولانا محمد (١) شيرازي كه مرد فاضل و طبيب حاذق بود و تمام عمر شريف را به خدمت گزاري خاندان عليه صرف كرده، مصلحت چنان ديد كه تبديل هوا بايد كرد. متوجه بعضي از حدود مغولستان كه در پاي كاشغر واقع است شد. چون هنوز از مردم كاشغر ايمن نبودند بنده را در ياركند گذاشتند و خان خود رفت. بنده در مهمات ولايت آنچه ميسر بود تقديم ضبط نمودم. در اواخر تير ماه خان از مغولستان آمد. مزاج شريف انحرافي كه از كثرت تجرع واقع شده بود از غايت لطافت هواي آن مغازه ٥٤٨ جنت نشان به اعتدال آمده در غايت صحت شرف نزول اجلال در ياركند فرمود. (٢)

ذكر وفات حضرت مولانا محمد قاضي عليه الرحمه

ذكر احوال پركمال (٤) حضرت ارشاد مآبي، مخدومنا و سيدنا و مولانا، (٥) سابقا در چند محل تا اينجا مشروح شده است كه حضرت مولانا در اخسي و توابع آن هرجا كه خاطر سعادت مآثر ايشان قرار مي گرفت مي بودند. خلايق از صحبت ايشان بهره مند مي بود.

چون در آن حدود ايشان را معتقدان و مخلصان بسيار پيدا شدند هر كدامي از ايشان به احوال سينه و حال عجيبه مشرف شدند.

نظم:

في المثل گر هزار دل مرده از هواهاي نفس افسرده (٢٢٧ ر)

بگذرند از حريم محفلشان زنده گردد ز مردگي دلشان (٦) وقتي كه خان از اخسي برآمد حضرت مولانا آنجا ماندند چون سيونجك خان آمد، ايشان را ملازمت كرد، التماس تشريف قدوم جمعيت لزوم ايشان را به تاشكند رفتند.

بعد از اندك زماني (٧) خاطر قدسي انيس ايشان را از اين تيره خاكدان گرفت.

__________

(١). نگ: - محمد.

(٢). نگ: + فصل پنجاه و هفتم.

(٣). نگ: - عليه الرحمه.

(٤). نگ: - پركمال.

(٥). نگ: - ارشاد ... و مولانا.

(٦). نگ: - نظم في المثل ... دلشان.

(٧). نگ: + درگذشتند.

نظم:

قدم زين تنگناي آز برداشت ره فسحت سراي راز برداشت

متاع انس ازين دير فنا بردبه محراب بقا دست دعا برد و حظاير قدس منزل ساخته با جمعي ياوران كه در وصفشان گفته اند ملحق گشتند - عليهم الرحمه و الغفران و المغفره و الرضوان -.

نظم:

زده اصحاب و خواجه حلقه بهم چون نگين اند حلقه در خاتم

راز داران كه راز دين داننداسم اعظم ازين نگين خوانند

حبذا حلقه كه فوج فوج ملك حلقه در گوش است ز اوج فلك

همچو حلقه ز خود تهي يكسررفته از حلقه سپهر بدر (١) و مخلصان و معتقدان آن حضرت «نقد خواجه عبيد الله» ٥٤٩ تاريخ يافتند. سنين عمر شريف ايشان از ستين ٥٥٠ گذشته به سبعين ٥٥١ نرسيده بود. در علم ظاهر كامل و در علم باطن مكمل بودند. ذات با بركات ملك صفات ايشان (٢) مستجمع جميع فضايل بود.

تصنيفات معتبره مفيد دارند و رسايل شريفه ايشان دستور العمل اهل طريقت است.

از جمله سلسله العارفين كتابي است در غايت خوبي، ترتيب آن را بر سه قسم نهاده اند. قسم اول در آداب شيخوخت و شرايط مريدي و قسم دويم در شرح احوال حضرت ايشان و آنچه حقايق و معارف در خلال مجالس بر زبان ولايت بيان ايشان جاري مي شده و بعضي از خوارق عادات و كرامات ايشان؛ و قسم سيوم در سخنان و شرح احوال عجيبه و كرامات غريبه كه از بعضي اهل الله واقع شده. اين كتابي است (٢٢٧ پ) در وصف آن زبان عاجز است. اين مقبول تمام اهل سلوك شايد پنجاه جزو باشد.

و به غير اين نيز رسايل دارند و از جمله بعضي مسايل كه بنده در خلال مجالس از ايشان به گستاخي استفسار نموده بودم، آن را مع زوايد فوايد در قيد كتابت آورده اما فرصت آنكه بنده را به آن سرافراز سازند نشده بود. بعد از وفات ايشان، فرزند خلف و

__________

(١). نگ: - خاطر قدسي انيس ... بدر.

(٢). نگ: - در علم ظاهر ... ايشان.

خلف صدق ايشان، مخدوم زاده مولانا قطب الدين احمد آن را به بنده فرستادند. آن رساله را به جنس نقل كرده مي شود. اين بنده بي بضاعت عديم الاستطاعه (١) به تحقيق مي دانم كه اين مسوده كه از قلم غفلت به مدد مداد جهالت تسويد مي يابد در نظر صاحب نظران نموداري ندارد مگر به شرف تيمن اين رسايل در نظر صاحب دلان درآيد و زلات تقرير قلم و هفوات تحرير اين بنده (٢) كمينه را به ميامن و بركات اين رساله، زيل عفو پوشانند و بازگشت مي نمايم از آنچه در اين «مختصر» خطايي و خللي واقع شده باشد كه حضرت غفور و ستار العيوب، جل جلاله، آن خطا و خلل را به صدق و راستي اين رساله بخشد. ٥٥٢

نظم:

الهي الهي خطاي كرده ايم تو بر ما مگير آنچه ما كرده ايم

الهي مقصر به كار آمديم تهي دست و اميدوار آمديم خبر انتقال حضرت مولانا به جوار حضرت ذو الجلال و الكمال و الافضال - جل جلاله - و اين رساله وقتي كه خان به آت باشي به تلطيف هوا رفته بود بنده را براي ضبط ممالك گذاشته رسيد. از اين خبر آتش در جان مخلصان افتاد. به اين مقاله ترنم نوده مي شد كه؛

بيت:

دردا كه پاكباز جهان از جهان برفت پاك آن چنانكه آمده بود آن چنان برفت از اين الم چشم ها گريان و سينه ها بريان شد. اين بيت در آن ايام تكرار مي يافت:

چشم مرا ز گريه بسيار نم نماندگر خون دل مدد نشدي چون گريستمي آن ايام (٢٢٨ ر) صبح قربت به شام فرقت مبدل شد و در آن وقت الم، رساله با بنده رسيد و زبان حال به اين مقال مترنم مي شد:

حرفي كه يابم از قلم مشكبار اوسازم حمايل دل و جان يادگار او و اين رساله به جنس نقل نموده مي شود. آن اين است: (٢٢٨ پ)

__________

(١). نگ: - عديم الاستطاعه.

(٢). نگ: - و زلات ... اين بنده.

بسم الله الرحمن الرحيم

بسم الله الرحمن الرحيم

الحمد لله الذي خص طايفه من عظماء المكاشفه بشميم نسيم الحقايق و العرفان و انقذهم من ظلمات الغفله و الحرمان و زين قلوبهم بانوار الهدايه و الايقان؛ فصارت شاهلهم بحسره و قايدهم الجسمان و الصلوه علي من ارسله الي كافه الانس و الجان و سدد امره بشواهد الآيات و دلايل القرآن و علي آله و اصحابه اهل العلم و الايمان.

اما بعد، همي گويد پاي شكسته زاويه خمول و گم نامي، محمد ابن برهان الدين، المشتهر ب «محمد قاضي» كه روزي در مجلس به عز عرض آن پادشاه زاده جمشيدفر، فريدون قدر، خاقان كامكار، شاهنشاه كشورگشاي دين دار، مهر سپهر عزت و جلال، ثمره شجره اقبال، جان جهان جلالت جهان جان ايالت، واسطه آسايش عباد، رابطه آرايش دولت بلاد، شهسوار ميدان شجاعت، بدر سماء سعادت، معين الضعفا، مربي العلماء، قدرشناس سلطنت، دوست نواز دشمن گداز، ظل الله الملك الديان، محمد حيدر ابن محمد حسين گوركان - خلد الله تعالى ملكه و سلطانه و زاد علي المخلصين بره و احسانه -:

نظم:

بحق نبي و بسر ولي كه دستش قوي باد و قدرش جلي

ز تاثير اجرام علوي روال سپهدار اين خاندان جلال

ملوك جهان باد فرمان برش زمانه مطيع و فلك چاكرش

به فضل خدا در رياض جنان ازو باد روح پدر شادمان

جهان تا بود جويد علم الكلام (٢٢٩ پ) بماناد اندر جهان والسلام كه نسخه اي در طريق آداب سلطنت به نظم خواهم آورد! بنابراين سطري چند در بيان كباير و اقاويل علما و عرفا در آن شرايط سلطنت مرقوم خامه ساز مي گردد و اميد از الطاف بي غايت و اعطاف بي نهايت آن حضرت آنكه از عاطفت ملوكانه، اين تحفه درويشانه را به عين رضا كه پوشنده عيوب و بيننده غيوب است ملحوظ گردانند و بر ذلالت قدم مخلصان و هفوات قلم دعاگويان به موجب «استماع كلام الملهوفين و التجاوز عن تهافتهم من شميم الكاملين»، رقم عفو ملوكانه كشند. حق سبحانه آن علي جود، ولي سجود جهانگير را از آفات و نكبات زمان و طوارق حدثان مصون و محروس داراد.

همواره سمن ايام و ابلق روزگار رام، بحق النبي و السلام. هميشه آفتاب دولت و سايه سعادت او را بر سر ضعفاي رعين و فقراي خدام درويشان تابنده و پاينده داراد. ٥٥٣

به حقيقت پادشاه آن است كه بر اين دولت فاني بسند ه نكند كه اين نوبت است نه دولت. دولت آن است كه توفيق عدل و احسان يابد و به دولت ايمان از اين تيره خاكدان به صدر جنان برسد. اين سخن پايان ندارد باز گرديم به بيان كباير و شرايط سلطنت و غيرها.

بدان - سترك الله علي عباده المقربين - كه عظماء ارباب مكاشفه و اساطين مشاهده قاطبه برآنند كه غرض از خلقت بشر، محبت رب العالمين است و هيچ دولتي از آن بزرگتر نيست كه بنده از اين عالم برود و انس و محبت حق سبحانه با خود ببرد و چون زمين دل از خار و خاشاك ذنوب خالي شده قابل آن شود كه تخم محبت حقيقي در او پاشند. پس اسم طالبان وصول به جناب احديت آن است كه به همگي همت علي به نهمت ٥٥٤ به جان كوشند كه دل از خار و خاشاك ذنوب پاك شود (٢٣٠ ر) و تخم محبت حقيقي را به آب رياضات و مجاهدات بر قانون سينه برگزيدگان - قدس الله ارواحهم - سيراب دارند تا در ترقي پروريده شده به مرتبه عشق رسد و هرچه غير معشوق است جمله سوخته گردد.

نظم:

عشق آن شعله است كو چون برفروخت هر چه جز معشوق باقي جمله سوخت

شاد باد اي عشق خوش سوداي مااي طبيب جمله علت هاي ما

اي دواي نخوت و ناموس مااي تو افلاطون و جالينوس ما پس بدان اي عزيز كه در كباير ٥٥٥ هفت است: اول شرك بالله است، نعوذ بالله؛ دوم كسي را (١) بناحق كشتن؛ سيوم قذف محصن؛ ٥٥٦ چهارم مال يتيم به ناحق خوردن؛ پنجم سود زر خوردن؛ ششم روز جنگ با كافران، يك مومن از دو كافر گريختن؛ هفتم عقوق والدين يعني عاصي شدن با مادر و پدر و بعضي از كبرا گفته اند كه گناه كبيره آن است كه شارع بر او چيزي تعيين نكرده است و اين اقرب است، گفته اند تا آنكه تصريح به وعيد كرده اند در وي، و غير اين نيز نيست.

اما آنچه شيخ ابو طالب مكي كه از عظماي ارباب مشاهده است و سخنان او مستشهد اين طايقه عليه است و سخن او مثل نص است، در كتاب خود كه قوت القلوب است، آورده است كه آنچه به تحقيق پيوسته است و كل اهل الله متفق اند؛ آن است كه كباير هفده است و هركه از اين اجتناب نمايد باقي همه صغاير است مغفور مي شود. ٥٥٧ و چهار از آن تعلق به دل دارد: اول شرك بالله، نعوذ بالله؛ دوم نوميدي از لطف خداوند هرچند گناه بسيار دارد؛ سيوم ايمني از خشم خداوند هرچند طاعت بسيار دارد؛ چهارم اصرار بر معصيت. و چهار ديگر تعلق به زبان دارد: اول گواهي دروغ؛ دوم سوگند دروغ كه حق را در صورت باطل نمايد و باطل را در صورت حق؛ سيوم قذف (٢٣٠ پ) محصن؛ چهارم سحر كردن. و دو از آن تعلق به دست دارد: اول دزدي كردن؛ دوم خون به ناحق ريختن. و سه از آن تعلق به شكم دارد: اول خمر خوردن؛ دوم مال يتيم به ناحق خوردن؛ سيوم سود زر خوردن. و دو از آن تعلق به فرج دارد: يكي زنا و دوم لواطه. و يكي از آن تعلق به پا دارد و آن روز جنگ، يكي مسلمان از دو كافر گريختن. و يكي از آن به تمام بدن تعلق دارد و آن عقوق والدين است، يعني عاصي شدن با مادر و پدر. هر كه از اين

__________

(١). نب: - را.

هفتده ٥٥٨ اجتناب نمايد، هر چه غير از اين مغفور گردد و اين به ضبط اقرب است.

و بعضي از كبراي عارفين گفته اند كه اداء جمعه تا جمعه ديگر كفارت صغاير مي شود و چون زمين دل از خس و خاشاك ذنوب كه مكدر و مسود وجه قلب اند، ٥٥٩ از ساحت دل رخت بستند و صحن سرابستان دل از مشغله اغيار خالي گشت، شايسته آن شد كه سلطان محبت حقيقي بر تخت دل نشسته، به موجب كريمه: ان الْملوك اذا دخلوا قرْيه افْسدوها، ٥٦٠ نظام سابق را در هم شكسته در مقام عبودت و عبوديت متمكن گردد و بي مزاحمت اغيار، وصل محبوب دست دهد و اگر كسي را متوليت توليت امور بندگان خدا دست دهد و تقلد امر سلطنت ميسر گردد بداند كه پادشاهي را شرايط است كه بي آن شرايط امور سلطنت در دين و دنيا نظام نگيرد و رعايا و مملكت را بر پادشاه حقوق است كه بي اداء آن حقوق پادشاه از عذاب اخروي نجات نيابد و آن جمله بر سبيل ايجاز ذكر كرده آيد، به حقيقت هر يك اشارتي كرده شود.

اما شرايط سلطنت دو چيز است: اول آن است كه واقعه كه پيش آيد، حاكم و پادشاه خود را يكي از رعايا تصور كند و ديگري را بر خود حاكم بيند و در آن حال هر حكمي كه از ديگري بر خود روا و مرعي ندارد، مثل آن از خود بر ديگري روا ندارد؛ شرط دوم آنكه قضاء (٢٣١ ر) حاجات مسلمانان افضل طاعات شمرد چه در خبر است كه «ادخال السرور في قلب المومن يوازي عمل الثقلين» يعني رسول - عليه السلام - فرمود كه: شاد كردن دل مومن را برابر است با همه طاعات آدميان و پريان. پس پادشاه مسلمان آن است كه پيوسته منتظر حاجات مسلمانان باشد و چون داند كه مسلماني كه برادر اوست منتظر و محتاج است تا حاجت كفايت نكند به هيچ عبادتي مشغول نشود و به جهت راحت نفس خود اهمال حاجات مسلمانان روا ندارد.

شرط سيوم آنكه در خوردن و پوشيدن اقتدا به سيرت خلفاء راشدين كند و نفس را به طعام هاي خوش خوردن و به جامه هاي به تكلف پوشيدن عادت نكند كه روايت است كه آن روز كه امير المومنين علي - رضي الله عنه - به خلافت نشست، به بازار رفت و پيراهني خريد به سه درم و آستين و دامن آن آنچه از دست و شتالنگ ٥٦١ زياده بود

ببريد. گفتند چرا چنين كردي؟ فرمود كه اين به طهارت نزديكتر است و به تواضع لايق تر و به اقتداء مومنان سزاوار.

شرط چهارم آنكه در حكم، سخن به مدارا گويد و بي موجبي درشتي نكند و از شنيدن حجت بسيار ملول نگردد و از سخن گفتن با ضعيفان و مسكينان ننگ ندارد. نقل است كه يكي در ايام مامون خليفه گناهي كرده بود و فرار نموده. برادر او را پيش مامون حاضر كردند. مامون فرمود كه برادر خود را حاضر كند و اگر نه او را كشند. آن شخص گفت، اي امير المومنين اگر عامل تو خواهد يكي را بكشد، تو بدو نشاني فرستي كه فلان را بگذار، آن عامل بگذارد يا ني؟ گفت هر آينه بگذارد. گفت من حكم آورده ام از حضرت آن خداوندي كه تو را بر جهانيان حاكم گردانيده است كه و لا تزر وازره وزْر اخْري ٥٦٢ مامون گفت كه او را بگذاريد كه حجت خود يافته. (٢٣١ پ)

شرط پنجم آنكه به جهت رضاء خلق، در حكم سستي نكند و مداهنه روا ندارد و براي خشنودي هر كس مخالفت حق و شرع نكند و بداند كه خاصيت حكومت آن است كه پيوسته نيمه خلق از حاكم ناخشنود باشند زيرا كه خصم را به حق خشنود نتوان كرد و حصول رضاء جميع خلق از حاكم عادل ممكن نيست و چون بي ميل و غرض بود، در حكم طلب حق كند و از خشم خلق نانديشد حق سبحانه از وي راضي گردد و خلق را هم از او راضي گرداند چنانكه رسول - صلى الله عليه و سلم - فرمود، «من طلب رضاء الله بسخط الناس رضي الله و رضي الناس عنه.» ٥٦٣

شرط ششم آنكه از خطر حكومت و ولايات غافل نباشد و يقين داند كه منصب امارت و حكومت آلتي است كه بدان آلت هم سعادت و نيكنامي ابدي بدان حاصل مي شود و بيشتر ملوك و حكام روزگار از اين قبيل اند كه به دولت مكدر فاني مغرور شده و از پي هواي نفس دين خود را ويران كرده و از براي ناموس ايمان به باد داده اند، الا ما شاء الله. پس امروز كه زمان اختيار در دست است جهد بايد كرد تا دولت دنيوي را تخم گرفتاري اخروي و مسارعت منهج صواب و ملازمت راه معدلت غنيمت شمرد. و در خبر است كه هر روز عدل حاكم عادل را به اطاعت مجموع موازنه كنند برابر آيد بكوشد

تا خود را از اين سعادت محروم نگرداند.

شرط هفتم در زيارت و صحبت علماء دين راغب بود. اگر چه اين قوم در اين روزگار كم يافت و عزيزاند در اين ديار، اگر به مساعدت توفيق اتفاق افتد بر ديدن ايشان حريص باشد و نصيحت اين طايفه را سعادت روزگار خود داند و از صحبت جاهلان رجال سيرت و فاسقان صالح صورت احتراز كند، (٢٣٢ ر) چه اين قوم ويران كننده دين اند.

روايت است كه هارون الرشيد، شيخ شفيق بلخي را - قدس سره - طلب كرد و گفت، مرا پندي ده. گفت اي امير المومنين، خداي را سرايي است كه آن را دوزخ خوانند، تو را دربان آن سراگردانيده است و تو را سه چيز داده است تا بدان سه چيز خلق را بازداري:

مال و شمشير و تازيانه. بايد كه به مال سد فاقه محتاجان كني تا به سبب اضطرار التزام شبهات نكنند و ظالمان را به شمشير قمع كني و فاسقان را به تازيانه ادب نمايي. اگر همچنين كردي، هم تو نجات يافتي و هم خلق را نجات دادي و اگر به خلاف اين باشي، تو پيش از همه به دوزخ روي و ديگران در پي تو.

شرط هشتم آنكه به سبب تجبر و تكبر خلق را از خود متوحش نگرداند بلكه به عدل و احسان و شفقت بر ضعيفان و زيردستان، خود را محبوب رعايا گرداند. رسول - عليه السلام - فرمود كه بهترين پادشاهان شما آن كسانند كه شما را دوست مي دارند و شما هم ايشان را دوست مي داريد و بدترين حاكمان شما آن كسانند كه شما را دشمن مي دارند و شما هم ايشان را دشمن مي داريد.

شرط نهم آنكه از تجسس خيانت نواب و ظلم عمال غافل نباشد (١) و گرگ سيرتان ظالم را بر رعاياء مظلوم مسلط نكنند و چون ظلم و خيانت يكي ظاهر شد او را مواخذه و عقوبت كند كه عبرت ديگران سازد و در سياست پادشاهي مساهلت روا ندارد و ارباب دولت را به سياست و نصيحت مهذب گرداند.

شرط دهم فراست است. بر حاكم و پادشاه واجب است كه در مباني حدوث حوادث و معاني وقوع وقايع به امعان نظر كند و در محضر فهم و عقل، حقيقت هر حكم مشخص

__________

(١). نب: - نباشد.

ذكر آشتي كردن و ملاقات نمودن منصورخان و سلطان سعيدخان

گرداند و به عين بصيرت در لوازم (٢٣٢ پ) لواحق عوارض آن نظر كند. اگر آن از واضحات جلي بود به مساعي شرعيه فصل كند و اگر از مفصلات خفيه بود سر آن را به نور فراست درك كند و در اين معني اعتماد بر قول ناقلان نكند زيرا كه حوادث غير متناهي وفا نتواند نمود. بدان كه رعيت مسلمانان را بر پادشاه حق است و قيام به اداء آن حق بر حاكم و پادشاه واجب است و آن آن است كه با مسلمانان به تواضع باشد و به سبب حكومت و ولايت بر هيچ مسلماني تكبر نكند و يقين دارند كه حق جل و علا دشمن مي دارد متكبران را و جابران را و بايد كه سخن عام را در حق يك ديگر نشنود چه در آن تقيه و ندامت كنند خاصه سخن فاسقان و صاحب غرضان و حسودان، زيرا كه اين جمع به غرض فاسد سخن رسانند و حسود جمله هنرها عيب داند. نقل است كه شخصي به نزديك امير المومنين علي - كرم الله وجهه - آمد و به بد گفتن يكي مشغول شد. امير المومنين (١) گفت ما اين سخن را تحقيق خواهيم كرد. اگر راست گفتي به سبب سخن چيني تو را دشمن خواهيم گرفت و اگر دروغ گفتي تو را عقوبت خواهيم كرد. اگر توبه كني عفو خواهيم كرد. گفت توبه كردم اي امير المومنين. ديگر به سبب زلتي يا تقصيري بر مسلماني غضب كند و وجه امكان عفو باشد تاخير عفو نكند مگر غضب به جهت امري كرده باشد كه در آن نقصان دين بود اما در امر دنيوي عفو اولي تر، در خبر است كه هر كه عفو كند، حق سبحانه و تعالى گناهان او را روز قيامت ببخشد. در خبر است كه حق سبحانه و تعالى وحي كرد به يوسف صديق - صلوات الله عليه - كه اي يوسف بدان عفو كه از برادران خود كردي (٢٣٣ ر) مرتبه تو را بلند گردانيديم.

نظم:

دل گفت مرا علم لدني هوس است تعليم كن اگر تو را دسترس است

گفتم كه الف، گفت دگر، گفتم هيچ در خانه اگر كس است يك حرف بس است (٢) ٥٦٤

ذكر آشتي كردن و ملاقات نمودن منصورخان و سلطان سعيدخان

آن زمستان را در ياركند به عيش و طربي كه مذكور شده است گذرانيدند. چون طرفان

__________

(١). نب: - علي ... امير المومنين.

(٢). نگ: - الهي الهي خطا كرده ايم ... است.

از كاشغر به رفتار وسط ٥٦٥ دو ماهه راه است تا ايلچيان در ميان تردد نمودند و خصوصيت و جاي ملاقات را تعيين كردند يك سال گذشته بود. در محرم سنه اثنا و عشرين و تسعمايه بود، خان متوجه آقسو شد.

نظم:

چو بحر عنايت درآمد بجوش سپه جام انعام كردند نوش

سران را همه خلعت خاص دادبه بخشش دل همگنان كرد شاد (١) به كثرت و عظمت تمام متوجه شده به كاشغر رسيدند. بنده از اسب افتاده بودم دست راستم از آرنج برآمده عظيم مجروح گشتم. چند روز از براي صحت من در كاشغر توقف واقع شد. چون شدت وجع روي در انحطاط آورد خان روان شد و من چند روز ديگر در كاشغر ماندم. چون دستم بهتر شد متعاقب در جاي توبه، به خان رسيدم.

همچنين منزل به منزل تا اوچ رفتند.

نظم:

به هر منزل كه مشك افشان كني راه منور باد چون خورشيد و چون ماه

به هر جانب كه روي آري به تقريرركابت باد چون صبح جهانگير (٢) چون به اوچ رسيدند ايمن خواجه سلطان در آن ايام در اوچ بود. هنوز آقسو آبادان نشده بود. چون فتح و ظفر استقبال و رسم تورغو و پيشكش (٣) را (٢٣٣ پ) به تقديم رسانيد.

نظم:

دعايش بر زبان بندگي راندهزاران مدح و افزون آفرين خواند

كه از بخت بلندت ياوري بادبر اعدايت هميشه سروري باد (٤) ايمن خواجه سلطان، خان را در منزل خود چون سعادت طلب داشت. خان نيز چون دولت در آن خانه شرف نزول اجلال ارزاني داشت، جشن هاي خسروانه و طوي هاي پادشاهانه كشيد بعد از آن؛

__________

(١). نگ: - نظم چو بحر ... شاد.

(٢). نگ: - به هر منزل ... جهانگير.

(٣). نگ: اوچ بود با وصول خان وي به استقبال آمد و پيشكش.

(٤). نگ: - نظم دعايش بر ... باد.

بيت:

از آنجا شادمان مركب روان كردغبارش باد را عنبر نشان كرد (١) از آقسو گذشته، جام نام موضعي است آن را مضرب خيام عسكر نصرت انجام ساختند و منصور خان از آن طرف با رباط رسيد كه از جام تا رباط هفت فرسخ باشد. مير جبار بيردي آمد و به شرف ملازمت خان استسعاد يافت و مقرر چنان ساختند (٢) كه از جانبين لشكر آراسته ايستند از هر دو جانب گرديان كرامند (٣) در ميان لشكر باشند. هر دو خان سي كس به شمار آرند و در ميان صف ملاقات كنند. چون به اين امر مقرر شد بنده را به گرو پيش منصور خان فرستادند و عزيز بيردي (٤) آقا (٥) را براي شمار كس كه به منصور خان همراه خواهد آمد تعيين نمودند. چون بنده پيش منصور خان رفتم به انواع مهر و شفقتم مستظهر گردانيد و به شرايف كرايم توقيراتم مشرف ساخت و مراسم نزل و نزول به اقصي المراتب احترام به تقديم رسانيد. (٦)

چون از صبح شرقي شادروان برآمد شهنشاه گيتي ستان

به تيغ زراندود و زرين سپرگرفته تمام جهان سر بسر (٧) چون شاه شرقي پاي در تخت نه پا به فلك (٨) نهاد و به عز قدوم شوكت لزوم (٩) تمام عالم را در تخت انوار تصرف خود درآورد، اختلاف دورنگي (١٠) (٢٣٤ ر) منصور خان پاي عزيمت را در ركاب موافقت راند كه تخت او في الجمله به شبكه هراس مشبك بود و به آنچه ممكن بود در احتياط را به زنجير حزم (١١) محكم كرده با يسال روان شد. چون به محل قرارگاه رسيد باباجاق سلطان و شاه شيخ محمد سلطان كه برادران زايده منصور خان بودند طلب داشت و به هر كدامي در باب حزم و احتياط تاكيدات نموده روان شد.

عزيز بيردي در سر راه ايستاد و سي كس را به شمار فرستاده زوايد آن را بر گردانيد و

__________

(١). نگ: - بيت از آنجا ... كرد.

(٢). نب: + و منصور خان.

(٣). نگ: - كرامند.

(٤). نب: هروي.

(٥). نگ: - آقا.

(٦). نگ: - و مراسم نزل ... رسانيد.

(٧). نگ: - چون از صبح ... بسر.

(٨). نگ: پاي بر پله هاي تخت فلك.

(٩). نگ: - به عز قدوم شوكت لزوم.

(١٠). نگ: خود درآورد و نيروهاي شب را دفع كرد.

(١١). نگ: - راند كه تخت ... حزم.

همچنين از طرف منصور خان (١) صاحب دولت بيگم كه (٢) كه خواهر مير جبار بيردي بود و ماهم خانيم كه همشيره منصور خان باشد به گرو رفتند و خان نيز از آن طرف با سي كس آمد، در ميانه جاي لشكر سايه بان ها بر پاي كردند.

بيت:

به يك منزلي مجلسي ساختندبهشت نو آيين بپرداختند (٣) منصور خان رفته در سايه سايباني كه هماي آساي به ظل دولت زمين و زمان را سايه پرور گردانيده بود، نزول اجلال ارزاني داشته در صدر مجلس خاني و سرير مسند جهانباني متمكن شد.

بيت:

چو پا بالاي تحت زر نهاده جهاني زير تختش سر نهاده (٤) بعد از آن خان آمد در محلي كه اقصي مراتب احترام را لايق تر تواند بود فرود آمد.

بيت:

شد روان بر مثال سرو روان ز سرش تا به پاي روح روان (٥) چون نزديك رسيد در جايي كه قواعد مغول متعارف است زانو زدن گرفت. هرچند كه منصور خان برادر كلان بود، قد راست كرد و پيش آمده خان را در كنار گرفت. مصرع:

شكل صنوبري كه دلش نام كرده اند. (٦) (٢٣٤ پ)

آنگاه دست خان را گرفته متوجه مسند دولت مصير شد. چون منصور خان نشست خان برخاست به آنجا كه بار اول زانو زده بود برگشت.

نظم:

ز زرينه و تاج هاي به زرز سيمينه و گوشوار و كمر

ز اسبان تازي به سيمين لجام ز شمشير هندي به زرين نيام (٧) آن قدر كه از چنين پادشاهي به چنان حضرتي فراخور و لايق تواند بود پيش كش

__________

(١). نب: + كه.

(٢). نب: - كه.

(٣). نگ: - بيت به يك ... بپرداختند.

(٤). نگ: - بيت چو پا بالاي ... نهاده.

(٥). نگ: - بيت شد روان ... روان.

(٦). نگ: - شكل ... كرده اند.

(٧). نگ: - نظم ز زرينه ... نيام.

نمود. امير جبار بيردي اين پيش كش ها را به زبان فصيح كه در آراي اهل توره مي باشد به ابلغ بيان به عرض رسانيد. منصور خان همه آن را به سمع رضا اصغا نموده تمام آن به قبول تلقي فرمود. خان زانوها زد و دست احترام را در پيش اكرام عقد كرده ايستاد.

منصور خان طلب داشته جاي در پهلوي خود داد و گفت، اگر چه من به سال كلانم اما از روي رتبت تو مرا به جاي پدري، چه جاي اين همه تواضع است. خان بار ديگر زانو زده ساحت احترام منصور خان را به مسافت تعظيم توسيع داده نشست. منصور خان بار ديگر پيش طلبيد، فحواي مقاله اول را بر سبيل مبالغه به ابلغ عبارت اعادت نمود. دست خان را گرفت و به پهلوي خود كشيد. خان بار ديگر زانو زده بر مقر قرار گرفت.

بيت:

نشستند با هم به رامشگري دو شهزاده همچون مه و مشتري (١) منصور خان ابتدا به سخن كرده فرمود كه مرارت انقلابات ايام كه در كام روزگار فرخنده فرجام رسيد، چون گذرانيدي؟ خان بار ديگر مراسم تعظيم را تقديم نموده معروض داشت كه ادباري كه اختتام آن به اقبال باز گردد و فراقي كه آخر به وصال انجامد، حلاوت اختتامش مرارت ابتدايش را فراموش گرداند.

نظم:

تلخي كه ز هجر او كشيدي صد زهر مرار وزو چشيدي

چو آخر او وصال باشدآن باده همه حلال باشد (٢) بحمد الله و تقدس كه آن چه گذشته بود به سال هاي دراز (٢٣٥ ر) اين يك لحظه تلافي آن توان كرد. آنگاه در باب مهمات نظامي و استحكام و داد ٥٦٦ سخنان رفت و آنچه بايست موكد به غلاظ شداد قسم كردند و در ترغيب يك جهتي و استحكام سلاسل مودت كه بر سبيل دوام مسلسل باشد تاكيدات رفت. چون همه مهمي به اتمام رسيد روز به آخر رسيده بود. منصور خان به خان؛ (٣)

__________

(١). نگ: - بيت نشستند ... مشتري.

(٢). نگ: - نظم تلخي ... باشد.

(٣). نگ: + پيش كش ها با ارزش از اسبان و نقره و پارچه هاي گلدار و جامه ها زر بفت داد.

نظم:

ز اسبان نكو شكل خوش اندام به گاه بريد تند و گاه زين رام

اگر سايه فكندي تازيانه برون جستي ز ميدان زمانه

بريده كوه را آسان چو هامون ز فرمان عنان كم رفته بيرون

ز انواع نقايس صد شتر بارخراج كشوري بر هر شتروار سيورغال فرموده (١) به وقتي كه همديگر را وداع كردند بار ديگر يك ديگر را در كنار گرفتند و آنچه پوشيده بودند به يك دگر پوشانيدند و آنچه سوار آمده بودند يك ديگر را سوار كردند و مقضي المرام و دوستكام از هم جدا شده هر كدامي به طرف معسكر خود رفتند.

چون منصور خان به سپاه و يسال خود رسيد، بنده را طلب داشت خصوصيات ملاقات را به اين نوع كه مسطور شد تقرير فرمود. از يسال گاه تا اوردوي عالي با بنده همين سخن مي كرد و اظهار قلت زلال وصال كه محل مقتضي آن بود مي كرد و مي فرمود كه تعطش اشتياق و تجرع املاق از اين قدر زلال وصال و نوال افضال تسكيني نيافت.

قطعه:

دمي چند گفتم برآرم به كام دريغا كه بگرفت راه نفس

دريغا كه بر خوان الوان وصل دمي خورده بوديم و گفتند بس (٢) تا رسيدن به اوردوي عالي از اين مقوله علي الاستمرار فرمود. چون شرف نزول اجلال در اوردوي جلال واقع شد نيمي از پاس اول شب گذشته بود. چون خسرو انوار عطيه بخش، نير اعظم به انعام انوار (٣) عالم را منور و معمور (٤) گردانيد از منصور خان به طلب بنده كسي آمد. چون به ملازمت استسعاد يافتم، به انواع عاطفتم اختصاص فرمود (٢٣٥ پ) و به انعام و اكرام كه از نيكان خلق لايق و رايق تواند بود (٥) رخصت فرموده مراجعت ارزاني داشت. از منصور خان جدا شده شب در ميان كرده به خان رسيدم. خان

__________

(١). نگ: - نظم ز اسبان ... فرموده.

(٢). نگ: - قطعه دمي چند گفتم ... بس.

(٣). نگ: - عطيه ... انوار.

(٤). نگ: - و معمور.

(٥). نگ: - و به انعام ... تواند بود.

ذكر مراجعت خان از آشتي و آنچه بعد از آن واقع شده و ملازمت كردن باباجاق سلطان

آنچه منصور خان گفته بود شرح مي داد و اظهار تاثير مفارقت مي كرد. از اين صلح تمامي سپاهي و رعيت، بلكه كافه انام در امنيت و رفاهيت، هر كس پي سامان كار و مرتب روزگار (١) فارغ البال و مرفه الحال مشغول به دعاي اكمال دول و ابعاد خلل اشتغال نموده و فضلاء تلامذه كه در ركاب سعادت مناب بودند، تاريخ ها گفتند از آن جمله «دو لشكر بنشاط» يافته بودند (٢) و همين تاريخ به خاطر مانده است. (٣)

ذكر مراجعت خان از آشتي و آنچه بعد از آن واقع شده و ملازمت كردن باباجاق سلطان

چون خان متوجه ياركند شد، سونگتاش كه از اوچ سه روزه راه طرف كاشغر است در اينجا از لشكر جدا شده به ايلغار روان شدند. از سونگتاش به شش روز به ياركند رسيدند. اهل بزم (٤) بار ديگر آهنگ عشرت راست كردند و نواي عيش را در مقام فراغت ساز.

بيت:

ساقيا باده بيار و قدح و پيمانه كامد آن شاه سفر كرده به دولت خانه و به آن سان كه سابقا تقرير رفته است كه (٥) هر كس كه فراخور حال خود به عيش و عشرت مشغول گشتند. ع: هر كسي موسم گل گوشه باغي دارد، نزول اجلال خان دري ياركند وقتي واقع شد كه شهنشاه فلك چهارم تخت سلطنت را در خانه ثور ٥٦٧ گذاشته بود و سلطان گل خيمه در صحرا زده.

بيت:

خيمه سلطان گل بر سبزه و صحرا زدندخيز تا آنجا رويم از دست غم دادي كنيم ابر زين سان سايبان بر طارم مينا كشيده لاله چتر لعل بر فرش زمردگون زده، سايبان اوراق در صحن چمن سر برافراخته قمري و فاخته در عشق بازي با هم ساخته، بلبل از

__________

(١). نگ: - هر كس ... روزگار.

(٢). نگ: + فصل پنجاه و نهم.

(٣). نگ: - و همين ... است.

(٤). نب: - روان ... بزم.

(٥). نگ: - بيت ساقيا باده ... است كه.

شوق گل هزار دستان پرداخته؛

نظم:

چون لاله يافت بر طرف جويبار يار (٢٣٦ ر) گلبانك بلبلان آمده صوت هزار زار

شمع جمال شاهد گل وقت صبحدم در جان بلبلان زده از هر كنار نار چون فصل گل به كمال رسيد (١) از وقت جلوس تا آن وقت كه قريب به دو سال بود در ارك ياركند زمستان و تابستان مي بودند اما چون خواطر كيميا مآثر از اطراف و اكناف به كلي فارغ شد به فحواي اين عمل نمود كه؛ (٢)

نظم: تاريخ رشيدي متن ٥٠٤ ذكر مراجعت خان از آشتي و آنچه بعد از آن واقع شده و ملازمت كردن باباجاق سلطان ..... ص: ٥٠٣

چون نمايد لاله خود روي روي صحن بستان گير و لب جوي جوي

بزم با گل ها دمي دمساز سازراز با شيرين لب خوش گوي گوي (٣) خان از شهر به گل باغ كه از عمارت معتمديه ميرزا ابابكر است تحويل فرمود.

بيت:

دوش بر طرف چمن زمزمه فاخته بودقمري از پرده عشاق نوا ساخته بود چون اعتدال ايام بهار به حرارت تابستان محرور المزاج ٥٦٨ شد، امزجه را از اين حرارت چاره جز التجا به پاي درخت بردن نماند. از اين حرارت هر كجا خامي بود پخت. سپاهي و رعيت در كمال رفاهيت، اركان دولت و اعيان حضرت در عين عظمت و ابهت. فلاجرم هر سري را سودايي و هر سودايي را سر پيدا شد و اطراف و حواشي امرا و كنكاشي براي كنكاش در كرياس خاقاني و بارگاه خاني جمع شده به عرض رسانيدند كه امروز بعون الله تعالى، قوت بازوي دولت با پست كردن اعدا وافي است و انعدام اعدا را يك حمله كافي اگر در اين محل بندگان حضرت، انتقام از اعدا نگيرند، كي توانند گرفت و عدو را معدوم نسازند كي توانند ساخت؟

نظم:

ابواب مفاتيح به مفتاح تفضل بگشاي كه گر تو نگشايي كه گشايد

زنگ غم و اندوه ز دل هاي حزين رابزداي كه گر تو نزدايي كه زدايد

__________

(١). نگ: - خيمه سلطان گل ... رسيد.

(٢). نگ: - به فحواي ... كه.

(٣). نگ: - نظم چون نمايد ... گوي.

رخسار مراد از شكن زلف موافق بنماي كه گر تو ننمايي كه نمايد (١) فلاجرم خان را داعيه قديمه صورت تجديد يافته يارليغ لازم الاتباع شرف نفاذ (٢٣٦ پ) انجاميد كه آذوقه آماده و عسكر مهيا گردد. در اواخر تابستان ٥٦٩ عنان عزيمت به سوي اندجان و حرب سيونجك خان معطوف گردانيده لشكر تام در كاشغر جمع آمد. از آنجا به جمعيت تمام روان شدند. چون به آتوبون (٢) باشي رسيدند خان كار شكار را شعار خود ساخته در امور آن يارليغ ها با قدغن رفت. ٥٧٠ دوم روز جرگه ها به هم برآمدند.

نظم:

جهان جوي مي شد چو غرنده شيرجهانده هزبر شكاري بزير

بر آن صيد گه چون گذر كرد شاه معنبر شد از گرد او صيد گاه

شكار افكنان با ظفر هم قرين ز قوجقار ٥٧١ خالي شد آن سرزمين (٣) بعد از فراغ شكار از آنجا گذشت. طرف جنوبي چادركول مضرب خيام دولت انجام شد در آنجا خبر رسيد كه باباجاق سلطان مي آيد. سبب آمدن او آن بود كه اول بهار كه به منصور خان ملاقات كردند باباجاق سلطان كه برادر مادر پدري منصور خان بود در لشكرگاه منصور خان سر بود، بنابر آن ملازمت خان او را ميسر نشد. چون تير ماه شد از منصور خان رخصت حاصل كرد كه اگر به ملازمت برادر بزرگوار سلطان سعيد خان رفته نشود، سوء ادب ظاهر گردد، منصور خان رخصت داده بود از موطن خودش كه باي و كوسن باشد روان شده آمده بود.

چون به حدود كاشغر رسيد خبر يافت كه خان به عزيمت اندجان و جنگ سيونجك خان متوجه شده گذشت كه وي نيز متعاقب رانده بود، در چادركول رسيد. خان را نيز استيلاي شدت شوق برادري به سلسله عطوفت متحرك گشته هرچند باباجاق سلطان به سال خرد بود، استقبال نموده در كنار گرفت و انواع عطوفت برادرانه و صنوف وظايف پدرانه را در حق او مبذول داشته فرمود: (٤)

زهي ز آمدنت بخت مرحبا كرده ز شوق روي تو گل پيرهن قبا كرده (٢٣٧ ر)

__________

(١). نگ: - نظم ابواب ... نمايد.

(٢). نگ: تويون.

(٣). نگ: - نظم جهان جوي ... سرزمين.

(٤). نگ: + بيت.

در اين محل به قصد انتقام اعدا متوجه بودم و در اين امر آمدن برادر سوء تعبيري بر عدو دارد، بحمد الله تعالى كه آنچه متمنا بود بي از زياده اجتهادي به ميامن خلوص عقيده كه در جانبين مستقر است ميسر شد. اكنون اين آمدن برادر ابتداي فتح و ظفر است و چون فتح و ظفر، هر دو برادر همعنان شده متوجه اندجان شدند.

چون به ارپه يازي رسيدند شكار خرگوره ٥٧٢ كردند از گوره و گوزن و غيره آن قدر نصيب عسكر دولت اثر شد كه به فواضل لحوم آن، سبوع صحرايي و طيور هوايي بر يك ديگر طوي ٥٧٣ هاي كشيدند و از آن هيچ كدام با يك ديگر نزاع نكردند.

بيت:

اديم گوزنان سرين تا بسرز پيكان زرين شده كان زر (١)

كمان شهنشه كمين ساخته شكاري هر تيري انداخته بعد از فراغ از شكار در جاي نزهت كه طراوت آن رونق لطافت ارم را و آب و هواي آن طيور جنت را در پرواز آورده جشني در غايت لطافت آراستند. باباجاق سلطان و ايمن خواجه سلطان دو برادر در ملازمت خان جمع شده مجلسي در غايت ابهت منعقد گشت.

نظم:

يكي جشن فرخنده آراستندمي و رود و رامشگران خواستند

فروزنده جشني كه خورشيد و ماه به نظاره شد اندران جشنگاه (٢) چون مجلس به آخر رسيد باباجاق سلطان به توسط عمم به عرض خان رسانيد كه چون به تقصير بي ادبي در اول بهار بنده مقصر بودم به آن واسطه دولت ملازمت كه سال ها جويان و هواخواهان آن بودم ميسر نشد. بعد ما كه آن فرصت فايت شد لايق ادب آن ديدم كه در همان تخت گاه دولت پناه كه ياركند است به ملازمت برسم ديده به خاك درگاه مكتحل گردانم. چون به حدود كاشغر رسيدم خبر توجه مبارك شنودم بالفور به قدم مسارعت رسيدم و مهم لشكر نساخته و تهيه اسباب لشكري را

__________

(١). نگ: - بيت اديم ... زر.

(٢). نگ: - نظم يكي جشن ... جشنگاه.

ناپرداخته (٢٣٧ پ) آمده بودم اين مرتبه اين لشكر در تعويق افتد مرتبه ديگر اسباب لشكر را مرتب داشته آنچه در آن حدود از سلاطين و لشكر باشد به عدت و آلت تمام به ملازمت بيارم. آنگاه اموري كه روي دهد با آن قوت و عدت، جان سپاري ها نمايم تا بر دشمن و دوست ظاهر گردد كه بندگان حضرت را بندگانند كه با خسروان دهر برابري را عار دانند. و الا چون عزيمت مصمم شده فسخ آن در خاطر خطير خطور نمي كند بنده به همه ابواب در ركاب حضرت نصرت آيات مطاوع و جان سپارم.

چون اين مقالات به مسامع عليه رسيد، خان فرمود كه سال هاست كه آرزومندي اين عزيز برادر در جان كارگر بود، شكرانه اين نعمت را مناسب آن است كه اين مرتبه باز گرديم و روزي چند با هم به سر بريم تا بهار ديگر به آن نوع كه عزيز برادر تقرير نموده تهيه اسباب ساخته متوجه شويم چه اين زمان هيچ فرصتي و فرحتي نيست كه آن زمان فايت گشته باشد و غنيم به حال خود ايستاده هرگاه كه خواهيم متوجه توانيم شد. از ارپه يازي عنان مراجعت را به صوب صواب كاشغر معطوف گردانيدند. باباجاق سلطان در ملازمت خان به ياركند آمده روزها جشن ها كردند. خان انعامات وافر و سيورغالات متكاثره ارزاني داشت و تمامي امرا هر كس فراخور حال مراسم خدمت و پيش كش به تقديم رسانيدند.

نظم:

در افكند خود را فلك در ميان به سلطان به خدمت كمر بر ميان

فضاي زمان جمله تاج و كلاه بسيط زمين پر ز خيل و سپاه

ز اشراف و اكناف هر سو گروه ز گردن كشان صحن گيتي ستوه (١) بعد ما كه مهمات مهمانداري - كما ينبغي - متمشي شد باباجاق سلطان مقضي المرام و تكثر الخطام به موطن مالوف و مسكن معروف خود رخصت مراجعت يافت و عنان عزيمت را بر آن صوب تافت و اين امر واقع در اواخر تيرماه ٥٧٤ سنه (٢٣٨ ر) مذكور ٥٧٥ بوده است. (٢)

__________

(١). نگ: - نظم درافكند ... ستوه.

(٢). نگ: + فصل شصتم.

ذكر توجه خان با غزات ساريغ ايغور و سبب بازگشت از آنجا

ذكر توجه خان با غزات ساريغ ايغور و سبب بازگشت از آنجا

اين زمستان به همان شرح مشروح در عين عشرت و كامراني گذشت ٥٧٦ و بهاران كه سلطان چاربالش گردون، پاي در پايه حمل ٥٧٧ مانده در تخت ثور قرار گرفت، علمداران اشجار لشكر شقه شكوفه بيارق اوراق را برافراختند و در پاي اعلام اشجار لشكر سبزه آراسته شد و عساكر سحاب از قوس قزح تيرباران كردن گرفت و در برگ سه بركه قطره آب چون قبه سپر درخشيدن آغاز كرد و در سر هر سبزه قطر مطر ايستاده چون خود جلي مي نمود نسيم صباح و هواي مساهر لحظه صف آرايي مي كرد و بيارق اشجار و صفوف سبزه را در جلوه مي آورد از اين سبب در هر بدني روحي و در هر دلي وحي و فتوحي پيدا مي شد،

نظم:

نشسته گل ز غنچه در عماري به فرقش نارون در تاجداري

صبا جعد بنفشه تاب داده گره از طره سنبل گشاده رفعت منزلت مجاهدان و علوشان غازيان به نص كتاب و سنت به نوعي محقق و مقرر گشته است كه در بيان احتياج بكلفت حجت و اقامت برهان نيست. ان الله يحب الذين يقاتلون في سبيله صفا (١)، ٥٧٨ فلاجرم هميشه همت عالي نهمت (٢) خان در تمشيت امر غزات مصروف مي بود و دايم امر غزات پيش نهاد خاطر خطير مي باشد و مطارحات در امر غزات با امرا رفت. (٣) آخر مقرر چنان شد كه در مابين ختن و خطاي جمعي از كفره مي باشد ساريغ ايغور نام، به داعيه غزات ايشان متوجه شدند. از ياركند تاختن دوازده روزه راه است در اكثر منازل آباداني و معموري نيست. چون به ختن رسيده شد در مزاج شريف خان تغيير اعتدال پيدا شد. غزا كه ركني از اركان اسلام بود و فرض كفايت، خان به نفس نفيس خود مي خواست كه اين ركن اسلام را (٢٣٨ پ) برپاي دارد. ٥٧٩ چون مزاج به اين امر ياري ننمود بعضي از امرا را به اين امر تعيين فرمود. فرض كفايت را از دست خود ادا ساخته مراجعت نمود. در تمام اين سفر چون صبح رسيدي كاسه

__________

(١). نگ: - و بهاران كه ... سبيله صفا.

(٢). نگ: - عالي نهمت.

(٣). نگ: - و مطارحات ... رفت.

گفتار در لشكر قرغيز و سبب گرفتار شدن محمد قرغيز

صبوحي چون جام زرين آفتاب (١) در گردش درآمدي تا وقت زوال مستي به كمال رسيدي. در آخر روز از خواب مستي به خمار جانسوز بيدار شده هر جام زرين باده گلگون را كه رشك هلال و غيرت شفق بود دست به دست مي گردانيدند. در آن نام هوشياري از ساحت صفحه دماغ محو شده بود و شحنه مدهوشي تسلط مستي دست تطاول را در كارخانه اطلاق داده بودند، (٢) چنانكه اكثر اوقات روز را از شب بازنشناختند و شب را از روز تفرقه نتوانستندي كرد.

بيت:

آمدم مست به كوي تو و مجنون رفتم خبرم نيست كه چون آمدم و چون رفتم (٣) بعد از آن آمد و رفت كه مشروح شد در ياركند نزول اجلال واقع شد. در تيرماه اين سال لشكر قرغيز شد اما امرا كه به لشكر ساريغ ايغور فرستاده بودند مدت دو ماه در آن مفاضات كه مابين خطا و ختن است تردد نمودند از آن كفره نام و نشان نيافتند، سالما و لا غانما (٤) مراجعت نمودند. (٥) ٥٨٠

گفتار در لشكر قرغيز و سبب گرفتار شدن محمد قرغيز

در اثناي تقرير فتح كاشغر مذكور شد كه محمد قرغيز از مغولستان آمد و در اين ايام قتال و جدال خدمات را به ظهور رسانيد. بعد از فتح اولجه و غنيمت بسيار گرفت. خان نيز به انعامات وافره از كمر شمشير و صراحي و پياله زر و نقره و غيره به انواع تكلفات او را رخصت ارزاني داشت.

نظم:

ز انعام وافر گران ساخته به لطفش كران تا كران ساخته

ز تاج و قباي مذهب چنان نيابد كس او را مگر در جنان (٦) چون محمد قرغيز مقضي المرام و تكثير الحطام (٧) (٢٣٩ ر) به مغولستان رفت

__________

(١). نگ: - چون جام زرين آفتاب.

(٢). نگ: - در آخر روز ... بودند.

(٣). نگ: - بيت آمدم ... رفتم.

(٤). نگ: - غانما.

(٥). نگ: + فصل شصت و يكم.

(٦). نگ: - نظم ز انعام ... در جنان.

(٧). نگ: مقضي ... الحطام.

تمامي قرغيز روي به وي نهادند وي بر تركستان و تاشكند و سيرام تاخت و باخت مي برد و زد و بردي مي كرد. سلاطين شيبان كه در آن حدود مي بودند از دفع وي نيك تنگ بودند.

يك باري بر تركستان تاخت برد، گرگ ربايي كرده برگشت. عبد الله سلطان پسر كوجوم خان در آن ايام هنوز خان نشده بود، ٥٨١ در تركستان والي بود، في الحال سر در پي وي كرده چون پاره اي از شهر دورتر برآمد محمد قرغيز برگشت، درهم آويختند. بعد از قتال و جدال بر كمال، قرغيز غالب آمد اكثر ايشان را به قتل رسانيد و عبد الله سلطان را گرفتند. محمد قرغيز يك روز نگهداشت، بعد از آن حرمت داشته (١) او را به تركستان مع باقي السيوف روان كرد و پيش خان اسب چندي از سلاح و يراق وي آنچه به كار مي آمد روان كرد و عذر گفت كه نذري داشتم كه اگر از سلاطين شيبان كسي به دست من افتد او را گذارم. بر نذر خود وفا نمودم. اميد عفو است. چون خبر به خان رسيد از اين فعل او برآشفت. در تيرماه ٥٨٢ آن بهار كه سنه ثلاث و عشرين و تسعمايه ٥٨٣ بود لشكر به جانب مغولستان براي تاديب محمد قرغيز كشيد.

نظم:

چو درياي موج اندر آمد ز جاي ندارد برش آتش تيز پاي

درفشش چو دشمن ببيند ز دوردلش ماتم آرد به هنگام سور (٢) در كاشغر جمعيت لشكر كرده كوچ بر كوچ بر قدم مسارعت لشكر با هم مسابقت مي جستند و (٣) خواجه علي بهادر در آن لشكر يزك بود، به عبارت مغولي (٤) يزك را قراول (٥) گويند. چون به كافر ياري رسيدند ايمن خواجه سلطان به راه ساريغ آت آخوري از آقسو رسيد. غبار لشكر نصرت اثر را كحل ديده اعتقاد گردانيد. شب اهل راي مصلحت چنان ديدند كه خان از راه بارس قاون درآيند و ايمن خواجه سلطان از راه جاوقو. ٥٨٤

روز ديگر ايمن خواجه سلطان (٢٣٩ پ) به راه جاوقو برفت و خان به راه بارس قاون روانه شد از عقبه بارس قاون سر در نشيب شده بودند كه خواجه علي دو كس از

__________

(١). نگ: - حرمت داشته.

(٢). نگ: - نظم چو درياي ... سور.

(٣). نگ: - كوچ ... مي جستند و.

(٤). نگ: تركي.

(٥). نب: بلول.

قرغيز گرفته فرستاد. خبر محقق شد كه در كنار ايسيغ (١) گول در دهنه بارس قاون غافل نشسته اند. از كاشغر، ايسيغ گول يك ماهه راه است. آن روز به سرعت رفته نماز ديگر نزديك دهنه كه به حجره مشهور است نزول فرمودند. خان خود مع چند نفر معتبر رفته از دور سياهي خرگه و چراگاه ايشان را ديده آمد.

بيت: (٢)

قرص خورشيد در سياهي رفت يونس اندر دهان ماهي رفت تواچيان جار رسانيدند كه از ده كس چاركس جيبه ٥٨٥ دار در قول ٥٨٦ باشد و شش كس به چاپقون ٥٨٧ رود و هر كس تهيه اسباب حرب و چاپقون مي كردند تا نيمي از شب گذشت. به طريق مولجار ٥٨٨ و بودال متعاقب هم روان شدند. سپيده صبح صادق چون يسال آهن پوش شعله زدن گرفت و سلطان مشارق روز فتح علم خورشيد پيكر را بر سواد لشكر مغارب افراخته انهزام داد (٣) و در همواري آن صحاري يسال ٥٨٩ آراسته شد و برقرار مقرر هيچ آفريده قدم از قدم پيش نمانده و هم آيه صم بكْم ٥٩٠ را فرو خوانده ايستادند. چون درنگي گذشت بر همه جانب احتياط را مرعي داشتند كه تمام لشكر به هم پيوسته است آنگاه از ته علم عالي يكبارگي آوازه نقاره و كوس و نفير و كرناي و صفير سواران برآمد. آنچه از سپاه به چايقون مقرر بود همه يكبارگي عنان محمل را اطلاق دادند.

نظم:

زمين شد غبار و برآمد به اوج جهان گشت بحر و برآمد به موج

ز گرد ستوران پر خشم و تاب شد انباشته چشمه آفتاب

درآمد فغان و برآمد خروش برآمد غريو و درآمد به جوش (٤) هرچه چايقونچي بود رفت، آن چه به قول مانده بود منكوب شده در عقب چاپقونچي (٥) روان شدند، چون آفتاب به حد اشراق رسيد تكه كه برادر خواجه علي

__________

(١). نگ: يسي.

(٢). نگ: - بيت.

(٣). نگ: - به طريق مولجار ... انهزام داد.

(٤). نگ: - نظم زمين ... جوش.

(٥). نب: - بود ... چاپقونچي.

آمدن دولت سلطان خانيم، بنت يونس خان از بدخشان به كاشغر

بود (٢٤٠ ر) وي نيز به سوابق خدمات ممتاز بود كه في الجمله سابقا مذكور يافته است، محمد قرغيز را بربسته آورد به نظر كيميا اثر خان رسانيد. خان فرمود كه هرچند تو را در قاعده توره به ياساق رسانيدن لازم بود اما به مقتضاي مروت خون تو را بخشيدم و يارليغ عالم مطاع صادر شد كه او را در بند كشيدند و به عمم سپردند و اهل لشكر از گله اسب و رمه گوسفند و قطارهاي شتر، غني شدند و آنچه اسير قرغيز افتاده بود، رها كردند.

قطعه:

عادت آنست كه چون مملكتي گردد فتح مال غارت شود و خانه بماند ز جا

و اندرين فتح ز اقبال شه عالم گيرمال با خانه و با خانه نشين شد يغما (١) در كمال دولت و فيروزي چند روزي در آنجا توقف كردند و از آنجا به آهستگي و فراغت عازم دار الملك شدند و از حفظ و امان حق سبحانه و تعالى در اوايل زمستان به كاشغر رسيدند. (٢)

آمدن دولت سلطان خانيم، بنت يونس خان از بدخشان به كاشغر

در تعداد فرزندان يونس خان مذكور شده است كه از همه خردتر (٣) دولت سلطان خانيم بود كه با تيمور سلطان ابن شاهي بيگ خان در ويراني تاشكند افتاده بود و در حرم او مي بود. وقتي كه بابر پادشاه سمرقند را گرفت، با پادشاه ملحق شد. وقتي كه پادشاه به كابل رفت اين دولت سلطان خانيم از پادشاه كه خواهرزاده خانيم بود جدا شده به ميرزا خان كه وي نيز خواهرزاده خانيم بود در بدخشان ماند. ميرزا خان او را به جاي والده مي داشت. چون خان از آقسو برگشت به طلب دولت سلطان خانيم كه عمه خان مي شد كس فرستاد صد (٤) اسب و فراخور اين از رخوت و اواني ظروف بود نقره و طلي فرستاد وقتي كه خان به لشكر قرغيز رفت كه شرح يافت، خانيم از بدخشان به ياركند آمده بود

__________

(١). نگ: - قطعه عادت آنست ... يغما.

(٢). نگ: + فصل شصت و دوم.

(٣). نب: خوردتر.

(٤). نگ: + صد.

ذكر طوي تاهل ايمن خواجه سلطان و شاه محمد سلطان

چون خان از لشكر قرغيز برگشت (٢٤٠ پ) خان به ديدار عمه خود شتافت و همچنين تمام خويشان كه خانيم هر كدام ما را عمه و خاله بود، همه به ديدار مباركش مسرور گشتند. تا آخر حيات عزيز و مكرم مي بود. شرح خاتمت خانيم در اواخر حال خان مشروح خواهد شد. (١)

ذكر طوي تاهل ايمن خواجه سلطان و شاه محمد سلطان

وقتي كه ايمن خواجه سلطان از طرفان آمد از دختر عمم (٢) خواستگاري نمود و دقايق مراتب آن را بر ذمه احترام لازم و واجب داشت از آن تاريخ عمم در تهيه اسباب اين امر مي بود. در اين زمستان آن طوي را بنياد نهادند. شاه محمد كه پسر سلطان محمد سلطان ابن سلطان محمود خان بود در وقتي كه پدر و جد او را با جمعهم، شاهي بيگ خان شهيد كرد، اين شاه محمد سلطان طفل بود. يكي از امراء اوزبك را رحم بر حال وي آمد او را نگاه داشت. وقتي كه پادشاه از كابل به قندوز آمد، شاه محمد را اوزبك گريزانيد و به قندوز فرستاد. شاه محمد سلطان آنجا با پادشاه ملحق شد. در ملازمت پادشاه مي بود تا آن كه پادشاه به كابل رفت. شاه محمد سلطان از پادشاه مرخص گشت، به ملازمت خان به كاشغر آمد، در وقتي كه يك سال از فتح كاشغر گذشته بود. خان او را با نظاره فرزندي منظور مي داشت. از بابا سلطان كه پسر برادرش بود و رشيد سلطان كه پسر صلبي او بود هنوز عز و اكرام مي داشت. در اين ايام كه اين طوي و نسبت ايمن خواجه سلطان به دختر عمم مي شد، خان را به خاطر رسيد كه خواهر خود خديجه سلطان خانيم كه احوال او به شرح مذكور شده است بعد ما كه جهانگير ميرزا ابن ابابكر را مغافصه ٥٩١ كشتند و كشنده هم معلوم نشد، اين خديجه سلطان خانيم از وي مانده بود، در حجر عاطفت در قباب عزت و نقاب (٢٤١ ر) عفت خان مي بود، به شاه محمد سلطان عقد نكاح بستند كه در آن طوي اين دو نسبت بزرگ را به تقديم رسانيدند. ٥٩٢

گماشتگان درگاه سلطنت پناه و پرستاران بارگاه عالم پناه، ترتيب مقدمات طوي

__________

(١). نگ: + فصل شصت و سوم.

(٢). نب: - از طرفان ... عمم.

نموده و امرا در آن باب گفت و گوي كردند، چنانچه رسم و توره قديم همه اهل مناصب را مناسب حال نصب فرمودند.

نظم:

وثاق مدور بسان سپهرسپهري پر از ماه و ناهيد و مهر

درون و برونش مغرق به زرمرصع به ياقوت و در و گهر روزها به جمعيت امراء عاليمقدار و سران و اعيان سردار به آيين قديم خواقين گردون اقتدار، بزم ها مي آراستند.

نظم:

در آن بزمگه شادي آراستندمهان را بخواندند و مي خواستند

نمودند مهر و فزودند كام گزيدند يار و گرفتند جام و شبها زمره خواص و اصحاب اختصاص در بزم خاص كه زهره در فلك از شوق آن بزم رقاص بود و قمران بالاي آسمان بر آن بزم نگران مخصوص گشته از دست كرشمه ساقيان شيرين كار، باده تلخ چون شربت شيرين مي خوردند و فرهادوار بيهوش سر در پاي يكديگر نهادند،

نظم:

هوا گشت از دور غور آبنوس زمين چون لب دلبران جاي بوس

جهاندار صاحب قران كامران به نيروي دولت به بخت جوان

زر و جامه و گوهر شاهوارببخشيد بيرون ز حد شمار

بدين گونه چندي به بزم شهي همي كرد هر روز گنجي تهي چون مدت ها بدين نسق عيش و كامراني نمودند تمام اسباب اين خطبه در اين چند روز مهيا شد. مجلس آراستند مملو به اكابر عظام و موالي ذوي الاحترام. (١) اعيان حضرت و اركان دولت همه حاضر گشتند. اولا مخدره بطن عفت (٢) بنت عمم (٣) را به ايمن خواجه سلطان عقد نكاح بستند (٢٤١ پ) بعد از آن آفتاب عفت و اورنگ نشين عصمت و

__________

(١). نگ: - تمام اسباب ... الاحترام.

(٢). نگ: - مخدره بطن عفت.

(٣). نگ: خان.

آغاز وحشت و ذكر مناقشه كه ميان خان و ميرزاخان واقع شد و لشكر كشيدن خان بار اول بر سر بدخشان

ابهت، (١) بنت خاله من، سلطان خانيم كه خواهر مادر پدري خان بود به شاه محمد سلطان كه اين هر دو در يتيم صدف خاني و گوهر معدن خاقاني بودند در رشته ازدواج انتظام دادند. ٥٩٣ اكابر اعزه و اغره اكابر به دعاي خير دست خواهش برآورده فاتحه اخلاص را به لسان صدق خواندند و عورات معظمه و خواقين مكرمه لوازم زفاف را به تقديم رسانيدند. (٢) در آن ايام بنده، خانه عمارت كرده بودم، به آنچه ميسر بود تكلف نموده، (٣) فضلا تاريخ ها گفته بودند. (٤) اين يك تاريخ به خاطر مانده است؛

نظم:

اين خانه كه مي دهد ز فردوس خبردر روي زمين مثال او نيست دگر

تاريخ بناي اين خجسته منزل هر دو شده «با دولت ميرزا حيدر» (٥) ٥٩٤ براي اين دو طوي نيز شعرا تاريخ ها يافته بودند اما به خاطر نمانده است.

آغاز وحشت و ذكر مناقشه كه ميان خان و ميرزاخان واقع شد و لشكر كشيدن خان بار اول بر سر بدخشان

در تابستان ٥٩٥ اين زمستان خان به بدخشان لشكر كشيد. سبب آن بود كه در ذكر احوال ميرزا ابابكر گذشت كه در آخر زمان خسرو شاه، ميرزا ابابكر بعضي از هزارجات بدخشان كه بالا دست است مثل ساريغ چوبان و غوند و پرواز و يرخ و پسار و شيوه شيغنان ٥٩٦ را تصرف نموده بود. قبل از آنكه خسرو شاه در آن باب فكري تقديم نمايد، شاهي بيگ خان بر وي استيلا يافت. بعد از آنكه شاهي بيگ خانيان ضبط ممالك محيطه خسرو شاه كردند در بدخشان مير هزاران گردن اطاعت را در ربقه رعيتي اوزبك ننهادند.

چند جنگ شد، بر اوزبك استيلا يافتند. در آن ايام (٦) هرچه از تنگ بالاي بدخشان (٢٤٢ ر) بود ميرزا ابابكر به تمام متصرف شد.

بعد از آنكه ميرزا خان در بدخشان استيلا يافت، به مكاوحت اوزبك درمانده بود.

__________

(١). نگ: - آفتاب عفت و ... ابهت.

(٢). نگ: - اكابر اعزه ... رسانيدند.

(٣). نگ: - به آنچه ... نموده.

(٤). نگ: + فصل شصت و چهارم.

(٥). نگ: - اين يك تاريخ ... ميرزا حيدر.

(٦). نب: - ايام.

مطلقا به متصرفات ميرزا ابابكر مزاحمت نتوانست كرد. از تنگ بالا تا ساريغ چوبان تعلق به ديوان كاشغر مستمر ماند.

بيت:

چو دشمن به دشمن شود مشتغل تو با دوست بنشين به آرام دل مصداق حال شد. مدت دوازده سال از تنگ بالا خارج بدخشان شده داخل كاشغر گشته بود. بعد از آن كه خان فتح كاشغر كرد آن ولايت را بر سبيل ولايت كاشغر به امرا قسمت نمود. مير بيگ محمد كه سابقا احوال او مذكور شده است آنجا رفت. در هنگام حكومت او و خان هزارجه است از هزارجات بدخشان و هرچه آن را مردم بدخشان درازو خان مي گويند و مردم كاشغر ساريغ چوبان.

درازوخاني او را مغافصه كشتند ٥٩٧ و توسل به ميرزا خان جستند. ٥٩٨ ميرزا خان نيز بي از سابقه تاملي آن ولايت را تصرف مالكانه نمود. سخن اينكه در اصل اين ولايت از بدخشان است، بلكه بدخشان عبارت از اين هزارجات است. ميرزا ابابكر به زور گرفته بود. چون كار ميرزا ابابكر اختتام يافت اين ولايت به اصل راجع شد؛ ع (١): بازگردد به اصل خود همه چيز. و سخن (٢) خان ٥٩٩ آنكه اين ولايت مدت دوازده سال بود كه از قوت سرپنجه استيلاء ميرزا ابابكر از آن سررشته اصل گسيخته داخل ديوان كاشغر شده، چون پادشاه علي الاطلاق، - جل جلاله - به مقتضاي حكم قاهره، (٣) ممالك متصرفه ميرزا ابابكر را به ضرب شمشير و قوت شيرمردان دلير در ضبط تصرف ما آورد، اگر تو را از روي عمه زادگي و برادري (٤) آرزوي اين ملك مي بود بايستي به مبارك باد (٢٤٢ پ) فتح، معتبران فرستاده التماس آن مي نمودي كه زمان عجز اين جانب و استيلاي ٦٠٠ ميرزا ابابكر آن ولايت كه حاصل الفهوم بدخشان است خارج شده بود اكنون بعون عنايت از آن عزيز، برادر بزرگوار ملتمس مي رود كه از روي عنايت اين ممالك را سيورغال نمايند.

چون از اين در مي آمدي هر آينه شفقت برادري ملتمس تو را مبذول مي داشت (٥) ولايتي

__________

(١). نگ: - ع.

(٢). نگ: + ميرزا.

(٣). نگ: - علي الاطلاق ... قاهره.

(٤). نگ: - از روي ... برادري.

(٥). نگ: - كه زمان عجز ... مي داشت.

كه قفل تسخير او را به كليد تيغ جهانگشاي گشاده باشم بي ادبانه تصرف نمايي، ٦٠١ از سوي قاعده دور به سوء ادب نزديك. (١) هم از اين مقوله از جانبين به كرات آمد شد واقع شد.

آخر الامر منجر به آن شد كه خان در آن تابستان بر سر بدخشان رود (٢) به وقتي كه عزيمت مصمم شد يكي از پسران ميرزا ابابكر را عمم به عنوان فرزندي نگاه داشته بود در اين اثنا گريخت. در افواه شهرت گرفت كه پيش سيونجك خان رفت كه از رفتن خان بياگاهاند و تحريض به كاشغر نمايد. ٦٠٢ از اين سبب بنده را در كاشغر گذاشتند. بنده در كاشغر به مهمات ضبط آن حدود اشتغال نمودم. آن پسر ميرزا ابابكر در راه به دست بعضي مردم كه تعاقب نموده بودند كشته شد. خان تا بدخشان رفتند. هرچه در آن حدود رفتند ميرزا خان از روي عجز و اضطرار به قلعه ظفر خزيد، از كرده كه ناكردن او اولي بود پشت دست به دندان ندامت گزيد. چون خان ديد كه هرج و مرج تمام به حال وي و ولايت راه يافت ترحم نموده بازگشت.

بيت:

مها تو بپرور كهان را به مال يكي مال يابد يكي گوشمال (٣) ميرزا خان ديگر خود را دانست و پاي از حد اعتدال بيرون ننهاد. باز الي يومنا آن ولايت داخل ولايت كاشغر است (٢٤٣ ر) مع هذا ميان اين دو خويش غبار كين و وحشت انگيخته و خاك نقار بيخته گشت، تا آخر عهد گفتگو علي الرسم مي بود و صفاي و صداقت في الجمله به كدورت خاطر ماندگي مكدر شد. (٤) اول به ميرزا خان و آخر به خان هيچ وفا نكرد.

نظم:

اين جهان بر مثال مرداريست كركسانند در هزار هزار

آن مر اين را همي زند مخلب ٦٠٣ وين مر آن را همي زند منقار

__________

(١). نگ: - از سوي ... نزديك.

(٢). نب: - رود.

(٣). نگ: - بيت مها ... گوشمال.

(٤). نگ: + مردم آن ولايت.

ذكر ملاقات كردن سلطان سعيدخان با منصورخان بار دوم

تتمه وقايع بابر پادشاه بعد از آنكه به كابل گذشت و ذكر وفات برادرش سلطان ناصر ميرزا و سبب مخالفت امرايش

آخر الامر بگذرند همه از همه بازماند اين مردار (١) و بالجمله خان از بدخشان در كمال ابهت و عظمت مراجعت نمود، در دار الملك ياركند به عيش و عشرت و صد گونه كامراني و فراغت مشغول شد. (٢)

ذكر ملاقات كردن سلطان سعيدخان با منصورخان بار دوم

سال ديگر منصور خان را داعيه آن شد كه عمه عزيزه خودش را كه دولت سلطان خانيم است ملازمت نمايد و آلام مفارقت پدر و اعزه را به ديدار فرخنده آثارش تشفي نمايد. ٦٠٤ خان نيز اين معني را قبول نموده در تابستان آن سال عزيمت آقسو كرد و بر آن منوال كه بار اول ملاقات نموده بودند در همان موضع به همان وضع ملاقات كردند و تجديد استحكام مودت را موكد و مجدد گردانيدند و هر كدامي به دار الملك خود مراجعت نمودند. از اين تاريخ كه نهصد و بيست و شش بود تا نهصد و بيست و هشت، ٦٠٥ روزگار فرخنده آثار خان و خلايق در كمال فراغت و رفاهيت گذشت و اموري كه قابل الثبت باشد واقع نشد. (٣)

تتمه وقايع بابر پادشاه بعد از آنكه به كابل گذشت و ذكر وفات برادرش سلطان ناصر ميرزا و سبب مخالفت امرايش (٢٤٣ پ)

تاريخ بابر پادشاه بدانجا رسيده بود كه وي ٦٠٦ از قندوز به كابل گذشت و برادر او سلطان ناصر ميرزا كابل را واگذار ٦٠٧ نمود. در شهور سنه احدي و عشرين و تسعمايه ٦٠٨، سلطان ناصر ميرزا از افراط تجرعات به عالم بقار خراميد و به زبان حال مترنم اين مقال شد؛

بيت:

هر كس كه از خمار دلم در الم شودچندان كشم ز مي كه وجودم عدم شود (٤)

__________

(١). نگ: - نظم اين جهان ... مردار.

(٢). نگ: + فصل شصت و پنجم.

(٣). نگ: + فصل شصت و ششم.

(٤). نگ: - و به زبان حال ... شود.

چون غزنين از سلطان ناصر ميرزا واماند بعد از ميرزاي متوفي در غزنين در ميان امرا نزاع شد به حدي كه منجر به بغي و طغي شد. هر كه از امراء مغول و ساير الناس در پيش پادشاه باقي مانده بود به تمامي ياغي شدند مثل مير شيرم كه طغاي والده پادشاه بود و همه عمر را در ملازمت گذرانيده و برادرش مير مزيد و جكه و قل نظر و غيرهم از امراي چغتاي و تازيك، مولانا بابابشاغري و برادرش بابا شيخ، و اين مولانا بابا از شركاء قريه بشاغر سمرقند است و رعايت او را پادشاه به حدي رسانيد كه وقتي ماوراء النهر را گرفت حكومت سمرقند و اوراتپه و چارپاره كوهستان را بدو تفويض فرموده بود و مير احمد كه احوال وي سابقا سمت تحرير يافته است و برادرش كته بيگ كه يكي از ايشان حاكم تاشكند و ديگر ايشان حاكم سيرام بود و مقصود گرگ و سلطان قلي و چوناق و غيرهم.

اين جمع همه امراء معتبر و سران سرور بودند كه شيطان در كوانين دماغ ايشان جاي گرفت و به جاي عقل سليم، غرور و شرور را كه منتج طبع لييم باشد، جاي دادند.

و عصيان و طغيان آغاز نهادند (٢٤٤ ر) و اطواق لعن كه از مير ايوب مانده بود به گردن خود انداختند. ٦٠٩ مجمل آن اينكه بعد از چندين تاخت و باخت و فساد و افساد، ميان پادشاه و ايشان مصاف دست داد. چون صفين تلاقي گشتند پسر امير قاسم قوچين، امير قنبر (١) علي از قندوز با لشكر جرار رسيد و برطرف ٦١٠ اهل بغي شكست افتاد و آن مثل راست شد: حق خميده و نشكند و باطل راست شود و بشكند. (٢) بعضي گرفتار شدند و به جزاي رسيدند و بعضي گريخته به حال هر چه بدتر به كاشغر آمدند از جمله مير شيرم مع برادران به ملازمت خان بعد از آشتي اول آمدند و مدت ها ملازمت كردند، شرمنده و منكوب مي گشتند. مير مزيد از جهت قلت معاش به اميد غنيمت با تبت رفت و در غزوه ٦١١ سنگي بر سر وي آمد كه به همان عمر او به سر آمد.

و مير شيرم نيز نتوانست بودن، باز پيش پادشاه رفت. پادشاه مروت مناب به مكارم اخلاق پيش آمد، چشم غضب را از كرده او پوشيده و ديده عنايت را بر سوابق خدمات او گشاد و مورد او را به اعزاز تلقي نمود.

__________

(١). نگ: قمبر.

(٢). نگ: - حق خميده ... بشكند.

ذكر ضبط مغولستان و قرغيز و ابتداء كار رشيد سلطان

بيت:

اي به درماندگي پناه همه كرم تست عذر خواه همه (١) در همان ايام عالم بي وفا را به درود كرد. پادشاه در كابل مستقر مي بود متوجه قندهار شد. قندهار به دست شاه بيگ ابن ذو النون ٦١٢ ارغون بود، سابقا مشروح شده است. در پنج سال محاصره نمود. آخر وي فرار برقرار اختيار كرد. با سيوي رفت، از آنجا به تته، و اوچه و بكر ٦١٣ را گرفت كه احوال وي در محلش آيد. پادشاه به (٢) قندهار رفت و بعد از آن متوجه هندوستان شد، چند مرتبه آمد تاخت و باخت كرد و برگشت. آخر پسر سلطان اسكندر، اوغان سلطان ابراهيم ٦١٤ كه پادشاه آن وقت ٦١٥ بود به مصاف در باني پت مقابله نمود. با وي (٢٤٤ پ) زياده از يك لك ٦١٦ بود، پادشاه با ده هزار كس او را در هم شكست. چندان خزاين در دست پادشاه و لشكريان وي افتاد كه از آنجا كه روم است تا خطاي تمام عالم از وي بهره ور گشتند. ديباج مذهب رومي و اطلس مطلاي خطايي كه در آنجا كم ياب بودي، در هندوستان به خروارها يافت شدي و شرح اين عنقريب خواهد نمود. (٣)

ذكر ضبط مغولستان و قرغيز و ابتداء كار رشيد سلطان

در تاريخ سنه ثمان و عشرين و تسعمايه ٦١٧ خان را داعيه شد كه به مغولستان رود و قرغيز را در تحت ضبط آورد. باعث بر اين چيزي چند بود: اول آنكه در وقايع سنه ثلاثه و عشرين و تسعمايه ٦١٨ مذكور شد محمد قرغيز را گرفتند به جهت آنكه عبد الله خان ابن كوجم خان را در مصاف گرفت و رها كرد و عذر نامسموع چند فرستاد. از اين جهت پنج سال بود كه در بند بود و قرغيز سر مانده بود. ٦١٩

حدود تركستان و سيرام و اندجان و اخسي تاخت ها مي بردند و بي رسمي ها مي كردند و اهل و عيال مسلمانان را به اسيري مي بردند. هرچند كه اين ممالك در تصرف شيبان بود و شيبان عدوي قديم بود، بر خان از كمال مكارم اخلاق و دين داري و

__________

(١). نگ: - بيت اي ... همه.

(٢). نب: - به.

(٣). نگ: + فصل شصت و هفتم.

خداترسي گران مي آمد. خواست كه اين بليه را از سر مسلمانان رفع نمايد تا موجب ترفع درجات در دين گردد. ديگر آنكه خواجه علي بهادر را كه سوابق رايقه و لواحق شجاعات لايقه او مذكور است به مقتضاي جبلت و زاد بود ميلي عظيم به مغولستان داشت همواره از شهر گريزان و به مفازات ٦٢٠ مغولستان نگران مي بود. بابا سلطان ابن خليل سلطان كه ابن اخ خان بود خواجه علي بهادر را به رسم اتابيگي پيش وي گذاشته بود (٢٤٥ ر) و از سن هفت سالگي تا پانزده سالگي، خواجه علي بهادر مراقبت او مي كرد.

به عرض خان رسانيد كه بحمد الله تعالى اولوس مغول را از ميامن دولت ابد پيوند، حواشي و مواشي به حدي رسيده است كه وسعت صحاري كاشغر تنگ شده است و در سرچراخور، ٦٢١ منازعات بين الخلايق مي شود، اگر يارليغ واجب الاذعان صادر شود بنده بابا سلطان را گرفته به مغولستان برآيم. تمام مغولستان را ضبط نموده مهم قرغيز را سامان نمايم تا مردم را چراخور فراخ و خواطر ايشان را فراخ به حاصل آيد. خان را اين معني موافق راي افتاد و از اين باب مشورت و استصواب از امر طلب داشت. همه متفق اللفظ و المعني تصويب نمود ند الا عمم - تغمده الله بغفرانه - كه معروض داشت كه اصل اين راي صواب است اما فرستادن بابا سلطان مصلحت نيست زيرا كه در اصل اولوس مغول را به مغولستان ميلان طبيعي هست. هرگاه كه مغولستان در حيطه ضبط در آيد تمامي مغول را رجوع به آن جانب مي شود. چون بابا سلطان آنجا باشد از منع كوفته خاطر گردد. اگر منع نشود مغول به تمام آنجا رود و از اين سبب غبار خاطري كه از رهگذار نقار باشد انگيخته گردد. بر خلاف وي رشيد سلطان كه فرزند توست هرچند كه وي قوت يابد بر شما گران نيايد و اگر مصلحت دانند مردم را از رفتن مغولستان منع كنند، وي را هيچ بد نيايد و اگر آيد هم از اين غبار وحشت و تيرگي دهشت انگيخته نگردد.

در خلال اين حال خواجه علي بهادر را به كثرت تجرع عرق، عروق او محترق شد وفات يافت. به اين موجبات، مهم به رشيد سلطان قرار گرفت و حال آنكه در آن ايام خواهر بنده كه از دختر سيد السادات، حاوي حالات (١)، خاوندزاده سلطان محمد

__________

(١). نگ: - حاوي حالات.

نقل از تاريخ جهانگشاي صاحب ديوان و فريد دوران، خواجه عطا الملك، علاء الدين محمد جويني، تغمد الله بغفرانه، كه در تعريف مغولستان نوشته اند آن را به جنس نقل كرده مى شود

ارسنگي شده (٢٤٥ پ) به بابا سلطان نسبت يافته بود؛ با اين وجود عمم از روي دولتخواهي اين نخواست و جانب داماد را مرعي نداشت و مهم را به رشيد سلطان مقرر ساخت و از اين سبب بابا سلطان از عمم آزرده شد، اما عمم باك نداشت و در ترويج كار رشيد سلطان مبالغه ها نمود و وضع طرحي انداخت كه مشروح و مذكور مي گردد. چون سخن اينجا رسيد شرح اوضاع مغولستان را از براي تنقيح سخن لازم نمود و غرابت اوضاع مغولستان و فصحت آن در هيچ كتاب نيست مگر به تقريب سخن در بعضي از شهرها هست و كتب حكما و علما كه در صور اقاليم و تعريف بلدان كرده اند آنجا بر سبيل مجمل آورده اند. غالبا ايشان را بر كماهي اوضاع آنجا وقوف نبوده آن قدر كه پيش ايشان محقق شده نوشته اند بنده آن را تفصيل مي نمايد. (١)

نقل از تاريخ جهانگشاي صاحب ديوان و فريد دوران، خواجه عطا الملك، علاء الدين محمد جويني، تغمد الله بغفرانه، كه در تعريف مغولستان نوشته اند (٢) آن را به جنس نقل كرده مى شود ٦٢٢

در تاريخ جهانگشاي چنين مي آورد كه تاتار را مواضع اقامت و منشا و مولد: بواد غيْر ذي زرْع عنْد بيْتك الْمحرم ٦٢٣ بوده است تا طول و عرض دور آن از هفت هشت ماهه راه است. طرف شرقي با ولايت خطاي دارد و غربي و شمالي با قراقز و سالنگاي و جنوبي با جانب تنگوت و اين حدود اربعه كه در جهانگشاي تقرير مي كند اين زمان خطاي معلوم و معين است با ولايت ايغور كه مي گويد حاليا هيچ معلوم نيست كه ولايت ايغور كدام جاست. از قراقز ٦٢٤ و سالنگاي اين زمان هيچ خبر نيست و به اين نام موضعي هيچ جا نشان نمي دهند ٦٢٥ و نام تنگوت در تواريخ مغول بسيار مذكور است و در اوايل استيلاء چنگيز خان لشكر بدان جانب (٢٤٦ ر) فرستاد و اوكتاي قاآن نيز ضبط ممالك

__________

(١). نگ: + فصل شصت و هشتم.

(٢). نگ: - صاحب ... الملك.

(٣). نگ: - تغمده ... نوشته اند.

چند جا كه كسي فرستاد يكي شكوت بود و از فحواي تاريخ معلوم مي شود كه آن ولايت عظيمي بوده باشد و در آن زمان پادشاه آن شيدرقو نام داشته و در اكثر جا تصريح كرده كه لشكر او هشتصد هزار بود. اما اين زمان معلوم نيست كه چه جاي است؟ حاليا از اين جهت از آن حدود كه در كتب مثبت است هيچ چيز معلوم نمي توان كرد. ٦٢٦ و همچنين شهرها كه در مغولستان بوده است نام ايشان در كتب معتبر هست و تعريف آن شهرها بسيار كرده اند. از جمله بلاساقون چنانكه در صور اقاليم (١)، از شهرهاي خطاي همين شهر خان بالغ را نام نوشته اند و در مغولستان و قراختاي همين بلاساقون را نوشته اند شهر ديگر را نام نبرده اند. در كتب معتبره و تواريخ بلاساقون را از بناهاي افراسياب نوشته اند. ٦٢٧ و به عظمت هرچه بيشتر تعريف كرده اند. در مجمع التواريخ في الجمله آورده كه بلاساقون تا زمان قراختاي در تصرف اولاد افراسياب بود. گورخان قراختاي بلاساقون را از دست ايلك خان كه از نسل افراسياب بود گرفت و پاي تخت خود ساخت. مدت نود و پنج سال بلاساقون پاي تخت قراختاي بود كه از جيحون اين طرف خراج تمام ممالك شرقيه بدانجا تحويل مي يافت. مغول بلاساقون را قرباليغ مي گويند و صاحب صراح اللغه در ملحقات صراح مي گويد كه پدرم از حفاظ بلاساقون است. در ملحقات، افاضل هر شهري را نام مي برد. در سمرقند از ده كس كمتر عد مي كند اما در بلاساقون اكابر و افاضل را چندان نام مي برد و از بعضي روايات نقل مي كند كه در اين است كه طبع از قبول آن امتناع نمايد كه در يك شهر و در يك زمان اين همه افاضل بوده باشد و اين زمان هيچ جا از بلاساقون نام و نشان معلوم نيست (٢٤٦ پ) و قرباليغ نام موضعي شنوده نشده است و يكي از شهرهايي كه در كتب مسطور است، طراز است و نوشته اند كه مغول طراز را يانگي مي گويد و اين يانگي در مغولستان معين است و مردم يانگي در ماوراء النهر بسيارند. همه آن مردم را (٢) ينگي ليغ مي گويند اما در آن مغازه كه آن را يانگي مي گويند آثار چند شهر باقي است كه در آنجا گنبد و مناره و از خوانق و مدارس آثار و علامت مانده است اما اين معلوم نيست كه از آن شهرهاي كهنه كدام

__________

(١). نب: اقليم.

(٢). نب: - را.

يانگي بوده است و شهرهاي ديگر را نام چيست.

و ديگر از شهرهاي مشهور الماليغ ٦٢٨ است (١) وي اين زمان معين است و مرقد توغلقتمور خان در آنجاست و آثار شهريت عجيب در آنجا هست. گنبد مرقد خان در غايت علو رفعت و تكلف است، معرق كاشي نوشته اند و يك مصراع از آن كتاب ها به خاطر مانده است. ع (٢): اين بارگاه صنعت استاد شعر باف. و از اين معلوم مي شود كه استاد، عراقي بوده است، چه در عراق، جامه باف را شعرباف مي گويند و به خاطر چنان مي رسد كه در تاريخ آن گنبد، هفتصد و شصت و كسري ٦٢٩ نوشته اند.

ديگر در مغولستان شهرها بسيار است كه بعضي عمارات كه بغايت عالي بوده است از وي نشان ها مانده، بعضي جا درست استاده است و تغيير فاحش نرفته. ٦٣٠ در جود ٦٣١ در يك جا آثار شهر عظيمي هست و مناره ها و گنبدها و مدارس وي چند جا باقيست.

چون نام آن شهر را كس نمي داند مغول مناره مي گويند. ديگر در آنجا يك گنبدي مي بود از سنگ و در آنجا به خط نسخ كنده بود كه «هذا قبر الامام الاجل و شيخ المحقق و الاكمل، حاوي المنقول و المعقول، رييس الفروع و الاصول، (٣) امام محمد فقيه بلاساقوني، لا زالت دوحه الوصل بمكانه ناصره المكارم اليه (٤) ناظره، توفي في سنه احدي عشر (٢٤٧ ر) و سبعمايه، كتبه عمر خواجه هداوي (٥).» ٦٣٢ جود موضعي است از مواضع مغولستان، طول او يك ماهه راه است. مثل اين شهر، شهرها بسيار بوده است.

و در مغولستان، يومقال ٦٣٣ نام موضعي است مشهور در آنجا گنبدي است نيمي افتاده، در كتابت آن نوشته ديدم كه شاه جليل ابن قثم ابن عباس، ديگر افتاده و معلوم نشد كه اين قبر وي است يا به تقريب ديگر نوشته باشد. العلم عند الله. و همچنين در تمام مواضع مغولستان اين نوع آثار بسيار است اما نام آن شهرها هيچ معلوم نيست. قبر سكاكي، صاحب مفتاح، گنبد عاليست در كنار آب تيكه كه از باي گول ٦٣٤ بدر مي آيد و در آنجا به غير بناي آن گنبد اثري ديگر نيست يا شهري بوده باشد كه از وي اثر نمانده يا

__________

(١). نب: - است.

(٢). نگ: - ع.

(٣). نگ: - الامام ... و الاصول.

(٤). نگ: - لازالت ... اليه.

(٥). نگ: خواجه عمر هداوي.

وقتي كه چغتاي خان او را كشته در آنجا كشته باشد كه بعد از وي بر سر وي عمارت كرده باشند، و الله اعلم. حكايت سكاكي در تواريخ مثبت است.

ديگر حدود مغولستان از آنچه در تواريخ و كتب متقدمين است چيزي معلوم نمي شود چه آن نام ها را حاليا كس نمي داند، اما آن چه حدودي كه حاليا مغولستان مي گويند هم به طول او و عرض هفت هشت ماهها راه باشد. حد شرقي او پيوسته بر زمين قاليماق است كه بارس گول و ايمل (١) و ايرتيش باشد، و حد شمالي او گوگجه تنگيز و بوم ليش و قراتال، ٦٣٥ و حد غربي او تركستان و تاشكند و حد جنوبي او ولايت فرغانه و كاشغر و آقسو و چاليش و طرفان است. از اين حدود اربعه، بنده حد جنوبي او را ديدم.

از تاشكند تا اندجان ده روزه راه است و از اندجان، كاشغر بيست روز و از آنجا آقسو پانزده روز، از آقسو تا چاليش بيست روز و از چاليش به طرفان ده روز، از طرفان تا بارس گول پانزده ٦٣٦ روز كه بارس گول حد (٢٤٧ پ) شرقي مغولستان است. اين به رفتار وسط، سه ماهه را هست كه نود منزل باشد و آن حدود ثلاثه را بنده نديده ام اما از تقرير مترددين آن حدود و آن طرف او بيشتر از اين فهم مي شود. از همه زمين كه هفت هشت ماهه راهست، اكثر كوه و صحاري ٦٣٧ او در غايت نزاهت و خوبي است. چندانكه بنده در شرح لطافت او چنانكه هست تامل نمود عبارت را از آن قاصر يافتم، چنانكه گل ها كه در كوه و صحاري او مي باشد زياده از حد و حساب است. نام هاي او را هيچكس نمي داند و آن گل ها در غير مغولستان در جاي ديگر ديده نشده است. به هيچ وجهي تعبير آن ميسر نشد. هواي اكثر مواضع او در تابستان در كمال اعتدال مي باشد چنانكه اگر تاي كرته ٦٣٨ باشد كسي را با پوشش ديگر احتياج نيفتد، گر چيزي پوشيده باشد از جهت حرارت هوا آن گران نيايد. اما بعضي از مواضع او از حد اعتدال به جانب برودت تجاوز نموده.

و در مغولستان رودخانه هاي كلان كه مثل جيحون و قريب به آن باشد بسيار است، مثل ايله، و ايميل و ايرتيش جوبلك و نارين. اين آبها كه مذكور شد از جيحون و سيحون

__________

(١). نب: المنل.

رجوع به اصل حكايت

هيچ كمي ندارد و اين آب ها اكثر با گوگچه تنگيز گولي افتاده است، فاصله ميان مغولستان و اوزبكستان است. طول او هشت ماهه ٦٣٩ راه است و عرض او در بعضي مواضع قياسا، سي فرسخ باشد. اوزبك چون زمستان شود اين گوگچه تنگيز يخ بندد و از روي يخ مي گذرد و به مغولستان مي آيد. در دو شب و روز به سرعت در روي يخ مي رانند تا بتوانند برآمد و همچنين وقت برگشتن نيز اواخر زمستان به همين سرعت مي روند. اما در اواخر زمستان مخاطره است. بسياري باشد كه يخ فرو شكند صد و دويست (٢٤٨ ر) خانه وار گاهي بيش و كمتر در ته يخ روند و آب آن شيرين است و آن مقدار آب كه در مي آيد، بيرون نمي آيد، آنچه برمي آيد مقدار يكي از اين آب ها باشد كه درمي آيد به ازبكستان مي رود اتل نام و به قلزم مي ريزد.

ديگر از غرايب مغولستان، ايسيغ گول است. آن قدر آب كه در گوگچه تنگيز مي ريزد قريب به آن در ايسيغ گول نيز مي ريزد و ايسيغ گول بيست روزه ٦٤٠ راه باشد و از هيچ جا بدر نمي آيد. اطراف او كوه است و اين همه آب عذب و شيرين و لطيف درمي آيد، مجرد درآمدن چنان تلخ و شور مي شود كه مطلقا وضو نمي توان كرد كه اگر در چشم و دهن درآيد سوزش بسيار مي كند و در دهن كيفيت ناخوش عجب مي شود. در غايت صافي و پاكيزگي باشد به نوعي كه بالفرض اگر او را در كاسه چيني گذارند هيچ دردي در ته كاسه ظاهر نمي شود اما آب اطراف وي در غايت لطافت و شيريني و خرمي (١) و رياحين و ازهار و درختان ميوه دار و كوه و صحاري آن پر آهو و طيور. در ميان مواضع مغولستان به فسحت و هواي، جايي كمتر باشد و از تاريخ سنه سته عشر و تسعمايه، هيچ مغول در مغولستان نتوانست بود از جهت قرغيز به موجباتي كه سابقا مذكور شده. در سنه ثمان و عشرين و تسعمايه در ضبط مغولستان همت عالي نهمت (٢) خان مصروف شد كه مشروح شود. (٣)

رجوع به اصل حكايت ٦٤١

چون همت والا نهمت خاني هميشه بر دو امر مقصود بوده هر دو نظر سعادت بينش

__________

(١). نب: خورمي.

(٢). نگ: - عالي نهمت.

(٣). نگ: + فصل شصت و نهم.

به درجات علياء عقبي بينا و به ترفعات مراتب دنيا بيننده بود هر آينه چون فطرت بلند و جبلت ارجمند باشد به حصول دول يكي از اين قانع نگردد، هرچه در دنيا كند كه موجب نيك نامي باشد (٢٤٨ پ) در ضمن آن درجات دين را منظور دارد و آن و دو امر مرفه ساختن كافه برايا و مكسر داشتن اهل شرور و بلايا بود. مقصود از تمهيد مقوله آنكه خلايق كه در مذهب عدالت ضمانشان بر ذمت خان لازم بود. (١) كثرت مواشي در حواشي ايشان به حدي رسيد كه چراخوار كاشغر از صحاري و جبال وافي نبود براي فسحت رفاهيت خلايق نيت ضبط مغولستان را پيش نهاد خاطر خطير كرد. ديگر قرغيز كه اكثر ايشان از حليه ايمان عاطل اند و تمام نيات و اعمال شان باطل، در اطراف تركستان و شاش و فرغانه مسلمين از تاخت ايشان در هم و از سرپنجه باخت پريشان بودند. هر چند كه آن ولايت ٦٤٢ در تحت تصرف اوزبك شيبان بود كه عدوي قديمي بود اما خان را از روي حميت دين و از جهت اسلام و شفقت بر مسلمين اين معني گران مي آمد و مي خواست كه هيچ مسلمان متضرر و هيچ كافر منتفع نگردد، بلكه مي خواست كه مسلمين منتفع و كفره مندفع باشند و از اين دو امر نيك نامي در دنيا و رستگاري در عقبي منظورش بود. جزاه الله خيرا.

نظم:

الهي بر آن خان عالي تباربه لطف و كرم ابر رحمت ببار

كه از عدل او عالمي شاد شدجهان خراب از وي آباد شد

همه جرم او را تو بر باد دارهمه خير او را تو آباد دار

تو او را بكردي به دنيا عزيزبه عقبي همين چشم داريم نيز (٢) ميرزا علي طغاي و خواجه علي بهادر و اكثر امرا بر جانب بابا سلطان بودند كه مهم مغولستان و قرغيز را با وي رجوع نمايند به علت آنكه پدر بابا سلطان، سلطان خليل سلطان، قرغيز را داشت كه مشروح شده است. اين امر بر وي حق باشد اما عمم تنها بر جانب رشيد سلطان كه پسر خان بود افتاده و مهم را بر وي قرار داد و در ترويج كار ترتيب

__________

(١). نگ: - چون همت والا نهمت ... بود.

(٢). نگ: - الهي بر آن ... نيز.

اقتدار او مساعي جميله به ظهور رسانيد، (١) (٢٤٩ ر) آخر الامر بدخواهان ممكن و نيك خواهان ممتحن گشتند.

بيت:

بر نام دشمنان زده قرعه قبول بر حرف دوستان قلم رد كشيده (٢) و بالجمله در شهور سنه ثمان و عشرين و تسعمايه ٦٤٣ رشيد سلطان را به انواع عواطف خاني و به الوان امور جهانباني مستظهر گردانيد. ميرزا علي طغاي را به وجه اولوس بيگي منصوب گردانيد و محمد قرغيز را از بند برآورده منصوب منصب امارت قرغيز گردانيد و از هر طايفه در طوايف مغول مردم كاري و امراي اعتباري و بهادران رستم و ثاري برگزيد.

بيت:

سپاهي فزون از حساب و شمارهمه تيغ داران خنجر گذار (٣) طنطنه اسباب خان و دبدبه اساس سلطاني را از توغ و نقاره و ضرابخانه و بيوتات و آنچه ميسر بود مهيا ساختند و امرا و اهل جيش را جشن دادند و عيش كردند و همه را به صنوف اصطناع مسرور و سرافراز ساخته به مواعظ و نصايح كه جهانباني را باني و جهانداري را تواند بود ٦٤٤ فرمود.

نظم:

طلب هيچ جز نام نيكو مكن كه اين نيك نامي نگردد كهن

بر آن باش تا هر چه نيت كني نظر در صلاح رعيت كني

تو را اين سخن ها ز من ياد بادبه نيروي دولت دلت شاد باد (٤) بعد از تقديم موعظ و تبليغ نصايح كه در گوش سلطاني جاي نگرفته بوده است، ع:

پيش رندان جهان وعظ و نصيحت باد است، همه را رخصت عزيمت به كوچ ارزاني داشتند.

وقتي كه رشيد سلطان را روان مي كردند، خان با بنده فرمود كه تو او را لباس كن،

__________

(١). نگ: + آخر الامر امور لشكر به وي سپرده شد.

(٢). نگ: - آخر الامر ... كشيده.

(٣). نگ: - بيت سپاهي ... گذار.

(٤). نگ: - نظم طلب ... شادباد.

گفتار در انابت خان كه هدايتي بود

تركش و شمشير در ميان بسته، سوار ساز، باشد كه مبارك آيد. و در آنچه او را فرموده ام شاگرد تو باشد، تو استاد وي باش، ٦٤٥

بيت:

كس نياموخت علم تير از من كه مرا عاقبت نشانه نكرد آنچه من تعليم كردم از مكارم اخلاق شيم و شدايد اسباب عظم كه؛ مصراع: درشتي و نرمي به هم در به است. و فرح كه مقوي روح است، مرارت ادويه، تا به حلاوت شكر آميخته نباشد موافق نيفتد. اما از اين دو مقدمه كه تعليم كردم، اولي را به اخيار و ثاني را به اغيار در كار بايست.

بيت:

هر طرف چندين سبوكش دارد اين دير خراب زان ميان سنگ جفايي بر سبوي من رسيد بالجمله به بهترين طوري روان ساختند. خان تا به كاشغر مشايعت نمود.

نظم:

به رسم وداع آن زمان در برش گرفت و ببوسيد چشم و سرش

روان گشت شهزاده كامگاررفيق رهش عون پروردگار (١) چون به مغولستان رفت محمد قرغيز پيش رفت، اكثر قرغيز را آورد و اندكي گريخته دورها به اقاصي مغولستان رفتند. چون زمستان شد در قوچقار قيشلاق انداختند. (٢)

گفتار در انابت خان ٦٤٦ كه هدايتي بود

از عين عنايت بي علت حضرت غافر تواب، جلت عظمته، كه در نص كريم و قرآن قديم مي فرمايد كه توبوا الي الله توْبه نصوحا ٦٤٧ بر هر ذي نفسي واجب و لازم باشد، اما به مقتضاي آنكه «التوفيق شي ء عزيز لا يعطي الا بعبد عزيز»، ٦٤٨ هرگونه دستي را سايه دولت به آساني دست ندهد الا به آني كه هدايت ازلي و توفيق لم يزلي دستگيري نمايد.

نظم:

اي فضل تو دست گير من دستم گيرسير آمده ام ز خويشتن دستم گير

__________

(١). نگ: - نظم به رسم ... پروردگار.

(٢). نگ: + فصل هفتادم.

تا چند كنم توبه و تا كي شكنم اي توبه ده و توبه شكن دستم گير اگر صاحب دولتي را اين سعادت مساعدت نمايد، موهبتي باشد از واهب العطا، عم نواله.

بيت:

اين گشتي است ناگهان تا نبري به خود گمان پيك قبول ماست آن كمان بي گمان (٢٥٠ ر) موافق اين حال و مطابق اين مقال، احوال خجسته مآل حضرت خان است كه (١) از پيش في الجمله بيان رفته است كه اسراف خان در ارتكاب مشروبات به حدي بود كه اگر مثلا هشياري در خوابي ديديد تعبير آن را به مستي گرفتي كه التعبير بالعكس، و اين مقال را بيان حال خود دانستي. (٢)

بيت:

الجكوجه جام لعل كونكلوم دار و اول ساقي دور دورتولغوجه پيمانم اول ساقي بيله باقي دور دور (٣) هرگز در تصور نمي گنجيد كه خان، ترك اين امر تواند داد. اما چون توفيق سبحان و هدايت رباني رسيد، دست سعادت گريبان شقاوت را بردريد. (٤) خان از جميع مسكرات توبه كرد. ٦٤٩

بيت:

هزار شكر ز رب غفور شد مغفورشنيد آيت «توبوا الي الله» از لب حور اين توبه از جميع مسكرات بود؛ مصراع: چون توبه از اين به و اتم مي بايست، آيت توبوا الي الله توبه را بي از حرفين آخرين كه با و هاء، عند الوقف است كه صورت «به» دارد كه كتابت از آن باشد كه توبه از اين به بايد، تاريخ اين توبه مي شود. بعد از اين به هفت سال اين توبه را به اتمام رسانيد. از جميع منهيات در ملازمت حضرت مخدومي نورا، توبه تمام آيت توبوا الي الله توْبه تاريخ اتمام توبه شده، آيت تمام تاريخ گشت ٦٥٠ و اين نكته عجيب و لطيف و غريب است. (٥) تفصيل اين جمله آن است كه آخر

__________

(١). نگ: - كه هدايتي بود ... است كه.

(٢). نگ: - و اين مقال ... دانستي.

(٣). نگ: - الجكوجه ... دور.

(٤). نگ: - دست ... بر دريد.

(٥). نگ: - بيت هزار شكر ... است.

زمستان آن بهار كه رشيد سلطان به مغولستان برآمد خان در يانگي حصار بود و عمم در ملازمت خان بود و بنده در ياركند بودم. از خان به تكرار استماع دارم كه مي فرمود كه شبي در تجرع به آخر رسانيده شد. در آخر شب به خاطر رسيد كه،

بيت:

شب مست و سحر مست و همه روزه خماراوقات شريف بين كه چون مي گذرد وقت آن شد كه به خداي خويش باز آيي. چون اين نيت در دل قرار يافت باز متردد شدم كه اين از كثرت مستي باشد و الا كسي چون تواند از اين شكيبا شد؟ بي اين از حيات چه لذت (٢٥٠ پ) باشد؟ به همين تخيل خواب كردم، چون بيدار شدم از خمار چو مار مي پيچيدم. براي رفع خمار جرعه طلب كردم، چون آوردند داعيه ديشب در ضميرم قوام يافت. سيد محمد ميرزا را طلب نمودم و گفتم مرا ملالتي از اين دست داد، مي خواهم توبه كنم. عمم مدت ها بود كه در طبقه مشايخ يسويه (١) ٦٥١ ارادت آورده و صلاح و پرهيزي داشت و از اين اطوار خان ملول بود. چون خان اين مطارحه به مصالحه را در ميان آورد، وي در گريه شد و در ترغيب اين امر مبالغه نمود. خان توبه كرده به مجلس شد. حريفان شبانه هر كس به جايي نغمه سرايي؛

نظم:

يكي غايب از خود يكي نيم مست يكي شعر گويان صراحي به دست

ز سويي برآورده مطرب خروش ز ديگر سو آواز ساقي كه نوش خان هر كس را فرمود كه به جاي بردند و اسباب صحبت را در هم شكستند.

شكستند چنگ و گسستند رودبدر كرده اند هر يك از سر سرود

به ميخانه ها سنگ بردن زدندكدو را نشاندند و گردن زدند (٢) اصحاب ملاهي و ارباب مناهي مخذول و منكوب و طايفه و صلحا و علما عزيز و ممكن، فرقه زهاد و عباد مشغول به شكر حضرت ذو المنن، دهاقين و رعاياي روي نياز بر زمين، و ساير خلق را دست دعا بر آسمان و خان از كرده ها پشيمان و شب و روز

__________

(١). نگ: - يسويه.

(٢). نگ: - حريفان شبانه هر ... گردن زدند.

ذكر آنكه خان از جهت درويشي مي خواست كه ترك سلطنت كند و سبب در تعويق افتادن آن

استغفر الله گويان و عذر تقاصير جويان. (١) ٦٥٢

بيت:

جواني سر از كبر و پندار مست چو پيران به كنج عبادت نشست به مقتضاي آنكه حضرت نبوي خاتمي - صلى الله عليه و سلم - به لسان معجز بيان، نكته تحقيق عيان فرمود كه «الناس علي دين ملوكهم»، تمام خلايق را داعيه انابت و طريقه عبادت پيش نهاد ضماير شد. در دير را بستند دروازه مسجد را گشادند. دعوات صالحه از زمين بر آسمان رافع، رحمات رحماني از آسمان بر زمين هابط شد. حق - سبحانه و تعالى - اجر آن را به ابلغ وجوه به روح مطهر او برساند و درجات او را در عقبي به اعالي مراتب مشرف كناد، (٢٥١ ر) بالنبي و آله الامجاد. (٢)

ذكر آنكه خان از جهت درويشي مي خواست كه ترك سلطنت كند و سبب در تعويق افتادن آن

بعد ما كه خان به شرف توبه مشرف شده و در زمره ان الله يحب التوابين ٦٥٣ داخل گشت، به مغولستان برآمد، در قوچقار ٦٥٤ رشيد سلطان ملحق شد. خود در قوچقار ماند، رشيد سلطان را با امراي وي و محمد قرغيز فرستاد تا در اقاصي مغولستان گشتند. متفرقات قرغيز را جمع آوردند. خواطر را از مهم قرغيز به تمام فارغ ساختند و خان بهار برگشته به كاشغر آمد و بعد از آن هر سال به مغولستان از جهت استحكام مغولستان و تزيين كار رشيد سلطان به مغولستان به كوچ مي آمد. در بهار دويم، خان به كوچ برآمد، اكثر اولوس مغول آنكه استظهاري داشتي البته به ميل و خواست خود اقدام نمي نمود. زمستان، خان و رشيد سلطان در قوچقار قيشلاق كردند. در اواخر زمستان، خان، كوچ را در قوچقار گذاشته خود متوجه ياركند شد.

سبب آن بود كه خان بعد از توبه، كتب طايفه عليه صوفيه را بسيار مطالعه مي فرمود در سخنان ايشان بسيار تامل مي نمود و از آن بسيار متآثر مي شد. ٦٥٥ چنا نچه (٣)

__________

(١). نگ: + فصل هفتاد و يكم.

(٢). نگ: - بيت جواني سر از ... الامجاد.

(٣). نب: - نچه.

سيد الطايفه ابو القاسم جنيد بغدادي - قدس سره - مي فرمايد: «تذكره الصالحين جند من جنود الله تعالى» ٦٥٦؛ خان را تاثير عظيم پيدا شد و هميشه به اين امر مداومت مي نمود و به سخنان اين طايفه مي رسيد. از جمله روزي به مقامات حضرت خواجه بزرگ، خواجه بهاء الحق والدين، نقشبند را - قدس سره - مي خواندند، سخن اينجا رسيد كه حضرت خواجه مي فرمايد كه در مبادي حال روزي به سرم ندا دردادند كه بهاء الدين در اين راه چگونه درآيي؟ چنان مي بايد درآمد كه ما مي گوييم. من گفتم كه ني، همچنانكه من مي گويم چنان باشد. چند بار اين ندا آمد و من همان مي گفتم تا آخر الامر (٢٥١ پ) جواب آمد، خوب همچنان باشد. ديگر در آن جهد كردم. حضار مجلس گفتند عجب همت عالي است. خان گفتند: عجب عجز و نياز است. گفتند: چون همچنين باشد. خان فرمودند كه يعني من بنده ام عاجز آن طور كه خداوند - جل جلاله - مي فرمايد از عهده نتوانم برآمد و آنچه من مي گويم يعني آنچه من مي توانم، اگر قبول شود در اين راه درآيم و الا از غايت عجز و نامرادي نمي توانم در اين راه درآمد. (١) مقصود كه خان را سخنان اين طايفه بس درمي افتاد و عظيم متاثر مي شد و از كتب و وسايل اين طايفه معلوم كرد كه اين دولت بي از آنكه در خدمت كامل مكمل باشد ميسر نگردد. از اين جهت خان را دل از امور دنيا و سلطنت گرفت و باطن او از دنيا تمام منقطع شد و اكثر اوقات خلوت گزيد و به گفت و گوي اين اشتغال مي نمود و هر كس را در اين محرم نمي ساخت. يكي از اهل صحبت، عمم - تغمده الله بغفرانه (٢) - بود (٣)، وي ارادت به مشايخ يسويه آورده بود و در آن سلسله مشغولي مي كرد و از لقمه پراكنده اجتناب مي نمود. اكثر صحبت در حضور وي منعقد مي گشت. ديگر شاه محمد سلطان بود از بني اعمام خان بود كه داماد خواهري نيز بود كه ذكر او بر سبيل اجمال گذشته است و بنده را نيز گاهي در صف نعال، جاي مي رسيد. ديگر كس محرم نبود و خلايق متردد كه چه كنكاش است كه به غير از اين چهار كس، كس ديگر محرم نيست و اين كنكاش تمامي ندارد. (٤)

بيت:

سر به زانوي غم مانده و خلقي به گمان كه چو ايشان مگر انديشه كاري دارم (٥)

__________

(١). نگ: - چنانچه سيد الطايفه ... درآمد.

(٢). نگ: - تغمده الله بغفرانه.

(٣). نب: - بود.

(٤). نگ: - و اين ... كنكاش تمامي ندارد.

(٥). نگ: - بيت سر به زانوي ... دارم.

آخر الامر قرار بر آن يافت كه خان ياركند رود، ايمن خواجه سلطان را كه برادر خان بود از آقسو بيارد و به پادشاهي نصب كند. تمام اولوس را با وي سپارد و خود در صورت تجريد مسافرت نمايد، (٢٥٢ ر) شايد حق سبحانه و تعالى به ملازمت كامل مكمل برساند. عمم تقبل نمود كه قبل از اين في الجمله وجهي براي سفر مكه معد است، اسباب سفر ما يحتاج آن را سامان نمايد و همراه باشد هر كجا كه باشد، همه عمر به اين خدمت قيام نمايد. شاه محمد سلطان و بنده در ملازمت خان باشيم.

چون اين نيت تحقيق و اين امر جزم شد در اثناي اين بندگي خواجه محمد يوسف ابن خواجه محمد عبد الله ابن خواجه ناصر الدين عبيد الله - رحمهم الله تعالى - (١) از سمرقند به كاشغر آمدند. اين خبر به مغولستان آمد. بندگي خواجه بسيار مرد صالح و پاكيزه و با همت بود. خان را تعطش ملازمت ايشان بسيار شد به اميد آنكه شايد آنچه مطلوب است در ايشان باشد. از قوچقار متوجه ياركند شد. در آخر زمستان به ياركند آمد و به ملازمت خواجه مشرف شد. چون امر مقرر را به خواجه عرض كردند، خواجه فرمودند كه در اين باب اكابر سخن بسيار گفته اند كه؛

بيت: (٢)

تاج بر سر نه و علم بر دوش در عمل كوش و هر چه خواهي پوش سلطنت اعظم وسيله و اقرب طرق است اما سلاطين او را اسباب تلذذ ذات شهواني و بواعث اعمال شيطاني ساخته اند. آنچه (٣) پادشاه را در يك لفظ حكم ثواب ميسر است، درويشان را به عمرهاي دراز كه در پي آن باشند ميسر نيست ٦٥٧ و (٤) در اين امر سلطنت، اين كار بهتر و زودتر ميسر مي گردد به شرط عمل نيك كه شرط عمل درويشي و گوشه نشيني نيز لازم و مشروط است و ملازمت كامل مكمل، چنانكه شيخ ابو الجناب نجم الدين كبري مي فرمايد كه اگر مريد صادق باشد و ارادت وي محقق، اگر وي در مشرق باشد و پير در مغرب حق سبحانه و تعالى، پير را دو اسبه دوانيده به وي مي رساند

__________

(١). نگ: - رحمهم الله تعالى.

(٢). نگ: - بيت.

(٣). نگ: اما سلاطين از حقوق خود سوء استفاده كرده اند آنچه.

(٤). نگ: - و.

شرح احوال خواجه تاج الدين و نسب او

و اگر در طب صادق نباشد اگر با پير در يك خانه باشد ديگر آن دولت ملازمتش ميسر نگردد و من آنچه دارم دريغ ندارم. زيرا استحقاق (٢٥٢ پ) آن نيست كه از خود سخني توانم گفت. اما پدرم خواجه محمد عبد الله خطي برايم نوشته بودند آن را به شما ايثار مي كنم. آن نوشته را به خان دادند. آن نوشته اين بود كه اهم مهم طالبان وصول به جانب حضرت احديت، قلت طعام و كلام و انام است. خان به اين مقدارها متسلي شد و طريقه مرضيه عدل و احسان پيش گرفت و آنچه ميسرش بود مشغولي همي كرد تا آنچه شيخ نجم الدين گفته بود راست آمد و بعد از اين به مدتي حضرت خواجه نورا آمدند.

خان آنچه مي خواست ميسر شد و بالجمله در اثناي اين احوال خواجه تاج الدين از طرفان آمد. (١)

شرح احوال خواجه تاج الدين و نسب [او]

خواجه تاج الدين از نسل مولانا ارشد الدين است. مولانا ارشد الدين از نسل خواجه شجاع الدين محمود كه وي برادر خواجه حافظ الدين بخاري است كه آخرين مجتهدين است. در فترت چنگيز خان، مولانا شجاع الدين محمود را درآورده بوده اند ٦٥٨ و اين مولانا ارشد الدين از نسل ايشان است و اسلام مغول به دست اين مولانا ارشد الدين واقع شد و اين به شرح و بسط در «تاريخ اصل» مشروح گردد، ان شاء الله العزيز. و اين خواجه تاج الدين از نسل مولانا ارشد الدين است. پدر خواجه تاج الدين را خواجه عبيد الله نام بوده است، مريد مير عبد الله بوشير آبادي است ٦٥٩ و مرد عزيز صالح بوده است.

خواجه تاج الدين در ملازمت پدر به ماوراء النهر رفته است، پيش مولانا علي عران طوسي تحصيل كرده، به اين مناسبت كه مولانا علي عران طوسي از معتقدان حضرت ايشان بود و خواجه تاج الدين به شرف ملازمت ايشان مشرف شده است. بنده از خواجه تاج الدين استماع دارم كه فرمودند روزي در ملازمت حضرت ايشان نشسته بودم فرمودند كه از

__________

(١). نگ: + فصل هفتاد و دوم.

(٢). نگ: - شرح احوال.

ذكر رخصت دادن خواجه تاج الدين را به طرفان و آشتي طاهر خان قزاق اوزبك و تقرير آنچه در آن ايام گذشته

لقمه مشتبهه مجتنب مي بايد بود، بر حضار مجلس ملاحظه كردم اين سخن را به هيچ كس از ايشان مناسب نبود. مرا تحقيق شد كه آن سخن ايشان تعلق به من دارد. نذر كردم كه پرهيز كنم، (١) بعد از آن (٢٥٣ ر) الي يومنا بر خود لازم داشته ام. مخاطبم مرا معذور خواهد داشت كه در خوان هر كس طعام خورده نمي شود. بنده معذورم بعد از آنكه مدت ها در ملازمت حضرت ايشان بوده اند خواجه را به طرف طرفان اجازت فرموده اند.

خواجه به طرفان آمده اند و سلطان احمد خان - انار الله برهانه (٢) - ايشان را نيك ممكن داشته اند. (٣) بعد از آن تمام (٤) فرزندان ايشان، خواجه تاج الدين را بسيار عزيز و ممكن مي داشته اند (٥).

ذكر رخصت دادن خواجه تاج الدين را به طرفان و آشتي طاهر خان قزاق اوزبك و تقرير آنچه در آن ايام گذشته

چون خواجه تاج الدين از طرفان آمد، خان تعظيم و تكريم خواجه را فراخور بود به تقديم رسانيد و يك سال در ياركند ماند. بعد از آن خواجه را مقتضي المرام و الاحترام برگردانيدند. زمستان ديگر رشيد سلطان رفته قاليماق را تاخته و باران طايش (٦) ٦٦٠ نام اميري از قاليماق كشته به شرف غزات مشرف گشته آمد و در قوچقار قيشلاق كرد. خان باز جريده ٦٦١ رفته ملحق شد. در اواسط زمستان، طاهر خان كه سابقا در ذكر مجمل خانان قزاق مذكور شده است آمد. بعد از تردد ايلچيان مقرر شد كه آمده خان را ملازمت كند. سلطان نگار خانيم را كه عمه خان بود به خان رسانيد.

و اين سلطان نگار خانيم آن است كه شرح احوال او سابقا مشروح شده است كه چهارم دختر سلطان يونس خان است كه بعد از فوت سلطان محمود ميرزا ابن ابو سعيد ميرزا به اديك سلطان ابن جاني بيگ خان قزاق دادند. اين خانيم را از ميرزا سلطان محمود يك فرزند بود كه ميرزا خان باشد، در بدخشان پادشاه بود كه در تاريخ سنه سبع

__________

(١). نگ: - مرد عزيز صالح ... كنم.

(٢). نگ: - انار الله برهانه.

(٣). نگ: + فصل هفتم و سوم.

(٤). نب: طعام.

(٥). نگ: - بعد از آن ... مي داشته اند.

(٦). نگ: طالش.

عشر و تسعمايه ٦٦٢ به مرگ طبيعي مرد. پسرش سليمان شاه ميرزا امروز در بدخشان پادشاه است اما از اديك سلطان، اين خانيم را دو دختر شد، كلانتر را به عبد الله سلطان پسر كوجوم خان دادند و در همان اوان نماند و از وي خردتر به رشيد (٢٥٣ پ) سلطان در همين ايام دادند كه مشروح خواهد شد. اين سلطان نگار خانيم را بعد از مردن اديك سلطان، قاسم خان كه برادر اديك سلطان بود گرفت. بعد از مردن قاسم خان، خاني به طاهر خان رسيد. طاهر خان پسر اديك سلطان است. خانيم را بسيار عزيز مي داشت چندانكه بر مادر زايده مرجح مي دانست. خانيم از وي منت داشت و درخواست نمود كه هرچند كه تو مرا فرزندي و با وجود تو مرا فرزند ديگر ياد نمي آيد و آرزو نمي كند اما مسنه شده ام و قوت مرور مفازات اوزبكستان از من ساقط شده است.

مي خواهم كه پيش برادرزاده ام كه سلطان سعيد خان باشد مرا برساني تا در آخر عمر در شهر اقامت نمايم و آسوده پاي اماني در دامن امن كشيده فروكش نمايم. مع هذا تو را در اوزبكستان از جهت منگيت كاري متمشي نمي شود و از تعارض ايشان ٦٦٣ لشكرت ده لك ٦٦٤ بود به چهار لك رسيد و تو را قوت مقاومت ايشان نمانده. من در ميان باشم به خواقين مغول تو را نوعي سازم كه مصادقت در مابين پديد آيد و نوعي شود كه از آسيب منگيت (١) ٦٦٥ بركنار باشي، به مهم تو انسب خواهد بود.

اين معني طاهر خان را موافق افتاد و به حدود مغولستان آمد و طرح آشتي انداخت.

خود به قوچقار آمد و خان را ملازمت كرد. خان از براي خاطر عمه بزرگواره ٦٦٦ به طاهر خان برخاست و فرمود كه هرچند برخاستن من براي تو خلاف توره است اما براي آنكه عمه بزرگواره را به من رسانيدي به منت براي تو مي توان برخاست. خان برخاست و او به قاعده معهود خود سرزده ٦٦٧ آمده و دريافت. خان او را به انواع اصطناعات خسروانه مستظهر گردانيده و به صنوف عواطف انعامات مسرور گردانيد و خواهر او را كه دختر خانيم باشد به رشيد سلطان نسبت كردند. اين زمان در حرم اوست و فرزندان دارد و احوال هر يك در محلش مسطور گردد.

__________

(١). نب: ميگفت.

گفتار در تولد سلطان ابراهيم ابن سلطان سعيد خان

و وقت برگشتن، محمد قرغيز را بار ديگر گرفته بنده كرده به كاشغر آوردند ٦٦٨ (٢٥٤ ر) سبب آن بود كه از او نشانه هاي مخالفت ظاهر شده كه اين بار به اوزبك مي خواست گريزد، به همان دربند ماند. بعد از وفات خان از بند مستخلص شد، برگشته به كاشغر آمد. و بنده را براي تسكين مردم در مغولستان گذاشته آمد. ٦٦٩ چندانكه سعي نمودم قرغيز نياراميده گريخته باز به اقاصي مغولستان رفت و به طاهر سلطان ملحق شد و بعضي از ايشان ماندند و خان را در اين سال فرزندي شد. (١)

گفتار در تولد سلطان ابراهيم ابن سلطان سعيد خان

در شوال سنه ثلاثين و تسعمايه، (٢)

نظم:

فروغ ٦٧٠ سعادت ز انوار جاه درخشان ز رويش چو خورشيد و ماه

تو گفتي يكي كوكب از اوج ماه برآمد به اقبال بر تخت گاه از مهر سپهر خلافت و از بدر سماي سلطنت، اشعه انوار سعادت بر برج شرف دولت تابنده شد، (٣) موسوم به سلطان ابراهيم گشت و بندگي خواجه محمد يوسف او را به فرزندي قبول فرمود و بابا ساريق ميرزا كه نام او در يسال كاشغر مذكور شده است، اتابك وي شد و انواع تكلفات را در آن طوي ها و جشن ها مرعي داشت، آن قدر كه از امرا پيش از وي كسي آن تكلف نكرده بود و خان را از ساير فرزندان به او مزيد محبت بود و بين الاولاد به مزيت عاطفت متميز بود. در ولايت او تاريخ ها گفتند و از آن جمله بنده را تاريخ است؛

نظم:

از روضه گلي به باغ دل آمده است شهزاده تركان چگل ٦٧١ آمده است

ظل الله اگر بگويمش نيست عجب تاريخ ولادتش چو «ظل» آمده است (٤) ٦٧٢

__________

(١). نگ: + فصل هفتاد و چهارم.

(٢). نگ: + خان صاحب فرزندي.

(٣). نگ: - نظم ... تابنده شد.

(٤). نگ: - و بين الاولاد ... است.

رفتن خان بر سر اندجان بار دوم

و آنچه واقع اين سلطان ابراهيم باشد در محلش مذكور خواهد شد. (١)

رفتن خان بر سر اندجان بار دوم

چون به فرقدوم چار بالش گردون، (٢) فصل ربيع (٣) آيين بندي شهرستان بهار را به گل هاي گوناگون و ازهار از وصف بيرون به امر كن فيكون بياراست و بلبلان گلش (٤) (٢٥٤ پ) چنان مصلحت ديدند كه بار ديگر به مغولستان برآيند و در استحكام كار رشيد سلطان تردد نمايند. خان از ياركند عزيمت مغولستان كرد. چون به كاشغر رسيد از طرف اندجان حضرت خواجه نورا آمدند. خان به شرف قدم بوس آن حضرت مشرف شد.

حضرت خواجه گذشته به ياركند آمدند و خان به مغولستان. در اواخر تابستان به ايسيغ گول رسيدند و در آن اثنا خبر آوردند كه قاليماق به حدود مغولستان نزديك آمده است.

خان نص كريمه جاهدوا في سبيل الله ٦٧٤ را پيش نهاد خاطر اسلام پرور گردانيد، پاي مسارعت را در ركاب سعادت مناب نهاد و متوجه شد قابقالار (٥) كه از ايسيغ گول ده روزه راه بود رسيدند. از كاشغر پيش عمم كس آمد خبر آورد كه سوينجك خان مرده است و سلاطين اوزبك بي سر مانده اند، اگر بيايند (٦) انتقام ديرين را انتهازي (٧) به از اين پيدا نشود و مدت ها براي اين چنين روزي انتظار برده مي شد. سبب ماندن عمم در كاشغر آن بود كه در بهار مذكور از جهت حرارت هوا، در زمين نم علف سبز گسترانيده بر بالاي آن يخ آب پاشيده برهنه بر بالاي آن خواب رفته بود. چون بيدار شد لقوه شده بود و كلالتي در زبان نيز پيدا شده بود. در خلال اين احوال، خان به عزيمت مغولستان به كاشغر آمد، حضرت خواجه از اندجان رسيدند.

نظم:

زهي به آمدنت بخت مرحبا كرده فرشته روي تو را ديده و دعا كرده

چه گويمت كه چه خوش آمدي مسيح صفت به يك نفس همه درد مرا دوا كرده (٨)

__________

(١). نگ: + فصل هفتاد و پنجم.

(٢). نگ: - به فرقدوم چار بالش گردون.

(٣). نگ: + آمد.

(٤). نگ: - آيين بندي ... گلش.

(٥). نگ: خان متوكلا علي الله با سرعت تمام به سوي قابقالار.

(٦). نب: - بيايند.

(٧). نب: انتهايي.

(٨). نگ: - نظم زهي ... دوا كرده.

و در امثال هست كه چون مريض به شدني باشد، طبيب ناخوانده پيش آيد و اين امر از جمله طالع فرخنده عمم بود. حضرت خواجه نورا ٦٧٥ به مداوا گوشه خاطر (٢٥٥ ر) مسيحا مآثر را گذاشتند. از اين جهت عمم از اين سفر به كاشغر مانده بود. چون خبر فوت سيونجك خان را شنوده بود به نزد خان كس فرستاده بود. چون آن كس در قابقالار (١) ٦٧٦ رسيد، خان به سرعت مراجعت نموده كوچ در ايسيغ گول بود، به كوچ رسيده تا قونغار اولانگ كوچ را آورده از قونغار اولانگ متوجه اندجان شدند.

بيت:

لشكر انگيخت بيش از اندازه تيغ ها تيز گشت و كين تازه

ناله كرده ناي رويين خم زهرها كرده در جگرها سم

لشكري بيشتر ز مور و ملخ گرم گشته چو آتش دوزخ از عقبه يسي گذشتند و اوزكند رسيدند. عمم نيز با لشكر كاشغر رسيد:

همه پولاد پوش و آهن خاي كينه كش ديو بند قلعه گشاي (٢) قله اوزكند حصن حصين بود مستخلص گشت و از آنجا به مادو آمدند. در تمام ولايت فرغانه به محكمي مادو قلعه نيست. اين نيز به سطوت سپاه گردون پناه به اسهل وجوه مستخلص گشت. از آنجا به اوش آمدند. تمامي آن نواحي از اهالي و علما و كسبه و رعايا هر كه بود به تمام درآوردند و در حساب داشتند كه چون سيونجك خان مرده است مدتي بايد كه در ميان اوزبك اتفاق دست دهد. تا ايشان بر يك امر متفق عليه شوند ما در اندجان ضبط كاري و سامان قلعه داري به تقديم رسانيم و خود در گوشه كوه نشينيم.

چون ايشان از دفع ما در كوه عاجز آيند محاصره قلعه نيز صورت نپذيرد. اما چون خبر وصول خان را به اندجان، اوزبك شيبان شنود هر كس هر جا كه بود بي از سابقه مطارحه به تقديم مصالحه روان شدند. هفتم روز از هر جانب (٣) چون مور و ملخ پيدا شدند.

فرصت سامان كاري و انتظام قلعه داري نشد. بناچار تمام مردم را كوچانيده مراجعت نمودند و در آن لشكر بيست و پنج هزار كس قياس كردند، اما لشكر اوزبك زياده از صد هزار كس بود.

__________

(١). نگ: قابيلقا قلا.

(٢). نگ: - بيت لشكر انگيخت ... قلعه گشاي.

(٣). نگ: - هفتم روز از هر جانب.

رفتن خان به مغولستان بار آخر و مغولستاني را به كاشغر آوردن و موجبات چندي كه در آن ايام واقع شد

بيت:

همي تا برآيد به تدبير كاربه پيكار دشمن تو مرد را ميار (١) ٦٧٧ مردمي كه كوچانيده بودند (٢٥٥ پ) به كاشغر فرستادند و خان خود به مغولستان كه كوچ آنجا بود روان شد. كوچ در اوتلوق نام موضعي مشهور از مغولستان آنجا بود به كوچ ملحق شد. رشيد سلطان را در مغولستان گذاشته خان به كاشغر آمد و در كاشغر بار ديگر به ملازمت خواجه نورا - سلمه الله و ابقاه - (٢) مشرف شد و اين وقايع در نهصد و سي و يك (٣) بود. (٤)

رفتن خان به مغولستان بار آخر و مغولستاني را به كاشغر آوردن و موجبات چندي كه در آن ايام واقع شد

رشيد (٥) سلطان در مغولستان ماند. زمستان در قوچقار قيشلاق كرده بود اما طاهر خان در اوزبكستان بود. در آنجا وقايعي دست داد كه ناچار به مغولستان آمد و نزديك قوچقار رسيد و قرغيز نصفي به وي درآمد، وي نيز در جوار خود راه داد. از اين جهت رشيد سلطان از وي هراسان شده در عين زمستان از قوچقار فرار نموده به آت باشي رفت. چون اين خبر به مسامع عليه (٦) خان رسيد در آخر همان زمستان متوجه آت باشي شد و در قاتليش ٦٧٨ آت باشي به فرزند ملحق شد. مردم را تسلي داد.

و اوزبك بهار به طرف شرقي مغولستان كه خاص و كونكاس ٦٧٩ باشد رفت. آنچه از قرغيز به رشيد سلطان مانده بودند ايشان را نيز داعيه بود كه به آن قرغيز كه به اوزبك ملحق شده بود پيوندند. خان بنده را همراه رشيد سلطان كرد، رفته قرغيز را از يومغال (٧) و قوچقار (٨) كوچانيده به آت باشي آورده شد. خود خان به كاشغر رفت كه تمام مردم را به كوچ برآرد تا ملاحظه فرمايند كه ميان ايشان و اوزبك مهم به كجا قرار مي گيرد و مرا در مغولستان گذاشته اند كه مردم را استقراري و نظامي داده آيد. تا آمدن خان بنده به رشيد

__________

(١). نگ: - بيت همي ... ميار.

(٢). نگ: - سلمه الله و ابقاه.

(٣). نگ: + ٥ - ١٥٢٤.

(٤). نگ: + فصل هفتاد و ششم.

(٥). نب: - رشيد.

(٦). نگ: - عليه.

(٧). نگ: بومغال.

(٨). نب: كوچقار.

سلطان همراه بودم. چون خان از كاشغر به كوچ آمد به مردم ملحق شد، بنده را رخصت كاشغر فرمود كه رفته عمه بزرگواره سلطان (٢٥٦ ر) نگار خانيم را به مغولستان برآرم تا واسطه صلح با طاهر خان باشد. بنده به ياركند رفتم و همراه خانيم به مغولستان مراجعت كرده شد. خان در آقساي ٦٨٠ بود.

قبل از وصول بنده خبر يافتند كه قرغيز را اوزبك منهزم ساخته است. ٦٨١ مصلحت چنان ديدند كه قرغيز را رفته به دست آرند. بنابر آن از آقساي سوار شده است. چون به يك منزلي رفته اند، رشيد سلطان را مرضي عايد شده. بندگي حضرت خواجه ٦٨٢ آنجا بودند و براي سير رفته بودند. چون قدم حضرتشان و دم مسيحا اثر ايشان رسيد آن مرض به سه روز به صحت مبدل شده است.

بنده خانيم را به مردم رسانيده خود به ايلغار متوجه لشكر شدم. همان روز كه خان از آن منزل ٦٨٣ روان شدند بنده رسيدم، به ركاب بوسي حضرت خواجه نورا به ملازمت مشرف شدم. حضرت خواجه با عز و اقبال مراجعت نمودند و خان رفت. چهل روزه راه را در دوازده روز رفته شد.

تفصيل مجمل آنكه به آق قوماس رسيدند خان پنج هزار كس با بنده همراه كرد و بنده را مصحوب رشيد سلطان ساخته و به قرغيز روان ساختند. قرغيز در اريش لار ٦٨٤ بوده است. آنجا رسيده شد، يورت و منازل قرغيز ايستاده چنان معلوم شد كه از اينجا گريخته كوچ كرده اند. بعضي از اسباب و پرتال ٦٨٥ را برتاويده اند گمان شد كه مگر خبر يافته باشند. چون پيشتر رفته شد مرده چند و اسب بسيار كه تير خورده و مرده و شكسته تير بسيار بود. تفحص نمودند نيم مرده يافته شد، از وي معلوم شد كه باباجاق سلطان از كوسن آمده بود و قرغيز را تاخته قبل از آمدن ما به سه روز جنگي عظيم واقع شده بود شكست بر جانب باباجاق سلطان افتاده است. قرغيز كوچ خود را به طرف اوزبك فرستاده و خود متعاقب باباجاق سلطان رفته است.

چون پيشتر رفتند قريب به صد هزار گوسفند قرغيز را يافته آوردند. چون قرغيز به اوزبك ملحق شد زياده (٢٥٦ پ) از اين تعرضي نرسانيديم و برگشتيم به ملازمت خان

موجبات گريختن بابا سلطان و خواتم كار او

رسيديم. چون مهم قرغيز پيش نهاد بود و مقصود تعرض اوزبك نبود برگشتند. اين لشكر را قوي جريگي ٦٨٦ نام نهاده شد.

اما طاهر خان در آن ايام دويست (١) هزار كس داشت و ايام دولت او روي در تراجع داشت. لشكر او از ده لك ٦٨٧ به دو لك آمده بود. هنوز شدت و خشونت را زياده ساخته از اين جهت بواطن معارف و سلاطين از او متنفر شده بود. برادري داشت ابو القاسم سلطان نام، مردم شدت طاهر خان را از وي مي دانستند يك بار به دست غلبه او را كشتند و اين همه خلايق از وي به يك دفعه متفرق شدند چنانكه خود و (٢) پسرش ماند، ديگر هيچكس نماند. همين دو به دو ٦٨٨ با قرغيز ملحق شدند. اين خبر به خان وقتي رسيد كه خان به كاشغر آمده بود.

سبب آمدن آن بود كه مردم مغول عرضه داشتند كه قرغيز به اوزبك يك جا شده اند و اوزبك را داعيه آن است كه در مغولستان متوطن باشد. قوت با كثرت اوزبك وافي نيست. اين زمستان در مغولستان بودن مخاطره است، به اين موجبات خان، رشيد سلطان و تمام مغول مغولستان را به كاشغر ٦٨٩ درآورد. در كاشغر خبر ويراني اوزبك رسيد.

چون بهار به آخر رسيده بود، باز به مغولستان مراجعت متسعر بود در كاشغر ماندند.

قريب اول بهار، طاهر خان به قرغيز هواخواه شده آمد، قرغيز را كه در آت باشي گذاشته آمده بودند مع ايلخي مغول كه در مغولستان بود همه را بردند. (٣)

موجبات گريختن بابا سلطان و خواتم كار او

بابا سلطان كه سابقا ذكر وي مذكور شده است كه پسر برادر خان است كه پدرش را سلطان خليل سلطان نام است، چون پدرش را جاني بيگ سلطان در اخسي در تاريخ سنه اربع عشر و تسعمايه ٦٩٠ در آب، غريق رحمت كرد، وي خرد بود. بعد ما خان اندجان را گرفت، اين بابا سلطان در ملازمت خان مي بود، چنان طرف توجه (٢٥٧ ر) خان بود كه فرزندان خان را به او حسادت مي شد. خواجه علي بهادر كه احوال او مشروح شده

__________

(١). نگ: بيست.

(٢). نب: - و.

(٣). نگ: + فصل هفتاد و هفتم.

است، اتگه ٦٩١ بابا سلطان بود. وي چنانكه مذكور شده است داعيه مغولستان كرد كه بابا سلطان را به مغولستان برد. عمم تغيير داد و اين مهم را به رشيد سلطان مقرر گردانيد. از اين جهت بابا سلطان آزرده گشت. خان چندانكه ملاطفت نمود روز به روز آزردگي زياده مي شد زيرا كه هرچند مهم رشيد سلطان كلانتر مي شد ٦٩٢ عرق تحاسد بابا سلطان تافته تر مي گشت. مع هذا شياطين انس كه همه جا مي باشند و دانه نفاق را در زمين قلوب مي پاشند و در تحريم مخالفت و تهييج امور مي كشند چندانكه انديشيدند به غير فرار مصلحت ديگر ندانستند.

مزيد نام يكي بود بد اطواري، خان او را رعايت كرد. اما خان آنچه به وي رعايت كرد و مهمي كه به وي رجوع كرده بود از عهده آن نتوانست برآمد. وي را معزول آن مرتبه گردانيده و بودن خود را در كاشغر دشوار مي دانست. وي سر در پي بابا سلطان كرده مزخرفات را به عرض سلطان مي رسانيد و بابا سلطان از جهت غرور جواني بلكه از سر جهل و ناداني كه عقل مانعه او را پوشيده بود راست مي پنداشت. از جمله مزخرفات او آنكه حضرت سلطان به اين قابليت در همين كاشغر ضايع و معطل اند. تمام عالم طالب پادشاه نيك اند، شما كه رويد شما را مردم با پادشاهي (١) به هزار منت قبول دارند، از جمله سلطان اويس كه در ختلان حصار است. وي از اين جهت كه پادشاه خوب به دست او نيفتاد به سر خود نشسته است و به هيچكس سر فرو نمي آرد. اگر شما پيش او رويد شما را پادشاه سازد، پيش رود و تمام بدخشان را گيرد بلكه چندان مهم پردازد كه شرح نتوان كردن. به تحقيق كه در جنب (٢٥٧ پ) پادشاهت كاشغر و مغولستان، پادشاهت خراسان و ماوراء النهر بسيار مرغوب باشد. از اين ابواب ترهات مي پرداخت. چون بالاستمرار گفت و گو كرد بابا سلطان معقول نمود به سخن وي و چندي ديگر از قبيل وي بودند فريفته شده در زمستان سال مذكور از ياركند گريختند.

خان نيز تعاقب ننمود و فرمود كه اگر از وي بهتري را يابد مباركش باد و الا بازخواهد آمد. بابا سلطان به آن گريختن پيش سلطان اويس رفت و از آنجا با بدخشان، از بدخشان

__________

(١). نگ: بابا شاهي.

معلوم وي شد كه آن همه غير واقع بوده است. آن مردم نامردم براي مصلحت خود سخنان مي گفته اند. پشيمان شد و به كاشغر آمد و خان راضي نشد به آمدن وي كه عنقريب به شرح خواهد آمد. ناچار برگشت و به هندوستان رفت. آنجا نيز عنان تمالك به دست نگرفت. بابر پادشاه، روهتك (١) كه شهر معتمدبه حصار فيروزه است به وي داد.

اطوار ناپسند پيش گرفت، در همان ايام اسهالي شد، آن اسهال به سوء المزاج منتقل شد در همانجا وفات يافت در شهور سنه سبع و ثلاثين و تسعمايه. ٦٩٣ سن وي با بيست و چهار سال رسيده بود و از جهت آنكه در خردي، خان او را عزيز مي داشت هيچ استادي با وي سخن نتوانست كرد. از اين جهت امي ماند.

نظم:

پادشاهي پسر به مكتب دادلوح سيمينش بر كنار نهاد

بر سر لوح او نوشته به زرجور استاد به ز مهر پدر در حق او راست آمد. (٢) اما خالي از طبع نبود. تير را نيك مي انداخت. محاوره او نيك بود. در اوايل با بنده كمال تودد و نهايت مودت مرعي داشت. چنانكه در اسفار هم وثاق مي بوديم و در احضار هم خانه، زيرا كه عمه او با من و همشيره من با او بود. از اين جهت در همه وقتي بي تحاشي با هم آمد شد مي كرديم. از عمم آن امر واقع شد و خبايث در ميان افتادند (٣) و او را دواعي مخالفت خان پيدا شد. (٢٥٨ ر) چندانكه بنده نصيحت كردم و سرزنش نمودم مفيد نبود. ديگر آن اتحاد پيدا نشد. وقتي كه برگشته آمد خان بنده را فرستاد كه او را بازگردانم. در آنجا عذر بسيار و اعتذار بي شمار كرد و اظهار ندامت كه كلمه الحق و نصايح مصدق تو را به اكاذيب خبايث و اباطيل شياطين مقابله كردم ديدم آنچه ديدم. اين رباعي را به رقت بر من خواند.

رباعي:

گر من گنه جمله جهان كردستم لطف تو اميد است كه گيرد دستم

__________

(١). نب: دوهتك.

(٢). نگ: - نظم پادشاهي ... راست آمد.

(٣). نگ: - و خبايث در ميان افتادند.

ذكر شاه محمد سلطان و خواتم كار او

گفتي كه به روز عجز گيرم دستت عاجزتر ازين مخواه كاكنون هستم چون وقت ضيق و محل مضيق بود سودي نكرد.

چون فرصت را نگه گر تو نداري ندامت هم دگر سودي ندارد (١) اين مرتبه او را بسي شكسته و دردمند يافتم و اميدوار بودم كه ديگر اطوار او به همان طور مستقر ماند اما به هند كه آمده است تغيير فاحش بر او راه يافته است هم از جهت همان خبايث كه بود اصلاح نيافته است.

زنهار (٢) از قرين بد زنهار «و قنا ربنا عذاب النار» نعش او را از روهتك با بدخشان آورده اند و در گنبد گاه سلطان محمد بدخشي (٣) كه از جانب جده بابا سلطان جد مي شود گذاشته اند. (٤)

ذكر شاه محمد سلطان و خواتم كار او

شاه محمد سلطان پسر سلطان محمد سلطان ابن سلطان محمود خان ابن يونس خان است به وقتي كه سلطان محمود خان را مع فرزندان، شاهي بيگ خان شهيد ساخت كه مشروح گشته. اين شاه محمد سلطان طفل بود. يكي از امراي شاهي بيگ خان را بر او رحم آمد. او را نكشت، پنهاني نگهداشت. چون قتل شاهي بيگ خان و استيلاء بابر پادشاه در ماوراء النهر واقع شد آن امير اوزبك او را گريزانيده پيش پادشاه فرستاد. در ملازمت پادشاه مي بود. چون پادشاه بار ديگر از جهت استيلاي (٢٥٨ پ) اوزبك به كابل رفت، شاه محمد سلطان در بدخشان پيش ميرزا خان ماند. چون فتح كاشغر را شنود به ملازمت خان آمد به مقتضاي آنكه؛

نظم:

پدر مرده را سايه بر سر فكن غبارش بيفشان و خارش بكن

چو بيني يتيمي سرافكنده پيش مده بوسه بر روي فرزند خويش (٥)

__________

(١). نگ: - اين رباعي ... ندارد.

(٢). نگ: - زنهار.

(٣). نگ: بدخشاني.

(٤). نگ: + فصل هفتاد و هشتم.

(٥). نگ: - نظم پدر مرده ... خويش.

از فرزندان او را عزيز مي داشت و انظار ابويت بر جانب او علي الاستمرار ناظر مي بود، وي نيز هميشه در حضور خانه خاص فرزندي حاضر. چون به حد شباب رسيد تاكيد آن امر و ازدياد محبت را خان، خديجه سلطان خانم كه خواهر پدر مادري خان بود در عقد ازدواج او كشيد. ميان بنده و او چنان رابطه محبت مربوط و اكثار مودت منوط گشت كه؛

بيت:

من شدم جانان و جانان گشت من چون يكي روح آمديم اندر دو تن (١) اكثر اوقات در مصاحبت يك ديگر مي گذرانيديم. در ملازمت خان مدت نه سال شاه محمد سلطان و بابا سلطان و بنده علي الدوام چون نقطه سين سعيد ٦٩٤ هرگز از خدمت فك نبوديم و به هيچ حدثي از حدوث امور از ملازمت حك نمي گشتيم و آنچه از حطام دنيوي بودي به هيچ مالك مخصوص نمي بود. علي العموم بر مماليك همديگر مختار بوديم (٢) و اگر امري واقع شدي كه منت را سزاوار بودي مفهوم منتي در خاطر نگشتي و اگر صورتي برآمدي كه لايق عذر بودي هرگز مضمون عذري در دل نگذشتي و هرچه واقع شدي از هم راضي مي بوديم ٦٩٥ و به همه ابواب شاكر، چنانكه در تعريف مودت و ياري گفته اند؛

رباعي:

گر رنجه كني در پي عذرت نكنددر لطف كند هميشه منت نكند

ياري به طلب بدين صفت كه مي گفتم دربي بطلب كراي محنت نكند و في الواقع مدت (٣) نه سال بدين صفت محبت (٢٥٩ ر) ثابت (٤) و اين حالات ٦٩٦ مودت راسخ بود اما از آنجا كه كردار چرخ كژرفتار بي مروت و فلك ناسازگار است چنانكه گفته اند؛

نظم:

دلبران مهر نمايند و وفا نيز كننددل بر آن مه نه بندي كه جفا نيز كنند

__________

(١). نگ: - ميان بنده و ... دو تن.

(٢). نگ: - علي العموم ... بوديم.

(٣). نگ: - و به همه ابواب ... مطلب.

(٤). نگ: + بود.

هجر مپسند چو داني كه وكيلان سپهردوستان را به هم آرند و جدا نيز كنند هرگز دو دوست به هم نپيوستند كه نخجير قضيف خسته نگشت و هيچ دو يار يكبار مهم باز نيافتند كه يكباره فلك جدا نكرد.

بيت:

اسير هجر شدم هر كجا كه دل بستم فكند طرح جدايي به هر كه پيوستم مصدق اين مقال و محقق احوال آن است كه (١) چون بابا سلطان گريخت كه مذكور شد، شاه محمد سلطان را نيز در بهار آن زمستان امر عجبي دست داد. تفصيل آن مجمل آنكه در خلال اين احوال مذكور، يكي بود بابا سيد نامي، خواهرزاده ميرزا محمد بيگجك، شاه محمد سلطان را با وي ميلان خاطري پيدا شد. وي جواني بود در اول از حد اعتدال تجاوز نموده و پيراهن عصمت را چون غنچه ديده از خار ملامت چون گل تحاشي نكردي. چون خار از خستن اهل دل اصلا تجنب ننمودي. چون تودد بين الجانبين استقرار پذيرفت، به سلطان فحواي؛ ع: الفراق زهد و تقوي، الوداع اي عقل و دين، را فرو خواند و بعد از توبه و صلاح مضمون؛

نظم:

باز هواي چمنم آرزوست جلوه سرو سمنم آرزوست

توبه ز مي كردم و آمد بهارساقي توبه شكنم آرزوست (٢) خان و بنده چندانكه نصيحت مي كرديم و تشدد مي نموديم سودي نداشت و تعطش بي اعتدال بابا سيد به اين قدر تسكين نيافت و سلطان را به امر سلطنت تحريض نمود و گفت شنود بين الخلايق و هر كس از آن باب عهد و مواثيق طلب نمود و اين امر روز به روز در ازدياد مي بود، منجر به آن شد كه جز اخراج سلطان چاره نماند.

بيت: (٢٥٩ پ)

به نصيحت چو بر نيايد كارسر به بي حرمتي كشد ناچار (٣) شاه محمد سلطان را مع بابا سيد و ملازم چندي به طرف قابرتكين (٤) فرستادند و دو

__________

(١). نگ: - و اين حالات مودت ... آن است كه.

(٢). نگ: - و پيراهن عصمت ... آرزوست.

(٣). نگ: - بيت به نصيحت ... ناچار.

(٤). نگ: قراتكين.

كس از امرا، محمدي برلاس و ديگري امير جانكه به رسم بدرقه همراه كردند و در راه امير جانكه مخالفت نمود، مي خواست كه سلطان را به جانبي رساند. از اين جهت محمدي او را گرفت. شاه محمد سلطان را بابا سيد بر تخليص امير جانكه تحريض نمود كه از براي دولت خواهي تو بدين محنت مبتلا گشت، از دست محمدي به زور بايد گرفت؛ محمدي تو را چه تواند كرد؟ سلطان بدين سخن برگشته آمد. نيم شب بود، اين جمع با همين توهم مسلح ايستاده بودند. سلطان فرياد مي كرد كه امير جانكه را گذرانيد و ايشان فرياد مي كردند كه هر كس باشي برگرد و الا تير دوز خواهيم كرد. سلطان اين سخن را استماع مي نمود و مسموع نمي داشت، چنانكه گفته اند شب سلطان بيداد است (١) اين جمع تيرها انداختند، اتفاقا تيري بر مقتل سلطان رسيد. برگشت اندك راهي رفت و رفت. ٦٩٧ محمدي امير جانكه را گرفت، سلطان را از هم گذرانيد و برگشته روزگار و حيران كه چه كند كاري بدين رسوايي بي از حكم واقع شد، چه كند؟ در ميان اولوس شور و شين عجيبي افتاد. بعضي از آن مردم كه به سلطان سخن كرده بودند گريختند و بعضي از ايشان را خان به عهد و ميثاق تسلي داد.

در خلال اين حال بابا سلطان كه زمستان گريخته بود و به ختلان و قندوز، از آنجا دانسته كه آنچه مزيد و غيره مي گفته همه مزخرفات و باطل و مالايعني بوده است پشيمان شده برگشته آمد. خان بنده را فرستاد من او را از راه برگردانيدم و به آنچه ميسر بود تهيه اسباب راه او را ساخته وداع دادم و اين حال به شرح گذشته است. اما حرم شاه محمد سلطان كه خواهر خان باشد و سلطان نگار خانيم و دولت سلطان خانيم (٢٦٠ ر) كه عمه خان و عمه پدر شاه محمد سلطان باشد و حرم خان، زينت سلطان خانيم كه عمه شاه محمد سلطان است آمدند خان را الزام نمودند كه به قتل شاه محمد سلطان تو حكم كردي. خان به غلاظ شداد و مواثق موكد گردانيد كه من حكم نكرده ام. گفتند پس محمدي را به ما تسليم نماي تا به عوض وي او را به قصاص رسانيم. خان نيز بدان امر راضي شد.

__________

(١). نگ: گفته اند سلطان در شب ستمگر است.

محمد التجا با من و عمم آورد و رشيد سلطان را وي ملازم بود، از ما منت داشت كه در مخلص او سعي نماييم. بنده بر جانب او افتادم و به خان در خلا مبالغه نمودم كه سلطانان برادر بودند به تمام رفتند همين يك سلطان كه فرزند شماست مانده، وي نيز آزرده مي گردد و كمينه نيز از جهت محمدي كه عرق قرابت دارد آزرده مي باشم. خان رجوع آن مهم با بنده تفويض نمود. (١) اين خانيمان مذكوره كه همه خاله و خاله زاده من بودند با من درافتادند و تشدد و تعنت آغاز كردند كه عرق قرابت برلاسي در عالم چه خواهد بود كه براي اين، چنين امر خطيري را اهمال كني؟ قرابت شاه محمد سلطان به مراتب كثيره از وي اقرب است، چه وي اگر خال پدرت باشد، اين ٦٩٨ ابن (٢) خال توست و مصاحب و دوست تو و بنت خال تو، خديجه سلطان خانيم (٣) حرم وي است و خواهر حرم وي كه بنت عم وي باشد در خانه تو. با وجود اين همه روابط، جانب داري محمدي چه صورت داشته باشد؟ (٤) از آنجا كه قضاي آسمان و تقدير سبحاني بود اين كلمه الحق خويشان را به سمع رضا اصغا ننمودم، حق را با باطل مقابله نمودم و البته به قصاص راضي نشدم (٥) و محمدي را به عمم سپردم كه او را در مفازات جبال كاشغر سر در گريز نگاه مي داشت و از اين جهت در ميان بنده و خويشان رنج ها شد. به آن نوع كه مدت ها آمد و شد از ميان برافتاد (٦) (٢٦٠ ر) به هر صعوبت و طريقه كه بود محمدي را از دست خانيمان خلاص كردم و براي قتل عمم و اولاد او جلادي پيدا كردم. ع: براي خود بلايي راست كردم. (٧) استغفر الله ثم استغفر الله، چون اين ناحق را كردم حق سبحانه و تعالى همين محمدي را برگماشت، الحق است كه از ناحق كردن جز زيان و خسران طرفي نبندد. همين محمدي كه او را بنده و عمم از همچنين مهلكه خلاص ساختيم در قتل عمم و اولاد او و استيصال بنده و خانه واره كه چهارصد سال تغيري به حال او راه نيافته بود هيچ دقيقه نامرعي فرو نگذاشت؛ قال النبي - عليه السلام - «من اعان ظالما فقد سلطه الله عليه» (٨) صدق رسول الله. ٦٩٩

__________

(١). نگ: + و فرمود تو مختاري تلافي كني يا آزادش بگذاري.

(٢). نگ: - ابن.

(٣). نگ: - سلطان خانيم.

(٤). نگ: + چنين سرزنش ها و نكوهش ها را بر سر من ريختند.

(٥). نگ: - حق را با باطل ... نشدم.

(٦). نگ: - به آن نوع ... برافتاد.

(٧). نگ: - ع ... كردم.

(٨). نگ: + فصل هفتاد و نهم.

رفتن رشيد سلطان و بنده به غزات بلور

بيت: ٧٠٠

نكويي با بدان كردن چنانست كه بد كردن به جاي نيك مردان الهي استغفار مي نمايم و پناه با تو مي گيرم از آنكه در امري مصلحت دنيوي را منظور داشته، اگر في نفس الامر آن نصر مي بود، كار آخرت و حق را فرو گذاشت كنم و توفيق آن مي طلبم كه آنچه رضاي تو در آن نباشد به كردن آنم موفق نگردان و مرا با من ممان و در اعمالم به جاي باطل، حق را بمان و از معونت و ياري ظالم و شر ايشان مرا مصون دار و به تقويت و اعانت مسلمين توفيق بخش و به دوستي و دوستداري صالحينم موفق گردان «توفني مسلما و الحقني بالصالحين و خلصني من شرور الظالمين و نبهني عن نومه الغافلين برحمتك يا ارحم الراحمين.» ٧٠١

رفتن رشيد سلطان و بنده به غزات بلور

چون واقعه شاه محمد سلطان دست داد، از اين جهت بين الاقربا، نقارها پيدا شد.

زمستان آن سال خان، رشيد سلطان و بنده را به غزات بلور حكم فرمود. ما نيز چندي بر كران بود از اقربا انتهاز داشتيم، به مسارعت عازم غزات شديم.

بلور كافرستاني است و اكثر اهالي آن اهل جبل اند. در هيچ يك ايشان (٢٦١ ر) ديني و مذهبي روا نباشد و از هيچ چيز مجتنب و محترز نيست. آنچه را نيك بدانند و خوش آيد آن مي كنند و بلورستان را حد شرقي با ولايت كاشغر و ياركند و شمال او با بدخشان و غرب او به كابل و لمغان و جنوب او سواد كشمير است. ٧٠٢

اين مابين و گرداگرد وي چهار ماهه راه است. تمام آن كوه و دره و تنگيست كه از روي مبالغه توان گفت كه در تمام بلورستان يك فرسخ زمين هموار يافت نمي شود و خلق كثير است و هيچ دهي با دهي مصالحت ندارد و هميشه در ميان ايشان مكاوحت قايم و مقاتلت دايم است.

اكثر جنگ ايشان بر اين منوال است كه ضعفاي ايشان به عمارت و زراعت مشغولند و مردان ايشان به جنگ. چون در خانه هاي ايشان زنان ايشان طعام مهيا ساختند زنان در

رفتن خان بار دوم با بدخشان و شرح موجبات آن و وقايعي كه در آن ايام دست داد

ميان شدند و صلح كردند ٧٠٣ كه وقت طعام خوردن است بر يك ديگر عذر و جنگ نكنند. از هم جدا مي شوند در خانه ها رفته طعام مي خورند و باز بر سر جنگ روند تا نماز ديگر، باز زنان در ميان شوند و صلح كنند. تا وقت طلوع آفتاب مقرر ساختند و هر كس به خانه خود رفت. ٧٠٤ گاه باشد كه اين صلح صورت نيابد، شب همه شب و خانه هاي محكم رفته پاس داشت به احتياط مي باشند و تمام عمر ايشان بر اين منوال مي گذرد.

چون صحرا و علف خوار كم دارند، از اين جهت مواشي در حواشي ايشان كم مي باشد. اندك بز و گوسفند كه از پشم ايشان لباس (١) كنند و في الجمله گاوي كه شير و روغن حاصل شود مي باشد. ديگر هيچ ندارند و هر دره و قومي زباني ديگر دارند كه هيچ كدام زبان يك ديگر را نمي دانند از جهت آنكه هميشه در ميان ايشام مقاتلت است.

كم كس ايشان ٧٠٥ غير ده خود جاي ديگر ديده باشند و در بلور با غات خوب و تمام فواكه مي باشد، علي الخصوص انار او نيك مي شود و بسيار مي باشد. يك نوع (٢٦١ پ) انار خاص است كه به غير بلور، جايي ديگر ديده نشود، داخل آن دانه هاي سفيدي است در غايت شفافي و پاكيزگي و شيريني و خوش طعمي، و عسل نيز بسيار است و بالجمله آن زمستان در بلور بوديم و جنگ هاي صعب دست داد. ظفر بر اين جانب بود تا بهار سالما و غانما مراجعت نموده با ساريغ چوبان آمده خمس آن از غنايم جدا كرده شد. خمس آن زياده از هزار برده بود.

در اوايل بهار سنه اربع و ثلاثين و تسعمايه ٧٠٦ به ملازمت خان رسيده شد و در آن تابستان، سلطان نگار خانيم كه شرح احوال ايشان در اين كتاب و به هر جا به محلش مذكور شده است به تب دموي ٧٠٧ وفات يافت - تجاوز الله عن سيياتها - (٢) ٧٠٨ و بنده «خلدش» ٧٠٩ تاريخ يافته بودم. (٣)

رفتن خان بار دوم با بدخشان و شرح موجبات آن و وقايعي كه در آن ايام دست داد

در تاريخ سنه خمس و ثلاثين و تسعمايه، ٧١٠ بابر پادشاه، همايون ميرزا را به

__________

(١). نب: - لباس.

(٢). نگ: - تجاوز الله عن سيياتها.

(٣). نگ: + فصل هشتادم.

هندوستان طلب نمود و اين واقعه چنان است كه ميرزا خان ابن سلطان محمود ميرزا ابن ابو سعيد ميرزا كه در بدخشان وفات كرد كه سابقا مشروح شده است، از وي پسري طفل ماند سليمان نام. بابر پادشاه او را پيش خود برد و بدخشان را با پسر بزرگتر خود همايون ميرزا داد. از تاريخ سنه سته و عشرين ٧١١ تا سنه خمس و ثلاثين و تسعمايه، ٧١٢ همايون ميرزا در بدخشان پادشاه بود. چون هندوستان را مستخلص ساخت و خار غشاوه اعدا را از باغ ممالك سرشكسته گردانيد، در آن اوان از فرزندان پادشاه دو كس به حد شباب رسيده بودند؛ همايون ميرزا و كامران ميرزا. كامران ميرزا را در قندهار گذاشت و همايون ميرزا را (١) پيش خود طلب داشت، به ملاحظه آنكه يكي از فرزندان در ملازمت باشد كه اگر ناگزير مخلوقات ٧١٣ دست دهد، باري جانشين حاضر باشد. به اين موجبات به همايون ميرزا رسانيدند كه بدخشان در قلمرو اوزبك واقع است و اوزبك را كينه قديم در دل پرورانده، (٢٦٢ ر) امراي ما از عهده محافظت اين ولايت برنمي آيد. همايون ميرزا در جواب گفت كه راست مي گوييد، بر آن محقق ايد ليكن از حكم پدر تجاوز سررشته نبندد، اما آن كنم كه يكي از برادران به مسارعت روان كنم و مردم را به اين تسلي داده متوجه هندوستان شد.

مردم مايوس شدند، تمام امراي بدخشان مثل سلطان اويس و غيرهم مسارعان به درگاه گردون پناه خان فرستادند متضمن آنكه همايون ميرزا به هندوستان رفت و اين ولايت را به فقير علي سپرد. مهم فقير علي در پاي اوزبك هيچ طرفي نمي بندد. از وجود او بر بدخشان امني حاصل نمي آيد، تا تاريخ كذا اگر خان آمدند، فهو المراد و الا اوزبك را مي آريم زيرا كه اگر اوزبك متوجه شود هيچكس پايداري نمي تواند كرد. قبل از آنكه وي متوجه شود التجا به وي بريم شايد كه سبب نجات گردد و ديگر آنكه اين ولايت بدخشان از جهت شاه بيگم كه جده خان است به ارث مي رسد و امروز در جهان كسي كه به اين ارث شرعا و معامله از خان احق باشد نيست. چندان از اين مبالغه ها فرستادند كه پيش خان جزم شد كه اگر خان نرود به اوزبك مي درآيند. خان در اوايل محرم سنه سته و

__________

(١). نب: - در ... ميرزا را.

ثلاثين ٧١٤ متوجه بدخشان شد.

رشيد سلطان را در ياركند گذاشت به سبب آنكه سابقا مذكور شد كه طاهر خان تنها ماند. در زمستان قرغيز و مردم او بپراكندند. خان بر وي بزرگي نمود و چيزي نگفت.

چون چندين در قرغيز مي گشت باز اوزبك بيست و سي هزار بر وي جمع شدند. وي به هر جانب كه ممكن بود دست و پاي مي زد. از جهت حزم و احتياط رشيد سلطان را در ولايت كاشغر گذاشته رفتند. چون ساريغ چوبان رسيدند خان بنده را پيش به رسم منغلاي فرستادند و خود متعاقب روان شده بنده با بدخشان رسيدم. معلوم شد كه هندال ميرزا كه كمترين فرزندان پادشاه بود از كابل همايون ميرزا به آنجا فرستاده بود و قبل از اين به دوازده ٧١٥ روز (٢٦٢ پ) آمده و به قلعه ظفر درآمده است. چون فصل جدي بود و هنگام سرما، برگشتن دشوار بود و به قلعه ظفر آمده شد. چندانكه سخن صلح گفته شد بر اين منوال كه بعضي از ولايات بدخشان را تسليم نمايند، چون زمستان گذرد خان مراجعت نمايند، ايشان اين معني مصدق نداشتند بلكه پنداشتند كه مگر اين تزوير است. آخر الامر كار بر تاخت قرار يافت. تا آمدن خان، بنده اطراف قلعه ظفر را فراهم آوردم و آنچه از ناطق و صامت كه اسم شييي بر آن توان نهاد در هم كشيدند. بعد از چند روز خان هم رسيد. مدت سه ماه قلعه ظفر را محاصره نمودند و اطراف آن را آنچه از بنده باقي مانده بودند مردم خان بردند. چون زمستان به آخر رسيد اكثر امرا كه كس فرستاده بودند در مبادرت ملازمت به عذر پيش آمدند كه اگر هندال ميرزا نمي آمد هر آينه به ملازمت مبادرت مي نموديم خان فرمود كه مخالفت بابر پادشاه هرگز صورت ندارد چون شما به مبالغه ارسال كرديد كه به اوزبك مي درآييم، در آمدن اوزبك با بدخشان موجب خلل جانبين بود. ٧١٦ از اين موجب آمده شد. چون چنين باشد هر كس به جاي خود رجوع نمايد. خان از قلعه ظفر برخاست و متوجه كاشغر شد.

چون خبر آمدن با بدخشان در هندوستان پيش پادشاه رسيد بغايت متالم شد. بعد از مطارحات و تفكر بسيار، سليمان شاه ميرزا را فرستاد و هندال ميرزا را طلب داشت و به خان نوشت كه با وجود چندين حقوق، اين امر عجب بود. ما هندال را طلبيديم و سليمان

را فرستاديم. اگر امر ارث را منظور دارند سليمان شاه كه با من و ايشان رتبه فرزندي دارد ترحم نموده بدخشان را با وي دهند نيكو باشد و الا ما از ذمت خود ساقط كرده ارث را به وارث سپرديم؛ ديگر ايشان دانند.

چون سليمان شاه ميرزا به كابل ٧١٧ رسيد خان به مدتي پيشتر مراجعت نموده بود. ٧١٨ هندال ميرزا بدخشان را به موجب حكم به سليمان شاه ميرزا سپرد و خود متوجه به هند شد. به همان سليمان شاه ميرزا در بدخشان متمكن شد، الي يومنا.

و خان در اوايل بهار به ياركند رسيد. عمم در راه مريض شد، چون به كاشغر رسيد چند مرض مزمن طاري شد؛ استسقا و ضيق النفس و تب، تا جايي كه اطبا كه بودند مثل جناب خواجه نور الدين، عبد الواحد قاضي و شمس الدين علي كرطبيب (١) و غيرهم همه عاجز آمدند. اشتداد امراض به حدي رسيد كه ياس تمام دست داد. در خلال اين حال حضرت مخدومي (٢) نورا - سلمه الله و ابقاه - (٣) از طرفان آمدند. سبب طرفان رفتن ايشان آن بود كه منصور خان از ايشان التماس نموده بود كه به ميامن قدوم سعادت لزوم، اين گوشه مخلصان را مشرف سازند، سعادت عظمي و دولت كبري باشد و داب بندگي آن بود كه مخلصان را به تقبيل عتبه عليه مبادرت نمايند. اما اين صورت تعذري ظاهر دارد.

بيت:

از آن طرف نپذيرد كمال تو نقصان وزين طرف شرف روزگار ما باشد (٤) بنابر التماس منصور خان، حضرت خواجه نورا به طرف آن رفته بود. مخلصان آنجايي كه متعطشان بوادي اشتياق بودند همه را به زلال وصال شاداب گردانيده مراجعت نموده به كاشغر آمدند.

نظم:

زهي به آمدنت بخت مرحبا كرده فرشته روي تو را ديده و دعا كرده

چه گويمت كه چه خوش آمدي مسيح نفس به يك نفس هم درد مرا دوا كرده (٥)

__________

(١). نگ: - كر طبيب.

(٢). نگ: - مخدومي.

(٣). نگ: - سلمه الله و ابقاه.

(٤). نگ: - و داب بندگي ... ما باشد.

(٥). نگ: - نظم زهي ... دوا كرده.

و حالت عمم به جايي رسيده بود كه غشيان و بيخودي هر لحظه دست مي داد. ٧١٩ اكثر اسافل اعضاء ترقيده زرداب مي رفت. (١) چون حضرت ايشان آمدند و متوجه شدند بعد از اندك زماني اين اشتداد روي در انحطاط آورد و آنچه از بابت معالجت بود تام آن نافع آمد و الحق (٢٦٣ پ) قدرت معجز آثار آن بود كه موثر افتاد و نه معالجه طبي، ٧٢٠ چه مرض به آن حد كه رسيد طبيعت ضعيف و قوا نحيف مي گردد. از طبيعت قبول مداوا و قوت مدافعه مرض ساقط مي شود. طبيب را در اين چه چاره تواند بود؟ پس اين امر خرق عادت بود.

در خلال اين احوال ميان حضرت خواجه نورا و خدمت خواجه محمد يوسف كه برادر خرد ايشان بود، بنابر سوء ادب، نقار واقع شد و اين نقار او در تزايد بود. روزي بنده به ملازمت ايشان رفتم. خدمت خواجه محمد يوسف در ملازمت ايشان نشسته بودند و ايشان در غضب رفته بودند. بعد از آنكه بنده نشستم، حضرت خواجه مخدومي نورا فرمودند كه محمد يوسف تو چرا اين چنين ها مي كني؟ اگر تو مريد پدر باشي، من مريد حضرت ايشانم يعني خواجه احرار خواجه عبيد الله - قدس الله سره - (٢) و راي آن مرا نسبت به تو تفضيلات بسيار است و تو به فرزند كلان من شير خورده اي، اين همه بر گوشه اي، من «مويد عند الله و رسول الله» ٧٢١ ام، تو را با من چه ياراي معارضه باشد؟

خدمت خواجه محمد يوسف فرمودند كه مرا نيز از آن حضرت - صلى الله عليه و سلم - (٣) اميدواري هاست. حضرت خواجه نورا فرمودند كه راضي هستي كه حضرت رسالت - صلى الله عليه و سلم - ميان من و تو محاكمه كند؟ خواجه محمد يوسف فرمود كه آري راضي هستم. حضرت خواجه فرمودند كه ما نيز راضي هستيم. راضي ايم. ديگر هيچ نگفتند، مجلس به اين سخن به اتمام رسيد.

حضرت خواجه نورا در همان روز متوجه بدخشان شدند. روزي يكي آمد و گفت خواجه محمد يوسف مريض شده اند تو را مي طلبند. بنده به ملازمت ايشان رفتم ديدم تب دارند. خواجه به من فرمودند كه مي دانم (٢٦٤ ر) كه خواجه خاوند محمود، در

__________

(١). نگ: - اكثر ... مي رفت.

(٢). نگ: - قدس الله سره.

(٣). نگ: - صلى الله عليه و سلم.

ذكر موجبات وحشتي كه ميان خان و ايمن خواجه سلطان واقع شد

گذشته حقي بر من داشته و مرا از روي مهر پرورانده، گذشته ٧٢٢ از اين حضرت رسالت - صلى الله عليه و سلم (١) را (٢) نيز نوازش ها مي رسيد. اكنون نمي دانم كه چه شد از آن نوازش ها اثري ظاهر نيست و مرا يقين شده است كه از اين مرض خلاصي ندارم. خواجه خاوند محمود برادر كه به جاي پدر بودند اين همه شدت نابايستي كرد و مهر و شفقت برادري و پدري را تام يك سو كرد. دريغ و هزار دريغ. از اين مقوله چندي فرمودند و حكايت چندي ديگر نيز فرمودند و سپارش بعضي متعلقان كردند و با بنده جامه اورمك ٧٢٣ اشتري و فوطه ٧٢٤ بر سبيل يادگار دادند. چندانكه بنده در دفع اين تخيل سخنان گفتم، گفتند مرا اين امر محقق شده است و هيچ اشتباهي نيست. شب ششم مرض، در چهاردهم صفر سنه سبع و ثلاثين و تسعمايه، ٧٢٥ روح مقدس ايشان به جوار قدس رحلت فرمود - عليه الرحمه و المغفره و الرضوان (٣) - و بنده «طاير بهشتي» ٧٢٦ تاريخ يافتم.

خان بنده را به ملازمت خواجه مخدومي نورا فرستاد. بنده رفته استدعاي مراجعت نمودم. مراجعت نمودند. خان استقبال كرده سر در قدم ايشان نهاده به اعتذار تمام ايشان را آوردند و عزاي خواجه محمد يوسف در ملازمت ايشان به تصدقات و اطعام عام و ختمات قرآن به اختتام رسانيدند.

اما حضرت خواجه مخدومي نورا، يانگي حصار را اختيار فرمودند. خان نيز براي ملازمت ايشان از ياركند، يانگي حصار رفته زمستان آنجا بودند. آن زمستان مخلصان و بندگان درگاه در ملازمت ايشان مي بودند و حال هاي عجيب از ايشان مشاهده مي كردند.

خان به ملازمت ايشان مداوم بود. (٤)

ذكر موجبات وحشتي كه ميان خان و ايمن خواجه سلطان واقع شد

شرح خصوصيات اين احوال، تطويل دارد و اطالت (٢٦٤ پ) آن اصل مقصود را

__________

(١). نگ: - صلى الله عليه و سلم.

(٢). نب: - عليه و سلم را.

(٣). نگ: - عليه ... الرضوان.

(٤). نگ: + فصل هشتاد و يكم.

در تعويق مي دارد. بالجمله ملخص آن اين است كه ميرزا علي طغاي كه نام او در يسال كاشغر ٧٢٧ مذكور شده است، درباره عمم - تغمده الله بغفرانه - (١) حسد بي حد و حقد بي عد (٢) داشته اما ظاهرا سمت صدور نمي يافت و چندانكه كوشيد در ملازمت خان، آن نمامي و غمازي به جايي نرسيد. چنانكه مذكور شده است كه خان بنت عمم را به ايمن خواجه سلطان نسبت فرموده بود و از ايشان فرزندان رشيد به وجود آمده بود و سلسله القيام ميان عمم و سلطان استحكام تمام پذيرفته، ميرزا علي طغاي را به خاطر فتن فاطر رسيده باشد كه چون بين الخان و الميرزا رمل حسد كار نمي كند، سر در خم ايمن خواجه سلطان بايد كرد و بين الاخوين غبار تفرقه برانگيخت. شايد كه مفيد به مقصود باشد، زيرا كه اگر سيد محمد ميرزا جانب داماد و فرزند زاده ها گيرد از جنابش جدا بايد شد و اين خود بر حسب مراد باشد و اگر جانب خان را مرعي دارد، چشم مهر ابويت را از اين خواجه سلطان و فرزندان پوشيده دارد، باري في الجمله ايذايي رسيده باشد و مهم ايمن خواجه سلطان كه در هم شود من وجهي پشت استظهار ميرزا شكسته گردد. بناء علي هذا القياس و الشيطنه چندان ترتيب مقدمات و تمهيد حركات نمود كه ايمن خواجه سلطان از خان و خان از وي متوهم شدند.

مجمل اين تفصيل آن است كه به وقتي كه بر سر اندجان رفته بودند و سابقا مذكور شده است كه به محل خاص با ايمن خواجه سلطان نموده است كه من از روي دولت خواهي چنان مي بينم كه خان بر شما متغير است و به جاي شما مي خواهد كه پسرش رشيد سلطان باشد، ولايت آقسو را به وي دهد، بايد كه شما در تحزر و حزم كار خود مساعي را مرعي داريد و آنچه بنده فرانمايد تصديق نموده به آن عمل نماييد و به خان دايم مي گويد كه ايمن خواجه سلطان از جهت شما متوهم شده است، يحتمل (٢٦٥ ر) كه به دشمنان التجا برد و خان آن را مصدق نمي دارد. او مي گويد كه اين خيال نيست و راست باشد. علامت وي آن است كه ايمن خواجه سلطان امسال فلان امر را كند و در خفيه به سلطان مي فرستد كه مصلحت وقت آن است كه فلان امر را كنند. وي از سادگي

__________

(١). نگ: - تغمده الله بغفرانه.

(٢). نب: عدد.

من وجهي از لادگي ٧٢٨ آن را مي كرد و ميرزا علي طغاي به عرض مي رسانيد كه به عرض رسانيده بودم كه ايمن خواجه سلطان امسال فلان كار را خواهد كرد، اينك آن نشانه راست آمد.

از آن فرصت كه خان به سر اندجان رفت تا آخر كه مدت شش سال باشد اين رنگ امور به كرات و مرات واقع شد تا آنكه خان را از بس كه اين امور راست مي آمد تغيير تمام دست داد و چندانكه به (١) ايمن خواجه سلطان عمم، و بنده در آن كار تخطيه مي كرديم كه چرا چنين كردي، جواب شافي نمي گفت و اهمال مي كرد، و جهت آن پيش ما معلوم نبود.

در آخر معلوم شد كه اين پرداخته ميرزا علي طغاي بوده است. چون ميرزا علي طغاي در مزاج خان تغيير فاحش دريافت به عرض رسانيد (٢) كه چون بودن ايمن خواجه سلطان در آقسو موجب فتنه مي شود، بهتر آنكه رشيد سلطان به جاي او باشد و او را طرف بدخشان ولايتي بايد داد، اين امر مناسب دولت است. اما بنده از ميرزايان مي انديشيدم كه از من رنجه شوند، اگر ايشان راضي شوند به دولت خان انسب است اما مشكل كه به ميرزايان توان گفت و مراد از ميرزايان عمم و بنده است.

خان با بنده اين معني را گفت: بنده گفتم ايمن خواجه سلطان را با بندگان حضرت چه رجحان است كه تغيير وي لايق دولت باشد و بنده راضي نباشم، چه ذات وي در مراتب با بندگان حضرت مساوي است. اگر بنت عمم در خانه اوست و فرزندان دارد بنت خالم در حرم شماست و اين امور از همه روي مطلق مساوي محض است. اما از همه ارجح آن است كه مدت بيست و سه سال است كه بنده در ملازمت مي باشم. به انواع عاطفت پدرانه (٢٦٥ پ) و اقسام ملاطفت برادرانه، بين الاقران مستفيد بوده ام پس چگونه مهم سلطان را با مهم خاني مقابله فرمايم؟ حاشا و كلا آنچه مناسب دولت باشد به تقديم رسانيده آيد.

و بعد از آن خان به عمم هم اين سخن در ميان آورد. عمم فرمود ٧٢٩ كه به راي انور

__________

(١). نب: - به.

(٢). نب: - به عرض رسانيد.

اظهر خواهد بود كه به همه ابواب بنده خواهان دولت قاهره مي باشم و يك لحظه بي وجود صاحب وجود خاني كه حيات را دون ممات مي دانم چه جاي آن باشد كه سلطاني تخليل اساس دولت ابد پيوند از وي باشد مهم او را من تمشيت خواهم كه پذيرد، اكنون (١) هرچند كه مرا معلوم نيست كه وي به دولت قاهره مخل است، چون راي صواب نماي خاني كه تا غايت غلط نكرده است بدان اقتداي نمايم و آنچه مصلحت وقت باشد به هر چه ميسر گردد البته به تقديم مي رسانم.

چون اين مقولات مذكور شد، خان فرمود كه مناسب آن مي نمايد با بنده اشارت كه ميرزا حيدر، رشيد را گرفته برد و ايمن خواجه را برآرد. رشيد را آنجا نشاند و ايمن خواجه را به درگاه فرستد. خود تا استقرار آن ولايت آنجا باشد، تمامي مهمات رشيد را متمشي ساخته بيايد، عمم فرمود كه چنان باشد و بنده بالراس و العين قبول نمودم.

دوم روز اين امر متوجه آقسو شدم. چون به اوچ رسيده شد، شاه باز ميرزا كه نام وي نيز در يسال كاشغر مذكور است، استقبال نموده چون از اوچ گذشتم تمام مردم ايمن خواجه سلطان به استقبال مبادرت نمودند و ايمن خواجه سلطان چندانكه با بنده كس فرستاد كه چه شد آخر چندين خويش و برادري را واپس گذاشته، چه باشد اگر يكبارگي ملاقات كنيم؟ بنده تجويز نفرمودم و گفتم كه ملاقات را اگر فايده متصور بودي مناسب بود، پس امر بي فايده را مرتكب گشتن مناسب نيست و كس گذاشتم او را آنچه از تهيه اسباب سفر كه مي بايست سامان نمودم و معتمدي چند (٢٦٦ ر) همراه كرده فرستادم و تمام سپاهي و رعيت آقسو را تسلي داده مهمات ايشان را به آنچه مصلحت بود به تمام متمشي گردانيده، تسلي رعايا و انتساق سپاهي آنجايي و ملازمان قديمي رشيد سلطان را منتسق گردانيده، دفاتر ولايت آقسو بر وجه سياق راست كرده هر ولايتي و قريه را علي السويه قسمت نموده شد. به آن نوع تمام خلايق متسلي گشته و مدت شش ماه آنجا بودم.

چون مهمات بروجه مرام رشيد سلطان شد و سعي بنده را در تمشيت كار خود و مهر و محبت نسبت به خود چندانكه بود مشاهده نمود، وي نيز با من چنان سلسله محبت را كه قبل از اين به مدت ها استحكام تمام داشت، چنان مسلسل گردانيد كه در اين مدت،

__________

(١). نگ: - كه به راي انور ... اكنون.

لحظه از هم جدا نبوديم و هيچ كلفت تكلف در ميان نبود و آنچه او كردي مطبوع من بود و آنچه از من صادر شدي تمام آن را او به جان پذيرفتي و آنچه از فراق دوستان قديم، يعني شاه محمد سلطان و بابا سلطان در دل سقامت سآمت حاصل بود همه آن را به دوستي رشيد سلطان تشخص داده مي شد.

و در آن ايام با بنده فرمود كه اگر چه (١) پيش از اين در مغولستان به رسم مغول ميان من و شما به حكم حضرت خان اطلاق دوستي رفته بود و اسبان بر يك ديگر داده بوديم اما موكد به عهدي نبود اكنون مي خواهم كه به غلايظ شدايد قسم موكد گردانيده آن دوستي قدمي را تجديد نموده آيد. من نيز اقبال نمودم و مشروط عهد را بر اين منوال كرده شد از جانب بنده كه ما دام كه خان باشد از غير ملازمت خان معذورم، اگر عياذا بالله، خان نماند به غير تو به كس ديگر التجا نبرم و تو را به جاي خان مثل خان دانم و از جانب رشيد سلطان مشروط آنكه بعد از خان، تو را به جاي برادر بينم و اگر در ظاهر مرا به جاي خان تعظيم نمايي من در خلا تو را به آن (٢٦٦ پ) نوع كه هستي مي دارم و آنچه در ابواب رعايت و حرمت بوده باشد آنچه خان كرده، من از اين زياده كنم و عم و خويشان تو را به آنچه مصلحت تو باشد، عمل نمايم و بر اين به غلاظ عهود تاكيد كرده شد.

رباعي:

اي دلبر بي وفا ز عهد تو مراهرگز نرسد به غير صد گونه جفا

اي دلبر من بيا بگو بهر خداآن عهد كجا شد و وفاي تو كجا (٢) بعد از اتمام اين امر مرا رخصت فرمود به ملازمت خان آمدم. خان در يانگي حصار بود. به انواع نوازش ها مخصوصم گردانيد و نگذاشت كه به وطن مالوف كه به ياركند مقرر است بروم. همچنان به آتوبون باشي كه حدي از مغولستان است، براي شكار رفت و بنده را همراه برد. چون ما به حدود شكار رسيديم، سلطان نيز از آقسو آمد و شكار كرده شد. بعد از اين خان را مرض مزمن قديمي بود هرگاه نفاخي ارتكاب نمودي يا هوا در شكم و معده با برودتي تاثير كردي قولنج عارض شدي. غالبا در آخر شكار برودتي

__________

(١). نب: - چه.

(٢). نگ: - رباعي اي دلبر بي وفا ... كجا.

شرح ارادت خان به حضرت ارشاد مآبي، نتيجه الاقطابي، شهاب المله والدين محمود المشتهر بـ «خواجه خاوند محمود» مد الله ظلال ارشاده علي ريوس المخلصين

بر معده و شكم خان رسيده همان مرض عود نمود. چنان شدتي نمود كه قبل از اين نكرده بود. همان لحظه براي عمم به كاشغر كس رفت و آنچه مناسب وقت بود اطباء اوردوي عالي كردند علاجي موافق افتاد و آن مرض معالج شد.

في الجمله افاقتي به حاصل آمده بود كه عمم آمد اما اين مرتبه خان از اين مرض بغايت متوهم شد. عمم و رشيد سلطان را طلب داشتند و فرمودند كه من از اين مرض متوهم شدم. قبل از اين احيانا پيدا مي شد. چند سال بود كه هر ساله عارض مي شود اما امسال خود دو مرتبه عود كرد هر بار از ديگر به صعوبت تر. اكنون مي خواهم كه در ميان رشيد سلطان و شما كه مراد از آن عمم بود، معاهده باشد. ميرزا حيدر را به تجديد احتياج نيست زيرا كه در مغولستان خود در ميان شده ام و هر دو را با هم دوست كرده و اين بار نيز در آقسو با هم آن چنان كه خاطرهاي ايشان قرار يافته، عهد (٢٦٧ ر) كرده اند و يكي از لطايف طبع خان و تقرير شافي و كافي اوست كه اين (١) معني به عبارت تركي ادا فرمود كه با رشيد سلطان و عمم گفت كه ميرزا اگر مرا واقعه سبحاني روي نمايد شما رشيد را به جاي من بينيد (٢) و رشيد تو نيز (٣) ميرزا را مثل من بين، و لطافت و معاني كثيره اين عبارت قليل را به تامل توان يافت و در شرح اين عبارت سخنان گفته؛ خان، رشيد سلطان را با عمم معاهده فرمود كه كردند. (٤) شرح تمامي آن سخنان تطويل دارد و ذكر آن مطول، موجب ملالت.

خان زمستان را در يانگي حصار قيشلاق كردند و بنده به ياركند رفت. اما چون از آقسو آمدم، خان در ربقه ارادت حضرت مخدومي نورا درآمده بود و خان را مشغول يافتم. (٥)

شرح ارادت خان به حضرت ارشاد مآبي، نتيجه الاقطابي، شهاب المله والدين محمود المشتهر (٦) بـ «خواجه خاوند محمود» مد الله ظلال ارشاده علي ريوس المخلصين (٧)

بعد از واقعه خواجه محمد يوسف، بنده علي الاستمرار خان را ترغيب قبول طريقه

__________

(١). نگ: - يكي از لطايف ... اين.

(٢). نب: بيند.

(٣). نب: + به.

(٤). نگ: - و لطافت و ... كردند.

(٥). نگ: + فصل هشتاد و دوم.

(٦). نگ: - حضرت ارشاد ... المشتهربه.

(٧). نگ: - مد ... المخلصين.

عليه خواجگان - قدس الله ارواحهم - (١) از حضرت مخدومي نورا مي كردم. خان مي فرمودند كه من اين معني را به جان طالب هستم چنانكه پي طلب اين امر، ترك سلطنت خواستم كرد كه به قدم مرشد كامل مكمل برسم. حق سبحانه و تعالى، حضرت خواجه را بي از آنكه ما را در وي صنعي باشد رسانيد. (٢) چندانكه در خود مي گردم آن را در خود درنمي يابم كه اين معني را از ايشان التماس ظاهر توانم كرد. من خود را قرار داده ام كه در اين تبديل كوشم و خود را مهما امكن مستعد اين معني سازم و منتظر انظار سعادت مآثر ايشان مي باشد، اگر مرا قابليت و استعداد آن معني حاصل شد، حضرت مخدومي نورابي از التماس ظاهر عنايت خواهند فرمود و اگر مرا قابليت اين معني نباشد، التماس مرا فايده نخواهد بود. اميد مي دارم (٢٦٧ پ) چنانكه حق سبحانه ايشان را بي واسطه رسانيد، اين امر شريف را به خوبي به واسطه التماس ظاهري به من رساند. اگر چنين دولتي دست دهد مرا نيز اطمينان حاصل آيد. چندانكه مبالغه مي كردم خان همين جواب مي فرمودند. چون بنده به آقسو رفتم بعد از چند ماه نشاني به نام بنده آمد متضمن اموري از مهمات آقسو. در حاشيه آن خط يد مبارك نوشته بود كه آن امروز به جنس پيش بنده است كه از آن به جنس نقل كرده شد. ٧٣٠

بيت: تاريخ رشيدي متن ٥٦٣ شرح ارادت خان به حضرت ارشاد مآبي، نتيجه الاقطابي، شهاب المله و الدين، محمود، المشتهر ب «خواجه خاوند محمود» - مد الله ظلال ارشاده علي ريوس المخلصين - ..... ص: ٥٦٢

بي تو در سينه نفس را چه گذردر دلم غير تو كس را چه گذر آنچه مقصود بود حضرت خواجه بي آنكه التماس ظاهري در ميان آيد عنايت فرمودند تا معلوم آن برادر باشد. بنده در آقسو بودم كه خواجه نورا - سلمه الله و ابقاه - خان را قبول فرموده اند و به راه بدخشان به طرف هندوستان متوجه شده اند و بنده از شرف وداع و مشايعه ايشان محروم ماندم.

چون سخن اينجا رسيد، ذكر سلسله شريف حضرت خواجه نورا لازم و شرح احوال ايشان واجب نمود مبني بر چند قاعده؛ يكي آنكه اصل سخن و حاصل الفحواي كتاب از اين تذكره مبارك موضع و منقح تر مي گردد؛ ديگر آنكه در صدر كتاب در چند جا مذكور

__________

(١). نگ: - قدس الله ارواحهم.

(٢). نگ: - حق سبحانه ... رسانيد.

شده است، ديگر باره مسطور مي گردد كه شرافت و لطافت و متانت اين كتاب معلوم است كه بي از سخنان اين برگزيدگان، چه قدر و قيمت داشته باشد، اهل سود و سودا كه متاع مزجات ٧٣١ خود را به جايي برند سعي مي نمايند كه در ميان آن امتعه مزجات يك متاعي كه در نظر صاحب نظران درآيد باشد كه به طفيل آن يك، ديگران به كار رود.

بيت:

به طفيل همه قبولم كن اي اله من و اله همه ديگر آنكه در كتب اين طايفه در نظر آمده است كه فرداي قيامت آمنا و صدقنا، آخر كار، مهمات تمام خلايق (٢٦٨ ر) يا بهشت يابد يا به دوزخ قرار يابد و هر كس از اهل شفاعت اهل جرم را شفاعت كنند، يكي ماند كه هيچكس او را شفاعت نكند و او را ني عملي كه موجب نجات باشد. داغ حرمان را بر ناصيه اميد گذاشته و آتش محرومي را در خرمن اميدواري زده متحير ايستاده باشد كه حضرت واجب بي منت و بخشنده بي علت گويد كه اين بنده گناهكار، در دنياي فاني ماضي از دوستان من هيچكس را نام مي داني؟

گويد آري خداوندا، فلان و فلان بزرگ را مي دانم و فرمان شود كه برو به سوي بهشت كه تو را به نام ايشان بخشيدم. من نيز بهانه و طريقه كه باشد تذكره اين برگزيدگان مي كنم باشد كه مرا در كار ايشان بخشد.

بيت:

شنيدم كه در روز اميد و بيم بدان را به نيكان ببخشد كريم در مناجات شيخ علي دقاق - رحمه الله - مذكور است كه مي فرمود كه خداوندا اگر من لايق مغفرت و رحمت نيستم، و مرا در سلسله دوستان تو در بهشت جاي نباشد، و دست رو بر سينه رجاي من زده در دوزخم بفرستي، باري ركوه و عصا را از دست من مستان تا با ركوه ٧٣٢ و عصا در صورت صوفيه كه لباس دوستان توست در دوزخ مي روم مي سوزم و مي سازم. اگر رتبه سيرت ايشان را نيافتم باري از صورت ايشانم بيرون ميار.

رباعي:

در كوي تو صد هزار صاحب هوس است تا خود به وصال تو كرا دسترس است

گفتار در ذكر نسب و احوال حضرت خواجه خاوند محمود

آنكس كه بيافت دولتي يافت عظيم آنكس كه نيافت، داغ نايافت بس است چون از ايشان نتوانستم كه باشم باري از مذكران ايشان باشم، سبحان الله، سبحان الله، غلط گفتم.

بيت:

چو اويي سزد معرف اواين زمان در جهان چو اوي كجا اين زمان، اين دولت نيز فراخور آن نيست، چنين كه اسامي اين برگزيدگان را مي نويسم (٢٦٨ پ) و به زبان نمي برم و نكوشم.

رباعي:

جانا كه وصال تو به من مطلوبست ور آن نبود و خيال تو مرغوبست

گر دولت وصل تو به جانم نرسيدنامت به زبان رسيده اين هم خوبست ديگر آنكه چون دفاتر اوراق ايام در نور ديده گردد، احوال گذشته از صحايف خواطر محو شود از نام سلاطين و خواقين جز در جزوي چند نشان نماند، آنجا معلوم گردد كه فلان خان و خاقان در سلسله بزرگان داخل شده بوده است، لاشك موجب قبول قلوب گردد و اين قبول، اميد است كه سبب مغفرت شود، ان شاء الله تعالى.

ديگر آنكه امروز در كتم عدم متواري اند، چون نظر ايشان بر احوال سلف شان افتد، باشد كه اقتدا كنند و به دولت ارادت بزرگي از اين برگزيدگان كه تا قيام قيامت باشند و خواهند بود اقبال نمايند، و از آن اقبال شان ثواب بر مقتدي و مقتدا و مقتداي مقتدا حاصل شود و محرر را نيز اميد است كه بهره رسد، آمين يا رب العالمين. (١)

گفتار ٧٣٣ در ذكر نسب و احوال حضرت خواجه خاوند محمود

هرجا كه در اين كتب، حضرت مخدومي نورا مذكور شده، مطلقا مقصود، ايشانند - طول الله تعالى عمره (٢) - نام ايشان شهاب الدين محمود است، من التعظيم و الاحترام، به خواجه خاوند محمود مشهورند. ٧٣٤ حضرت ايشان - قدس الله روحه العزيز - بر سبيل

__________

(١). نگ: - بيت بي تو در سينه نفس ... العالمين.

(٢). نگ: - طول الله تعالى عمره.

تيمن و تبرك اين نام را گذاشته اند. زيرا كه نام والد حضرت ايشان محمود است و نام جد ايشان شهاب الدين فرزند خلف و خلف صدق بندگي خواجه محمد عبد الله كه به خواجگا خواجه مشهورند، كه ايشان اعلم و اتقي عصر خود بودند در سنه ثمان و تسعمايه ٧٣٥ در ولايت فرغانه رحلت نمودند و از آنجا به ياركند نقل كردند.

خواجه (٢٦٩ ر) محمد عبد الله، فرزند حضرت قطب دايره ارشاد و قبله و قدوه اهل الرشاد، و مقرب بارگاه اله، خواجه احرار ناصر الدين عبيد الله - قدس الله ارواحهما - و در اين كتاب هرجا كه حضرت ايشان مسطور است، مقصود خواجه احرارند. (١) بنده از زبان درر بار گوهر نثار (٢) حضرت مخدومي نورا استماع دارم كه مي فرمودند كه وقتي پدر كلان ما، خواجه عبيد الله - قدس الله سره (٣) - از عالم رفتند من بيست و هفت ساله بودم و هم از ايشان استماع دارم كه مي فرمودند كه در شهر سبز سمرقند، باغي است و در آنجا درخت توتي هست كه خدمت خواجه بزرگ، خواجه بهاء الحق و الدين نقشبند - قدس الله سره - (٤) بر آن درخت تكيه كرده نشسته بودند. حضرت ايشان آن باغ از آن جهت تبركا خريده بودند. در پيش آن درخت حوضي است، شبي در كنار آن حوض حضرت ايشان، خواجه عبد الهادي و مرا تلقين ذكر فرمودند. و هم ايشان مي فرمودند در زمان حيات حضرت ايشان ٧٣٦ مرا ضعف معده شد كه اطباء ماوراء النهر علاج نتوانستند كرد. به خراسان رفتم، حضرت مخدومي، (٥) شيخ الاسلامي، فخر الانامي (٦)، نور الدين عبد الرحمان جامي - عليه الرحمه - (٧) مرا در حويلي ٧٣٧ خود فرود آوردند و من در ملازمت ايشان مي بودم و چند رساله از رسايل ايشان پيش ايشان گذرانيدم و از آراي ايشان بنده چنان فهميدم كه ايشان از بندگي مولوي تربيت ها يافتند، چنانكه از رسايل ايشان كه اينجا به جنس نقل كرده خواهد ٧٣٨ شد معلوم مي شود كه حضرت مخدومي نورا، كتب متداوله گذرانيده بودند. بعد از وفات حضرت ايشان به عراق رفتند به قاضي ميرحسيني يزدي و مير صدر الدين محمد تحصيل كرده اند (٨) و كتب طب را پيش مولانا

__________

(١). نگ: - حضرت ايشان قدس الله ... احرارند.

(٢). نگ: - درر بار گوهر نثار.

(٣). نگ: - قدس الله سره.

(٤). نگ: - قدس الله سره.

(٥). نگ: - حضرت مخدومي.

(٦). نگ: - فخر الانامي.

(٧). نگ: - عليه الرحمه.

(٨). نگ: + همچنين شش سال در محضر مولانا جلال الدين دواني درس خواندند.

عماد الدين مسعود (١) (٢٦٩ پ) كه استاد اطباء عراقي، بلكه تمام عالم بودند گذرانيده اند. ٧٣٩

مي فرمودند كه به مولانا عماد الدين مسعود در شرح تجويد شريك بوديم، پيش مولانا جلال الدين مي خوانديم، و در شرح موجز به مولانا شريك بوديم پيش مولانا عماد الدين مسعود مي خوانديم، (٢) و در دار الشفاء شيراز به تعليمات طب ممارست نموده اند و از آنجا به روم رفته اند و آنجا نيز تحصيل كردند و از آنجا به مصر رفتند و از آنجا حج كرده به جده دريا نشسته به راه گجرات به هند آمده از آنجا به كابل آمدند. در آن زمان بابر پادشاه در كابل بودند و بنده نيز در كابل بودم چنانكه سابقا مشروح نشده است و اين سفر بيست و سه سال بوده، وقتي كه بابر پادشاه سمرقند را گرفت، ايشان به سمرقند آمدند. چون پادشاه باز به كابل رفت ايشان در سمرقند مي بودند تا در تاريخ سنه احدي و ثلاثين و تسعمايه ٧٤٠ به كاشغر آمدند، چنانكه مذكور شده است. در آن ايام مي فرمودند در سمرقند در واقعه ديدم مولانا حاجي قاسم را كه يكي از ملازمان حضرت ايشان بود آمد، دو اسب آورد كه حضرت ايشان مي فرمايند كه خاوند محمود را بگو كه اين دو اسب را گيرد و به كاشغر رود. قبل از آنكه به كاشغر آيند، عمم را لقوه عارض شده بود، ايشان آمدند علاج ها كرده تمام امراض به صحت مبدل شد. دو سال در كاشغر بودند و به ميامن بركات ايشان، مخلص بهره مند مي بودند.

منصور خان پيش ايشان كسان فرستاد متضمن آنكه در اين گوشه هاي طرفان و چاليش كه مسكن مريد و مريدزاده هاي آباي ايشانند هيچكس از مخدوم زاده ها نيامده اند و اين مردم و، اين ديار به شرف قدوم ايشان مشرف نشده اند. چون رفتن مخلصان اينجانب متعذر است، اگر بندگان مخلصان اين حدود را مشرف سازند از بنده پروري دور نباشد. ايشان التماس منصور خان را (٢٧٠ ر) مبذول داشته متوجه طرفان شدند. قريب سه سال آنجا بودند. مخلصان آنجايي به يمن قدوم سعادت لزوم بهره مند گردانيد.

__________

(١). نگ: - مسعود.

(٢). نگ: - مي فرمودند ... مي خوانديم.

به وقتي كه خان از لشكر بدخشان مراجعت نمود و حضرت خواجه مخدومي نورا از طرفان تشريف آوردند، عمم را استسقا شده بود كه مشروح شده است. براي مداواي عمم در كاشغر توقف فرمودند. بعد ما كه عمم صحت يافت، كه اين نيز سابقا سمت تحرير پذيرفته است، حضرت خواجه مخدومي نورا ياركند آمدند. بندگي خواجه محمد يوسف به آنكه مطبوع بود پيش نيامدند. در ميان نقارها شد و آخر آن چنان شد كه اين احوال مذكور شده است. بعد از واقعه خواجه محمد يوسف، حضرت خواجه نورا يانگي حصار رفتند. خان نيز براي ملازمت ايشان آن زمستان در يانگي حصار مي بودند. ٧٤١ و در آن زمستان از ايشان احوال عجب مشاهده مي افتاده و في الواقع آن بوده است كه قبل از آنكه ايشان طرفان روند خطيات از بنده و ابناي جنس واقع شده بوده است كه بر آن خطيات خود آگاه نبوده ايم. چون احوال ايشان ظاهر شد بر خطيات خود واقف شديم. اما چنانكه گفته اند كه فتوت كه يكي از مقامات عاليه محموده اين طايفه بزرگ است آن است كه اهل جرم را محتاج به عذر نسازند، و ايشان همچنان كردند، و بنده بر سبيل دوام خدمت خدام ايشان مي بودم. در آن ايام غزلي گفته بودم كه اين سه بيت از آن جمله است:

بيت:

اي خوش آنكس كه در ميكده ها جا كرده نقد هستي گرو ساغر صهبا كرده

فيض روح القدس ار هم نفس من باشدمن هم آن كار توانم كه مسيحا كرده

لايق عفو منم، عفو چه حاجت به ملك عفو لايق نبود بر گنه ناكرده چون به نظر سعادتمند ايشان رسيد آثار ترحم و تجاوز ٧٤٢ از بشره مبارك ايشان ظاهر شد گرفته و به الطاف كه بنده خود را به آن لايق نمي دانستم سرافراز ساختند. و در آن اوقات و ايام (١) پاينده فرمودند كه خدمت مخدومي مولوي، مقصود (٢٧٠ پ) ايشان حضرت مولانا عبد الرحمن جامي بود (٢) و بعد از وفات ايشان در ته بالين ايشان مسوده ها يافته اند از آن جمله يكي اين است كه نوشته، به شما مي دهم و با بنده نوشته داده اند كه

__________

(١). نگ: - و در آن زمستان ... ايام.

(٢). نب: - بود.

اينجا تيمنا نقل كرده شد و اين فقره را با بنده كمينه در رجب سنه سبع و ثلاثين و تسعمايه ٧٤٣ در يانگي حصار عنايت فرمودند. ٧٤٤

بسم الله الرحمن الرحيم

لا اله لاله ايست در باغ هدايت كه مكحله وار ٧٤٥ ميل الف احديت در وي نهاده اند و به آن مكحله و ميل، كوردلان را بينايي مشاهده الا الله كه مشار اليه به الا الله است داده.

نظم:

در صورت لا اله الا الله بين در شكل دوها چهار كن چشم يقين

تا از الف و لام شود ده علمت مشهود سر افراخته بر عرش برين و محمد رسول الله چشمه ساريست كه از دو چشمه ميم محمدي كه مجاري رو چشمه هاء الله اند، شراب شهادت بگشوده و از آنجا رشحه بر تشنه لبان به وادي ضلالت پيموده.

بيت:

بين چشمه سارهاي هويت كه رشح آن از چشمه دو ميم محمد بود روان و اين كلمه بزرگوار بيست و چار حرف است با نداي ساعات ليل و نار و همه كلمه را از هر حرفي يمن و بركت بسيار.

بيت:

گفتم سخني گرت شنيدن هوس است در خانه اگر كس است يك حرف بس است نقطه به صورت مگس است و اين كلمه از نقطه معر است زيرا كه اين شهد از آلايش مگس طبعات مبراست.

بيت:

مي كن انگشت شهادت سوي اين شهد درازباشد آهي ز هوس هاي مگس طبعان باز و السلام. (١)

__________

(١). نگ: - بسم الله ... و السلام.

چون اين زمستان به آخر رسيد بنده به آقسو رفتم. چنانكه تحرير يافته است در آن اوان خان و از ملازمان خان و از اكابر و اشرف و غيرهم، مخلصان و معتقدان بودند و آناني را كه رتبه آن بود التماس فوايد كرده اند، در آن اوقات رساله مفيده شريف خيلي نوشته اند، از جمله آنها يكي رساله است كه انتساج مي يابد. (١) (٢٧١ ر)

بسم الله الرحمن الرحيم ٧٤٦

«الحمد لله الذي نور قلوب الانسان بالايمان و الصلوه و السلام علي حبيبه محمد هدي عباد الله الي الصراط المستقيم و بين لهم السداد و طريق الطغيان و علي آله و اصحابه المهديين سبيل الحق و الدين ايمان لاكملان.» اما بعد، بر ضمير منير اصحاب دانش و بينش عرضه مي دارد كه در اين اوراق چند كلمه از مشكلات نبوت - صلى الله عليه و سلم - و سخنان اهل الله - قدس الله اسرارهم - مرقوم مي گردد تا راقم و مطالعه كنندگان عامل را در اولي و عقبي ثواب جزيل باشد.

قال رسول الله - صلى الله عليه و سلم - «جاهدوا انفسكم بالجوع و العطش؛ فان الاجر في ذلك كاجر المجاهدين في سبيل الله.» يعني مجاهده كنيد با نفس هاي خود به اينكه گرسنگي و تشنگي اختيار كنيد و اين حديث در فضيلت جوع و مذمت سير خوردن واقع است و ببايد دانست كه درويش را سير خوردن بسيار بد است. زيرا كه همه شهوت از بسيار خوردن حاصل مي شود، خواه شهوت وقاع باشد و خواه شهوت ديگر كه درويش را از راه صلاح بيرون مي آرد. پس در طعام به حد وسط اكتفا بايد كرد. و از حضرت سيد الثقلين - صلى الله عليه و سلم - اصحاب - رضي الله عنهم اجمعين - سوال كردند كه «يا رسول الله! اي الناس افضل؟ قال: من قل طعامه و ضحكه و رضي في ما يستر عورته»، يعني سوال است كه از رسول خدا پرسيدند كه كدام آدمي فاضل تر است؟

آن حضرت - صلى الله عليه و سلم - (٢٧٢ ر) فرمود كه آن كس كه طعمه اش كم باشد و

__________

(١). نگ: + فصل هشتاد و چهارم.

خنده اش كم باشد و در آنچه او را از او پوشيدني در ستر عورت حاصل شود راضي باشد.

و قال رسول الله - صلى الله عليه و سلم - «خير الاعمال الجوع و قل النفس في لباس الصوف»، يعني هر عبادت كه بنده در گرسنگي و تشنگي اختيار مي كند آن را عند الله قدر است. زيرا كه اين شيمه انبيا و اولياست و گفته اند كه در پوشيدن پشمينه جامه هاي خشن رقت قلب حضرت را بيش حاصل مي شود، و يكي از مطالب درويشان اين است زيرا كه انكسار و رقت قلب را پيش حضرت ذو الجلال، جل انعامه و افضاله، قدر است. و از امير المومنين حسين - رضي الله عنه - روايت است كه آن حضرت - صلى الله عليه و سلم - فرمود كه: «افضلكم منزله عند الله اطولكم جوعا و تفكرا و ابغضكم الي الله آكله و شربه»، يعني بهترين شما پيش حق - سبحانه و تعالى - از روي منزلت و قدر آن كس است كه در دنيا هميشه به جوع و تفكر گذرانيده باشد و مراد به تفكر، توجه و ذكر حق است و فكر در عاقبت امر و تامل در آخرت و بدترين و دشمن ترين پيش خدا هر بنده بسيار خورنده و بسيار آشامنده است ٧٤٧ و در فضيلت جوع احاديث بسيار است. از جمله حديثي كه از اسامه و ابوهريره مرويست و در آن اين است كه آن حضرت فرمود:

«اقرب الناس من الله تعالى يوم القيامه من طال جوعه و عطشه و حزنه في الدنيا، الاخفياء الاتقياء الذين ان شهدوا لم يعرفوا و ان غابوا لم يتفقدوا، يعرفهم بقاع الارض و يحييهم ملايكه السماء و نعم الناس بالدنيا و نعموا بطاعه الله، فرش الناس الفرش و افترشوا الجباه و الركب، ضيع الناس فعل اليقين و اخلاقهم و حفظوهم، تبكي الارض او افقدتهم و يسخط الله (٢٧٢ پ) تعالى علي كل بلده ليس فيها منهم، لم يتكالبوا علي الدنيا تكالب الكلاب علي كلوا العلق و ليسوا الحراق شعبا غير ابراهيم، الناس يظنون عن زخم داء و ما بهم داء، يقالوا قد خلط او ذهب عقولهم و ملاعب عقولهم و لكن نظر القوم بقلوبهم الي امر ذهب الدنيا فهم عند اهل الدنيا يمشون بلا عقول، غفلوا حيث ذهب عقول الناس الهم الشرف في الآخره. يا اسامه اذا رايتهم في البلده ذا علم انهم امان لتلك البلده لا يعذب الله تعالى قوما فيهم الارض لهم رحمه و الجبار عنهم راض اتخذهم لنفسك اخوانا عسي ان تنجوهم و ان استعطك ان ياتيك الموت و بطنك جايع و كبدك ظماء فانك نذرك بذلك

شرف المنازل و كل مع البنين و تفرح بروح الملايكه و يصلي عليك الجبار.» مضمون حديث اين است كه نزديكترين آدميان و بندگان به حق - سبحانه و تعالى - روز قيامت آنكس است كه جوع و عطش وي در دنيا طويل است. زيرا كه مخالفت نفس اماره كرده و بر مقتضاي نفس نرفته، در طعام و آب چون ساير دواب و انعام نيفتاده و هميشه گرسنگي و تشنگي بر خود لازم داشته و دايما محزون و متفكر در انديشه حرمان زلال وصال بوده است و آنكه از اخفيا و اتقيا كه عبادت خود را در سلوك مكتوم و محفوف مي دارند، آنها آن كسانند كه اگر ايشان نزديك خلق حاضر باشد كس ايشان را نمي شناسد، و اگر غايب شوند ايشان را كس پيدا نمي تواند كرد و ايشان را كسي مي نشناسد، و بقاع ارض كه از ايشان باشد و در سلوك موافق باشد و ايشان مكتوم و محفوفند به اين كه ايشان را ملايكه آسمان از نظر خلق مي پوشند و تنعم (٢٧٣ ر) او موافق به نعيم دنياست و تنعم ايشان به طاعت و عبادت حق - سبحانه و تعالى - است و آدميان فرش خود فرش ديبا و غيرها مي سازند و از ايشان خاك و خاشاك است. عوام الناس افعال انبيا و اخلاق انبياء ضايع مي سازند و ايشان هميشه در محافظت و مراعات آنند از طاعت و عبادات و ايشان آن كسانند كه زمين مي گريد اگر ايشان گريه كنند. حق - سبحانه و تعالى - ناخشنود است از هر بلد و شهري كه از ايشان كس در آن بلده و شهر نيست و ايشان آنهايند كه تكالب نكرده اند بر دنيا همچو تكالب كلاب بر جيفه و مراد آن است كه ايشان بر دنيا نيفتاده اند همچو افتادن سگان بر جيفه يعني بر ابدان حيوانات مرده و مقصود از تكالب اين است و حضرت خاتم - صلى الله عليه و سلم - دنيا را با نعيم آن به بدن حيوان مرده تشبيه كرده است و بي خبران و منعمان دوي دون را كه براي چند روزه تنعم بي مداوا كه اختيار كردند به سگان كه بر جيفه مردار افتاده اند، شيخ سنايي غزنوي - قدس سره - در همين معني قطعه فرموده:

قطعه

اين جهان بر مثال مرداريست كركسان اندرو هزار هزار

اين مر آن را همي زند مخلب و آن مر اين را همي زند منقار

آخر الامر بگذرند همه وز همه بازماند اين مردار و ايشان آنهايند كه به نان خشك روز گذرانند و جامه هاي دريده پاره پاره پوشند و سر برهنه و مو پريشان، غبارآلوده باشند و هر كس ايشان را بيند پندارد و گمان برد كه ايشان را بيماري است و حال آنكه ايشان بيمار نيستند، و گاه گويند كه ايشان را عقل زايل مي شده است و نسبت به جنون كنند و حال آنكه ايشان را زوال عقل و جنون هيچ يك اين چيزها (٢٧٣ پ) واقع نباشد. ليكن چون عوام الناس ايشان را به اين حال بينند و آنچه در حق اين طايفه گمان غلط برده و همه در حق خودشان راست باشد، زيرا كه اهل الله دنيا را پيش پا زده اند و رغبت از دنيا و اهل او گردانيده اند و اگر از ايشان كس درست به دنيا زده يا براي مصالح مسلمين بوده و يا به سبب كفايت معاش عيال و مقصود آن است كه ميل و محبت دنيا در دل اين طايفه عليه نيست پس عقول آنها زايل شده باشد كه گرفتار دنياي دون شده اند و از توجه به جانب حق - جلت قدرته - غافلند و ايشان را شرف و درجات عاليه در آخرت. و آن حضرت - صلى الله عليه و سلم - گفت يا اسامه هر كه از ايشان در بلده و شهري بيني پس بدانكه ايشان امان آن شهرند و خداي تعالى عذاب نمي كند قومي كه از ايشان در ميان آن قوم باشد. زيرا كه بر ايشان زمين رحيم است و حق - سبحانه و تعالى - از ايشان راضي است و اگر از ايشان يابي بگير از براي خود ايشان را برادر و هر آينه به آن نجات خواهي يافت و اگر استطاعت داري كه مرگ تو را آيد و شكم تو گرسنه باشد و جگر تو تشنه پس به درستي كه به آن مي يابي تو شرف منازل را و فرو مي آيي تو با انبيا و به قدوم روح تو ملايكه مسرور مي شوند و رحمت مي كنند بر تو، و از حضرت عيسي - صلوات الله عليه - روايت است كه فرمود: «جيعوا اكبادكم و اعيروا اجسادكم لعل قلوبكم تري الله»، يعني گرسنه داريد جگرهاي خود را و برهنه داريد بدنهاي خود را، اميد است كه دل هاي شما خداي را بيند.

و به روايت امير المومنين حسن است - رضي الله عنه - از عايشه صديقه - رضي الله عنها - كه فرمود: سمعت رسول الله - صلى الله عليه و سلم - قال: «اديموا قرع باب الجنه فيفتح لكم. قلت: و كيف نديم (٢٧٤ ر) قرع باب الجنه؟ قال: بالجوع و الظماء.»

حضرت عايشه - رضي الله عنها - از آن حضرت - صلى الله عليه و سلم - روايت كرد كه فرمود مداومت كوفتن در بهشت كنيد. گفتيم چون مداومت كوفتن در بهشت كنيم؟

فرمود كه به گرسنگي و تشنگي كه بر شما گشاده مي شود.

و نيز مرويست از ابا جحيفه كه يكي از صحابه است - رضي الله عنه - كه در مجلس رسول - صلى الله عليه و سلم - آروق زد. رسول - صلى الله عليه و سلم - فرمود مر او را كه: «اقصر من جشايك»، يعني از آروق خود كوتاه ساز، يعني طعام بسيار كه سبب آروق است از آن كم ساز.

ديگر آن حضرت فرمود كه: «فان اطول الناس جوعا يوم القيمه اكثرهم شبعا في الدنيا» يعني درازتر به حسب گرسنگي روز قيامت آن كسانند كه در دنيا به سيري گذرانيده اند. و آنچه به احاديث مذكور شد شيمه انبيا و دوستان و برگزيدگان حق است - صلي الله علي نبينا و عليهم اجمعين و قدس الله اسرار متابعهم -.

اما روش خواجگان ما - قدس الله اسرارهم - متابعت سنت و جماعت است و از بدعت ها دور بودن است و در طعام طريق توسط است و به اين نيز احاديث متقن و مسلسل است و در جميع احوال سهمي در مخالفت نفس كردن است و حضرت خواجه نقشبند، آن سلطان مسند ارشاد - قدس الله سره العزيز - فرموده اند كه ما هر چه يافتيم از مخالفت نفس يافتيم، و تعليم ايشان مخلصان و مديران را اخفاي احوال است كه بر ايشان مي گذرد، و دايم با وضو بودن و اشغال صوري را مانع مشغولي به آنچه مريد را فرموده اند ناساختن و هميشه اعانت برادران مومن به دست و زبان پيش پادشاه و وضيع و شريف كردن و مسلمين مبتلا را خلاص ساختن هرچه ميسر شود و خود را در شب (٢٧٤ پ) با جاي مسلمانان درآوردن و از ايشان بليه و محنت كم كردن، و اين اعظم اسباب است دريافتن مراد در اين طريق، و هر آينه نكند اين را مگر دولتمندي كه از پيشگاه غيب عنايت الهي درباره اوست.

و روزي حضرت مخدومي، جد ما - نور الله مرقده و قدس سره - مي فرمودند كه اگر كسي براي خدا و رسول كتاب عقبي قرآن و سنت، يعني قول و فعل نبي، قرآن را به دست

راست و سنت را به دست چپ نهاده پيش پادشاهان به جهت كفايت مسلمانان رود، سخن گويند مي بايد كه اين را از پيش حضرت حق سبحانه و تعالى، دولت و نعمت داد و در اين هيچي ناموسي نيست و ناموس آن است كه شريعت پيش رود و رونق گيرد.

بي ناموسي در دنيا و آخرت آن است كه پادشاهان شريعت مصطفي را خوار دارند و شريعت پيش نرود.

نقل است كه در اين نزديكي ها شخصي كمر خدمت فقرا و مسلمين بسته و در مجلس پادشاهان به جهت كفايت مهمات ايشان سخن مي كرده است و آن سخنان قبول پادشاه نمي افتاده است. روزي از مديران و معتقدان آن شخص گفتند كه چندين پيش پادشاه سخنان و مهمات مردم عرض مي كنيد و مسموع و قبول نمي افتد، خود را چرا بي آبرو مي سازيد؟ آن عزيز در جواب مريد گفته كه اي بي عقل، آبرو در آن است كه شريعت مصطفي پيش رود و سعي من اين است و الا من به اين آبرو آسيان گردان نخواهم كرد. و ببايد دانست كه درويش راه آخرت را غفلت بر او جايز نيست، خواه در خلا و خواه در ملا و خواه در خوردن و آشاميدن و خواه در خفتن و برخاستن به شرط وضو، و خواه در رفتن و آمدن و خريدن (٢٧٥ ر) و فرو رفتن در جميع احوال، ذكر الله الا در وقت قضا حاجت كه آنجا ذكر حق و مشغول به آنچه فرموده اند نمي توان كرد زيرا كه در آن وقت بسيار بي ادبي است مگر آنكه ذكر لازم دل شده باشد، در اين حين شخص را اختياري نيست زيرا كه اگر او خواهد و نخواهد از او صادر مي شود اما بايد كه شخص در چنان وقت و محل قصد مشغولي نكند.

و خدمت مولانا جلال الدين رومي - قدس الله سره العزيز - فرموده است كه مردم مي گويند كه در خلاجا ٧٤٨ و به وقت استنجا ٧٤٩ نام خدا نمي بايد برد. سلطان بر اسب سوار است، اسب بيچاره چه كند و بالجمله بنده بايد كه به يقين داند كه همه عيش ها و نعمت ها و لذت ها در پيش آن لذت كه از ياد كردن حق سبحانه، و در مداومت ذكر او حاصل مي شود همه هيچ است و از همين جاست كه مخدومي و مقتداي گرامي، مخدومنا و مولانا، نور المله و الدين عبد الرحمن جامي - قدس الله روحه - فرمودند:

رباعي:

اي بلبل جان مست ز ياد تو مراوي پايه غم پست ز ياد تو مرا

غم هاي جهان را همه در پاي فكندذوقي كه دهد دست ز ياد تو مرا كدام عيش و كدام سرور و حضور غير از آن باشد كه بنده توفيق ياد كردن او يافته اوقات شريف را به ياد كس گذارند كه او را آفريده است و در دنيا نعيم بسيار داده كه از اكثر ران غافل است و در دار آخرت، به فضل و كرم خود نيز نعمت هاي غيرمتناهي كه اكثر آن را چشم نديده و هيچ گوش نشنيده است و همچنانچه خود گفته و وعده فرموده است كه قرآن و حديث بر آن ناطق است خواهد داد. پس بنده از آلايش كدورات و مخطورات كوني و وساوس شيطاني پاك گرداند تا محل نزول سلطان جذبه گردد.

بيت:

هرچه جز دوست برون مي كنم از خلوت دل تنگ بود در حرم شاه مجال دگران (٢٧٥ پ) و هميشه بنده مي بايد كه سعي كند كه صفت الهي و ذوق و چاشني آن او را حاصل شود و اين اگر ميسر شود بهتر است و اسباب آن دريافتن دلهاي شكسته و زيادت قبور و مدرسه و استمداد از ارواح مقدسه انبياء - صلوات الله عليهم و سلامه علي نبينا و عليهم اجمعين - و اولياء - قدس الله ارواحهم - و از ادخال سرور در دلهاي حزين خواهد بود و بالجمله بنده را دل مي بايد حاصل كردن.

نظم:

تن اگر بيمار شد بر سر مياريدم طبيب اي عزيزان كار تن سهل است فكر دل كنيد

نيست پيش اهل دل دردي ز بي دردي بترچند تدبير دوايي درد بي حاصل كنيد و تحصيل دل و تحسين احوال او اين است مگر به توبه صادق و بينات حسنه كه مقارن عمل باشد و صفاي باطن حاصل نشود، مگر آنكس را كه كبر و مني را از پيش بردارد و خود را از همه بنده هاي خدا كمتر داند. و جنيد - قدس الله سره العزيز - فرموده است كه اگر كسي گمان برد كه در ميان بنده هاي خدا از او بتري هست او متكبر است.

پس از اين جا، اقل معلوم كند كه در اين راه نياز و تواضع و پستي آنچه غايت مي بايست

است. پس همه در مقام ترك مرادات و مقاصد خود بايد بود و اقدام در حصول مرادات بنده هاي خدا بايد كرد.

بيت:

تا ترك مراد خود نگويي صد باريكبار مراد در كنارت نايد و چنان خود را به درگاه اله، بي مقدار و عاجز بايد شمرد كه در نظر او از او عاجزتري ننمايد تا حضرت حق، سبحانه و تعالى به مقتضاي اين انكسار، به فضل و كرم خود او را قوتي و قدرتي كرامت فرمايد و ابواب مرحمت و لطف به روي او بگشايد.

بيت:

در بهاران كي شود سرسبز سنگ خاك شود تا گل برويد رنگ رنگ و بايد ديد كه حديث مصطفي - صلى الله عليه و سلم - نصب العين خود سازد (٢٧٦ ر) كه فرمود: «من تواضع لله رفعه الله و من تكبر وضعه الله.» معني حديث آنكه، هركه تواضع كند براي خداي، خداي عز و جل مرتبه او را بلند گرداند و هر كه تكبر كند، او را پست و خوار و ذليل گرداند.

ديگر بايد كه بنده نيازمند در بندهاي خدا باشد و بد احوال ايشان پيش او معلوم نشود سرعت رد و قبول ايشان نكند كه بر خود جبر كند زيرا كه حضرت حق، سبحانه را در لباس صفات بشريت، بندهاي مكتوم هستند كه «اوليايي تحت قبايي لا يعرفهم غيري» در شان ايشان است، «رب اشعث اغبر ذي طمرين لا اقربه به احد ولو اقسم علي الله لا يره» در شان ايشان. مضمون حديث اول كه حديث قدسي است آنكه، اولياي من در شيب قباي من، يعني پرده هاي من پنهانند و ايشان را غير من كسي نمي شناسد؛ و ترجمه حديث ثاني آنكه، بسيار موپريشان و غبار آلوده باشد كه كس او را در خانه خود جاي ندهد و او را دو جامه كهنه باشد كه ستر عورت او شود و اگر بر خداي سوگند دهد و آنچه طلبد، هر آينه بدهد و حاجتش روا گرداند.

بيت:

مبين حقير گدايان عشق را كين قوم شهان بي كمر و خسروان بي كله اند

پس در پيش خدا و رسول، قدر به اسباب دنيا حاصل نمي شود و زينت و آرايش را پيش بندگان برگزيده حق سبحانه هيچ قدر و قيمتي نيست. آري مال و اسباب دنيا وقتي مبارك است كه صرف در مراضي خدا و رسول خدا شود و آن نيز از كسب حلال باشد، مثل كسب دست و دهقاني و تجارت و امثال اينها و صرفش در محلي كه رضاي خدا و رسول خدا در آن باشد، مثل مساكين و فقراء صالح و گرفتاران به دست ظلمه و درويشان.

شيخ ركن الدين علاء الدوله - قدس سره - (٢٧٦ پ) گفته است كه عجب اعتقادها دارند خلق عالم، مي گويند كه درويش مي بايد كه خوار و ذليل و محتاج باشد و درويش را دنيوي به چه كار مي آيد؟ آخر حضرت حق، سبحانه دنيا را به اين همه نعمت آفريده است به جهت آنكه بنده هاي برگزيده او متمتع شوند، و انبيا - صلوات الله علي نبينا و عليهم اجمعين - و اولياي - قدس الله ارواحهم - كه عالم با وجود شريف ايشان برپا مي دارد و مقصود از آفرينش عالم، وجود شريف ايشان است. چرا بايد كه ايشان محتاج باشند. و از اين سخن شيخ، رفع اعتراض مردمي كه بر پدر كلان ما خواجه عبيد الله - سقي الله ثراه - مي كردند مي شود.

و هم شيخ مي گويد كه نه آخر خرج سفره خانه خانقاه شيخ مجد الدين بغدادي - قدس الله سره - هر سال دويست هزار دينار زر سرخ بوده است؟ يعني حق، سبحانه بعضي بنده هاي مقبول خود را در لباس غنا تربيت مي كند و بعضي را در لباس فقر و فاقه و به اين اشد رضا دارند،

بيت:

درين چمن مكنم سرزنش به خود رويي چنانكه پرورشم مي دهند مي رويم پس همه به كرم و لطف و فضل اوست، و الا از بندگي ما و كردار ما چه آيد و چه گشايد؟ و زمام عطا و سعادت به دست اوست، آنجا كه خواهد و بايد عطا فرمايد و ان الْفضْل بيد الله يوْتيه منْ يشاء و الله ذو الْفضْل الْعظيم. ٧٥٠ و بنده مي بايد كه هرچه از او اعمال صالحه به وجود آمد خود را به درگاه اله، مجرم و مقصد داند، اما پيش اين بيچاره آن است كه هيچ گناه بدتر از آن نيست كه بنده خود را مجرم و مقصد نداند كه بدين سبب

در مغفرت از پيشگاه غيب برو بگشايد.

بيت:

گناه آيينه فضل و رحمتست اي شيخ مبين به شم حقارت گناه كاران را نقل است كه پيره زالي همه روز به درها مي گشت (٢٧٧ ر) و سوال مي كرد، بعد از آنكه بمرد او را در خواب ديدند كه در بهشت درآمده. از او پرسيدند كه چون در بهشت درآمديد؟ گفت: چون مرا به پيش خود خواند گفت: چه آوردي؟ گفتم: خداوندا، در دنيا به درها مي گشتم و سوال مي كردم. مرا مي راندند و مي گفتند چه مي خواهي؟ اينجا به درگاه تو آمده ام مي گويي: چه آوردي؟ تو پادشاه كريمي، من چه دارم كه پيش تو آرم. از تو آن مي خواهم كه گويي چه مي بايد از اين سخن؟ حضرت حق را بر من رحم آمد و گفت: بريد اين بنده مرا هرجا كه در بهشت خواهد بدهيد.

و هر كس كه در راه خدا و آخرت قدم مي نهد بايد كه محبت تعلقات دنيا را كم سازد تا به تدريج دل او از دنيا سرد شود و اقبال به جناب حق نمايد، و اين مرتبه حاصل نمي شود الا به مداومت مشغولي به آنچه مقرر است و مي بايد كه كس چنان شود كه اگر چه دنيوي او را بسيار باشد او را محبت دنيا نباشد، و اين وقتي معلوم مي شود كه اگر چنانچه خانه باشد كسي را پر از جواهر و زر و نقره و دزدي تمام آنرا برد، از آن هيچ الم به او راه نيابد بلكه شاكر باشد و اين را از پيشگاه اشارت داند با آنكه قصد حق - سبحانه و تعالى - آن است كه او را به خود مشغول گرداند.

و حضرت شيخ بزرگوار فريد الدين عطار - قدس الله سره - مي فرمايد:

بيت:

دست ها اول ز خود كوتاه كن بعد از آن برخيز و عزم راه كن

تا در اول باك بازي بودنت رفتن اين ره نمازي بودنت و مراد از دست كوتاه كردن آن است پيش پيش تعلق محبت چيزها از دل دور شود و اين تعلق و محبت مي بايد كه به جناب ذو الجلال و الافضال باشد و متابعت محمد رسول الله را به جد و جهد گيرد از اوامر و نواهي كه وسيله همه دولت ها و سعادت ها در دنيا و

آخرت اوست (٢٧٧ پ) - صلى الله عليه و سلم - و ببايد دانست كه صفت محبت حق منحصر در دوري دنياي دون فردي نيست، فيض الهي است به قدر استعدادات و قابليات هر بنده را از آن بهره مي رسد. هميشه بايد كه بنده سعي در حصول استعداد و قابليت خود كند و اگرچه حصول او نيز از پيش حضرت حق است، اما چون او را حضرت حق سبحانه اختياري داده است بايد كه به مقتضاي اختيار خود در مراضي حق، سبحانه كوشد تا مشق و محبت حق، سبحانه را قاب و آماده شود. خواه شخص طالب پادشاه باشد خواه گدا.

بيت:

عشق است اين كه در دو جهان جلوه مي كندگاه از لباس شاه گه از كسوت گدا و ديگر بداند كه پيش خدا و رسول و برگزيدگان درگاه واله، دل هاي شكسته ويران را قرب بسيار و اثرهاي عظيم است در اين راه،

بيت:

ننهند جز به خاطر ويرانه گنج عشق معمور خاطري كه به ويرانگي كشيد و سعي در آن بايد كرد كه در دل بنده هاي برگزيده حق سبحانه كس را راهي شود و از بركات نظر ايشان به مقصودي رسد.

بيت:

جا كن درون پاك ضميري كه عاقبت زين شيوه كار قطره به دردانگي كشيد و گاه بر بنده حال و روزي مي گذرد كه در آن حال و در آن روز از او صفات و احوال نيكان و ابرار ظاهر مي شود، و گاه روزي و حالي بر او مي گذرد كه از او كردار شيطان و بدان سر برمي زند آن اول روز و اول حاليست كه بنده در آن روز و در آن حال از خداي خود غافل نيست و آن روز ديگر و حال ديگر حالي است كه در آن روز و در آن حال بنده از خداي خود غافل است و شب و روز خود را به هواي نفس بد فهمان مي گذراند، و از اين روز پيش خدا استغفار بايد كرد و از غضب راندن خود را. (٢٧٨ ر) يعني از كان نگاه بايد دانست كه تفرقه انگيز است و خاطر را پريشان مي سازد و از خدا دور مي اندازد.

در مذمت جاه و طالبان آن به دلايل كتاب الله عز وجل وسنت رسول الله - صلى الله عليه وسلم -

ديگر خطيي كه از براي خدا و رسول باشد. قال رسول الله و سلم: «من اخطي لله وضع لله و ابغض لله فقد استكمل ايمانه.» يعني اينها كه مذكور شد هر كس كه اينها را براي خدا كند از طلب تكميل ايمان خود كرده است و اگر چنانچه از سر نفس و هوا مي كند از دل ها دور و او را در سلوك راه قصور است. پس به هر تقدير بنده يابد كه موانع سلوك را طي كند تا او را به بندگان اله آشنايي شود و لذت ياد كردن حق - سبحانه و تعالى - او را از او چنان ستاند كه او را از دنيا و خلق دنيا فسرده و بيگانه سازد و در اين حال يقين داند كه از پيشگاه حضرت ذو الجلال بر او در رحمت خود گشاده است كه به ياد او مسرور است و اگر حيات ابدي او را باشد و لحظه از ذكر و ياد حق غافل نبوده باشد هنوز مكافات حق اين نعمت نكرده است، زيرا كه در آخرت آن چيز كه او را مي بايد و به سبب او درجات عاليه او را خواهد شد همين است و همه انبيا را - صلوات الله علي نبينا و عليهم اجمعين - و اوليا را - قدس الله اسرارهم - هميشه شيوه اين بوده است.

در مذمت جاه و طالبان آن به دلايل كتاب الله عز وجل وسنت رسول الله - صلى الله عليه وسلم -

اما دليل از كتاب الله در مذمت جاه آن است كه حضرت جل و علا، فرموده است كه تلْك الدار الْآخره نجْعلها للذين لا يريدون علوا في الْارْض و لا فسادا و الْعاقبه للْمتقين، مضمون و فحواي آيت آنكه اين دار آخرت را يعني بهشت را از براي كساني ساخته ايم كه ايشان در ارض دنيا ارادت بلندي و فساد نكرده اند، يعني ارادت جاه و فسق و فجور (٢٧٨ پ) نكرده اند. پس حضرت حق سبحانه ارادت علو و ارادت فساد را منع فرموده است چنانچه ظاهر آيت است، فكيف كه در فعل آيد و مقارن فعل باشد و در اين مبالغه است در حذر از طلب جاه و وقع فساد تا بنده مستحق دخول جنت شود و عاقبت مر متقيان از بنده ها راست و مراد عاقبت حميده است، و الا هر بنده را عاقبتي و خاتمه هست كه آن خير است تا شر است. اما عاقبت حميده حسنه مراحل تقوي راست. پس مراد به علو جاه است. آنچه از سنت و حديث دلالت مي كند آن است كه رسول خدا،

محمد مصطفي - صلى الله عليه و سلم - فرموده است: «الجاه و المال تنبتان النفاق كما ينبت الماء البقل» يعني جاه و مال نفاق مي كنند و مي رويانند نفاق را همچنان كه آب تره را و گياه ها را مي روياند. يعني نفاق از مال و جاه حاصل مي شود. پس در اين مقام از دانستن حقيقت مال و جاه ناچار است تا بنده از او بعد از معرفت حذر نمايد و ببايد دانست كه مال و جاه دو ركن دنيااند؛ مال ملك اعيان و اشخاص منتفع بهاست و معني جاه ملك قلوب مطلوب تعظيم اوست و اطاعت اوست مر مالك را و اگر طلب اين جاه نيز به جهت امداد مسلمين و استخلاص درمانده ها باشد مبارك است و مرضي خدا و رسول است و الا كه غرض آن نباشد موجب عذاب و نكال اخرويست و پشيماني عظيم در دار آخرت.

و چون در اين جاه به مهمات مسلمين پرداختن باشد همه نور و صفات و از جمله عبادت است و از اين جهت است كه بعضي اهل الله - قدس الله اسرارهم - فرموده اند كه مي خواهم كه مال بسيار پيدا كنم و به همه آن مال جاهي بخرم و آن جاه اعتبار صرف راه مسلمانان و درمانده ها كنم. پس بنده در جميع احوال مي بايد كه نيات نيك كند كه آن را مقارن عمل گرداند (٢٧٩ ر) تا سبب اجر عظيم گردد.

بيت:

كن نيت هر چيز كه گر ماني بازاز مزد عمل به مزد نيت برسي و گاه چنان است كه كس طهارت براي اداي صلوه جمعه كرده و به عزم مسجد قدم در راه نهاده نماز جمعه را درنيافت و از اين اندوهگين و متالم شد، هر آينه به سبب اين نيت و سعي نمودن و نايافتن نماز حضرت حق سبحانه او را اجري عظيم خواهد داد.

نقل است كه حضرت رسالت - صلى الله عليه و سلم - به قوت نماز بامداد در خواب بود كه شيطان لعين آمد و آن حضرت را بيدار كرد كه نماز بامداد فوت مي شود و آن حضرت - صلى الله عليه و سلم - برخاست و به نماز مشغول شد و غرض شيطان لعين در اين بيدار كردن آن نبود كه دلالت بر خير كند، زيرا كه مي دانست كه اگر نماز به رسول خدا فوت شدي چندان حزن و الم بر آن حضرت غالب شدي كه حضرت حق - سبحانه و تعالى - به جاي آن نماز چندان اجر ميداد كه اداي آن نماز برابري نكردي. شيطان لعين

خواست كه رسول خدا از آن اجر محروم ماند.

آمديم به سر سخن سابق، در حقيقت مال و جاه. از تقرير سابق معلوم شد كه حقيقت جاه ملك گردانيدن دلهاي مردم و تسخير آن است تا مالك مشرف به اعزاز و اكرام شود تا قدر تصرف مقاصد و اغراض خود تواند شد و اين جاه اكثر چنان است كه متعلق و وابسته به وجود پادشاهي و اولو الامري باشد كه به آن اعتبار و نسبت او را صاحب جاه مي گويند، و حقيقت مال گفته شد كه ملك گردانيدن اعيان منتفع بهاست و آن زر و نقره و جواهر و بنده و حيوانات از اسب و خر و گاو و باغ و زراعت و مثل ذلك؛ آنچه بنده از او نفع تواند گرفت. پس اين مذكور (٢٧٩ پ) اگر چنانچه بنده آن را قياس به نفع و ضرر نفس خود كرده سعي در تحصيل آن مي كند عمر ضايع و اگر چنانچه آن را وسيله يافت درجات عاليه آن عالم مي سازد مبارك است و آن را ذكر كرده شد كه مصارف آن مي بايد كه مراضي حضرت حق سبحانه باشد از آنچه فرموده است و الا دست در اسباب دنيا زدند و خود را براي چند روزه حيات فاني به سبب جمع دنيا از خدا غافل شدن رتبه درويشان و عالي همتان نيست.

بيت:

دلا تا كي درين دير مجازي كني مانند طفلان خاك بازي زيرا كه از اين نشاء شخص انتقال آخرت به آخرت كند چه بر او ظاهر خواهد شد كه سعي در اين دنيا در تحصيل اسباب مي كرده است كه در آن انديشه رضاي خدا نمي كرد، حكم آن داشته كه كودكان زماني خاك بازي مي كرده اند. پس وظيفه دولتمند دورانديش آن است كه به متاع سريع الزوال و دولت بي مآل دنياي دون دل خود را مقيد ندارد و در آنچه سعي نمايد مي بايد كه نيتش در آن رسانيدن نفع به مسلمين باشد تا سعي او عند الله حبط نشود و هميشه مي بايد كه به ذكر كريمه «الدنيا مزرعه الآخره» باشد.

بيت:

در مزرع عمر تخم نكويي مي كارتا نام برآوري به نكوكاري مقصود از او هرچه مي كند بنده كه آن مشروع باشد مي بايد كه البته در ضمن آن

ملاحظه وصول فايده به مستحق باشد و لله در قايله.

بيت:

راحت و رنج چون بود گذران رنج كش بهر راحت دگران

زانكه باشد به مزرع اميدرنج تو تخم راحت جاويد هميشه متمناي درويشان و سالكان آخرت، حصول درد است و حزن و الم از نايافت مطلوب و مقصود و لله در قايله،

بيت:

به جاي هر سر مو بر تن من باد صد نشتراگر خالي ز درد دوست خواهم يك سر مو را و بنده طالب نيازمند چنان بايد كه سكان (٢٨٠ ر) طايفه بزرگوار را هيچ از تعظيم و توقير فروگذار نكند. زيرا كه در مناجات حضرت قطب الاقطاب، آن شاه مسند ارشاد، خواجه بهاء الحق و الدين - قدس الله سره - مذكور است كه چند سال مرا اشارت به خدمت و تربيت حيوانات شد كه نيازمندي پيش سگ كردم و از آن در حق خود ناله حزين مي شنودم و من دست برداشته آمين مي گفتم و آن حيوان به پشت افتاده دست ها و پاهاي خود را بر هوا كرده ناله مي كرد. دانستم كه به جهت من به درگاه اله مي ناليد.

بيت:

اگر پاي سگي مي بوسم اي ناصح مزن طعنه كه من روزي به كوي آشنايي ديده ام او را حق - سبحانه و تعالى - قادر است و مي تواند كه جميع حيوانات و نباتات را در حق نيازمندان درگاهش مناجات آرد. زيرا كه اگر او را به بنده از بنده ها عنايت باشد اسباب آن را مهيا گرداند و به آن بهانه در رحمت برو بگشايد و از رباعيات اكمل العرفا، خواجه ابو الوفا - قدس الله سره - رباعي كه حسب حال اين ضعيف بود در اين آورده مي شود. و منها:

اي سر تو در سينه هر صاحب رازپيوسته در رحمت تو بر همه باز

هر كس كه به درگاه تو آيد به نيازنوميد ز درگاه تو كي گردد باز

***

بر نفس خود ارچه ظلم كردم بسياربر عفو تو بودم اعتماد اي غفار

فرمان خود از خلاف كردم ليكن بر وفق ارادت تو كردم همه كار

***

آمد بر من خيال او نيم شبان گفتم كه نثار پاي تست اين دل و جان (٢٨٠ پ)

گفتا چه دل و جان كه تو را ملك كجاست آسان باشد سخاوت از ملك كسان

***

اي رحمت واسعت پناه همه كس لطف و كرم تو عذر خواه همه كس

بر عفو تو اعتماد دارم هرچندبيش از گناهم از گناه همه كس

***

اي رحمت كامل توام پشت و پناه وي ياد ملاقات توام توشه راه

جز .................... حرم چو عفو تو ..............

٧٥١ ***

بيگانه ز اخلاصم و از تقوي دوردايم به فريب و مكر شيطان مغرور

سر تا قدمم گناه و عصيان و فجورليكن تو كريم و رحيمي و غفور ***

در سينه كس كه درد پنهانش نيست چون زنده نمايد او ولي جانش نيست

رو ................. درد ٧٥٢ درديست كه هيچگونه درمانش نيست

***

در دست چو درو سينه مرد صدف روح است چو بحر و صورت جسم چو كف

از جنبش موج كف تلف گردد ليك دريا نشود ز جنبش موج تلف

***

مسكيني و نامرادي و درد گزين با مسكينان دردمندان بنشين

درمان مطلب درد بجو اي مسكين كانرا نتواني كه بيابي بي اين (٢٨١ ر)

***

هر ناخوشي كه داري از هست تست از ديدن خويش و كبر و بدمستي تست

ميدان كه سعادت تو در هر دو جهان در مسكنت و تواضع و پستي تست

***

خرم دل آنكه درد ياري داردني داعيه ملك و دياري دارد

با ذلت فقر افتخاري داردوز شادي هر دو كون عاري دارد ***

مادام كه مشتغل به كار بدني مامور و اسير و بنده نفس و تني

پا بسته به زنجير صفت هاي ذميم در قعر چه وجود خود ممتحني ***

اين غصه و اين درد به درمان ندهم وين فقر به شاهي سليمان ندهم

ارزان نخريده ام من اين فقر و فناچيزي كه گران خريدم ارزان ندهم ***

نابود شو اي دوست كه بودن خوش نيست فرعون صفت خويش ستودن خوش نيست

چون هستي و كبريا خدا دارد و بس چيزي كه نداريش نمودن خوش نيست

***

بيچاره و نامرادم و دل ريشم ناداني و عجز و حيرت آمد كيشم

خود را به كدام خصلت گويم درويش درويش نه خاكپاي درويشم (٢٨١ پ)

***

تدبير و تصرف بگذار اي درويش بگذار به كار سازگار اي درويش

زيرا كه به تدبير تو ديگر نشودتقدير و قضاي كردگار اي درويش

***

مال و هنري گرچه ندارم در دست با فقر بسازم كه مرا فقر خوش است

انديشه چرا كنم ز بي برگي خويش گر هيچ ندارم چو تو دارم همه هست

***

تاريخ رشيدي، متن، ص: چون مادر تو حامله بار تو بودبي منت تو خدا نگهدار تو بود

آن دم كه قلم نوشت آثار تو راآن دم نه تو بودي و نه آثار تو بود

***

بي كوشش بنده عقل و جان مي بخشي سمع و بصر و روح و روان مي بخشي

كي طالب رحمت تو گردد محروم چون بي طلب آنچه بايد آن مي بخشي و مولوي - قدس سره - در وصيت به فرزندان و مريدان اين رباعي فرموده است:

رباعي:

پيشي طلبي ز هيچكس پيش مباش چون مرهم و موم باش و چون نيش مباش

خواهي كه ز هيچكس به تو بد نرسدبدگوي و بدآموز و بد انديش مباش و بعد رونده راه آخرت بايد كه هميشه سعي در تحصيل جمعيت خاطر متفرق كند و مراد آن جمعيت پيش طايفه بزرگوار - قدس الله ارواحهم - آن است كه مي بايد كه بنده هميشه با حضرت پروردگار خود باشد و مراد به تفرقه آنكه بي او باشد. و مولوي - قدس الله سره - فرمايد:

نظم:

به يك لحظه ازو دوري نشايدكه از دوري خرابي ها فزايد

به هر جاي كه باشي پيش او باش كه از نزديك بودن مهر زايد (٢٨٢ ر) و هميشه مي بايد كه صمت و سكوت را تا تواند پيشه خود سازد كه سكوت را در جمعيت خاطر دخل تمام است، زيرا كه از تكلم تفرقه و پريشاني خاطر حاصل مي شود زيرا كه در سخن ناكردن آن باشد كه انفاس شريفه به غفلت نگذرد يعني بي ياد حضرت عزت - جلت قدرته - برنبايد بود كه حضور مع الله است. چنانكه اكابر - قدس الله اسرارهم - فرموده اند:

نظم:

تو را يك پند بس در هر دو عالم كه از جان برنياري بي خدا دم

اگر تو پاس داري پاس انفاس به سلطاني رسانندت از اين پاس

رفتن حضرت مخدومي نورا به جانب هند و مقوله اي چند كه تعلق به اين دارد

الهي به حرمت آنانكه به قدم صدق طريق به وادي طلب كرده اند و پي به سرمنزل مقصود برده و گمراهان را راه نجات بنموده و به حرمت آنانكه كشتي اميد از لجه تفرقه به ساحل نجات كشيده اند و تشنگان به وادي ضلالت را راه به چشمه حيات نموده كه ما گمراهان را نجات بنماي و ما تشنگان به وادي بعد و حرمان را قطره اي از درياي رحم و چشمه مغفرت خود كرامت فرماي. و السلام علي من اتبع الْهدي؛ و نهي النفْس عن الْهوي فان الْجنه هي الْماوي، ٧٥٣ جامي فرمايد:

نظم:

سبك دستي كن اي ساقي بده رطل گران ما رابه خود درمانده ايم از ما زماني وارهان ما را

چنان در عشق تو مستيم و در حسن تو مستغرق كه ني پرواي جان ماندست و ني فكر جهان ما را

جمال خود نما تا نيست گرديم از وجود خودكه هست اين نيستي تخم بقاي جاودان ما را

نه در كون است منزل عشق راني در مكان جامي رهي بنما برون از عرصه كون و مكان ما را حضرت خواجه عنايت كرده خواندند:

در ذكر اگر چه حبس نفسي مي كنند قوم ما اين نكرده ايم ولي سبق برده ايم

ذكر منست روي تو ديدن علي الدوام ما حبس نفس خويش باين ذكر كرده ايم (١) (٢٨٢ پ)

رفتن حضرت مخدومي نورا به جانب هند ٧٥٤ و مقوله اي چند كه تعلق به اين دارد

در آن بهار حضرت مخدومي نورا به راه بدخشان متوجه هند شده اند. خان به مشايعت ايشان تا عقبه شهناز ٧٥٥ كه هفت هشت روز راه است رفته اند و بنده از آن دولت محروم ماندم، در آقسو بودم، وقتي كه بنده از آقسو آمدم خان فرمودند كه از حضرت خواجه نورا وقت وداع، التماس فاتحه كردم، چون دست فياض را به فاتحه خواندن برداشتند، عرض نمودم كه اگر عنايت فرمايند اول براي ميرزا حيدر فاتحه خوانند، آنگاه بنده را به اين مشرف سازند. التماس مرا قبول كردند، اول براي تو فاتحه خواندند بعد از براي من فاتحه خواندند.

__________

(١). نگ: بسم الله الرحمن الرحيم ... ذكر كرده ايم.

نظم:

يار رفت از چشم و در دل خار خار او بماندبر جگر صد داغ حسرت يادگار او بماند

گر چه برگشتن ز عمر رفته نتوان داشت چشم عمرها چشمم به راه انتظار او بماند (١) حضار مجلس روايت كرده اند كه چند منزل كه خان همراه حضرت خواجه بودند، علي الدوام رقت كردي و هرگاه كه ايشان سخني گفتندي، گريه بر خان چنان مستولي شدي كه بي اختيار قطرات فرو ريختن گرفتي چنانكه از آن حضار متاثر مي شدندي و آن گريه خان به زبان حال بي لسان، مقال هذا فراق بيْني و بيْنك ٧٥٦ مي گفته است، به آن نوع كه تا قيام قيامت به وصال مبدل نگردد.

بيت:

يار قصد قتل من دارد به تيغ انقطاع هر كس از شام اجل ترسد من از روز وداع (٢) چون خان را آن ديدار آخر بوده است بالطبع از هجران فراق كه هرگز التيام نيافت، خان را آن حال دست داد.

بالجمله حضرت خواجه نورا به هندوستان آمدند. شهرهاي حدود هندوستان (٢٨٣ ر) كه كابل و لاهور باشد تعلق به كامران ميرزا داشت. وي از روي نيازمندي التماس نمود كه در لاهور تشريف داشته باشد اما ايشان فرمودند كه در اول عزيمت مقيم ملازمت پادشاه مصمم شده بود بنابر آنكه تغريت بابر پادشاه را با همايون پادشاه رسانيدن ما را لازم است. بعد از تقديم اين امر، اگر مراجعت كرده شود اين التماس مبذول خواهد شد. به آگره كه دار السلطنه هند بوده رفته اند. پادشاه ٧٥٧ نيز قدوم مسرت لزوم ايشان را به انواع تكريمات تلقي نموده است.

در آن اثنا شيخ پول نامي به هندوستان پيدا شده است. همايون پادشاه را داعيه ارادت به وي شده. سبب آنكه همايون پادشاه را به علوم غريبه ميل بسيار بود، داعيه ادعيه و تسخيرات بسيار داشت. شيخ پول در لباس شيوخت درآمده چنان دانيده است كه به مقصود حقيقي دعوت و تسخير ادخل امور است بلكه مقصود حقيقي حصول آن است.

__________

(١). نگ: - نظم يار رفت ... بماند.

(٢). نگ: - و آن گريه خان ... وداع.

من خوارق عاداته

چون اين امر را موافق مزاج خود يافته است في الحال مريد شده، مع هذا مولانا محمد پرغري كه مرد ملا بود اما در غايت خباثت و آنچه مقصود وي بود در آن سعي مي نمود، هرچند كه امر باطل باشد و آن شيخ به ملا محمد التجا برده و به مقاصد مولانا متقبل شده است، ٧٥٨ مولانا نيز بر داعيه پادشاه ساعي شد و در اين خوش آمد طبع پادشاه نيز بود.

بنده بعد از اين واقعه به مدتي به ملازمت پادشاه رسيدم كه عنقريب مشروح خواهد شد. آنچه پادشاه از پير خود يعني شيخ پول تقرير مي فرمود، به غير تسخير و دعوت، بنده چيزي ديگر نفهميدم. ٧٥٩ العلم عند الله، چون ارادت پادشاه به شيخ پول محقق شد، مولانا محمد و پادشاه و توابع ايشان در صورت ملازمت، در التفات خواجه نورا كه ارادت موروثي ايشان بود، اهمال و تهاون (٢٨٣ پ) مي ورزيدند، اين معني موجب تنفير باطن انور ايشان مي شد. سابقا وقتي كه از لاهور مي گذشتند كامران ميرزا استدعاي آن نموده بودند كه ايشان در لاهور توطن اختيار فرمايند. وعده فرموده بودند كه به وقت مراجعت چنين خواهد شد. به مقتضاي وعده ايشان از آگره متوجه لاهور شدند. همايون پادشاه و توابع ايشان درخواست بسيار نمودند اما راضي نشدند و لاهور آمدند در سنه ثلاث و اربعين و تسعمايه. ٧٦٠ بنده قبل از اين به لاهور آمده بودم، به سعادت پابوس ايشان مشرف شدم.

در آن ايام به كرات از لفظ درربار ايشان شنودم كه مي فرمودند كه در واقعه چنان ديدم كه دريايي پيدا شد، و آنچه بعد از ما در آگره هندوستان مانده بودند به تمام برده و ما به صد تشويش خلاصي يافتيم و بعد از اين به مدت سه سال همچنان شد كه فرموده بودند، كه عنقريب مشروح خواهد شد. ٧٦١ و بعد از ويراني هندوستان ايشان به سلامت، به راه كاشغر متوجه ماوراء النهر شدند. (١) حق سبحانه و تعالى، ظل عاطفت ايشان را سال هاي بسيار بر ضعفاي مخلصين و بر فرق طالبان ممدود داراد، بحق محمد و آله الامجاد. (٢)

من خوارق عاداته: (٣) بنده در مجلسي حاضر بودم كه مولانا محمد پرغري از آگره در

__________

(١). نگ: + فصل هشتاد و پنجم.

(٢). نگ: - بحق محمد و آله الامجاد.

(٣). نگ: معجزات خواجه نورا.

آن زمان از پي همايون پادشاه به رسالت آمده بود. وي نيز حاضر بود كه ايشان اين خواب مذكور را گفتند. مولانا محمد گريان شد و عذر تقاصير خواستن گرفت و التماس نمود كه براي همايون پادشاه مكتوبي ارسال نمايند و الحاح نمود. ايشان نوشتند كه، بيت:

هماي گو نيفكن سايه شرف هرگزدر آن ديار كه طوطي كم از زغن باشد و در اين كرامت، تجنيس جميله هست. (٢٨٤ ر) آن آن است كه هماي پادشاه در آن ديار كه طوطي كم از زغن بود سايه نيفكند (١) و سرگردان رفت. ٧٦٢

در يانگي حصار كاشغر در ماه رجب صايم بودم، به ملازمت ايشان نشسته بودم كه از جايي طعام آوردند و من بي تحاشي افطار كردم. فردايش نيت قضاي روزه گذشته كرده بودم و به ملازمت ايشان رفته، همان صورت شد. روز ديگر نيز نيت همان قضا كرده رفته بودم، باز طعام حاضر شد. حصه جدا ساختند و فرمودند كه پيش فلان كس بريد كه روزه هاي ايشان را تمام ضايع مي سازيم و حال آنكه هيچكس از نيت صوم من واقف نبود. (٢)

ديگر در ايامي كه در لاهور بودم، قندهار را از گماشتگان كامران ميرزا، پسر شاه اسماعيل كه شاه طهماس نام دارد از عراق آمده گرفت و به معتمدان خود داد و برگشت و از اين اندوه بسيار به كامران ميرزا رسيد و با بنده گفت كه اندوه بسيار دارم، و اين حال به ايشان رسان. من به ايشان عرض كردم. روز ديگر كه به ملازمت ايشان رسيدم فرمودند كه حضرت ايشان را در واقعه ديدم، از من پرسيدند كه چرا مكدري؟ گفتم كه از جهت كامران ميرزا مكدرم كه قندهار را تركمان گرفته است. چون خواهد شد؟ ايشان پيش آمدند و دست مرا گرفتند و گفتند: كه هيچ غم مخور كه به سهولت خواهد گذشت. و همچنان شد كه گفته بودند. كامران ميرزا به سر قندهار رفت، آن كس شاه طهماس كه در قندهار بود، قندهار را به ميرزا كامران به صلح داد و اين امر از تركمان عجب بود. زيرا كه سياست شاهان ايشان از آن بيشتر است كه ملازمان اين كار توانند كرد. باري به هر

__________

(١). نگ: + مولانا محمد.

(٢). نگ: - در يانگي حصار ... نبود.

چگونه كه بود به سهولت انجاميد.

ديگر خانزاده بيگم كه خواهر بابر پادشاه بود، كه سابقا نام او همه جا در محلش مذكور شده است در كابل او را مرضي عارض شده است (٢٨٤ پ) و مكتوبي به ايشان نوشته و مرا فرموده كه از ايشان استفسار علاج مرض كند. و آن مكتوب را بي وقوفي نوشته بوده است و من آن مكتوب را به آن نوع كه مناسب بود نوشتم و پيش ايشان بردم. ايشان فرمودند مي خواهيم كه شما را محرم راز گردانيم. بنده برخاستم و تواضع كردم. فرمودند كه آن خط كه بيگم فرستادند آن را به من دهيد، و حال آنكه همان لحظه در جاي خلوتي نوشته بودم و هيچكس از آن واقف نبود. (١) از آنچه ٧٦٣ بنده از ايشان ديده ام به اين سه چهار نقل جهت اختصار را اقتصار كرده شد، و از آنچه از مردم استماع افتاده جهت اختصار ثبت نيفتاد.

در وقتي كه بنده به طرف كشمير متوجه شدم كه عنقريب گفته خواهد شد، سطري چند براي بنده قلمي فرموده بودند و اميد مي دارم كه در دنيا و آخرت، آن خط، خط آزادي بنده باشد از آنچه بنده گرفتار آن است. و ختم تذكره مبارك ايشان را به نقل آن خط ميمون كرده شد، تيمنا و تبركا، حق سبحانه و تعالى، سايه بركات قدسي صفات ايشان را سال هاي بسيار بر سر فقراي مخلصين ممدود دارد، بحق رب العباد و بمحمد و آله الامجاد، و آن مكتوب اين است. (٢٨٥ ر)

بسم الله الرحمن الرحيم

عرضه مي دارم كه بنده عاصي بسيار جريمه را دعوي درويشي نيست و اگر كسي درويش باشد دعوي درويشي مناحي درويش است؛ چرا كه سالك طريق را اين معني نمي باشد و كسي كه خواهد كه قدم در راه درويشي بنهد آن را شروط است كه البته سالك را آن شروط به جاي مي بايد آورد. اولا چون درويش سالك راه آخرت است مقرر

__________

(١). گ: + بنده شاهد بسياري از معجزات او بوده ام. فصل هشتاد و ششم.

كه ذاكر خواهد بود، خواه به دل گويد خواه به زبان. پس دل و زبان پاك و حلق پاك مي بايد. بر شما روشن است كه از اين روزها چه مي گويم و چه مي خورم. هرچه مي دهند و مي يابيم مي خوريم. پس زبان پاك و حلق ما را نشده است. و زبان به غير ذكر حق، جل جلاله، مالا يعني بسيار مي گويد كه مرضي حضرت او نيست و بالجمله كسي كه از پي نگاهداشت اين شروط نباشد اسم طايفه اعزه درويشان بر او حرام باشد. پس غرض اين است كه ما درويش نيستيم، اما اين مقدر هست كه حضرت مولانا جلال الدين رومي در نصيحت و وصيت فرزند خود سلطان ولد فرمودند:

نظم:

يكي لحظه ازو دوري نشايدكه از دوري خرابي ها فزايد

به هر حالي كه باشي پيش او باش كه از نزديك بودن مهر زايد پي اين بنده ناقل سخن درويشان است نه درويش نه ملا هر كس كه به سخن اهل الله عمل كند، فوايد دنيا و آخرت بر آن مترتب خواهد شد. «لا تنظر الي من قال و انظر الي ما قال»، يعني سخن را بين و سخن گوينده را مبين.

و خدمت مخدومي، مخدومنا مولانا نور الدين عبد الرحمن جامي - قدس الله سره و نور مرقده - بعد از وفات ايشان در شيب بالين ايشان نوشته يافته اند، از جمله نگاشته قلم درر نثار ايشان (٢٨٥ پ) يكي اين است كه هيچكس نيست كه گاهي خاطر او به حضرت حق، سبحانه و تعالى، حاضر نمي گردد و حضور خاطر به آن حضرت حقيقت ديگر است و همه كس به حسب اصل فطرت به چهار مقدمه مفطراند. يكي از اين چهار آنكه مي داند كه حقيقت وي از عدم به وجود آمده است؛ دوم آنكه اين وجود و بقا به قدرت و اختيار وي نيست زيرا كه اگر به قدرت و اختيار او بودي خود را توانستي باقي داشتن و فاني نشدي؛ سوم آنكه جميع موجودات ممكنه را حال اين است؛ چهارم آنكه هرچه از عدم به وجود آمده است وي را ناچار است از موحدي و خالقي و اين مقدمات چهارگانه منشا مي شود به وجود صانعي كه به خود موجود است نه به غير خود. و نيز مي داند و مشاهده مي كند انعام خالق را نسبت به خود به نعم جليله، چون وجود و هرچه

توابع وجود است از قواي حسي و عقلي ظاهري و باطني و غير آن از نعم نامتناهي الهي، جل و علاء در اين مرتبه وي را به حكم «الانسان عبيد الاحسان» جذب خاطر به مبدا خود مي شود و اين از مبادي جذبه است.

و بعده اگر ملاحظه نمايند كه هرچه واقع مي شود از نفع و ضر، به حكم، «لا فاعل في الوجود الا الله» همه مستند به صانع است، تعالى شانه، و در تكرار اين كوشد، انجذاب وي روي در تزايد نهد، هر لحظه فلحظه قوي تر گردد و در تعلق وي به ممكنات فتوري واقع شود، و انقطاعي حاصل گردد و چون ملاحظه كند كه وي به حسب انسانيت و خاصيت آدميت بي لذت نمي تواند بود و لذت تابع ميل است و متعلق ميل امير مي بايد كامل و باقي، زيرا كه تعلق خاطر به امري ناقص يا فاني، مثمر حزن است به ظهور غيب يا به عروض و عوارض، و داند كه كامل مطلق لم يزل و لا يزال حضرت ذو الجلال و الافضال است، چه هر حسن جمال (٢٨٦ ر) و احسان و كمال في الحقيقه حق و اثابت است و هر كمال و احسان كه در وي ظاهر است في الحقيقه پرتو حسن و احسان و جمال و كمال حضرت ذو الجلال است جل و علا، و مستعار است پيش بنده زيرا كه ممكن في حد ذاته معدوم است و معدوم را وصف كمال نباشد، يا آنكه آنچه در ممكن مي نمايد از كمال معتمدبه نيست و مع هذا در معرض فنا و محل زوال است و چون علم شخص به اين مقدمات مذكوره متحقق گردد شك نيست كه آنچه انجذاب و گشتن وي يك مرتبه ديگر قوت گيرد، زيرا كه منشا محبت حسن است يا احسان و اين هر دو في الحقيقه حق راست.

و چون بر ملاحظه كمال و بقاي حق و انديشه نقصان و فنا و زوال خلق مداومت نمايد و كلمه طيبه «لا اله الا الله» را، يعني نيست سزاوار معبودي و مطلوبي مگر خداي را، اين كلمه مقيد را ملاحظه كند و اين مقدمات كه مذكور است اين را ورد خود سازد، گشتن وي به حضرت حق سبحانه و گسستگي وي از غير او، به مرتبه رسد كه تعلق وي به ممكنات بالكليه منقطع شود بلكه هرچه غير اوست فراموش شود. و اگر كسي را بعد از تذكره در اين مقدمات اين حال دست ندهد بنا بر عدم حصول يكي از اين عقايد مذكوره باشد يا از جهت فرو رفتن و انهماك در مقتضيات طبيعت، يا وي را قابليت تاثر نمانده

است. نعوذ بالله من ذلك، و با طايفه انعام ملحق گشته كه اوليك كالْانْعام بلْ همْ اضل ٧٦٤ با وجود آنكه ايمان برند اما چون قابليت تاثر نمانده بود به صور حيوانات كه اخلاق ايشان مناسب او باشد محشور شود. چنانكه حديث نبوي - عليه افضل الصلوات - به اين معني ناطق است.

تا اينجا سخن و افاده مخدومنا، مخدومي است. (٢٨٦ پ) از ابتداء بيان چهار مقدمه مذكور آمديم و آنچه حضرت مخدوم فرموده اند كه هيچكس نيست كه گاهي خاطر او به حق سبحانه، حاضر نمي شود و حضور خاطر به آن حضرت حقيقت ديگر است، اين چنين است زيرا كه مراد از ذكر ياد كرد حضرت ذو الجلال است، اما به اين نمي شود چه هر مسلمان را گاهي ياد حق سبحانه مي شود، چه جاي مسلمان كه بيگانه از دين گاهي ياد از حق مي شود. به اين ياد كس درويش نمي شود چه اگر به يادكرد گاهي شخص درويش شود همه اهل شوق درويش باشند، حال آنكه اين چنين نيست، زيرا كه كسي كه قدم در طريق درويشي نهد اولا توبه صادق مي بايد و طهارت ظاهر و باطن كه شرط مسلوك است، و تلقين از مرشد كامل مكمل و طريق مشهوره ميان طالبان سه گفته اند: يكي طريق ذكر است و بهترين اذكار به قول رسول - صلى الله عليه و سلم - فرموده اند كه «افضل الذكر لا اله الا الله» است. و ديگر طريق مراقبت است حضرت بي چون را از حرف و صوت و از جميع احوال مخلوق مبرا دانسته متوجه باشد بر وجهي كه در اين توجه غير ذات پاك هيچ چيز را به خاطر نگذارند و اين كاريست مشكل و اين امر را مراقبت مي گويند تا نصيب كدام بنده دولتمند دنيا و آخرت باشد.

و ديگر طريقه رابطه است كه عبارت از توجه به ناصيه و بشره كس كه ديدنش از حضرت حق سبحانه، ناصيه مبارك او آيينه جمال نماي خداوندي، جل و علاست در توجه به او آن حاصل مي شود كه او را از توجه به حق سبحانه حاصل شده است، و مراقبت مفاعلات مقتضين طرفين است، يعني بنده مراقب حق است، پس بايد كه حق نيز مراقب بنده باشد. و يك جماعت ديگر از رجال الله هستند كه ايشان را در ظاهري پيري و مرشدي نيست. ايشان را اويسي مي گويند، چنانكه حضرت رسالت پناه غايبانه اويس

قرني را در كنف رحمت خود تربيت كرد و اويس قرني در همين حيات (٢٨٧ ر) آن حضرت بود، اما به شرف صحبت و ملاقات آن حضرت حضورا مشرف نشده بود.

روزي حضرت رسالت - صلى الله عليه و سلم - به امير المومنين عمر - رضي الله عنه - و امير المومنين علي - رضي الله عنه - وصيت كردند كه بعد از من رويد و اويس قرني را دريابيد كه حضرت حق سبحانه، روز قيامت خلق اكثر را به شفاعت اويس به جنت خواهد درآورد. و بعد از آن هر كس كه از روحانيت شيخي به اين مرتبه رسد او را نيز اويس مي گويند؛ چنانكه سلطان بايزيد را در ظاهر پيري نيست و تربيت از روحانيت امام جعفر صادق يافتند، و همچنين شيخ ابو الحسن خرقاني از روحانيت سلطان بايزيد. و اين بزرگ مقامي است تا نصيب كدام دولتمند باشد و گفته اند كه مراقبت نعمتي است الهي در مرتبه جمع و بنده را از وي شربي نصيب است و مراقبت از جانب حق سبحانه، دو نوع است: يكي نگاه داشتن خلق از نظر عدم و تصرف فنا، و مضمون آيت كان الله علي كل شيْ ء رقيبا ٧٦٥ بيان اين معني است.

دوم، نظر در آنچه بنده را به آن تكليف كرده است از ماموريه و منهي عنه و مراقبت از جانب بنده سه نوع است: اول ملاحظه اين معني كه حق سبحانه، در همه وقت بر اعمال وي حاضر و ناظر است و ثمره اين مراقبت صنعت حيات است و اين را در اصطلاح صوفيه و اهل سلوك، مراقبت مي نامند. و دوم محافظت جميع قواي ظاهري و باطني و حسي و عقلي به آنچه از براي وي مخلوق است مصروف گردد. و سيوم نگاهداشتن دل است از غير حق سبحانه، بر وجهي كه غير اصلا در دل نيايد؛ و مراد اينجا از مراقبت اين معني است كه سالكان به عمل اين مشغولند و مقصودشان در مراقبت تحصيل ملكه اين معني است.

ديگر ذكر بعضي كلمه طيبه را مي گويند به جهر يا به خفيه، و بعضي كلمه طيبه را تمام مي گويند. آنانكه تمام مي گويند دليل ايشان اين است كه محمد رسول الله در اين كلمه (٢٨٧ پ) جزو ايمان است، پس اين كلمه را تمام بايد گفت. اين اقتداست به امير المومنين ابابكر صديق - رضي الله عنه - كه فرموده اند كه من كلمه اولي را بي ثاني

هرگزم نگفته ام و مختار خواجه هاي ما - قدس الله ارواحهم - تمام گفتن اين كلمه است.

اين مقدمات مذكور سالك را در سلوك مي بايد اما اصل در سلوك عمل است نه گفتن. تصوف مي گويند كه نام شكر زبان بري دهن تو شيرين نشود تا شكر نخوري.

ديگر بايد دانست كه حضرت سبحانه و تعالى، بنده هاي خاص خود را به دو طريق تربيت كرده، يكي به طريق فقر و يكي در لباس غنا، و هر يكي از اين دو را آيات و احاديث دليل است و در اين سخن كه مي گويم قصه مناجات حضرت موسي با پروردگار به خاطر رسيد كه روزي حضرت موسي - صلوات الله عليه - مناجات كرد كه يا رب، دوستي خود به من نماي. جواب آمد كه به فلان ويرانه رو تا دوستي از دوستان ما بيني. موسي به آن ويرانه رفت. پيري خراب حال فرسوده و رنجوري ديد. ديگر مناجات كرد كه يا رب دوستي ديگر به من نماي. جواب آمد كه به فلان درگاه رو تا دوستي ديگر بيني. چون حضرت موسي به آن درگاه رفت ديد كه حاجبان بر آن درگاه ايستاده به رسم ملوك درمي آرند. از حضرت خطاب رسيد دوست ديگر ما اين است. باز محل مناجات شد، موسي گفت يا رب يك دوست بدان درويشي و يك دوست بدين توانگري! حق سبحانه خطاب كرد كه صلاح كار آن دوست در درويشي است، اگر توانگرش گردانيم حال وي به فساد آيد. «اني اعلم بحال قلوب عبادي» من به حال دلهاي بنده هاي خود داناترم و فقراء اضطراري از فقراء اختياري بهتر است، چرا كه فقراء اضطراري مراد و مقصود حق است به نسبت بنده.

به هر تقدير بايد دانست كه بنده مي بايد داند كه دنيوي از نقره و طلا از براي كفايت (٢٨٨ ر) نفقات است. خواهش او از جهت اين معني چندان ضرر ندارد كه محبت ذات او از درهم و دينار چنانچه ملاي روم - قدس الله سره - در مثنوي مي فرمايد:

بيت:

چيست دنيا از خدا غافل شدن ني قماش و نقره و فرزند و زن بايد كه اگر درويش را ملك سليمان دهند مقيد و معلق به آن نشود و الا مي گويند كه خرج سفره شيخ مجد الدين بغدادي، هر سال دويست هزار دينار زر سرخ مي شده،

گفتار در اعتذار و اختتام تذكره حضرت مخدومي نورا

چنين مي آورده اند. پس دل بايد نگاه داشت از تعلق به غير حق سبحانه كه نجات اخروي و يافتن سعادت ابدي و وصول به درجات اخروي در اين است. و السلام علي من اتبع الْهدي، و نهي النفْس عن الْهوي فان الْجنه هي الْماوي. (١) ٧٦٦

گفتار در اعتذار و (٢) اختتام تذكره حضرت مخدومي نورا (٣)

هرچند كه بنده را به اين نوع سخنان حد نمي رسد، چون به ضرورت سياق سخن تاريخ و آنچه از اين مقوله مذكور شد، بيان سلسله حضرت مخدومي نورا (٤) - سلمه الله تعالى (٥) - لازم نمود، ٧٦٧ و آنچه نوشته اين طايفه بزرگوار - قدس الله ارواحهم - چنين معلوم شده است كه طريقه ذكر بر سه نوع است:

ذكر قلبي و ذكر خفيه و ذكر جهر ه آنچه حضرت رسالت پناه - صلى الله عليه و سلم - اصحاب بزرگوار را بدان ارشاد فرمودند، ذكر قلبي و ذكر خفيه بوده است و ايشان در حين حيات با بركات، دو كس از اصحاب را در مسند شيخوخت و سرير ارشاد نصب فرموده بودند و بسياري از اصحاب را به ارشاد ايشان حواله كرده. ذكر قلبي را حواله حضرت افضل بالتحقيق، امير المومنين ابوبكر صديق - رضي الله عنه - كرده بودند، و ذكر خفيه را امام المتقين، وصي رسول رب العالمين، امير المومنين علي ابن ابي طالب - كرم الله وجهه - حواله نمودند، و ذكر جهر را مجتهدين (٢٨٨ پ) راشد - قدس الله ارواحهم - بنابر مصلحت وقت و اطوار خلق اختيار فرمودند و تمسك به تكبير بلند و ذكر جهر كه در بعضي اوقات مخصوصه، حضرت رسالت كرده بودند و نمودند، چنانكه در عيد اضحي و غيره واقع شده است. و در مقامات خواجه امام ابو يعقوب يوسف ٧٦٨ ابن ايوب همداني - قدس الله سره - حضرت خواجه جهان، خواجه عبد الخالق غجدواني به اين عبارت آورده اند كه: اين ذكر در ابتدا از دل حضرت مصطفي، به دل ابوبكر صديق رسيد و از دل ابوبكر صديق به دل سلمان فارسي رسيد و از دل سلمان فارسي به دل

__________

(١). نگ: - از آنچه بنده از ايشان ديده ام ... الماوي.

(٢). نگ: - گفتار در اعتذار و.

(٣). نگ: تذكره خواجه نورا.

(٤). نگ: سلسله خواجه نورا.

(٥). نگ: - سلمه الله تعالى.

قاسم ابن محمد و از دل قاسم ابن محمد به دل امام جعفر صادق ٧٦٩ عليه السلام و از دل امام جعفر صادق عليه السلام به دل سلطان بايزيد رسيد و از دل بايزيد بسطامي به دل شيخ ابو الحسن خرقاني رسيد و از دل شيخ ابو الحسن خرقاني به دل شيخ ابو القاسم كرگاني رسيد و از دل شيخ ابو القاسم كرگاني به دل شيخ ابو علي فارمدي طوسي رسيد و از دل شيخ ابو علي فارمدي به دل خواجه امام ابو يوسف همداني رسيد و از دل خواجه امام ابو يوسف به دل من كه عبد الخالق ابن عبد الحليمم رسيد. و از مشايخ هر كس كه به ذكر قلبي اشتغال مي نمايد، اقتداء وي در آن به امير المومنين ابوبكر است - رضي الله عنه -.

و حضرت (١) خواجه نورا - سلمه الله و ابقاه - چنانكه سابقا مذكور شد، (٢) مريد جد بزرگوار خود، خواجه ناصر الدين عبيد الله اند و ايشان مريد مولانا يعقوب چرخي و ايشان مريد خواجه بزرگ، (٣) خواجه بهاء الدين نقشبند و ايشان مريد مير كلان و ايشان مريد خواجه محمد باباي سماسي و ايشان مريد خواجه علي رامتين و ايشان مريد خواجه محمود انجير فغنوي (٤) و ايشان مريد خواجه عارف ريوگردي و ايشان مريد خواجه جهان خواجه عبد الخالق (٥) غجدواني - قدس الله ارواحهم - (٦).

لايق محل آن بود كه از اين بزرگان دين و بزرگواران (٢٨٩ ر) اهل يقين - قدس الله ارواحهم - از هر كدامي نقل جمع كرده شود. چندانكه تامل كردم در خود اين معني را در نيافتم.

بيت:

ياد تو ماه سما و تو ز خاك قدمي تو كجا يار كجا اين چه خيال است اي دل (٧) و به تحقيق مي دانم كه آنچه نوشته شده است از حد من متجاوز است، اما به ضرورت سياق سخن، اين جرات نموده شده است و از آنچه نه رضاي خدا و رسول خدا و دوستان خدا باشد استغفار مي كنم و بازگشت مي نمايم. الهي تو دانايي و بينايي كه

__________

(١). نگ: - و آنچه نوشته اين طايفه بزرگوار ... حضرت.

(٢). نگ: - سلمه ... شد.

(٣). نگ: - خواجه بزرگ.

(٤). نگ: فغروي.

(٥). نگ: عبد الخليل.

(٦). نگ: - قدس الله ارواحهم.

(٧). نگ: - بيت ياد ... دل.

در ذكر تتمه احوال بابر پادشاه و اختتام كار او

از ظلوم و جهول چه مي آيد و چه مي گشايد.

بيت:

الهي الهي خطا كرده ايم تو بر ما مگير آنچه ما كرده ايم (١) بعد ما كه حضرت مخدومي نورا به هندوستان رفتند، امين خواجه سلطان را كه از آقسو آورده بودند و در حدود بدخشان بود، خان او را اجازت هند داد و اين امر اگرچه به مقتضاي امور ملك و سلطنت بود اما قطعيت رحم مبارك نيامد. ٧٧٠ امين خواجه سلطان به هر حال كه بود به هند رفت و در هند به مرگ طبيعي فوت كرد. فرزند كلان او مسعود سلطان متعاقب پدر در هند رفت. خضر خواجه سلطان و مهدي سلطان و ايسان دولت، هر كس در اين تفرقه هند به جايي سرگردان اند كه شرح آن مفيد به مقصودي نيست و آنچه مشيت حق باشد در حق ايشان به ظهور رسد. (٢)

در ذكر تتمه احوال بابر پادشاه و اختتام كار او

سابقا ذكر مجمل احوال بابر پادشاه به اينجا رسيده بود كه در تاريخ فتح او گفته اند: (٤)

نظم:

ظهير الدين محمد شاه بابرسكندر دولت و بهرام صولت

به دولت كرد فتح خطه هندكه تاريخ آمدش «فتح بدولت» (٥) ٧٧١ و چندان خزاين به دست او افتاد و چندان ممالك كه تمام اهل عالم از آن بهره مند گشتند كه في الجمله به شرح آمده. به هند آمدم، در سر كار هند تصديات نمودم كه مذكور خواهد شد. بابر پادشاه تمام قلمرو سلطان اسكندر اوغان را (٢٨٩ پ) متصرف شد. و رعنا سنگا راجه هند بود با چند لك ٧٧٢ لشكر آمد، پادشاه مصاف داد و او را شكست ٧٧٣ و در مناشير، خود را غازي نوشت و بعد از آن به طرف چتور رفت. آنجا غزوات شگرف و غنجه هاي ٧٧٤ ژرف كرده مراجعت نمود. دواعي ضبط تمام

__________

(١). نگ: - و بازگشت مي نمايم ... كرده ايم.

(٢). نگ: + فصل هشتاد و هفتم.

(٣). نگ: - در ذكر تتمه احوال.

(٤). نگ: + فتح بدولت.

(٥). نگ: - نظم ... فتح بدولت.

در ذكر توجه خان به تبت

هندوستان داشت، چنانكه گفته اند: ع، اين جمله توان كرد سخن در عمرت. در شهور سنه (١) سبع و ثلاثين و تسعمايه ٧٧٥ چند مرض مزمن بر مزاج شريف مستولي شد. اطبا چندانكه سعي نمودند مفيد نيفتاد.

نظم:

چون قضا از جيشگه رويي نمودروغن بادام خشكي مي فزود

و از طبيب و طب نيايد يك شفاعلت و صحت همي دان از خدا (٢) چون مشرف به موت شد، همايون ميرزا كه از بدخشان طلبيده برده بود طلب داشت، و تمام امرا و خلق جهان را به وي سپرد و جان را به جهان آفرين - انار الله برهانه و نور مضجعه -. (٣) چون همايون پادشاه به جاي پدر بر تخت نشست، هرجا و هر طرف مثل محمد زمان ميرزا ابن بديع الزمان ميرزا ابن ميرزا سلطان حسين كه در ملازمت بابر پادشاه، و داماد او بود و غيره، دمامه ٧٧٦ خلاف و طبل در غلاف مي زدند، همايون پادشاه همه را با لطف تدبير فرو نشاند و آنچه از فتح پدر در هند چيزي باقي مانده بود، همه را فتح كرد. به گجرات رفت و گجرات را گرفت و از جهت مخالفت و عدم موافقت اخوان و امرا، گجرات را گذاشته برگشت. باقي احوال بعد از اين گفته خواهد شد. (٤)

در ذكر توجه خان به تبت

چون حضرت مخدومي نورا به هندوستان رفتند و بنده از آقسو آمدم و رشيد سلطان نيز آمد كه احوال مشروح شده است. همان زمستان رشيد سلطان به خانه كوچ به آقسو رفت. در بهار آن سال، خان را داعيه غزات تبت شد. قبل از اين به كرات امرا رفته فتوح و غنيمت مي آوردند اما اسلام (٢٩٠ ر) در تبت از جهت بي وقوفي آن امرا تمشيت نمي پذيرفت و كفره تبت به غير آنكه امرا ضبط نمودند بسيار است. ٧٧٧

و خان را كه دايم داعيه غزات في سبيل الله در دل متمكن مي بود، علي الخصوص اين وقت كه قبول طريقه عليه خواجگان - قدس الله ارواحهم - (٥) كرده و هميشه همت

__________

(١). نگ: چتور رفت آنجا بر كفره به طور قاطع پيروز شد و پس از مراجعت دواعي ضبط هندوستان داشت در شهور سنه.

(٢). نگ: - نظم چون ... از خدا.

(٣). نگ: - انار ... مضجحه.

(٤). نگ: + فصل هشتاد و هشتم.

(٥). نگ: - قدس الله ارواحهم.

در شرح اوضاع و جبال و مفازات تبت و بيان عقايد و مذاهب ايشان

عالي نهمت مصروف و معطوف آن مي بود كه آنچه بدان اقبال مي نمود بر وجه احسن دست دهد و علي الاستمرار مراقب آن مي بود كه به هرچه سبب مزيد آن اشفاق باشد مشغول گردد، از جمله غزات كه اعظم ركني از اركان سلامت و اقرب طريق تقرب حضرت ملك علام. بناء علي هذا در سلخ سنه ثمان و ثلاثين و تسعمايه ٧٧٨ متوجه غزات تبت شد.

چون سياق سخن بدينجا رسيد شرح اوضاع و فسحت تبت را كردن لازم است چه تبت در جايي افتاده كه مترددين بدانجا كم مي توانند رسيد از جهت صعوبت راه. تبت من كل وجوه است چه از جبال و عقبات مخوف مخاطر و از برودت هوا، چه از كم آبي و كم علفي و كم هيزمي و چه از مردم بي شرم بي اعتدال كه قطع طريق را راه تحقيق دانند.

باري مرور هيچكس از مترددين آنجا نرسيده و بر كماهي احوال او واقف نشده اند. از اين جهت در كتب معتبره مثل معجم (١) البلدان و جام گيتي نماي و ملحقات صراح و غيرهم، تبت را مثل ساير ولايت شرح نداده اند، بلكه تبت را يك ولايت پنداشته اند و چيزي چند ايراد كرده اند بر سبيل اجمال كه از آنچه تبت است هيچ معلوم نمي شود. فلاجرم به تنقيح را و توضيح ممالك تبت كه در هيچ كتابي نيست جرات نموده مي شود. (٢)

در شرح اوضاع و جبال و مفازات تبت و بيان عقايد و مذاهب ايشان

زمين تبت زميني افتاده است طولاني. از ركن باين كه عبادت از مابين شمال (٣) و مغرب باشد بر جانب بكني ٧٧٩ كه ما بين جنوب و مشرق است هشت ماهه راه است، عرض (٢٩٠ پ) از زياده از يك ماه نيست و كم از ده روزه ني. حد ركن باين متصل با بلور است كه اواضاع بلور را گفته شده است حد بكني او به حوچو و سالار كه توابع كنجان فوي ٧٨٠ خطايست منتهي مي شود. چنانكه سابق در ذكر كوه هاي مغولستان و كاشغر مذكور شده است كه كوه اصل مغولستان كه تمام كوه ها از آن منشعب مي شود از جانب شمال كاشغر گذشته بر مغرب مي آيد و بر جانب جنوب كاشغر مي رود. و اين نيز مسطور

__________

(١). نگ: معجم.

(٢). نگ: + فصل هشتاد و نهم.

(٣). نب: - شمال.

است كه ولايت فرغانه بر مغرب كاشغر است و همين كوه در ميان است. و آنچه در ميانه كاشغر و فرغانه است، آن را آلاي مي گويند.

و بدخشان بر مضرب ياركند است و آنجا نيز همين كوه در ميان است و آنچه در ميان ياركند و بدخشان است آن را پامير مي گويند، و عرض پامير در بعضي مواضع هفت روزه راه است. چون از آنجا مي گذرند بعضي از كوه هاي ياركند است كه متصل بلور است مثل راسكام ٧٨١ و تاغدوم باش. چون از آنجا مي گذرد ديگر زمين تبت مي شود و بدخشان بر مغرب تابستاني ياركند است، چنانكه مذكور شد و كشمير بر مغرب زمستاني ياركند ٧٨٢ است و همان كوه در ميان است و آنچه در ميان ياركند و كشمير است از تبت ولايتي است كه بالتي مي گويند و در اين جا آن كوه، ٧٨٣ چه نوع (١) كه از آلاي (٢) پامير عريض تر است در بالتي عرض اين بيست روزه راه باشد، چنانكه عقبه بالا شدن از جانب ياركند عقبه سانجوست و عقبه فرود آمدن بر جانب كشمير عقبه اسكاردو ٧٨٤ است. از آن تا به اين عقبه بيست روزه راه باشد و همچنين بر مغرب زمستاني ختن بعضي از بلاد هند واقع است، چون لاهور و سلطان پور و باجواره ٧٨٥ و همان كوه مذكور در ميان است و آنچه در ميان ختن و ولايات مذكور هند است از ولايت تبت، اردوق و گوگه و اسپتي ٧٨٦ است و همچنين تصور بايد كرد كه اين كوه خطاي منتهي شده بر جانب مغرب و جنوب اين كوه هندوستان است (٢٩١ ر) و از آنجا بهره ٧٨٧ و لاهور تا بنگاله تمام در دامن اين كوه واقع است. تمام درياهاي هند همه از اين كوه مي ريزد و منابع آن درياها همه ديار تبت است.

و جانب شمال و شرق تبت، ياركند و ختن و چرچان و لوب و كتك و ساريغ ايغور است و ديگر ريگستان است كه آن حد او متصل به قانجو و سكجوي ٧٨٨ خطاي مي شود و هر آب كه از كوه هاي تبت بر جانب مغرب و جنوب مي رود همه درياهاي هند مثل نيلاب و آب بهره و چناب و آب لاهور و آب سلطان پور و آب باجواره كه مجموع آن عبارت از درياي سند باشد و جون و گنگ و غيرهم، ديگر همه درياها به بنگاله مي ريزد

__________

(١). نگ: - چه نوع.

(٢). نگ: + يا.

و به محيط ٧٨٩ ملحق مي شود و سرآب كه از كوه هاي تبت بر جانب مشرق و شمال مي رود، آب ياركند و آق (١) قاش و قراقاش (٢) و آب كريه و چرچان و غيرهم همه به گوگ ناور ٧٩٠ مي ريزد و گوگ ناورگولي ٧٩١ است در آن ريگستان كه مذكور شد. از بعضي كه آن را ديده اند استماع دارم كه به سه ماه دور آن را مي توان گشت و پايان او برآمده درياي عظيمي كه قراموران خطاي عبارت از آن است.

از اين تقرير معلوم شد كه تبت در بلندترين جاهاست زيرا كه آب وي است كه به همه جا مي رود و از هر جانب كسي كه مي خواهد كه به تبت رود از عقبه هاي بلند مي بايد برآمد كه فرا آمد ندارد، ٧٩٢ چون بر بالايي برآيند زمين هموار باشد مگر در بعضي عقبه ها شايد اندك ميلاني باشد. از اين جهت تبت در غايت سردي است، چنانكه در اكثر مواضع او به غير جو و شلغم ديگر هيچ زرعي نمي شود و جو آن اكثر آن است كه در چهل روز (٣) پزد ٧٩٣ اگر نپخت سرما مي برد كه دانه او پوچ مي شود. در اكثر مواضع او علف دو ماه سبز مي باشد. (٤) در تبت بعضي مواضع باشد كه تابستان چهل روز باشد و آن چهل روز نيز از آن قبيل است كه بعد از (٢٩١ پ) نيم شب، رودخانه ها يخ مي بندد و در تمامي تبت از غايت برودت هوا هيچ درخت بلكه علف بلند نمي باشد. همه ايشان بر گل افكنده چارپا باشد. ٧٩٤

اما خلايق تبت بر دو قسم منقسم است: يكي را دولپه (٥) مي گويند يعني ده نشين، ديگر را چنپه (٦) مي گويند يعني صحرانشين. ٧٩٥ اما آنچه صحرانشين است البته اطاعتي به يكي از اين ولايات تبت دارد و تبت صحرانشينان را اوضاع عجب است كه در هيچ خلقي آن اوضاع نيست. اول آنكه گوشت و هر خوردني كه باشد خام مي خوردند كه اصلا رسم پختن نمي باشد. ديگر آنكه ايشان اسب را به جاي دانه، گوشت مي دهند. ٧٩٦ ديگر آنكه تمام احمال و اثقال را بر گوسفند بار مي كنند. گوسفند دوازده من شرعي برمي دارد، خرجين ها ساخته اند، پاردوم و سينه بند در وي بند كرده بر گوسفند بار مي كنند. به غير وقت احتياج، بار را از وي نمي گيرند كه زمستان و تابستان در پشت وي است. ٧٩٧

__________

(١). نب: ودقاش.

(٢). نب: قرقاش.

(٣). نگ: در دو ماه.

(٤). نگ: - اگر نپخت ... سبز مي باشد.

(٥). نب: يولپابا.

(٦). نگ: چمپه.

چنپه (١) كه عبارت از صحرانشين باشد، روزگار ايشان بدين منوال است كه زمستان به طرف مغرب و جنوب كوه مذكور فرو مي آيند كه هندوستان باشد. متاع خطاي نمك و تنه كار ٧٩٨ و ماه فرفين (٢) ٧٩٩ و قطاس (٣) ٨٠٠ و طلي ٨٠١ و شال ٨٠٢ كه متاع تبت است مي آرند و با هندوستان و كوه هندوستان سودا ٨٠٣ مي كنند و از هندوستان متاع هندوستان از رخوت و حلويات و برنج و گندم بر گوسفندان بار كرده بهار را با تبت مي روند، چرا خوار كرده آهسته و پيوسته زمستان را به خطاي مي رسند و آنچه متاع تبت باشد كه به خطاي به كار آيد در بهار به دست آورده در خطاي زمستان گذرانيده متاع هندي تبتي را در خطا گرد (٤) كرده باز متاع خطاي را به تبت در بهار مي آرند و زمستان ديگر را باز به هند مي آيند. باري كه به گوسفند در خطاي بار مي كنند (٢٩٢ ر) در هندوستان مي گيرند و آنچه در هندوستان بار مي كنند در خطاي مي گيرند و يك زمستان در هندوستان و يك زمستان در خطاي مي باشند. ٨٠٤ بر كل تمام چنپه به اين وضع مي گردند و چنپه باشد كه ده هزار گوسفند بارداشته باشد و در هر گوسفند دوازده مني حساب توان كرد كه چه مقدار مي شود و آن مقدار بار را در سالي يك بار، بار مي كنند در هندوستان يا در خطاي. ديگر در همه اوقات اين همه اثقال و احمال هرجا روند همراه است بي آنكه ايشان را تعبي و مشقتي باشد و اين وضع در هيچ خلقي استماع نيفتاده بلكه در بعضي بعيد التصديق است.

و اين چنپه خلق كثير است چنانكه يك قبيله ايشان كه آن را دولپه ٨٠٥ مي گويند زياده از پنجاه هزار خانه باشد و مثل اين قبيله بسيار است كه بنده از معتبران ايشان پرسيدم، در عددي حصر نتوانستند كرد، الله اعلم و العهده عليهم.

اما ده نشين كه ايشان را يولپه مي گويند مشتمل بر ولايات است چنانكه بالتي يكي از ولايت تبت است و آن مشتمل بر چند ولايت ديگر مثل پوريك و خاپوله و اشگار و اسكاردو و ارقس و هر كدام از اين مشتمل بر قلاع و رباع و قريات است و آنچه از ولايت تبت كه بنده آن را ديده ام، اكثر آن را به زور و شطط گرفته يا به جزيه صلح كرده بعضي از

__________

(١). نگ: چمپه.

(٢). نگ: زدواري.

(٣). نگ: قوتاس نره گاو تبت.

(٤). نب: - گرد.

در شرح غرايب مواضع تبت

بالتي، زانسكار و ماريول ٨٠٦ و رودق و گوگه (١) ٨٠٧ ولو و بوراس و زونكه و منكاب و زير سودكانكار و نيسان و هم والالاي لوتك و توك و لابوك (٢) و اسكبرق (٣) كه نهايت سير بنده است. از اسكبرق تا بنگاله بيست و چهار روزه راه مي روند و اورسانگ، شرق اسكبرق است و بنگاله بر جنوب؛ (٤) و اورسانگ قبله و كعبه تمام خطاي و تبت است و در اورسانگ بتخانه عظيم است. چنانكه استماع افتاده قابل التصديق نيست، از آن جهت نوشته نمي شود و احتمال كذب او بيشتر است و بالجمله دار العلم و مدينه الزهاد خطاي و تبت است. (٥)

در شرح غرايب مواضع تبت

از اين ولايات تبت كه بنده ديده ام اوضاع ولايت و مردم او نوعي است (٢٩٢ پ) كه هرچه بنده در تقرير آن خواستم كه رجوع نمايم ميسر نشد. اما عجايت چند كه مشاهده نموده ام يا به تواتر پيش بنده ثابت شده است جهت غرابت را نوشته مي شود.

از آن جمله يكي معادن طلاست. در اكثر مواضع چنپه (٦)، معادن طلي هست. از آن جمله دو معدن غريب است، يكي را مغول، التونچي ٨٠٨ تبت مي گويند كه بعضي شعب قبيله دولپه كه مذكور شد در آن جا كار مي كنند و از غايت برودت هوا در سالي چهل روز زياده كار نمي توان كرد.

و در زمين هموار سوراخ هاست چنانكه كس مي تواند رفت ٨٠٩ و سوراخ ها بسيار است و غايت اكثر آنها بر يك ديگر منتهي مي شود و مشهور چنان است كه سيصد خانه وار كس در آن سوراخ ها علي الدوام مي باشند و مرور بعضي از مغولان كه آنجا مي افتد از دور مي بينند. مردم ما چون نزديك برسند همه در سوراخ ها خزيدند و هيچكس ايشان را نمي يابد. در سوراخ ها هيچ روغن نمي سوزد الا روغن سرجوش گوسفند كه چر ٨١٠ به وي داخل نشده باشد و از آن سوراخ ها خاك بدر مي آرند و در آب مي شويند. العهده علي الراوي، مي گويند كه از يك غلبير ٨١١ خاك آن كان، گاه باشد ده

__________

(١). نب: گوله.

(٢). نب: گوله.

(٣). نگ: + يا استكبرق.

(٤). نگ: + اسكبرق.

(٥). نگ: + فصل نودم.

(٦). نگ: چمپه.

مثقال طلي برآيد. يك كس خود خاك بكند و خود بكشد و خود بشويد، روزي بيست غلبير كار مي كند. اگر چه اين امر بعيد التصديق است، از اكثر تبت متفق اللفظ و المعني شنوده شده است، بنابر آن نوشته شد.

ديگر گوگه است مشتمل بر دويست قلعه و قريه باشد. طول وي سه روزه راه است.

در همه جاي گوگه طلي است. هرجا را بكاوند خاك وي را در روي نطعي پهن كنند طلي مي يابند. خردتر او مقدار عدس و ماش باشد و مي گويند كه گاهي مقدار جگر گوسفند كلان يافت مي شود. در آن اوان كه بنده بر گوگه جزيه تعيين كردم، روساي (٢٩٣ ر) ايشان حكايت كردند كه در اين ايام شخصي زراعت مي كرده، سر اماج ٨١٢ او در جايي محكم شد و چندانكه سعي كرد جدا نشده، خاك رو كرده است، مي بيند كه سنگي است در ميان او طلي و اماج در آنجا محكم شده، آن را همان جا مي گذارد و حاكم را خبر مي كند. همه به جمع مي روند آن را مي گيرند. سنگ را مي شكنند، هزار و پانصد مثقال تبتي طلي مهري ٨١٣ بدر مي آيد كه هر مثقال تبتي يك و نيم مثقال متعارف است. طلي گوگه همچنان خدا آفرين مهري مي باشد كه چون از خاك گيرند هرچند كه بردارند و بپزند و مهري كنند به غير حق النار چيزي كم نمي شود و اين همه از عجايب امور است و در عالم هيچ جا اين نشان نمي دهند. ٨١٤ و در اكثر ممالك تبت، متاع خطاي و هندي متساوي يافت مي شود.

ديگر از عجايبات تبت، دم گيري است كه مغول او را يس ٨١٥ مي گويند. اين حال در تمام ولايت تبت مي باشد. اما در آنجا كه قلعه و قريه مي باشد كمتر مي باشد. كيفيتي در غايت ناخوشي است هر كس باشد در همه حال نفس او چنان مي گيرد و حمل آدمي چنان مي سوزد كه مگر بار گران برداشته بر سر بلندي بسيار دويده باشد. از جهت حمل سوختن، خواب كردن (١) به سهولت ميسر نمي شود و چون خواب غلبه كند هنوز چشم به خواب نيك نغنوده باشد كه از تنگي نفس و سوختن حمل و (٢) درد شش و سينه به اضطراب بيدار مي شود و اين حال بر همه كس دايما باشد. چون اين حال غلبه كند،

__________

(١). نگ: او چنان مي گيرد كه كاملا درمانده مي شود درست مثل اينكه بار گران برداشته بر سر بلندي بسيار دويده باشد. از جهت فشار ناشي از آن خواب كردن.

(٢). نگ: - و سوختن حمل و.

بيان تبت و عقايد اهل آن

بيخودي دست دهد و هذيان گويد و گاه قوت سخن گفتن نيز نداشته و كف دست و پاي ورم كند. گاه باشد كه چون اين تغيير پيدا شود (٢٩٣ پ) تا صباح يا چاشت بميرد و گاه باشد كه بدين منوال چند روزي بپايد. اگر در اين اثنا اجل او نرسيده باشد به قريه و قلعه برسد احتمال زيستن باشد و الا لاشك بميرد. اين حال بر غير تبت است و مردم تبت را از اين حال خبري نيست و اطباي ايشان نيز نمي دانند كه اين حال بر غير تبت چرا واقع مي شود و علاج اين علت را هيچكس نمي داند هرچند هوا سردتر، اين حال بيشتر، اين بيت مناسب حال است؛

بيت:

هجر و وصل تو سمومست و سرابست آنجانزيد هيچكسي آب و هوايي عجب است (١) همچنين اين مخصوص آدمي نيست، هر ذي نفس را اين حال است چنانكه اسب را.

عنقريب مشروح شود كه به ضرورت تاخت، يك روز به سرعت تر رفته شد، چه بيدار شدم در لشكر اسب كم مي نمود. چون تحقيق كرديم در يك شب بيش از دو هزار اسب مرده بود و در اصطبل بنده بيست و چهار اسب خاصه كه خالي مي رفت همان شب، بيست و يك اسب مرده بود. حال دم گيري بر اسب بيشتر سرايت دارد و اين حال در غير تبت در هيچ جا استماع نيفتاده است و لم اين هيچ معلوم نشد. (٢) ٨١٦

بيان تبت و عقايد اهل آن

علماء ايشان را مطلقا لاما مي گويند اما هر كدامي از علماء ايشان را من وجه علم نام هاي مختلف كرده چنانكه در السنه ما امام و مجتهد را. ايشان را توبكنه كيچووا ٨١٧ مي گويند. بنده با ايشان به توسط ترجمان بسيار گفت و گو كرده ام. چون سخن به دقت مي رسد، ترجمان از فهميدن و فهم از تقرير عاجز مي شود. بنابر آن سخن ناتمام مي ماند.

آنچه از عقايد ايشان معلوم شد اين است كه مي گويند حق سبحانه و تعالى در ازل آزال، در ابداع فطرت به وقت تكوين ارواح هر روحي را (٢٩٤ ر) جداگانه تلقين وصول به جوار قدس و طريق دخول جنت و نجات از دوزخ، بي كام و زبان و بي واسطه كرده است و

__________

(١). نگ: - بيت هجر ... است.

(٢). نگ: + فصل نود و يكم.

ارواح را به مقتضاي اوقات به دفعات نازل ساخته به خاك مخلوط گردانيده و اين قواي ناميه نباتات در خاك به آن جهت است. چون روح از اعلي عليين به اسفل مراتب نزول فرموده است، در وي صفايي نمانده بي شعوري و نسيان در وي طاري شده است.

به مرور ايام از خلط خاك به جسدي از اجساد خسيسه انتقال يابد و اين انتقال وي اگر چه در مرتبه خسيس باشد اما نسبت با آنكه به خاك مخلوط بود ترقي باشد. و در هر جسدي چنانكه مي بايد ورزش ترقي كند. اگر آن ورزش را در آن بدن باتمام رسانيد از آن جسد به جسدي بهتر درآيد و اگر تقصيري كرده باشد به جسدي زبونتر درآيد. اگر در آن جسد بدي كرده باشد باز به خاك مخلوط شود، چندين اوقات باز در آنجا معطل ماند.

و همچنين از جسدي به جسدي انتقال يابد و ترقي كند تا به مرتبه جسد انساني رسد.

در جسد انساني به ادني مراتب انسان، مثل رعيتي و غلامي درآيد و همچنين مراتب انساني را نيز طي كند تا به مرتبه جسد لامرگي رسد و در آنجا چنانكه بايد عمل كند او را وقوفي و شعوري بر احوال ماضي پيدا آيد و داند كه در هر جسد چه كرد كه موجب ترقي شد و چه كرد كه سبب تنزل شد و اين وقوف و شعور، مرتبه ولايت است. و همچنين به كثرت رياضت به مرتبه رسد كه از آن تلقين ازلش ياد آيد و آنچه از حق تعالى و تقدس به واسطه كلمه و زبان شنود و تمام آن به خاطرش رسد اين مرتبه (٢٩٤ پ) نبوت است كه آنچه از حق سبحانه و تعالى شنوده آن را به مردم القا نمايد و دين و ملت همان باشد و نبوت عبارت از اين است. اين نوع ذاتي را ممات نباشد و حيات او جاوداني باشد.

غايتش مادام كه قوت جسمانيه او ساقط نشده باشد، بدن او را به پاي بود. چون قوت جسمانيت او ساقط شود بدن او محو شود همين روحانيت محض ماند. هركس را قوت روحانيت او بدان مثابه باشد او را تواند ديد و الا به چشم سر كه عين جسمانيت است نتوان ديد.

و اين عقايد دين شكاموني است. تمام دين خطاي اين است و (١) خطاي شقياموني مي گويند و در تبت شقاتوبا ٨١٨ و شكاموني مي گويند اما در كتب تاريخ شكاموني نوشته اند و در بعضي تواريخ شكاموني را از انبياي هند داشته اند و در زعم بعضي آن است كه وي حكيم بوده و عقيده ايشان آن است كه كس به قبول دين و ملت، به بهشت

__________

(١). مب: خطاي اين است و.

نمي رود بلكه به عمل مي رود. اگر مسلماني عمل نيك مي كند بهشت مي يابد و عمل بد مي كند دوزخ مي يابد و كافر را نيز همين است، و پيغامبر را - صلى الله عليه و سلم - (١) عظيم مي دانند اما به اين قايل نيستند كه كافه انام را فرض و لازم است كه در اين دين باشند. مي گويند دين شما هم حق دين ما هم. در هر ديني كه باشد عمل نيك مي بايد كرد و مي گويند كه شكاموني گفته است كه بعد از من صد و بيست و چهار هزار پيغامبر بيايند.

آخرين ايشان را جانا كسپه (٢) ٨١٩ نام باشد، از پدر و مادر يتيم ماند و تمام عالم را دين وي فرو گيرد. چون وي مبعوث شود بر تمام خلايق اطاعت وي فرض گردد و سعادتمند امتي كه در ايمان آوردن به وي سبقت نمايد و من امت خود را وصيت مي كنم به آنكه بطنا بعد بطن اين وصيت را با يك ديگر مي كرده باشد تا زمان مبارك ظهور وي و صورت (٢٩٥ ر) اين پيغمبر چنين خواهد بود، صورتي داده كه همه كس صورت را نگاه دارند، بدين صورت نبي پيدا شود از همه خلايق به وي ايمان آرند.

و اين زمان در تمام بتخانه ها، بت اصل كه در پيشگاه مي نشانند و همه تمثالات ٨٢٠ را متوجه به وي مي سازند صورت اين جاناكسپه (٣) است و اين جاناكسپه را طوري تعريف مي كنند كه اكثر آن با پيغامبر ما - صلى الله عليه و سلم - صادق مي آيد. بنده به ايشان گفتم كه آنچه شكاموني گفته، پيغامبر ماست - صلى الله عليه و سلم - ايشان مي گويند شكاموني گفته است كه بعد از صد و بيست و چهار هزار پيغامبر خواهد بود. از وي پيغامبري ديگر باشد و از آن صد و بيست و چهار هزار پيغامبر قليل پيدا شده اند و اكثر هنوز پيدا نشده اند و بنده غلوي بسيار كرده ام كه پيدا شده اند ايشان تصديق نمي كنند و از اين جهت در ضلالت مانده اند.

ديگر زونكه معتبرترين ولايت تبت است. ماه فرفين ٨٢١ در آنجا مي شود. نشاني پادشاه خطاي را ديدم كه به خط خطاي در يك گوشه وي، آن مضمون را به خط تبتي نوشته اند و در گوشه اي به لفظ فارسي به خط نسخ پاكيزه ترجمان كرده بودند. نوشته كه حضرت پادشاه مر تمام خلايق را نيكي ارسال فرمايد و مي گويد كه شكاموني را سه هزار سال شده است كه اين ملت بت پرستي پيدا كرده و سخنان باريك كه هر كس را فهم آن ميسر نگردد گفته. تا اينجا به خاطر مانده است. ديگر سخنان در احكام مرمت بتخانه

__________

(١). نگ: - صلى الله عليه و سلم.

(٢). نگ: جانا كاساپا.

(٣). نگ: جانا كاساپا.

توجه خان به غزات تبت

نوشته است. مقصود تاريخ شكاموني را زياده از سه هزار سال گفته است ٨٢٢ و در آن نشان تاريخي نوشته است (٢٩٥ پ) غير تاريخ هجري كه آن در ميان ما متعارف نيست. اما از طور فرسودگي نشان معلوم مي شود كه صد سال بر آن نشان نگذشته باشد، الله اعلم. و بنده به زونكه در ربيع الاول نهصد و چهل ٨٢٣ رفته بودم.

ديگر قوتاس صحرايي، او جانوريست در غايت مهابت و ضرر. چون به كسي رسد هرچه كند موجب هلاك است خواه شاخ زند و خواه لگد كند، خواه زير كند و اگر به اين فرصتي نرسد به زبان كسي را بالا پرتاب مي دهد، چنانكه بيست گز بر هوا مي رود، چون از آنجا افتد زنده نمي ماند. و يك گاو قوتاس، دوازده اسب را بار مي شود. يك كس (١)، شانه او را به هيچ وجهي نتوانست برداشت. بنده در زمان قزاقي يك قوتاسي (٢) را كشتم و به هفتاد كس تقسيم نمودم. هر كس را آن مقدار گوشت رسيد كه چهار روز كافي بود. ٨٢٤ و اين جانور به غير زمين تبت، جاي ديگر نيست و باقي اوضاع تبت عنقريب در احوال لشكر تبت گفته خواهد شد. (٣)

توجه خان به غزات تبت

در تمام اركان و احكام اسلام و در استحكام بنيان اصول دين، ركن اعظم و اصل محكم، غزات است ٨٢٥ و در فضيلت و فرضيت آن، نص قرآن ناطق و لسان معجز بيان نبوي خاتمي - صلى الله عليه و سلم - بدان موافق. هر آينه هر عبادتي را فضيلت به مقدار رياضت نفس است و در اين عبادت نفس در معرض تلف، فلاجرم هيچ عبادتي به اين برابر نتواند بود. مع هذا آن قدر در تحفيظ دين و در نشر ملت كه امر غزات ادخل است دگر هيچ عبادتي را بدين مثانه دخل نيست و فضيلت ديگر آنكه اين امر غزا مختص ملت احمدي است - صلى الله عليه و سلم -. در ملل و امم سالفه اگر بود و هم بر اين نوع نبود احيانا به غزات پايور شدندي هيچ چيز كفره بديشان حلال نبودي الا سفك دما و عاشقان جانبار (٢٩٦ ر) درگاه صمديت و مقربان سرافراز بارگاه احديت، هميشه ميل

__________

(١). نب: كا.

(٢). نب: قطاسي.

(٣). نگ: + فصل هشتاد و دوم.

آمدن مولف كتاب به تبت و آنچه در آن ايام واقع شد

اين سعادت را چون نيل مشاطه نوعهدان در پيشاني اخلاص نهاده اند و نفس نفيس را به اين مطلوب حقيقي معاوضه نموده و اين معاوضه را منت ها داشته.

بيت:

گر به نقد جان توانستي خريدن وصل توطالب وصل تو بودي هر كه جاني داشتي حاصل تمهيد اين مقدمه آنكه (١) بعد ما كه خان توبه كرد هميشه مترصد آن مي بود كه با نفس نفيس خود امر غزات ممهد دارد و تعطش و تجرع اين امر ثواب با آنكه هر سال لشكر به غزات فرستادي تسكين نمي يافت تا در تاريخ ذو الحجه سنه ثمان و ثلاثين و تسعمايه ٨٢٦ متوجه غزات تبت شد. چنانكه در اوضاع تبت گفته شده است، حد شمالي تبت كه عبارت از بالتي باشد كه منتهي با بلور و بدخشان مي شود و شرق زمستاني ٨٢٧ آن، ولايت ياركند است و مغرب او كشمير، اسكندر سلطان را مصحوب بنده گردانيده و بدان حدود بنده را نامزد فرمود و خود به راه ختن به آلتونچي (٢) ٨٢٨ تبت كه دولپه (٣) عبارت از اوست متوجه شد. (٤)

آمدن مولف كتاب به تبت و آنچه در آن [ايام واقع شد] (٥)

بنده در اواخر ذو الحجه سنه مذكور روان شدم و در غره صفر با نوبره كه ولايت معتد به تبت است رسيدم و به تمام آن حدود يك كس فرستاده، صلاي دعوت عام نموده شد.

بيت:

صلاي دعوت عام است دين احمد راخوش آن كسي كه بدين آيد و نصيب برد اكثر ايشان به اطاعت تلقي نمودند الا همين روساي نوبره تمرد و عصيان ورزيدند. هر كدامي به قلاع حصاين خود پناهيدند. بورقبا نامي كه راس الرييس ايشان بود با قلعه موتدار ٨٢٩ كه ام القلاع آن ولايت است متحصن شد و بنده همان قلعه را محاصره نمودم و چند روز اسباب قلعه گيري از مجانيق و تورا ٨٣٠ و غيره سامان نمودم. چون روز معهود

__________

(١). نگ: - و در نقيلت و فرضيت ... آنكه.

(٢). نب: اليحونجي.

(٣). نب: + كه.

(٤). نگ: + فصل هشتاد و سوم.

(٥). نب: - ايام واقع شد.

ذكر آمدن خان متعاقب مولف كتاب به تبت و در آمدن خان به بالتي و رفتن مولف كتاب به كشمير

متوجه (٢٩٦ پ) قلعه شدم، سرپنجه اسلام دست كفر را برتافت و هرج و مرج به حال ايشان راه يافت. قلْ جاء الْحق و زهق الْباطل ٨٣١ كفره قلعه را گذاشته، هر راسي براسه متفرق و متلاشي شدند و اهل اسلام بدانچه ممكن بود طريقه تعاقب مسلوك داشتند. كس از اين قوم ضال خلاصي نيافت. بورقبا را مع تمام رجال به قتل آورده از سر نگونشان مناره بالا رفت كه از آن سياست دود از دماغ كفره آن حدود به آسمان رسيد.

ديگر هيچكس را مجال تمرد نماند. تمام ولايت نوبره را گرفته، در قلاع ايشان لشكر درآورده، ضبط - كما ينبغي - نموده شد.

از آنجا به ولايت ماريول نزول واقع شد. در ماريول دو حاكمند: لتچوغدان، ديگر تاشيكون. ٨٣٢ هر دو به ملازمت مبادرت نموده بودند. و در آن اوان تحويل ميزان ٨٣٣ شد.

در ميزان در تمام تبت، برودت هوا به حدي مي رسد كه فصل دي، جاي ديگر نسبت به وي حكم چله تابستان دارد. به امرا كه همراه بودند در قيشلان مطارحات رفت كه كدام ولايت تبت قيشلاق را لايق تواند بود و چه جاست كه زمستان عليق و علف مراكب و ماكول راكب (١) در آنجا پيدا باشد. در آن حدود، هيچ جا نشان ندادند. راي ها قرار بر كشمير گرفت كه زمستان در كشمير باشند اگر فتح شود، فهو المراد، و الا زمستان را گذرانيده بهار برآمده شود.

چون اين امر مقرر شد از ماريول و آن حدود لشكر تبت را در تكثير سواد لشكر اضافه كرده متوجه شديم. در خلال اين حال، ابدال قلي يساول كه از معتمدان حجاب خاني بود رسيد. خبر آورد كه خان نيز به اين طرف آمدند. در راه تشويش دم گيري كه مخصوص آن كافرستان است در مزاج شريف خان سرايت كرده و بغايت منتظر آن است كه تو در اسرع اوقات ملاقي گردي. بنده همان لحظه لشكر را در همانجا گذاشته متوجه شدم. (٢)

ذكر آمدن خان متعاقب مولف كتاب به تبت (٢٩٧ ر) و در آمدن خان به بالتي و رفتن مولف كتاب به كشمير

سابقا گذشت كه خان به راه ختن به طرف دولپه عزيمت را به تصميم رسانيد و بنده را

__________

(١). نگ: - و ماكول راكب.

(٢). نگ: + فصل هشتاد و چهارم.

به طرف بالتي روان كرد. در آن اوان نير اعظم و شهنشاه فلك چهارم در برج اسد ٨٣٤ بود.

خان يك ماهه راه در بعضي از يايلاق ٨٣٥ و چراخور كوه هاي ختن گذرانيد تا به اين مدت اواخر فصل سنبله ٨٣٦ شد. مردم مترددين آن حدود به عرض رسانيدند كه وقت فايت شده است، چه بعد از اين تمام آب ها و رودخانه ها بر كل يخ مي بندد، چنانكه مطلقا آب يافت نمي شود و آن قدر هيزم نيز نمي باشد كه آب گداخته، توان مراكب و مواشي را سيراب گردانيد. بسي سعي بايد كرد تا افكندن قوتاس صحرايي، آن مقدار كه في الجمله شوربايي توان پخت پيدا مي توان كرد. از اين جهت قبل از اين چند لشكر در همين راه پياده ماندند. چون اين امر بر راي جهانگشاي خان محقق شد كه فسخ نيت غزات موجب حرمان جزايل اثوبه است، اگر اين راه تعذري دارد مناسب آنكه در پي ميرزا حيدر رويم و مهم غزات را آنجا به انجام رسانيم. از ختن مراجعت نموده به همين راهي كه بنده آمده بودم متوجه شدند. ٨٣٧

در راه مزاج شريف خان از جهت دم گيري از حد اعتدال منحرف شده است به حدي كه روزهايي بي شعور بوده از حيات رمقي باقي نمانده بوده است. اطباي تلامذه (١) شياف و ملينات به كار مي داشته اند، هرگاه كه تلين طبعي دست مي داد به شعور مي آمد و باز بيخود مي شده است و در آن اوان امراي حضرت و اركان دولت را مي فرموده است كه چون قوت مزاج به غزات وافي نشد باري در عزيمت ها قصوري نشود. چون از مصاحبت محيا البته معزول به فرقه مميتين ملحق خواهم شد، باري در اين راه مرده باشم و فسخ عزيمت نكرده (٢) البته تا از جان رمقي باقي باشد مرا به طرف دار الحرب بريد، چون از جان باقي نماند اختيار شما راست، در آن حين از بنده مي پرسيده است (٢٩٧ پ) و اظهار تاثر و تاسف مي كرده كه در اين زمان هيچ آرزويي جز اين ندارم، از خداي تبارك و تعالى مي خواهم كه تا وقت ملاقات وي روح مرا رهن فرمايد و رقت مي كرده است و اشعار كه مشعر به اين معني باشد مي خوانده است و اين بيت از آن جمله است.

بيت:

ز جانم يك رمق ماندست و رويش آرزو دارم ز بهر قتل من آن نامسلمان دير مي آيد (٣)

__________

(١). نگ: - تلامذه.

(٢). نب: - نكرده.

(٣). نگ: - بيت ز جانم ... مي آيد.

و در آن روزها كه چند مرتبه به شعور آمده البته همين معني را تكرار مي فرموده است و حال عجب است كه با وجود شدت اين حال توقف در جايي نمي توان كرد و از جهت كثرت برودت هوا و قلت آب و علف بالفرض با وجود اين اگر توقف كنند موجب اشتداد آن مرض است، علاج آن است كه به هر نوعي كه باشد به جايي مي بايد رسيد كه دم گيري كم باشد، هرچند دم گيري كمتر بود خان به شعور آمده است.

بنده همان روز كه خان به شعور آمده است رسيدم. بعد از مصافحه و معانقه، رقت نموده فرمود كه از جمله محبين از فرزندان و غيره جز تو كسي به خاطر نرسيد، الحمد الله كه تو را ديدم. اين زمان مرا تعلقي نمانده و فرمود:

بيت:

پيك اجل چون برسد من لديه ان الينا و انا اليه (١) و از آن ساعت فساعت به صحت و قوت طبيعت اقرب مي شد تا نوبره رسيدند به تمام صحت در مزاج شريف پيدا شد، چنانكه پاي دولت را در ركاب سعادت گذاشته سوار با نوبره درآمد و بعد از آن تمام امرا جمع شده كنكاش كردند. هر كس سخني كه مصلحت مي دانست به عرض مي رسانيد. بنده معروض داشتم كه چندانكه تفحص نموده شده است در اين حدود تبت جايي كه زياده از هزار كس را قيشلاق دست دهد نيست و به هزا كس نيز هيچكس را مجال تمرد و طغيان نه.

لشكر بسيار را جز به كشمير جاي بودن نشان ندادند. چون در راه كشمير عقبات (٢) بسيار است، قوت مزاج شريف بر مرور آنها وافي ني. اگر يارليغ عالم مطاع شرف نفاذ يابد (٢٩٨ ر) هزار كس در ملازمت بوده عنان دولت را به اقبال و سعادت به طرف بالتي معطوف گردانند كه در بالتي هيچ دم گيري و عقبه نيست، و بنده را مع زوايد لشكر نامزد فرمايند كه در زمستان در كشمير بوده بهار بدانچه مصلحت وقت باشد به تقديم رسانيده آيد.

خان از همه راي ها اين راي را پسنديده و بدين قرار داده در اول عزيمت معلوم شده بود كه تبت جاي لشكر بسيار نيست. پنجهزار كس مقرر بوده كه سه هزار كس در

__________

(١). نگ: - بيت پيك ... اليه.

(٢). نب: عقابت.

ذكر آنچه خان را در بالتي واقع شده است

ملازمت خان باشند و دو هزار كس با بنده. خان از آن سه هزار كس، هزار كس در ملازمت خود نگاه داشت و متوجه بالتي شد و چهار هزار كس را با بنده مصحوب گردانيده به صوب كشمير روان كرد. امير دايم علي كه نام او در ذكر يسال كاشغر مذكور شده است، ديگر بابا ساريق ميرزا و چند ديگر از معتبران خواص همراه كرده روان ساخت. (١)

ذكر آنچه خان را در بالتي واقع شده است

خان در اواخر ميزان ٨٣٨ به بالتي درآمد. از روسا بالتي بهرام جو، (٢) ٨٣٩ طوق اطاعت را در گردن انقياد گرفته به سعات پاي بوس سرير خلافت مصير مبادرت نموده ديگر تمام (٣) جويان بالتي تمرد و طغيان كه شيمه كفره و عدوان بود پيش گرفتند. به قلاوزي ٨٤٠ بهرام جو، اول مرتبه قلعه شكار (٤) ٨٤١ كه دار الملك تمام بالتي است در حمله اول فتح كردند و رجال ايشان علف حسام خون آشام لشكر سعادت انجام شد و نسا و صغاير ايشان مع اموال غنيمت روزگار فرخنده آثار عساكر منصوره گشت. ديگر هرجا كه در آن كوهستان دستي رسيدي تقصيري نرفتي و هرجا كه قلاع و دره محكم بود كه دست حوادث از گريبان آن كوتاه بود بماند. ٨٤٢

و از جهت كثرت برف از طرف كشمير در آن زمستان هيچ خبر نرفت و كفره مترددين از جهت مصلحت خود و خبث جبلي، اخبار غير (٢٩٨ پ) واقع نقل مي كردند. از اين جهت خان، بلكه تمام لشكر كه در ملازمت بودند مغموم و مهموم مي بوده اند تا در اواخر زمستان مسارعان كه از كشمير فرستاده شده بود اخبار فتح را رسانيدند. آن همه هموم و غموم با بهجت و سرور مبدل شده است و تمام خلايق به شكر ايزد تعالى رطب اللسان گشته آيت الْحمْد لله الذي اذْهب عنا الْحزن ٨٤٣ را ورد زبان ساخته اند.

در اوايل بهار از بالتي مراجعت نموده اند اما مهم نوبره كه بنده سامان نموده بودم و به خان سپرده، آن ولايت را خان به عهده امير قنبر كوكلداش كه نام وي نيز در يسال ٨٤٤

__________

(١). نگ: + فصل هشتاد و پنجم.

(٢). نگ: چو.

(٣). نگ: انقياد گرفته و به خدمت خان رسيد ديگر تمام.

(٤). نگ: شگار.

در آمدن مولف كتاب به كشمير و ذكر آنچه به آن تعلق دارد

كاشغر مشروح و مذكور شده است تفويض نموده از جهت ركت راي و قلت معامله، آن ولايت را خراب كرده چنانكه تمام آن ولايت تمرد نموده هر كس به جاهاي محكم خزيده اند. اوروغ و مردم قليل القوه كه آنجا مانده بوده اند همه را ناچيز كرده از قطع طريق و فساد دقيقه نامرعي نگذاشته اند. از اين جهت در نوبره بودن مصلحت نبوده به ماريول ٨٤٥ آمده اند. تاشيكون در ملازمت اهمال نموده از آن جهت يك قلعه او را گرفته قتل كرده اند ٨٤٦ و در آنجا نشسته اند كه بنده از كشمير به ملازمت رسيدم كه عنقريب مشروح مي گردد. (١)

در آمدن مولف كتاب به كشمير و ذكر آنچه به آن تعلق دارد

چون بنده از نوبره مع امرا و لشكر جديد كه از خان همراه كرده بودم در حدود ماريول به لشكر خود ملحق شدم و به قدم مسارعت به طرف كشمير عزيت مصمم شد و در راه هر كه بود از روساي تبت به تمام انقياد ورزيدند و لشكر خود را در تكثير سواد عسكر منصوره افزودند و بعضي از تبت بالتي كه در مجاري كشمير واقع اند ايشان قلاوز شده در كشمير در اوايل فصل عقرب ٨٤٧ در جمادي الثاني سنه تسع و ثلاثين و تسعمايه، ٨٤٨ از عقبه كشمير كه مسمي به زوجي استه درآمده. قبل از اين ملوك كشمير خبر توجه لشكر را شنيده بودند (٢٩٩ ر) تنگي لار را گرفته. ٨٤٩ چون از عقبه گذشته شد چهارصد كس از تمام لشكر، مردم گزيده كه به تجارب ايام مجرب بودند در مقدمه فرستاده شده بود و سرداري اين خيل را با تومان بهادر قالوچي كه نام وي نيز در يسال كاشغر مذكور است نامزد فرموده بودم. چون به تنگي رسيدند لشكر كشمير در تنگي بوده اند و جمعي از تنگي اين طرف به رسم قراولي نشسته بودند. وقت صبح بر سر اين جمع، آن جماعت متعاقب رسيدند. چون لشكر كشمير را خبر شد، مع رسيدن به همين ايشان را سامان راه گرفتن نشد، فرار نمودند متعاقب بنده رسيدم و تمام لشكريان به اين سهولت از اين چنين جاي مضيق گذشتند. شب در ميان كرده به شهر كشمير نزول واقع شد. چون سوق كلام بدينجا رسيد لايق نمود كه از اوضاع كشمير و حكام سلاطين و

__________

(١). نگ: + فصل نود و ششم.

گفتار در اوضاع كشمير

ايشاني في الجمله بياني كرده شود تا اصل حكايت روان و منقح تر گردد. (١)

گفتار در اوضاع كشمير

كشمير از مشاهير بلاد عالم است، به انواع لطايف در عالم مشهور به غرايب اوضاع در السنه مذكور و با وجود اين (٢) چنانكه هست هيچكس نمي داند. در كتب متقدمين، مجمل احوال و اوضاع او معلوم نمي شود. امروز كه تاريخ محرم الحرام سنه خمسين و تسعمايه ٨٥٠ است كه بر كل متصرف اين بلده طيبه ام و جميع اوضاع وي مشاهده شده است آنچه مكتوب مي شود از روي شهادت است.

و در لطافت آن لطيفه ايست كه به وقتي در مرتبه ثاني به كشمير درآمدم هنوز بر كل متصرف نشده بودم. در مآل احوال استخلاص و استقرار به كشمير به كلام الله تفال كردم، اين آيت برآمد كه كلوا منْ رزْق ربكمْ و اشْكروا له بلْده طيبه و رب غفور. ٨٥١

جلگاي كشمير از جانب بكني كه عبارت از ما بين جنوب و مشرق باشد برطرف ركن باين واقع است، آنچه هموارست بر طول قريب صد كروه كه عبارت از سي (٢٩٩ پ) فرسخ باشد و در عرض بعضي مواضع بيست كروه و در كمتر جاي ده كروه ٨٥٢ باشد، در اين محدود مذكور تمام اراضي وي بر چهار قسم منقسم است: زراعت آبي است، يا للي، ٨٥٣ يا باغ، يا ميدان هاي هموار سه ٨٥٤ بركه (٣) كه مخلوط با بنفشه و انواع گل ها كه در كنار رودخانه ها و گول (٤) ٨٥٥ هاست و در اين زمين از جهت رطوبت زراعت نيك نمي شود.

به اين سبب مانده است و آن خود يكي از لطايف اوست. ٨٥٦ حرارت هواي او در تابستان در كمال لطافت است چنانكه احتياج مروحه ٨٥٧ هيچ وقتي نمي شود. بر سبيل دوام نسيمي كه شيم آن نفخه روح آرد ٨٥٨ از نسايم لطايف وزان و علي الاستمرار از نكهت صبا كه روح آن چون دم روح الله خاصيت مي آرد، اوراق ازهار از آن ريزان، دستان سرايان عناديل به زبان حال، قال منْ يحْي الْعظام و هي رميم ٨٥٩ خوانان؛

__________

(١). نگ: + و گزارشاتي از سرزمين كشمير و حكام آن ارايه گردد. فصل نود و هفتم.

(٢). نب: - اين.

(٣). نگ: - سه بركه.

(٤). نگ: - گول.

بيت:

بادي كه ازو نفخه جانان آيدبر قالب فرسوده كس جان آيد (١) و هواي زمستاني او در نهايت اعتدال. با وجود كثرت برف با پوستين محتاج نمي سازد، چنانكه برودت آن حرارت عزيزي را در جلوه مي آرد. چون تاب مشعله خورشيد عالمتاب نباشد، طبايع از حرارت هواي آتش ابا نمي كند چنانكه گفته اند؛ ٨٦٠

بيت:

گردون غبار دارد و طبعم مشوش است امروز روز باده و خرگاه و آتش است در كشمير چنين روزي گاه گاه روزي مي شود و از هواي بهار فحواي و نفخْت (٢) فيه منْ روحي ٨٦١ ظاهر و از شميم جان فزايش آيت يخْرج الْحي من الْميت ٨٦٢ باهر و سبزه صحراي او آبروي از چمن جنت برده و از ازهار اشجار او گلستان ارم پژمرده و انهار جاريه او در حدايق معمرات ياد از تجريه منْ تحْتها الْانْهار ٨٦٣ داده و گل هاي آتشين او طعنه بر آتش خليل زده.

بيت: (٣٠٠ ر)

به طرف باغ قدش قامت طويل كشيدز روي گل به چمن آتش خليل كشيد سوسن باغي به هزار زبان به گل هاي كوهي به خود رويي طعنه زده و طاغي خوانده و گل هاي كوهي را كه قريب برف سركرده به سرد رويي نسبت داده كه آنجا كه تويي چه هواي گل شكفتن است گفته و سوسن كوهي نيز زبان تعنت گشاده و تيغ زبان كشيده مي گويد،

بيت:

درين چمن چه زني طعنه ام به خود رويي چنانكه پرورشم مي دهند مي رويم گل ها را كه از باران رحمت سيراب و در زمين با رفعت بي از اسباب سرزده و در نظر اولوا الالباب شكفته او را چه نسبت با گل باغبان باشد. ع: خود رسته دگر باشد و بر بسته دگر. گل سوري كه دامن عصمت را از خار اغيار پاك نساخته از وي چه اعتبار.

به هر يك گل صد جفا از خار مي بايد كشيدچون به دل خاري خلد ناچار مي بايد كشيد

__________

(١). نگ: - از نسايم لطايف و ... آيد.

(٢). نب: فنفخت.

هرگز به چشم اعتبار بر نرگس خود بين نظر نتوان كرد كه چون چشم بي دردان از اشك عاري با قدح خالي در نظر اولوالابصار درآيد و بنفشه خود از اين خجالت سر بالا نتواند كرد، و مع هذا گل هاي باغي به خون جگر مردم پرورش يافته و پرده عصمت را در هم دريده و از غنچه عفت برآمده و از دست هر نااهلي به دست نامحرمي دست گردان شده و اوراق بي وفايي را از بي برگ و نوايي در دست و پاي خلايق ريخته.

رباعي:

يك لاله رخي كه مهر افزايد نيست در مهر و وفا چنانكه مي بايد نيست

در باغ زمانه گل بسي هست ولي آن گل كه ازو بوي وفا آيد نيست و قله هاي جبال او از سرسبزي سر بر افلاك برافراخته دامن كوه هاي او از غايت نزاهت پاي طراوت را از صحن حدايق در دامن لطافت كشيده و لطافت آبها كه از جبال فرو مي ريزد، غلغله در عالم انداخته.

رباعي:

آبش چو گلاب هر طرف گشته روان (٣٠٠ پ) خاكش ز زمين جنت آورده نشان

گلنار ويست نار موسي كليم بادش به مثال نفخه روح روان (١) حاصل الفحوا آنكه در نزاهت و سبزي باغ و صحاري و جبال، (٢) در لطافت هواي فصول اربعه در كمال اعتدال (٣) چون كشمير جايي ديده نشده بلكه شنيده نگشته.

بيت:

در جستجوي چون تو كرد عالمي رامثل تو كس نديده ني از كسي شنيده (٤) در شهر و اعمال آن (٥) عمارات عاليه بسيار است از چوب و ناج و بورس كه اكثر آن اقلش پنج آشيانه كه هر آشيانه مشتمل بر بيوت و حجرات و ايوان ها و غرفات و برج است و مخارجات مطبوع بديع كه هرچند در بيان آن كد و مساعي نموده آيد ميسر نمي شود و نمايش آن از بيرون به حدي است كه هر كس را كه در نظر آيد اول انگشت تحير به دندان تعجب گيرد و در غرابت آن حيران بماند. اما درون آن مقدار بيرون نيست.

__________

(١). نگ: - گردون غبار دارد و ... روان.

(٢). نگ: - در نزاهت ... جبال.

(٣). نگ: - در كمال اعتدال.

(٤). نگ: - بيت در جستجوي ... شنيده.

(٥). نگ: - و اعمال آن.

ومن عجايباته

ممر اسواق و كوچه هاي شهر را به تمام فرش سنگ تراشيده كرده اند اما اوضاع بازار او بر سياق شهرها نيست. از انواع دكاكين جز بزازي و خرده فروشي به ممر اسواق، ديگر دكاكين نمي باشد و اهل حرفه در گوشه خانه خود كار مي كند. بقالي و عطاري و فقاعي و انواع دكاكين ماكولات كه زيب اسواق است بالقطع رسم نيست و جمعيت شهر آن به كثرت شهرهاي كلان برابري مي كند.

و از فواكه به غير ناشباتي ٨٦٤ و شه توت و گيلاس و آلو و بالو، ٨٦٥ تمام فواكه مي باشد.

اما سيب خوب مي شود و فواكه ديگر آن قدر كه آرزو شكني توان كرد مي باشد. و از عجايب احوال يكي آن است كه در كشمير توت بسيار مي باشد، جهت برگ او ابريشم مي گيرند اما خوردن او هم رسم نيست بلكه عيب است. ديگر ميوه ها در وقتش به حدي بسيار مي شود كه رسم خريد و فروخت كمتر است. باغدار و غير باغدار برابرند و در باغات او ديوار نمي باشد و از گرفتن فواكه كسي را منع كردن رسم ني. (١)

ومن عجايباته: ٨٦٦ (٣٠١ ر) اول و اعظم عجايبات كشمير، بتخانه هاي اوست. در تمامي ناحيت كشمير قياسا صد و پنجاه بتخانه بلكه بيشتر باشد كه از سنگ تراشيده در زير درز گذاشته اند، چنانكه مطلقا ملاط در وي نيست، چنانكه بي گچ و ساروج، سنگ را بر بالاي هم گذاشته اند به حدي تنگ درز كه كاغذ در ميان او نمي رود هر سنگ از سه گز تا بيست گز و حجم آن يك گز و عرض آن از يك گز تا پنج گز، به نوعي كه عقل از آوردن و بر عمارت برآوردن البته امتناع مي كند (٢) و اكثر آن بر يك طرح واقع است. محوطه مربعه كه ارتفاع آن در بعضي مواضع تا سي گز باشد و هر ضلع آن كما بيش سيصد گز در طرف درون ستون ها گذاشته در بالاي ستون مقرنس ها كله مربعه نهاده و بر بالاي آن بغلچه ها ٨٦٧ و اكثر ستون و مقرنس و بغلچه به تمام از سنگ يكپاره و مدار طاق ها را بر ستونها گذاشته و عرض هر طاقي سه گز يا چهار گز باشد و پيش طاقي و دروازه در آنجا نصب كرده و درون و برون طاق ستون ها گذاشته چهل گز و پنجاه گز ٨٦٨ بلندي آن بغلچه و مقرنس يكپاره و بر بالاي آن چهار ستون سنگ يكپاره يا دو پاره گذاشته كه اين پيش

__________

(١). نگ: + فصل نود و هشتم.

(٢). نگ: به نوعي كه حمل و برپا داشتن آن ستون ها شگفت آور است.

طاق درون و بيرون شكل دو ايوان داشته باشد به يك سنگ يا به دو سنگ پوشيده شده. (١)

و هر ايواني را طول بيست گز و عرض هفت گز و هشت گز و سر ايوان كه سنگ يكپاره است (٢) مقرنس ها و منبت ها و شرفه و سگدندان (٣) و پس پوش و پيش پوش ها همه مغرق به نقوش و تصاوير كه به شرح راست نيايد و بعضي صورت ها بر هيات خنده و گريه ساخته اند كه كس حيران مي ماند و در ميان كرسي عالي از سنگ (٤) تراشيده بالاي آن گنبدي به تمام از سنگ چنانكه در شرح او تقرير عاجز و بيان قاصر است و در عالم يك عمارتي همچنين ديده و شنيده نشد، چه جاي صد و پنجاه! ٨٦٩

ديگر در طرف شرق (٣٠١ پ) كشمير برنگ نام ولايتي است در آن جا پشته ايست در بالاي پشته به وضع حوض بستي و در ته آن بستي سوراخي است تمام سال خشك مي باشد. چون فصل ثور درآيد از او آب برآيد. ٨٧٠ روزي دو يا سه بار غليان كند به نوعي كه آن حوض پر شود، يك آسيا بلكه دو آسيا آب از اطراف آن پشته ريختن گيرد و باز تسكين يابد چنانكه به غير سوراخ در جاي ديگر آب نماند. چون فصل ثور ٨٧١ بگذرد ديگر تمام سال خشك شود و آن را هرچند انباشته اند و به گچ و ساروج محكم ساخته در وقتش همه آن را بيرون انداخته به هيچ وجه نتوانستند كه محكم سازند.

ديگر درختي در ناگام ٨٧٢ كه از مواضع معتد به كشمير است و آن درخت در غايت رفعت و علو است، چنانكه تيرگز اندازند شايد كه نرسد. اگر يك كس يك شاخچه باريك او گيرد و جنباند، درخت بدان عظمت تمام بجنبد.

ديگر ديوسر ٨٧٣ كه يكي از ولايات معتبره كشمير است، در آنجا سرچشمه ايست مقدار حوض بيست در بيست باشد. در اطراف وي درختان مطبوع، سايه و سبزه در نهايت نزاهت. در او كوزه برنج پخته كنند و دهن آن را محكم سازند و نام آن كس را در آنجا نويسند و در آن اندازند، فرو نشيند. گاهي پنج سال بماند، گاهي به يك روز هم برآيد. آن را وقت معين نباشد. چون بدر آيد همان برنج پخته گرم بدر آيد، آن را به فال نيك گيرند و گاهي متغير بدر آيد و گاهي گل و ريگ بدر آيد. هر آنچه در درون ويست،

__________

(١). نگ: گذاشته طاق درون و برون پيش طاق دو ايوان ورودي قرار گرفته كه با يك يا دو سنگ پوشيده.

(٢). نگ: - و هر ايواني ... است.

(٣). نب: - سگدندان.

(٤). نب: - سنگ.

نقل از ظفرنامه

گنده تر و بدتر باشد آن فال بدتر باشد.

ديگر در كشميرگولي ٨٧٤ است اولور نام، گرداگرد وي هفت فرسخ باشد. در ميان آن سلطان زين العابدين كه يكي از سلاطين كشمير بود عمارتي كرده. اولا در آنجا چندان سنگ ريخته است كه بر بالاي وي صفه دويست گز در دويست مربعي كه ارتفاع آن ده گز باشد به سنگ تنگ درز نصب فرموده است. بر بالاي آن مربع (٣٠٢ ر) عمارت مطبوع و لطيف ساخته و درختاني در غايت نزاهت رسانيده و الحق آن است كه بدان نزاهت و غرايب در عالم كم جاي باشد. ٨٧٥ ديگر همين سلطان زين العابدين عمارتي در شهر براي خود ساخته به لفظ كشمير راجدان مي گويند. دوازده آشيانه ٨٧٦ است و بعضي از آشيانه مشتمل بر پنجاه خانه و حجره و ايوان و غرفه باشد. عمارتي بدان رفعت و علو، همه از چوب كوشك هاي عالي كه در عالم است، ٨٧٧ كوشك هشت بهشت سلطان يعقوب در تبريز و كوشك باغ زاغان (١) و باغ سفيد و باغ شهر كه در هرات اند و كوشك گوگ سراي و آق سراي و باغ دلگشاي و باغ بولدي كه در سمرقند است، از همه اين عالي و پرخانه تر است. اما طرح سياق و لطافت كه آنها دارند اين ندارد. اما غرابت اين از آنها بيشتر است.

در ظفرنامه، بندگي مولوي (٢) شرف الدين علي يزدي در تعريف كشمير خبر چند تبت فرموده اند اما اندك تفاوتي دارد، چنانكه واقع است، نيست. جهت آنكه بندگي مولوي خود نديده اند، از مترددين پرسيده اند از تقرير آن نوشته اند. آن مردم همچنانكه مي بايد استصواب ناكرده گفته باشند. تفاوتي كه دارد از آن سبب است. (٣) آن نقل اين است. (٤)

نقل از ظفرنامه

چون كشمير از مشاهير امكنه معموره عالم است و به موضعي غريب واقع شده و جز كسي كه مقصد سفرش همانجا باشد كمتر آنجا مي رسد، كيفيت اوضاعش از ثقات معتمد عليه و هم از سكان آن سرزمين استكشاف رفته و بعد از تفتيش و تحقيق مقرر گشته، سمت گزارش مي پذيرد و مصدر به ذكر محلش از اقاليم، و كميت و عرضش به

__________

(١). نگ: باغ خان.

(٢). نگ: - بندگي مولوي.

(٣). نگ: + فصل نود و نهم.

(٤). نگ: - آن نقل اين است.

وجهي كه از كتب آن صناعت مستفاد مي باشد. ٨٧٨ و من الله التوفيق. (١)

كشمير ولايتي است قريب وسط اقاليم چهارم، چه اول آن اقليم آنجاست كه عرضش سي و سه درجه است و پنجاه و چهار دقيقه و عرض كشمير از خط استوا سي و پنج (٢) درجه است و طولش (٣٠٢ پ) از جزاير سعدا، ٨٧٩ صد و پنج درجه و عرصه آن ولايت طولاني افتاده، از جميع جوانب فرموده است به رواسخ جبال؛ كوه جنوبي به جانب دهلي و زمين كوه شمالي به طرف بدخشان و صوب خراسان و جانب غربيش به صوب مواضعي است كه محل اقامت و يورت اقوام اوغاني مي باشد، و طرف شرقيش منتهي مي شود به مبادي اراضي تبت و مساحت طول آن عرصه، آنچه هموار واقع شده از حد شرقي تا جانب غربي قريب چهل فرسخ است و عرض آن از جانب جنوبي تا حد شمالي بيست فرسخ و در نفس آن دشت هموار كه در ميان كوهسار واقع شده، هزار قريه معمور است مشحون به چشمه هاي خوشگوار و آب و سبزه بسيار و زبان زده عامه چنان است كه در تمام آن ولايت كوهستان و هاموني صد هزار قريه محل عمارت و زراعت است و از شواهد حده ٨٨٠ آب و هواي آن ديار آن است كه حسن منظر و لطف شمايل خوبان آنجا در السنه سخنوران فرس (٣) مثل شده چنانكه گفته اند:

رباعي

شاه همه دلبران كشمير تويي خرم دل آن شاه كه كشمير تويي

آن حور كه روح را سزدكش گويندكاندر كف پاي نازكش حور تويي (٤) و در كوه و دشتش انواع درختان ميوه دار است و اثمارش بغايت خوب و سازگار است، اما چون هوايش ميل به سردي دارد، برف هاي عظيم مي بارد. ميوه هاي گرم سير مثل خرما و نارنج و ليمو و امثال آن در آنجا حاصل نمي شود و ليكن از گرم سيرات نزديك نقل مي كنند.

و در وسط آن هامون چنانكه از طرف شرقي و غربي هر يك، يك فرسخ است تا به كوه شهري، سري نگر نام هست كه نشيمن حكام آن ديار است و به طريق بغداد نهري

__________

(١). نگ: - و من الله التوفيق.

(٢). نگ: چهار.

(٣). نگ: - در السنه سخنوران فرس.

(٤). نگ: - رباعي شاه ... حور تويي.

در ذكر اسلام كشمير و سلاطين مسلمان كه در كشمير گذشته اند بر سبيل اجمال

عظيم در ميان آن جاريست (٣٠٣ ر) كه مقدار آبش از دجله بغداد مي گذرد و عجب آنكه چنان آب قوي مجموع از يك دو چشمه برمي خيزد و منبعش هم در آن ولايت است و آن را چشمه وير (١) گويند و اهالي آنجا بر سر آن نهر قريب سي جسر از كشتي زنجير بسته اند و راه گشاده. هفت جسر از آن جمله در شهر سري نگر كه مركز ولايت و محل حكام است و اين آب بعد از آنكه از حد كشمير مي گذرد آن را به حسب مواضع آب دندانه و آب جمله ٨٨١ مي خوانند و در بالاي مولتان مي گذرد و متصل مي شود و بعد از آن آب سياه (٢) به ايشان مي رسد و مجموع به قرب (٣) اوچه به سند مي پيوندد و همه را آب سند گويند و در دامن زمين به درياي عمان مي ريزد. ٨٨٢ و از دقايق حكمت الهي آنكه معمار وضع و الْقيْنا فيها رواسي و انْبتْنا فيها (٤) منْ كل زوْج بهيج ٨٨٣ سوري از راسيات ٨٨٤ جبال، پيرامن آن عرصه صحيح الحال كشيده كه اهالي آن سرزمين (٥) به آن سور از شيون تعرض اعادي ايمن اند، بي كلفت مرمت انديشه كه به مرور زمان و آسيب باد و باران يابد. ٨٨٥

چه معظم راه هاي آن ولايت سه طريق است: يكي به صوب خراسان و آن راهي است بغايت دشوار چنانچه نقل احمال و اثقال از آن طريق بر پشت دواب ميسر نمي شود و مردم آنجا كه به آن كار معدود شده اند، آن را بر دوش گرفته به چند روز به جايي مي رسانند كه بر چهارپاي بار توان كرد؛ و راهي كه به صوب هندوستان دارد بر همين منوال است؛ و طريقي كه به صوب تبت واقع شده از ان دو راه آسان تر است، اما چند روزه راه علف بسيار است كه طبيعت زهر دارد (٦) و سواران را از آن، عبور دشوار است كه چهارپايان تلف مي شوند. (٧) ٨٨٦

در ذكر اسلام كشمير و سلاطين مسلمان كه در كشمير گذشته اند بر سبيل اجمال

در اسلام كشمير قريب العهد است. همه هندو بوده اند، دين براهمه داشته اند، سلطان

__________

(١). نگ: + ويرنگ.

(٢). نگ: سياب.

(٣). نگ: + شهر.

(٤). نب: - فيها.

(٥). نگ: عمان مي ريزد اين ولايت در حفاظ ديواري طبيعي از كوه هاست كه در تمام جهات آن احاطه كرده و اهالي آن سرزمين.

(٦). نگ: روزه راه چيزي جز علف سمي پيدا نمي شود.

(٧). نگ: + فصل صدم.

شمس (٣٠٣ پ) الدين نامي در لباس قلندريه آمده، زني ملكه بوده. در آن زمان در هر ولايت كشمير حاكمي بوده. سلطان شمس الدين وي را بر خود لازم گرفته است. بعد از مدتي اين ملكه به ازدواج سلطان شمس الدين رغبت نموده است. بعد از وقوع آن به مرور، اين سلطان شمس الدين بر تمامي كشمير استيلا يافته است و پسرش سلطان علاء الدين به جاي او نشسته است و بعد از وي سلطان قطب الدين ابن علاء الدين جاي نشين پدر شده. در زمان وي اميركبير (١) علي الثاني سيد علي همداني ٨٨٧ - قدس سره - (٢) اينجا آمده. چهل روز بيش نباشيده است ٨٨٨ و پسر وي سلطان سكندر به جاي پدر نشسته دين اسلام را رواج داده، بتخانه ها شكسته، پسر وي سلطان زين العابدين جاي نشين پدر شده، پنجاه سال ٨٨٩ سلطنت كرده، در تعمير كشمير كوشيده و تمام طوايف اهل عالم را رعايت كرده، نظر در كفر و اسلام نينداخته. در زمان وي كشمير ٨٩٠ شهر شده است تا اين زمان آثار وي ظاهر است.

از هر صناع و محترفه كه در اكثر شهرها كم مي باشد مثل حكاك و سنگ تراش و شيشه گر و تابدان ٨٩١ تراش و زركوب و غيره كه اين نوع هنرمندان را در روستاها بازار كاسد مي باشد، در تمام ماوراء النهر بعد از سمرقند و بخارا در هيچ جا اين جماعت نمي باشد اما در كشمير از همه اصناف هستند بلكه بسيارند. اين ساخته و پرداخته سلطان زين العابدين است. ديگر بعد از سلطان زين العابدين كار سلطنت كشمير روي به انحطاط آورده و امراء كشمير قوت يافتند. از سلطنت سلاطين كشمير را جز نام باقي نگذاشته اند به حدي كه رعايت ظاهر را نيز ترك داده اند و آن سلاطين نامان نامراد، سلامتي سرو عدم، جلاي وطن را غنيمت شمرده اند. به همه حالي درساخته اند.

و سلطان نادر (٣) كه امروز مصحوب بنده است و بدانچه متصديان اين ملك رعايت مي نموده اند (٣٠٤ ر) بنده بهتر از آن پيش آمدم. تا سلطان زين العابدين چند كس را اسم سلطنت اطلاق رفته اما بالاستقلال ني. (٤)

__________

(١). نب: به ... اميركبير.

(٢). نگ: - قدس سره.

(٣). نگ: نازك.

(٤). نگ: + فصل صد و يكم.

گفتار در ذكر مذاهب كشمير

گفتار در ذكر مذاهب (١) كشمير

مردم كشمير تمامي حنفي مذهب بوده اند. در زمان فتح شاه كه پدر اين سلطان نادر ٨٩٢ باشد، مردي آمده شمس نامي از طالش عراق ٨٩٣ و خود را منسوب به نور بخشي كرده و مذهبي مخربي آورده و نام مذهب، نوربخشي نهاده و انواع كفر و زندقه آشكارا كرده و كتابي فقه احوط نام در ميان مردم نامردم انداخته است كه به هيچ مذهبي از مذاهب اهل سنت و جماعت و روافض (٢) و شيعه موافق نيست. سب اصحاب - نعوذ بالله - (٣) و عايشه را كه شعار روافض است بر خود لازم دارند اما خلاف عقيده شيعه، سيد محمد نوربخش را صاحب زمان و مهدي موعود مي دانند، و اكابر اوليا را به تمام بر خلاف شيعه معتقدند، اما همه را سني مي پندارند، «نعوذ بالله منها من عقايد الكفر و الزندقه.» (٤)

و در جميع عبادات و معاملات از اين قبيل تصرفات كرده و تزندق محض را مذهب نوربخشي نام نهاده و بنده جمعي از مشايخ نوربخشي را در ورسك (٥) بدخشان و غيره ديده ام همه معلوم كرده ام، ظاهري آراسته به سنن نبي - صلى الله عليه و سلم (٦) - پيراسته اند، به تمام از اهل سنت و جماعت اند. يكي از فرزندان اين امير سيد محمد نور بخش رساله وي را به من نمود. در آنجا نوشته كه سلاطين و امرا و جهال ايشان گمان مي برند كه سلطنت صوري با طهارت و تقوي جمع نمي شود و اين غلط محض است زيرا كه از اعاظم انبيا و رسل با وجود نبوت سلطنت كرده اند و در آن امر مساعي مجهوده به تقديم رسانيده مثل يوسف و موسي و داود و حضرت رسالت پناه - عليهم الصلوه و السلام - و از اكابر اوليا، صديق و فاروق و ذي النورين (٣٠٤ پ) و مرتضي - ٨٩٤ عليهم الرضوان -. (٧)

مقصود آنكه اين برخلاف مذهب نور بخشي كشمير است و موافق اهل سنت و جماعت و آن كتاب فقه احوط كه در كشمير مشهور است آن را همچنان به جنس پيش

__________

(١). نب: اسلام.

(٢). نگ: - و جماعت و روافض.

(٣). نگ: - نعوذ بالله.

(٤). نگ: - نعوذ ... الزندقه.

(٥). نگ: - ورسك.

(٦). نگ: - صلى الله عليه و سلم.

(٧). نگ: - عليهم الرضوان.

علماي هندوستان فرستادم و بر ظهر همان كتاب فتوي نوشته اند، اين است: «بسم الله الرحمن (١) الرحيم. اللهم ارنا الحق حقا و ارنا الباطل باطلا و ارنا الاشياء كما هي.» ٨٩٥ بعد مطالعه اين كتاب و تانق ٨٩٦ در مسايل آن معلوم شد كه صاحب اين كتاب مذهب باطل داشته و بر خلاف كتاب و سنت مشهور و اجماع امت رفته و مقيد به مذهبي از مذاهب اهل حق نبوده و در دعوي، «ان الله امرني ان ارفع الاختلاف من بين هذه الامه اولا في الفروع و ابين الشريعه المحمديه كما كانت في زمانه من غير زياده و نقصان و ثانيا في الاصول من بين الامم و كافه اهل العالم باليقين» ٨٩٧ كاذب بوده و مايل به تزندق و سفسطه گشته. محو اين نوع كتب و نفي آن از عالم بر كساني كه قادر باشند واجب است و قلع و قمع اين مذهب از ضروريات دين و زجر و منع عاملان آن كتاب و معتقدان اين مذهب، فرض است و چون مصر باشند و برنگردند اماطه اذي ٨٩٨ اينها از طريق مسلماني و دفع شر ايشان از مسلمانان، بالسياست و القتل، واجب است - نصره للدين القويم و حفظا للطريق المستقيم - (٢) ٨٩٩ و چون ايشان تايب شوند و ترك اين مذهب كنند، امر فرمايند كه متابعت مذهب ابن حنيفه - رضي الله تعالى عنه - بكنند.

حاليا در كشمير هر كه صوفي است زنديقي چندي مستحلي اباحي ملحدندي كه از حلال و حرام هيچ خبر ندارد و تقوي و طهارت در شب بيداري و كم خوري پنداشته اند و بس. ديگر چه يابند خورند و گيرند كه تحاشي ندارند كه حرام كدام و حلال، چه همه باجمعهم در اخذ ياخذ (٣٠٥ ر) اوقاف كه نه بر وجه شرع است، شره و حرص تمام دارند و علي الدوام به تعبير منام و اظهار كرامت كه امسال آن شود و اين شود و اخبار از مغيبات، احوال از آينده و گذشته گويند و بر يكديگر سجده كنند و به اين رسوايي به اربعين ٩٠٠ نشينند و علم و اهل علم را بغايت مذموم و مكروه دارند و شريعت را وراي طريقت دانند، چنانكه اهل طريقت را اصلا به شريعت كاري نيست. به اين شيوه ملحدان در جاي ديگر ديده نشد. حق سبحانه و تعالى همه اهل اسلام را از اين نوع آفات و بليات در پناه عصمت خود مصون داراد و همه را به راه راست شريعت مستقيم گرداناد، بحق محمد و آله و اصحاب الامجاد. (٣)

__________

(١). نگ: - الرحمن.

(٢). نگ: - نصره ... المستقيم.

(٣). نگ: - بحق ... الامجاد.

رجوع به تمامي حكايت

الحمد لله الذي علي هذا التوفيق (١) حاليا كس از اين مزخرفات را آشكارا نمي تواند كرد. همه منكر مطلق اند و خود را از اهل سنت و جماعت مي نمايند و شدت بنده پيش ايشان معلوم شده است كه اگر ظاهر شود به غير قتل معامله ديگر نخواهد رفت. آن بدبختي از نهاد ايشان اميد است كه به مرور به توفيق الله تعالى و به سعي بنده برخيزد، و همه آن نوع كه حاليا در ظاهر خود را مسلمان مي نمايند به باطن نيز به اسلام درآيند.

آمين رب العالمين.

فرقه از كفره آفتاب پرست مي بوده اند كه ايشان را شماسين مي گفته اند، و مذهب ايشان آنكه وجود نورانيت آفتاب را وجودي نماند و اگر آفتاب فيض خود را از ما بردارد ما را نيز وجودي نماند. او به ما موجود است و ما با او موجوديم. بي ما او را وجودي نيست و بي او ما را وجودي ني (٢). وقتي كه وي باشد احوال تمام بر وي ظاهر است، به غير صلاح ديگر كاري روا نيست، چون شب شود او ما را نبيند و نداند و چون بر احوال شب واقف نيست هر چه شب كنند بدان مواخذه (٣٠٥ پ) نباشد و اين فرقه را شماسين مي گفته اند. و اين مقدمه بنابر لطيفه ثبت مي گردد كه «الالقاب تنزل من السماء صدق رسول الله.» (٣) چون اين ميرشمس كه در كشمير پيدا شد مردم را خراب ساخته شمس الدين لقب داشته است، آنچه از آسمان ملقب شده باشد مي شايد كه شماس الدين بوده باشد كه مردم كشمير آن را غلط كرده يا براي تخفيف ميرشمس مي گويند. (٤)

رجوع به تمامي حكايت

گزارش وقايع قبل از تقرير و تحرير احوال و اوضاع كشمير بدين محل رسيده بود، از تنگي لار به سهولت گذشته به شهر درآمده شد و لشكر كشمير متفرق شده و مردم شهر، شهر را و خانه را همچنان يله كرده، هر كس به كوه و دريا در رفتند و همه اسباب ايشان در مساكن ايشان بر جاي مانده بود. بنده در راجدان كه مذكور شده است نزول فرموده

__________

(١). نگ: - الذي ... التوفيق.

(٢). نب: و بي ما او را وجودي ني.

(٣). نگ: - و اين مقدمه ... الله.

(٤). نگ: + فصل صد و دوم.

در محوطه راجدان بابا و دال ٩٠١ و ملجار لشكر را فرود آورده چند روز (١) هيچ اثري از هيچ كس پيدا نشد. بيست و چهار روز همانجا نشسته شد تا مراكب و مواكب به حال قوت معاودت نمود. لشكر كشمير در جنوبي شهر در دو فرسخي در ميانه لاي نشسته بود.

آنجا ظاهر شدند. اهل راي چنان مصلحت نمودند كه نگاه داشت شهر به ما نسبتي ندارد و در برون ها مي بايد گشت تا انتهاز محاربه يافت شود چه لشكر ايشان به كثرت و عدد آلت، فوق الحد و الامكان قدرت قوت ماست. لشكر كشمير را به خدمت توان در هم شكست.

بيت:

همي تا برآيد به تدبير كاربه پيكار دشمن تو خود را ميار (٢) از شهر كوچ كرده از پيش لشكر ايشان با يسال گذشته بر جانب شرق كشمير در بكانه ٩٠٢ نام موضعي نزول واقع شد.

حاصل الفحوا آنكه از آن تاريخ كه جمادي الآخر بود تا شعبان كه از اواخر تيرماه ٩٠٣ تا بهار از لشكر كشمير سر در گريز مي گشتيم. لشكر كشمير نيز از اين جهت غره شدند و دلير گشتند به نوعي كه (٣٠٦ ر) در اوايل حال هرگاه كه ما كوچ مي كرديم ايشان چند روز توقف مي كردند و در مقابله جاي محكم مي يافتند. اول پنهاني آنجا را به هر طوري كه مي دانستند مضبوط مي كردند. شب كوچ كرده در آنجا متحصن مي شدند. در اواخر حال چنان شد كه بي تحاشي همان روز كه ما كوچ مي كرديم ايشان نيز متعاقب كوچ مي كردند تا آخر الامر در موضع باغ بوين (٣) ٩٠٤ در وقتي كه ديوانه كوچ كرده بر زمين هموار رانده بودند، بنده يسال كرده از پيش ايشان برآمدم. تفصيل اين مجمل تطويل دارد. ملخص آنكه در يك لحظه نسيم فتح و فيروزي ٩٠٥ از مهبط الطاف عنايت بي علت حضرت كريم فتاح (٤) وزيدن گرفت (٥) و خاك ادبار غبار خاكساري را بر مفارق اعدا ريختن.

بيت:

ز بس كشتگان بر سر يكديگرهمه كوه شد بوم و بر سر بسر (٦)

__________

(١). نگ: نزول فرموده لشكر خود را در حصار آن جاي دادم چند روز.

(٢). نگ: - بيت همي ... ميار. تاريخ رشيدي متن ٦٣٠ رجوع به تمامي حكايت ..... ص: ٦٢٩

(٣). نگ: نوين.

(٤). نگ: - از مهبط ... فتاح.

(٥). نگ: + و دشمن در هم شكسته منهزم شد.

(٦). نگ: - و خاك ... سر بسر.

و اعظم اكفاي ملوك كشمير، ملك علي بود، مع چند ملوك معتبر كه سردار و سرور كشمير بودند، خيل مميتين ٩٠٦ را كه روي در عدم داشتند سركرده معدوم شدند. ٩٠٧ باقي السيوف گريخته به سر كوهي برآمدند اكثر مجروح و آنكه سالم بود دلي از بيم دو نيم شده. و آن شب در فكر فرار كه فردا قرار ممكن نيست سرداران لشكر سرگردان و حيران. اما از بنده از آنجا كه تقدير الهي است كار عجبي صادر شد و آن اين است كه شيطنت و خبث طبيعت ميرزا علي طغاي را معلوم داشتم و او در اين امر از شيطان مشهورتر است.

بيت:

من چه گويم مرا چه آمد پيش زان سفيهم به نفس ساده خويش (١) و بالجمله ميرزا علي طغاي پيش بنده آمد و مصلحت ها نمود، ملخص آنكه اين لشكر اگر فرار مي نمودند هم در آن شكست متلاشي مي شدند، چون به اين كوه برآمدند ظاهر است كه اينجا را محكم خواهند ساخت و ما را بر سر كوه رفته جنگ كردن از حزم دور است و اين آبرو را به خطا ريختن عين قصور طريق ويران ساختن لشكر مخالف، اين زمان (٣٠٦ پ) آن است كه ما ايلغار كرده پايان ٩٠٨ كشمير به طرف كوچ ايشان برويم.

ما كه به كوچ و اهل ايشان رويم اينجا هم بودن ايشان وجهي ندارد. ناچار براي محافظت كوچ ايشان را مي بايد پايان رفت. هر كه را كوچ بالا باشد به ايشان پايان نخواهد رفت و هر كه را كوچ پايان باشد به سر كوچ رود و معدودي چند خواهند ماند. چون چنين متفرق شوند ديگر جمعيت صورت نبندد، جنگ ديگر را احتياج نباشد.

اين دبدبه را كه زمزمه شيطنت بوده دبدبه سلطنت خيال كرده اباطيل آن باطل محقق پنداشته، اكاذيب آن كاذب را مصون انگاشتم و راه صواب در نظر عقلم پوشيده شد.

مزخرفات او را قبول كردم و مقرر ساختم كه علي الصباح ايلغار را بر جانب پايان اندازيم.

بيت:

چو از شوم شيطان نگشتم شكيب ز بالا افتادم به سر در نشيب (٢) علي الصباح به طرف پايان كوچ كرده شد. ميردايم علي آمد و مرا درشت گفت كه چه

__________

(١). نگ: - بيت من ... خويش.

(٢). نگ: - بيت چو ... نشيب.

مرارت ها تجرع كرديم تا اين صورت برآمد، اكنون كه اين جمع مخالف را پراكنده كرده ايم و به اينجا جمع آورده، اين جمع را گذاشته كجا مي روي؟ بنده مترددوار ايستاده بودم كه ميرزا علي طغاي كوچ كرده آمد سبب ايستادن را پرسيد. ميردايم علي آنچه به من گفته بود، گفت. ميرزا علي طغاي آن روي دو روي را به من كرده گفت كه تغير قرارداد هر لحظه كار كودكان است، مصلحت همان است.

بيت:

تا درنرسد وعده هر كار كه هست سودي نكند ياري هر يار كه هست (١) نيك انديشي و مصلحت بيني ميردايم علي را كه عين صواب بود واپس گذشته سخن آن بدكيش را كه عين خطا بود پيش گرفتم. ٩٠٩

رباعي:

تو دشمن و دوست را برابر نكني هر كس كه سخن بگفت باور نكني

با دشمن و دوست معرفت مي بايدتا كار خودت در هم و ابتر نكني (٣٠٧ ر) القصه، از پيش چاه هابيل و بابيل به افسون آن ناقابل كوچ كرده به حدود ناگام رفته شد. (٢) ميرزا علي پيش مي رفت. در منزل دويم خبر آمد كه طرف پايان راه نيست، اگر هم هست چنان راهي نيست كه لشكر رفتن مصلحت باشد. از آنجا رانده و اينجا مانده، در جاروده نام موضعي نشسته، لشكر كشمير از اين كوچ كردن فراغت تمام يافتند. هرجا گريخته و ريخته بود جمع شدند و از كوه فرود آمده در جاي محكم شاخ بست كرده نشستند.

بيت:

از جفاهاي سرتيغ چه افتاد مرامرده بودم كه خدا جان نوي داد مرا (٣) و اين واقعه در چهارم شعبان سنه تسع و ثلاثين و تسعمايه ٩١٠ بود. يكي از فضلا «روز چهارم از ماه شعبان»، تاريخ يافته بود. چون شعبان گذشت و فصل ثور به آخر رسيد آنچه در عقبات از غايت برودت هنگام دي از غربال سحاب فصل جدي كافور بيخته بود از حرارت تابش آفتاب كه از برج ثور مي افتاد آن همه گدازش و كاهش مي يافت. ٩١١

__________

(١). نگ: - بيت تا ... هست.

(٢). نگ: - رباعي تو دشمن ... شد.

(٣). نگ: - بيت از جفاهاي ... مرا.

و ميرزا علي طغاي باقياس خبث بواطن معارف را مي كافت در شرح تقبيح فتح كشمير و توضيح آن مي پرداخت تا آنكه بالكليه بواطن اصحاب جنود را از كشمير متغير ساخت.

امير دايم علي كه متين خبث آن خبيث بر او كار نكرد تمام روس معارف جنود مغولان بلكه جمهور رذايل چغولان ٩١٢ را كه جمع ساخته بود از رييس آن جمع پراكنده گوي شده به خدمت ميردايم علي آمده متفق اللفظ و المعني بر سبيل غلو و غوغا گفته اند كه به عرض فلان كس برسان و مقصود از آن بنده ام، كه ما مردم مغوليم و علي الاستمرار به مهمات مغولستان مشغوليم و مانوس طبع و مالوف اولوس صحراست كه در وي هيچ آباداني نباشد هميشه قهقه جغد ويرانه را به ترانه بلبل باغي گزيده ايم و در مرز و بوم آباداني چون بوم شوم منزل نساخته ايم. نديم ما دبابيب كوهي و حريف ما خنازير دشتي بوده است. موطن (٣٠٧ پ) مانوس و مسكن مطبوع ما، جوف قله جبال بوده و ملبوس ما جلود كلاب و سبوع بوده و ماكول ما لحم طيور و وحوش، و ابناي اهل جيوش ما جمعي كافر بيهوش در كشمير كه باغ ارم بلكه نمونه فردوس اعلي است چون توانيم كه گفته اند «لا يدخل المشركين في الجنه»، مع هذا از كشمير تا كاشغر مسافت بعيد است و با وجود بعد مسافت، صعوبت آن فوق الحد و الامكان آمد شد كوچ و بنه و راه و روش گله و رمه است. بي از آن گله از حيات در گله مي باشيم و دور از آن رمه از زندگي رميده و به مردگي آرميده خواهيم بود. پس همان بهتر باشد كه اين لشكر و مهمات عسكر ويران ساخته پيش خان رويم. اگر خان ما را كشد باري لاشه ما را اهل ما كشند و اگر نكشد ديگر عنان آرزو را به غير مغولستان جاي ديگر نكشيم.

بيت:

اگر اين بار جان برم ز غمت ديگرم عاشقي هوس نكنم (١) امير (٢) دايم علي پيش بنده آمد و آنچه گفته بودند گفت. بنده بر اطوار آن مردم متعجب شدم. ع (٣): طور كدام مردم و رسم كجاست اين؟ (٤) گويند كه كناسي بر دكان عطاري گذشت، چون رايحه عطريات به دماغ او رسيد بيهوش شد. حكيمي حاضر بودند

__________

(١). نگ: - بيت اگر ... نكنم.

(٢). نگ: مير.

(٣). نگ: بيت.

(٤). نگ: - طور ... اين.

فرموده كه قازوره در بيني او داشتند. في الحال به هوش آمد و گفت:

نظم

مي شنيدم به سال هاي درازوصف بوي عبير و عنبر را

زانچه ديدم به طبله عطاربهترك ديده ام گوه تر را (١) بالجمله به ميردايم علي گفتم اگر در زوايد اخذ و ضبط كشمير تلفيقي رود اين مردم نامردم بر امري كه اساس بنيان سلطنت متخلخل گردد اقدام خواهند نمود. ميردايم علي گفت كه خان به وقت رخصت با بنده فرمود كه ميرزا علي طغاي در كليات امور خاني جزويات صرفه كار خود را مرجح مي دارد و اكثر مساهله مي ورزد و اين امر را البته بر خود لازم گرفته است و كليات امور خاني را از جهت جزويات (٣٠٨ ر) مهم خودش كه پيش نهاد ساخته واپس مي گذارد. ٩١٣ و اين جريمه را از وي معذور داشته، بذيل عفو قبح اين افعال راستر فرموده ام و اختلال پيش نهاد ضمير منير را بر مراد وي تجويز نموده و از وقوع اين انواع امور توزيع خاطر و تصريع حدوث وقايع مي آرد، اين مرتبه نيز عادت معهود را اعاده كند به اعانت فرزندم اسكندر سلطان جزو او را از كليات حيات ناچيز گردانيد در اين هنگام در ناچيز ساختن او تاخير نبايد كرد كه آنچه كرده در گردن اوست. ٩١٤

چون يارليغ خاني در انعدام او به زوايد تاكيد سمت اصدار يافته است به تقديم رسد، ديگر هيچ كس را فرجه خباثت و مجال نفاق نماند و اتفاق تمام دست دهد و ملك كشمير كه هيچ كس در حفظ ضبط و تصرف خواقين مغول درنيامده صورت استخلاص پذيرد و نام نيك و آوازه بلند آن در روزگارها به تو عايد گردد و در ذمت دودمان خواقين مغول تو را منت عظيم پيدا آيد كه اين ولايت را هيچكس در قبض تصرف نياورده.

بنده در جواب گفتم كه حاليا مدت ده سال باشد كه بندگان مهم لشكر و امور عسگر را به تمام و كمال مطلقا با بنده تفويض مي كنند و در هر وقت به مقتضاي آن از امرا با بنده مصحوب مي گردانند. بحمد الله تعالى الي غايه همه مهمات به موجب خير به اتمام

__________

(١). نگ: - نظم مي شنيدم ... را.

گفتار در برآمدن از كشمير و آنچه در آن ايام واقع شده

رسيده است. هيچ امري كه انگشت اعتراض و سرانگشت احتراز بر آن توان ماند وقوع نيافته. اگر اين امر واقع شود خسارت آن به نام بنده منتهي مي شود. بعد از اين هر كس از امرا كه في الجمله وسواس در قوت واهمه او از وسواس شيطان باشد يقين داند كه او را همراه من ساخته اند كه كارگزاري ملك الموت را به تقديم رسانم، البته در مخلص خود مساعي مجهوده به ظهور رسانند و همراهي من كس را در توهم جان اندازد. اين نه لايق اطوار مسلماني است.

و مع هذا بي (٣٠٨ ر) شريعت نيز محذور است. (١) چون بنده به ديده ملاحظه اي در مرآت تامل ديدم جز به اختيار اين دو كار چاره نبود، يكي كشتن ميرزا علي طغاي و استخلاص كشمير، ديگر ناكشتن او و بر گشتن از كشمير. پس بنده به گذاشتن كشمير راضي شدم. به ملوك كشمير سخن صلح را در ميان انداختم، نصيحت عقلا را نيوشيدم، از اين محنت ها كشيدم و ديدم آنچه ديدم. چنانكه گفته اند هر كه را دشمن زبون در پيش است اگر نكشد دشمن خويش است. (٢)

بيت:

دست بر دست و مار بر سر سنگ خيره رايي بود قياس درنگ (٣)

گفتار در برآمدن از كشمير و آنچه در آن ايام واقع شده

در آن زمان اسم سلطنت كشمير به نام محمد شاه بود و از ملوك كشمير بعد از علي مير مقتول مذكور، ملك ابدال ماكري و كاجي چك و لاهور ماكري و ريكي چك (٤) بود.

چون سخن صلح شد ايشان منت ها داشتند بلكه باور نداشتند كه ولايتي بدين لطافت گرفتن و باز رها كردن كار كدام بي خرد است.

و بالجمله خطبه و سكه را به نام و القاب گرامي خان مزين گردانيده و مال كشمير را به آنچه موصول مغول است مستخلص كرده و مخدره اي از مخدرات عفت محمد شاه (٥) را براي اسكندر سلطان گرفته هر كس فراخور رتبه خود به يكي از سلاطين و ملوك كشمير

__________

(١). نگ: - و مع هذا ... است.

(٢). نگ: + فصل صد و سوم.

(٣). نگ: - بيت دست ... درنگ.

(٤). نگ: يك چك.

(٥). نگ: مستخلص كرده و يكي از دختران محمد شاه.

ملاقات كردند. چنانكه بنده (١) با محمد شاه ملاقات كرده به رسم مغول اسم دوستي را بر يك ديگر اطلاق كرده شد. مير دايم علي با ابدال (٢) ماكري و ميرزا علي طغاي با لاهور ماكري و بابا ساريق ميرزا با كاجي چك و ابن عمم محمود ميرزا كه بعد از اين مذكور خواهد شد با ريكي چك (٣) ملاقات كردند و با هم بدانچه ميسر بود از پيش كش و نزول تكلفي نموده ٩١٥ سلخ شوال به راه لار كه آمده بوديم برآمديم.

چون به حدود تبت رسيده شد اكثر آن مردم به استقبال و پيشكش و مال مبادرت نمودند مگر كرسه ٩١٦ كه ولايتي از تبت است، دره داشتند كه در تنگي چون دل بخيل و در غايت تنگي جري واقع شده چون جدار فصيل بر آنجا بلندي كه وهم بود كه قوت واهمه (٣٠٩ ر) بدانجا نتواند رسيد و راه باريك كه روز روشن چون شب تاريك در آنجا نموده. به اعتماد دره كه خيالشان آن بوده است كه هيچ آفريده به دامن استخلاص اين دره نخواهد رسيد، تهور نمودند و بر اداي مال اهمال و تساهل ورزيدند. نماز پيشن نزديك ايشان نزول واقع شد و شب هر كس تهيه اسباب حرب كرده زور آوردند. علي الصباح ٩١٧ كه ترك زرين سپهر طارم چهارم فلك به قلعه گيري و جهانگشايي از مشرق بر صحن غبرا تيغ كشيد (٤) همه اهل جيوش خروش كشيدند و مسلح گشتند. القصه، حرب محكم دست داده چند مرتبه از بالا به ضرب دست و سنگ غلطانيده لشكر اسلام را مي راندند و باز لشكر اسلام دامن مردانگي را در كمر اجتهاد محكم كرده پاي ثبات را بر كوه غزات مي ماندند. آخر الامر ٩١٨ نسيم صرصر اسلام استحكام اساس كفره كه چون كوه بود همچون كاه به باد فنا برداد، چنانكه قتال (٥) كفره و بطال آن ملاعنه اكثر به قتل آمدند و باقي السيوف چون سفوف ٩١٩ بر باد فرار گم و (٦) ناچيز شدند و آنچه از صامت و ناطق (٧) از مال و عيالشان بوده نصيب روزگار لشكر جرار شد.

از اين هراس بي قياس در بواطن ساير كفره راه يافت. آنچه داشتند به طفيل جان و فرزندان كرده همه را در طبق عرض نهاده پيش آوردند. تمام مال ولايت پوريك كه از

__________

(١). نب: - بنده.

(٢). نگ: عبدل.

(٣). نگ: يك چك.

(٤). نگ: - كه ترك زرين ... كشيد.

(٥). نگ: - نسيم صرصر ... قتال.

(٦). نگ: - گم و.

(٧). نگ: - صامت و ناطق.

برگشتن خان از ماريول به دار الملك ياركند و رخصت دادن مولف كتاب به ارسنگ

ممالك معتدبه تبت است جمع نموده آن را به امرا و لشكر قسمت نموده و به جهت خالصه خان قليلي از نفايس انتخاب كرده متوجه ماريول شدم. (١)

برگشتن خان از ماريول به دار الملك ياركند و رخصت دادن مولف كتاب به ارسنگ ٩٢٠

خوش آنكه وصال تو ميسر شده باشدچشمم به جمال تو منور شده باشد

از تيرگي هجر تو مخلص شده چشمم از صبح وصال تو منور شده باشد هجراني كه مآل او به وصال اختتام يابد و فراقي (٣٠٩ پ) كه نهايت او به اتصال انجامد، شدت آن در نظر اولو الابصار ننمايد و فارسان شيوه شوق و محبت و مسارعان طريق عشق و مودت، چنين هجران را به وصالي كه مقارن هجر باشد تفضيل نهاده اند و در آن هجران بر جاي وصل و اميد ابتهاج را منهاج طريق ساخته.

بيت:

در صبح وصل تو به وصال زنده ام در شام هجر تو به خيال زنده ام بر خلاف آنكه وصالي كه در تعاقب آن اشتياق هجري موهوم باشد چنانكه گفته اند، نظم:

نيست در بعد جز اميد وصال هست در قرب همه بيم زوال

آتش هجر دل و جان سوزدشمع اميد روان افروزد نظاير اين حال مطابق مقال احوال غرابت مآل بنده است كه بداعت آن بصر اولو الابصار را خيره گرداند و آن اين است كه بنده به انواع صفوف فتوح رسيدم، غبار آستانه دولت خان را چون سرمه كحل بصر گردانيدم. چون نظر سعادت اثر خان بر من افتاد اثر مسرت كه از سر بهجت بوده در بشره مبشره او ظاهر شدن گرفت. دست فياضي را باز كرد و بغل انبساط را فراز. بنده آداب بندگي بدانچه در فوق آن وهم را دست رسايي نباشد به تقديم رسانيدم، پيش آمده سعادت معانقه را معاينه كردم. كثرت مسرت و كنار بهجت رقت قلب را باعث شد. خان مدتي بر هيات معانقه مرا بازداشته، اقطار درر

__________

(١). نگ: + فصل صد و چهارم.

شفقت و محبت را به سر كتف و عنق بنده متقاطر گردانيد و بنده نيز لآلي كه از صدف صدق و صفا بود چون اقطار امطار نثار كرد و دامن دولت كنار سعادت او را پروتر گردانيدم.

رباعي:

در وصل تو عقل در تحير شده است وز گريه كنار من پر از در شده است

گر رنجه شوي ز من ميفشان دامن كز گريه من كنار در پر شده است (٣١٠ ر) بعد از تقديم مذكورات و (١) پس از اداي تعظيم و توقيرات، خان از احوال گذشته بر سبيل تفصيل استفسار نموده بنده به شرحي كه بسط آن به خصوصيات و جزويات احوال سابق بسيط بوده تقرير نمودم. چون تفصيل احوال به تمام به مسامع عليه رسيد ديگر باره عواطف خاقاني را گهربار گردانيده فرمود كه منت تو در اين خاندان خاني و دودمان خاقاني، امجد و اعظم است كه قبل از اين خواقين جهانگير از چنگيز الي يومنا كسي را دست تسلط به گريبان كشمير نرسيده است. اين زمان به عز مساعي جميله مجهوده تو، بر منابر كشمير به القاب خواقين مغول مزين شد. سلاطين و حكام او به ساير سلاطين عالم كه در قديم الايام مطيع و منقاد بوده اند كه اين زمان در ذيل ظل آن به تفوق خواقين مغولي بي چاره اند صورت انسلاك يافتند و اين امر عظيم الشان جليل القدر كه منت آن بر ذمه ما بلكه تمام خواقين مغول فرض عين و لازم است و بر دولت عين فرض ارباب دوله است خاصه فرزندان ما را كه اين نام نامي به نام آنان شده است و تفاخر آن بديشان عايد گردانيده.

به موجب يارليغ از لشكر پيش شده به دولت ملازمت استسعاد يافته بودم و ساير امرا و اسكندر سلطان روز ديگر به شرف تقبيل فيه (٢) عتبه عليه مشرف شده است. در مجمع عسكرين كه مرج الْبحْريْن يلْتقيان به آن مشار اليه است (٣) مال كشمير و مسكوكي چند به نام خاني از نقره و زر مع اموال ساير ولايات آن حدود را در نظر عرض پيشكش نمودم.

همه را به نظر قبول منظور گردانيده همه را بر سبيل عادت تقسيم فرمود. بعد مراسم پرداخت نواخت به ساير معسكر و امراي معتبر، اركان دولت را طلب داشت و كنكاش

__________

(١). نگ: - خوش آنكه وصال ... مذكورات و.

(٢). نگ: - شرف تقبيل فيه.

(٣). نگ: - در مجمع ... است.

فرمود. هر كس را كه فراخور حال موافق احوال (٣١٠ پ) سخني به خاطر رسيده بود معروض داشتند. چون تمام سخنان به مسامع اعلي مسموع شد بعد از تامل با بنده فرمود كه معلوم تو خواهد بود كه دايم زبان اخلاص ناطق و (١) نيت صادق بود، بدان كه غزات را به نفس خود خالصا لوجهه سبحانه (٢) به تقديم رسانيده آيد و اين فرض كفايت را از عموم اهل اسلام به نفس خود كفايت نمايم و در ضمن تخريب بتخانه ارسنگ كه قبله گاه تمام خطاست واقع شود. مع هذا از پادشاهان اسلام هيچكس را آن ميسر نشده است بلكه هرگز اهل اسلام را بر آنجا گذري نيفتاده است، اما قوت مزاج من به آن وفا ننمود. ٩٢١ اين مقدار غزات كه واقع شد اصل نيت به جاي آمده صورت اصدار پذيرفته است. (٣) با آنكه علي الاستمرار در مزاج و باطن خود ضعف قوي احساس مي كنم چنانكه از قواي ظاهر من ظاهر است بايد كه مرا به كنف عصمت حق سبحانه و تعالى، سپارش بنمايي و از قبل دلالت من دامن اجتهاد بر كمر جهاد محكم كرده به تخريب آن استقدام نمايي و من به وطن مالوف مراجعت نمايم و همچنين تمامي كليات امور بر كل، تفويض به توست. مرا و عم خود را كه هر دو پير شده ايم در گوشه عبادت كه كنج راحت در آن كنج است بگذار و مهمات اين دولت را در پيش گير و ما تو را به دعاي خير مدد نماييم و تو ما را به كار خير مدد نمايي.

و از اين مقوله مطولي بيان فرموده يارليغ صادر گردانيد كه ميرزا حيدر مختار است هر كس را كه بخواهد (٤) همراه خود گرداند، هيچكس به صدور حكم و يارليغ مقيد و معطل ندارد. ٩٢٢ چون يارليغ (٥) بدين گونه سمت اصرار يافت امراي كلان را رخصت مراجعت كردم و برادرم عبد الله ميرزا و ابن عمم محمود ميرزا را همراه گرفتم و جانكه ميرزا و بهريكه ميرزا كه اسامي ايشان در يسال كاشغر مذكور است بدين لشكر مقرر گردانيدم و از ساير الناس (٣١١ ر) عساكر دو هزار مرد انتخاب نمودم و بدين مهم متوجه شدم تا اين مهمات پرداخته شد. شش روز از ذو الحجه گذشته بود مدت ملازمت

__________

(١). نگ: - زبان اخلاص ناطق و.

(٢). نگ: - خالصا لوجهه سبحانه.

(٣). نگ: - اين مقدار ... است.

(٤). نب: - بخواهد.

(٥). نگ: همراه خود گرداند هر كس كه انتخاب شود تابع فرمان اوست نه من چون يارليغ.

بنده همين قدر بود.

روز وداع به وقت خلا بنده را طلب فرمود و با بنده از ملبوسات خاصه آن قدر كه حاضر بود سيورغال فرموده و اسبي چند براي انعام افزود و كمري و چند كارد در يك غلاف كه هر دو از مخترعات خاصه و زاده طبع شريفش در غايت بداعت و نهايت غرابت به دست مبارك بود آن را به من داد و فرمود كه اين از نتايج اكتسابات من است بر سبيل يادگار به تو مي سپارم كه اگر به سلامت مراجعت نمايي و مرا هم صحبت فرق محيا و (١) مصحوب صحت احيا يابي به من باز خواهي داد كه در امانت صيانت است و تيمنا نگه داشت آن تو را مامور مي سازم و اگر داغ ناگريز مخلوقات ٩٢٣ بر جبين مزاج نهاده آيد و به قطعيت مفارقت موبد (٢) ٩٢٤ ميان من و تو قطع يابد، اين از من به تو يادگار باشد. در ازدياد تعظيم فوق الحد تكلفي نمودم و عنان تمالك از دست صبرم برون شد و از پيوست غم و اندوه و رطوبت كه در مخازن دل و دماغ بود به راه ديده بيرون شدن گرفت و قلق و اضطراب در بنيه صبر و سكون افتاد. چنانكه خان نيز در رقت قلب، درر لآلي افشاندن گرفت و بعد ما كه در تسكين قلق تكلفي رفت، به عرض رسانيدم كه كدام قوت قلب و تسكين خاطر وافي تواند بود كه با وجود آنكه اين چنين مقوله مذكور گردد، به غير ملازمت به كار ديگر استقدام توانم نمود؟ بنده ملازم ركاب سعادت مناب مي باشم تا دار الملك ياركند. چون در كنف صحت و مسند دولت در تختگاه سعادت پناه نزول اجلال واقع شود به سر مهم باز آيم و ساير عساكر در يكي از چراخورد تبت به توفه مراكب اشتغال نمايند.

خان فرمود كه در امور تهتك از استقلال خرد نيست، آنچه (٣) من گفتم از آن غلط فرا گرفته، هيچ ذي روحي را (٣١١ پ) لاشك توهم موت فوت نباشد و آن معلل به مرضي و علتي نباشد. گفته من بدان است كه در اين راه مرا واقعه دست دهد و اگر به سلامت به وطن مالوف رسم البته ديگر از آن توهم ايمن خواهم بود. (٤) چون مدت

__________

(١). نگ: - صحبت فرق محيا و.

(٢). نگ: خواهي داد كه اينها امانت است و اگر اتفاقي افتاد كه مفارقت موبد.

(٣). نگ: خان فرمود كه شانه خالي كردن از تعهدات، خردمندانه نيست آنچه.

(٤). نگ: علتي نباشد من از اجل فرار نمي كنم و اگر به سلامت به ياركند برسم باز هم از مرگ ايمن نخواهم بود.

ذكر اختتام كار خان و مجمل احوال او

مفارقت ميان من و تو صورت امتداد خواهد يافت و آدمي از آنچه گفتم مصون نتواند بود، چون اين زمان فرصت مقال هست با تو آنها كه گفتم (١) آنها كردم و آنچه گفتم رفتن تو همراه من و بازگشتن تو دفع آن نمي شود. ٩٢٥ به همه حال (٢) به خداي مي بايد بود و تفويض همه امور به خداي مي بايد كرد و تو را به خدا مي سپارم و اميد مي دارم كه باز به ملازمت با يكديگر ملاقي گرديم و آنچه مرجو تست به قوت دل رجوع نمايي و مساعي جميله به ظهور رساني. بلند نام نيكي تو بر سر آوازه استخلاص كشمير بدين امير مضاعف گردد و استضاف آن به همه ابواب مضاعف به اهم من خواهد بود و منت آن از همه رو به جان من است. از اين ابواب سخن مطول بيان فرمود. مرا اجازت داده خود متوجه مراجعت شد. (٣)

ذكر اختتام كار خان و مجمل احوال او ٩٢٦

اين جمله جهان همه فنا خواهد بوددر هر چه نظر كني هبا خواهد بود

آني كه فنا مي شود آدم باشدآني كه هميشه هست خدا خواهد بود قال بعض الكبراء العارفين: ما سواي حق - جل و علا - در معرض زوال است و فنا، حقيقتش معلومي است معدوم و صورتش موجودي است موهوم. ديروز نه بود داشت و نه نمود امروز نمودي است بي بود. پيداست كه فردا از اين چه خواهد گشود. اوست كه هميشه بود و هميشه باشد و چهره بقايش را خار هيچ حادثه نخراشد.

نظم:

هر صورت دلكش كه تو را روي نمودخواهد فلكش زود ز چشم تو ربود

رو دل به كسي ده كه در اطوار وجودبودست هميشه با تو و خواهد بود حضرت آفريدگار تعالى و تقدس را تقدير بر اين جاري گشته است كه هر ذي نفس را (٣١٢ ر) از كاس باس كل نفْس ذايقه الْموْت ٩٢٧ جرعه بايد چشيد و از پيمانه حيات

__________

(١). نگ: با تو آنچه لازم بود گفتم.

(٢). نگ: بازگشتن مناسب آنچه مقرر كرده ام نيست. به همه حال.

(٣). نگ: + فصل صد و پنجم.

شراب تلخ مرگ را لاجرم بايد كشيد. از بيداري هستي و بود، به خواب مستي عدم بايد غنود.

نظم:

آنها كه همه رفته و از دست شدنددر كوي فنا رفته همه پست شدند

بودند تنگ شراب در مجلس انس يك ذره ز ما بيشترك مست شدند هرگز از حديقه بقا گلي نشكفته و هيچكس از آن گل ناشكفته بويي نشنفته. به حديقه بقا كسي راه يافته است كه از جدار فنا گذشته و لباس هستي را گذاشته و اين جسد خاكي را باد فنا بيخته به بحر بقا چون تواند رسيد و ديده از دريچه فنا گلشن بقا را كي تواند ديد و قرارگاه همه دار بقاست و قرارگاه همه دور فنا، در محل فرار، قرار گرفتن عين خطا.

بيت:

در ره گذري سيل فنا خانه كندعاقل نكند مگر كه ديوانه كند گريبان هيچ گردن فرازي از دست اجل درست نباشد، آن را درست باشد كه مگر جانش نخست نباشد.

حكايت

شنيدم كه جمشيد فرخ سرشت به سرچشمه اي بر بسنگي نوشت

برين چشمه چون ما بسي دم زدندبرفتند تا چشم بر هم زدند

گرفتيم عامل به مردي و زورو ليكن نبرديم با خود به گور

جهان اي پسر ملك جاويد نيست ز دنيا وفاداري اميد نيست

چو آهنگ رفتن كند جان پاك چه بر تخت مردن چه بر روي خاك

اگر صد سال ماني ور يكي روزببايد رفت ازين كاخ دل افروز از ترتيب اين مقدمه و تمهيد اين مقوله، مقصود تسويد اختتام روزگار سعادت آثار خان است. (١) چون مهمات مذكور را قرار داد و خود از ماريول تبت متوجه ياركند شد.

بنده يك منزل بر سبيل اشتياع رفتم. داغ وداع را بر جبين انقطاع نهادم، همچنان آتش

__________

(١). نگ: - اين جمله جهان همه ... است.

نوميدي در دل اميدوار شعله مي زد و نظر سعادت بين خان تا آنجا كه مي ديدم به طرف بنده نگران و بنده (٣١٢ پ) به هزار جان نگران و چشم گريان و دل از آتش فراق بريان روان شدم. (١)

بيت:

اي چرخ فلك هميشه كارت اين است جور و ستم و جفاي مات آيين است

دين تو جدا كردن ياران شفيق آيين عجب وه چه بلا بد دين است چون لحظه فلحظه آتش وداع كه مشتعل مي شد و داغ فراق متشعل، تصور اتصال را تخيل كردمي كه بسيار از اين شام فراق شده است كه به صبح مبدل گشته است. به تصور اين خيال في الجمله تسكيني شدي.

من اين خيال تصور كنم فلك گويدزهي تصور باطل زهي خيال محال و زبان حال دل بدين مقال قايل كه اين شام فراقي است كه صبح آن فرداي قيامت خواهد بود (٢) و بعد از چار روز، قلمي از يد مبارك ارسال نمود كه از عقبه ساقري ٩٢٨ گذشته شد ضعفي در طبيعت چنانچه موهوم بود راه نيافت، قرين صحت با نوبره نزول واقع شد. چون (٣) بعد از نماز عيد اضحي كوچ خواهد بود رباعي تركي در آنجا تبت فرموده، من نتايج طبع شريفه، و آن اين است.

تركي:

عزم ايله صبا بيت گل خندانيمغه ني گل كه قوياش ديك مه تابانيمغه

بيت گيل داعي اشتياق هر له مندين زنهار ديگيل سلام توقمانيمغه (٤) ٩٢٩ آخرين مكتوب و مرسول همين بود. بعد از تقديم واجبات عيد اضحي به قدم مسارعت روان شده اند چون از عقبه (٥) موزارت ٩٣٠ گذشته اند در مزاج شريف سامت سموميت آن هواي دوزخ نشان انحراف قوي دست داده، از آنجا تا آنجا كه اين مرض دم گيري مي باشد هشت روزه راه است، و شرح مرض دم گيري در ذكر اوضاع تبت مشروح است. امرا اتفاق نموده اند كه سرعت و تاني هر دو مضر و مخوف است. باري به هر حال زودتر به جايي كه دم گيري نباشد برسيم شايد قوت طبيعت تا آن وقت به شدت

__________

(١). نگ: بر سبيل اشتياع رفتم آنگاه با احساسي حاكي از پيش بيني بلا با سوز و گداز از او جدا شدم.

(٢). نگ: - داغ وداع را بر ... بود.

(٣). نگ: - چون.

(٤). نگ: - رباعي تركي در ... توقما نيمغه.

(٥). نگ: عقبات يخ.

مرض مقاوت تواند نمود. اگر امتداد و مرور در زمين دم گيري متمادي گردد (٣١٣ ر) به آن تمدد شايد قوت وافي نتواند بود.

بيت:

جز دو گونه چاره كارت كجا بي يا بميري يا كشندت راست راست (١) امراي نافرجام بد راي كه اعظم ايشان ميرزا علي طغاي باشد پادشاهي بدين مرض را در اسب سوار شده از چهار (٢) جانب گرفته به سرعت روان شده اند. اگرچه ايستادن نيز موجب هلاك است اما محافه بايد ساخت. عذر ناساختن آنكه به عقبه بالا نمي رود، اگر به عقبه بالا نرود تا آنجا كه تواند رفت. ع: روزي كه قضا باشد كوشش نكند سودي. (٣) هشت روز مسافت را به چهار روز قطع كردند. نماز پيشين به سه فرسخي آن منزل كه در آنجا آن مرض كمتر مي باشد رسيده بودند كه در رسيد.

نظم:

چون رسد وقت آن كه اين تركيب متلاشي شود ازو اجزا

قيل و قالي درو نمي گنجدنيست كس را مجال چون و چرا (٤) در آن ساعت قوت طبيعت از شدت مرض ساقط و اشتداد مرض از قوت آن آب و هواي دوزخ آسا ٩٣١ كه در تعريف تبت سابق مثبت است كه:

هجر و وصل تو سموم است و سراب است آنجانزيد هيچكسي آب و هواي عجب است (٥) طبيعت را مغلوب مطلق ساخت، لابل آن پادشاه دين دار درويش نهاد و خان ذو اقتدار (٦) صاحب عدل و داد، داعي ارْجعي الي ربك راضيه مرْضيه ٩٣٢ را لبيك گفت و روح مطهر او از اين خاكدان ملوث (٧) به عالم اطهر اقدس خراميد. انا لله و انا اليْه راجعون، ٩٣٣ - انار الله برهانه و نور ضريحه -.

نظم:

دريغ آن شهنشاه صاحب قران جم تاج بخش ممالك ستان

__________

(١). نگ: - بيت جز ... راست.

(٢). نگ: هر.

(٣). نگ: - اگر به عقبه ... سودي.

(٤). نگ: - كه در رسيد ... و چرا.

(٥). نگ: - كه در تعريف تبت ... است.

(٦). نگ: - درويش نهاد و خان ذو اقتدار.

(٧). نگ: - داعي ... ملوث.

دريغ آن كه ديگر نيابد زمين به صد قرن شاهي به آن داد و دين

دريغ آن جهاندار پاك اعتقادصلاح و پناه بلاد و عباد (١) اين واقعه هايله جانسوز شانزدهم ذو الحجه سنه تسع (٣١٣ پ) و ثلاثين و تسعمايه ٩٣٤ دست داده است. بعد از اين واقعه ايام نافرجام و فلك نهنگ لثام وخامت انجام، (٢) شعبده هاي عجيب در روي كار آورده است، ذكر آن عنقريب خواهد آمد.

قبل از اين رجوع بر ذكر مجمل احوال خان و بيان (٣) فضايل گزيده و خصايل حميده صادرات افعال پسنديده او مي رود. اگرچه (٤) در اين نسخه همه ذكر احوال خان است اما جهت انتساق سخن به تفاريق آمده است، بر ايجاز آن تفاريق را جمع نموده مي شود.

نسب شريفش، هو ابو الفتح سلطان سعيد خان غازي ابن سلطان احمد خان ابن يونس خان ابن شير علي خان ٩٣٥ ابن محمد خان ابن خضر خواجه خان ابن توغلقتمور خان - سقي الله شراهم - (٥) و از توغلقتمور خان تا يافث ابن نوح - عليه السلام - (٦) در مجمع التواريخ ٩٣٦ و مقدمه ظفرنامه مثبت است، در «تاريخ اصل» ٩٣٧ مشروح و مذكور گردد، ان شاء الله العزيز (٧). فلاجرم از تكرار آن اجتناب نمودم.

ولادت شريفش در مغولستان در تاريخ اثنا و تسعين و ثمانمايه ٩٣٨ بوده است. نام او را جد بزرگوار او يونس خان گذاشته. تا چهارده سالگي در مغولستان در كنف دولت و حجر تربيت سعادتمند پدر مي بود. چون سلطان احمد خان به داعيه ملاقات برادر بزرگوار، سلطان محمود خان به تاشكند آمد، خان را همراه آورد. به وقتي كه ميان شاهي بيگ خان و اين دو خان مذكور در اخسي مصاف واقع شد و شكست بر خانان افتاد و خان در آن مصاف زخمي به دست شيخ بايزيد كه حاكم اخسي بود افتاد، و شيخ بايزيد با شاهي بيگ خان گرگ آشتي نمود كه واقعات به شرح مذكور است، خان را يك سال در بند نگاه داشت. سال ديگر كه شاهي بيگ خان آمد، شيخ بايزيد و برادرش تنبل ٩٣٩ را كشت، ولايت فرغانه را مستخلص كرد. خان را در اخسي از بند برون آورده با خود همراه گردانيد و در لشكري كه حصار و قندوز را گرفت خان همراه بود. چون از آن لشكر

__________

(١). نگ: - انا لله و ... عباد.

(٢). نگ: - نافرجام ... انجام.

(٣). نگ: - قبل ... بيان.

(٤). نگ: افعال خان اگر چه.

(٥). نگ: - سقي الله شراهم.

(٦). نگ: - عليه السلام.

(٧). نگ: - العزيز.

مراجعت نمود (٣١٤ ر) متوجه خوارزم شد.

خان از سمرقند در شانزده سالگي با هفده كس گريخته به مغولستان پيش عم بزرگوار سلطان محمود خان رفت. در آخر در يكي از محاربات مغولستان گريخته به اندجان آمد.

حاكم اندجان كه از قبل شاهي بيگ خان بود براي كشتن دربند كشيد. از وي گريخته به كابل پيش عمه زاده اش كه بابر پادشاه باشد رفت. چون بابر پادشاه براي استخلاص ماوراء النهر به حصار متوجه شد او را به اندجان فرستاد. به اندجان آمد. عمم - تغمده الله بغفرانه (١) - اندجان را تسليم نمود و ملازمت را لازم گرفت. چون اوزبك باز بر ماوراء النهر استيلا يافت، خان اندجان را يله كرده به كاشغر آمده و به محاربه كاشغر را گرفت، و مدت بيست سال پادشاهت را به استقلال كرد. در اواخر حال به غزات تبت خالصا لوجهه سبحانه و تعالى به تبت آمده در تاريخ سنه تسع و ثلاثين و تسعمايه به مرض دم گيري رحلت فرمود و مدت عمر شريفش چهل و هفت سال بود. در (٢) محاسن مباركش هنوز از بياض آن قدر نشده بود كه در سواد آن ديده شد.

حنفي مذهب بود به طريق ارث. در اوايل حال و (٣) ايام شباب كه (٤) عنفوان جواني چنانكه افتد و داني، با ارباب ملاهي و (٥) انواع مناهي ولع تمام داشت و به مرضيات افعال و حسنات اعمال، ملتفت كمتر مي بود. چون سنين عمر شريفش به سي و هفت رسيد از جمله ملاهي و از تمام مناهي انابت فرموده و خود را به سعادت ملازمت اعزه رسانيد و از حضرت ارشاد پناهي (٦)، مخدومي خواجه شهاب المله و الدين، المشتهر به خواجه خاوند محمود - سلمه الله تعالى (٧) - طريق عليه را قبول كرد و بدان امر شريف اشتغال نمود و به وظايف عبادات و اعمال حسنات مساعي مجهوده به ظهور رسانيد. صيام يوم و قيام (٣١٤ پ) ليل در اوقات ٩٤٠ مرعي مي داشت. در كل مجالس مخصوص به غير سخن سلوك چيزي ديگر مذكور كم شدي و از سخنان بغايت متاثر مي شد و به عدالت در رواج شريعت اجتهاد قوي داشت و در همه امور منقاد و مطاوع شرع بود، چنانكه در

__________

(١). نگ: - تغمده الله بغفرانه.

(٢). نگ: - در محاسن ... شد.

(٣). نگ: - اوايل حال و.

(٤). نگ: + به.

(٥). نگ: - كه عنفوان ... ملاهي و.

(٦). نگ: - ارشاد پناهي.

(٧). نگ: - سلسله الله تعالى.

وقايعي كه بعد از خان در كاشغر دست داده است

تعمل شرايع كلفت نمي كشيد بلكه محبوب او بود. اكثر معاملات او بدار الشرع فيصل يافتي.

و علما را فوق الحد تعظيم كردي چنانكه سلاطين روزگار اعتراض كردند و او جواب فرمود كه تعظيم و تكبر مر ابناي جنس را سزد. اين جمع به ذات خود به كمتر ملازمتي برابري نتوانند كرد و تعظيم ايشان از ممر علم آمده است اگر كم و اگر بيش، و تعظيم من براي علم است، از اين اهانت بر من عايد نمي شود. آناني كه تكبر كنند اين تكبر به ذات عالم خواهد بود نه به علم، چه تكبر به علم، بي خرديست. (١) ٩٤١ و هر كس از صوفيه و صلحا بودي ايشان را به جاي برادر داشتي كه هيچ از ايشان تحاشي و تجاوز نكردي.

سلطنت و پادشاهت را به خاطر نگذراندي و حسن خلق او عام بود. اگر چه به ساير خلايق ابهت سلطنت را مرعي داشتي اما به نوعي تخلق نمودي كه فوق آن متصور نبودي.

بنده بيست و چهار سال در ملازمت بوده ام. از وي شناعت و فحش و اعراض به كمتر كس به خاطر ندارم و با بعضي از مماليك كه به خدمت آفتابه و امثال آن معد بودند، (٢) اگر تقصير كردندي كه مستوجب عقوبت و اعراض بودي، روي مبارك درهم كشيدي و نگاه به غضب كردي و سخن كم گفتي. اگر گفتي و خواستي كه دشنام و فحش دهد، نجس يا مردار گفتي. شايد كه زياده از اين فحش نگفته باشد. و اگر تركي بودي قريب به اين عبارت بودي. (٣)

وقايعي كه بعد از خان در كاشغر دست داده است ٩٤٢

نظم:

فلك بر خويش بي جان اژدهاييست پي آزار ما زورآزماييست

گرفتاريم در پيچ و خم اورهيدن چون توانيم از دم او

__________

(١). نگ: آناني كه به علم خود تكبر كنند و نه به ذات علم، عملي بي خردانه انجام مي دهند.

(٢). نگ: و بعضي از مماليك كه به خدمت بودند اگر تقصير.

(٣). نگ: + فصل صد و ششم.

نبيني كس، كزو زخمي نخورده ز صد كس بر يكي رحمي نكرده

ز ظلمش هيچكس سالم نجسته است كدامين سينه، كين ظالم نخسته است شكايت از فلك ناسازگار و حكايت از چرخ كژ رفتار و گله آزار از بناي ناهموار، به رباعي تركي؛

تركي:

جاناني جفالار كه منكاقيلما و نكنيزهر ذره منكارحم بنكا قيلما و نكنيز

يوز قاتله وفا وعده قيلب سزامابير قاتله بو وعده غه وفا قيلمار نكنيز ٩٤٣ اما چون جريان قضا و قدر بر اين منوال بوده كس را مجال چون و چرا نباشد.

نظم:

آن روز كه توسن فلك زين كردندآرايش مشتري ز پروين كردند

اين بود نصيب ما ز ديوان قضاما را چه گنه قسمت ما اين كردند (١) بالجمله، بعد ما كه خان وديعت حيات را به قابض ارواح سپرد، ميرزا علي طغاي كه شيخ الشياطين و خواجه شاه محمد ديوان ام الشياطين كه سال ها رمد ٩٤٤ حسد را در ديده خود به جاي نور جاي داده بودند، به هم اتفاق نموده يادگار محمد را كه داماد ميرزا علي بود پيش رشيد سلطان به آقسو فرستادند و عرضه داشتي مشتمل بر اباطيل و اكاذيب چندي كه افترا بر خان بود و آن را وصيت نام كرده كه خان به وقت نزع گفت كه مرا داعيه غزات تبت نبود. سيد محمد ميرزا و ميرزا حيدر مرا در اين سعي نمودند. من هرگز از فرزندم عبد الرشيد راضي نباشم اگر ايشان را به قتل نيارد و قتل ايشان كانه كه قصاص من است. مع هذا تا ايشان باشند سلطنت تو را ميسر نگردد. از اين مزخرفات كه در كوانين دماغ ايشان از محض شيطنت سال ها متمكن بود چندي پرداخته ارسال داشتند و كس ديگر را پيش عمم فرستادند كه واقعه خان چنين واقع شد، چه بايد كرد؟ و آنچه اعلام دهند البته به تقديم رسانيده آيد. (٣١٥ پ) و سوگندان مغلظه الحاق آن اكاذيب كردند.

چون خبر به عمم رسيد قلق و اضطراب بسيار نمود و مراسم تعزيت را - كما ينبغي - پيش گرفت و از كاشغر متوجه ياركند شد. چون فصل اسد ٩٤٥ بود و هوا در غايت

__________

(١). نگ: - نظم فلك بر خويش بي ... كردند.

حرارت، خان را به سرعت آورده در هجره ديوانخانه مدفون كردند. در خلال اين حال عمم از كاشغر آمد بر حضرات عاليات از اهل حرم و خانيمان امور تغريت و عزا را تمام به تقديم رسانيد و مهم عزا را در بيرون از پيش گرفت و از امرا هر كه حاضر بود همه التماس عهد و پيمان كردند. در جمع اكابر و علما و حضور اعالي و امرا، اول عمم عهد كرد كه آنچه در زمان خان مغفور بوده به از آن به ايشان معامله كند و ايشان نيز موكد به ايشان و تغليظ به سخط سبحان كردند كه ما نيز در نيكخواهي و يك جهتي از پيش بيش مساعي به ظهور رسانيم، علي الخصوص ميرزا علي طغاي كه در باب خدمتكاري و اعتقاد و يك جهتي و اتحاد به اغلظ قسم موكد گردانيد.

چون خاطرها از اين امور پرداخته شد در باب خان برداشتن و فرا داشتن عبد الرشيد سلطان، مطارحات رفت. آن را به احسن وجهي قرار دادند و منتظر قدوم رشيد سلطان مي بودند. چون خبر وصول او برسيد در سلخ ذي الحجه بود. عمم معارف و (١) اكابر را پيش فرستاد و قواعد و ترتيب عزا را مشخص كرده و گفته كه در سلخ ماه و سال، روز چهارشنبه نزول اجلال نيك نباشد. اين شب در حدود شهر توقف فرمايند فردا غره محرم روز پنجشنبه ابتداي سال اربعين و تسعمايه ٩٤٦ است، تشريف قدوم ارزاني دارند.

چون امرا پيش رفتند مقرر بدين كردند.

اما ميرزا علي طغاي به خفيه رفت و نمود كه چون نمك خان بر ذمت ما لا حق بود لازم نمود كه خلاف عهد كرده آنچه سيد محمد ميرزا با بنده و امرا مقرر كرده به عرض رسانم. (٣١٦ ر) تا در آن باب فكري به تقديم رسانيده آيد. آن اين است كه از ما عهد گرفته است كه رشيد سلطان را به مجرد وصول در پهلوي پدرش جاي دهيم و امر خانيت را به اسكندر سلطان كه در تبت است مقرر گردانيم و از اين اكاذيب چندي پرداخت و مقرر كرد كه به رسيدن، پرسيدن حاجت نباشد. صباح پنجشنبه غره محرم اربعين و تسعمايه رشيد سلطان متوجه مرقد پدر شد و عمم لباس ماتم پوشيده چنانكه گفته اند:

رباعي

در ماتم تو دهر بسي شيون كردلاله همه خون ديده در دامن كرد

__________

(١). نگ: - معارف و.

گل جيب قباي ارغواني بدريدقمري نمد سياه در گردن كرد (١) بر سر مضجع خان - نور الله مضجعه - (٢) نشست. چون رشيد سلطان همچنان سوار تا در خانه رسيد، عمم پيش برآمد، گريبان چاك زده و محاسن مبارك بركنده و دستار كبود بر زمين زده و نمد سياه در گردن كرده.

نظم:

دل خون و جان فگار و جگر ريش و سينه خاك هم خود بگو كه چون نكشم آه دردناك

عطر كفن ز خاك درت كردم آرزوواحسرتا كه مي برم اين آرزو به خاك (٣) وافغان، وا حسرتا وافريادا، وادردا (٤) بركشيده برآمد. رشيد سلطان فرمود كه بگيريد. از طرف گرفتند و تيغ نامسلماني را بر گردن مسلماني راندند. سرش از تن جدا كردند و علي سيد كه در چند محل ذكر او سبق يافته او را نيز به درجه شهادت رسانيدند.

چون اين هر دو مظلوم را شهيد كرد (٥) از اسب فرود آمد، به سر تربت پدر رفت و از آنجا پيش حضرت عاليات رفته في الجمله مراسم تغريت را مرعي داشت. در خلال اين حال ميرزا علي طغاي را به كاشغر فرستاد. فرزندان اعمامم را، حسين منصور ابن سيد محمد ميرزا و ابن ميرزا ابابكر سلطان محمد ميرزا، و ابن سيد محمود ميرزا، هر سه را (٣١٦ پ) كه سنين عمر ايشان با بيست نرسيده بود به قتل آوردند و از استخفاف (٦) و تاراج دقيقه نامرعي نگذاشتند و آنچه عمم در حق رشيد سلطان نيكي و به خدمات استقدام نموده بود همه را به مقاتله مقابله فرمود و عهود و مواثيق كه به تغليظ ايمان و سخط سبحان موكد بود چون خونبهاي ايشان آشاميد. (٧) ٩٤٧

جهان پر كفر از آن زلف دو تا شدمسلمانان، مسلماني كجا شد (٨) در رسوم خلايق چنان است كه براي اعزه مميتين با طيب اموال و اهل مواشي ختم

__________

(١). نگ: - چنانكه گفته اند ... كرد.

(٢). نگ: - نور الله مضجعه.

(٣). نگ: - نظم دل خون و ... خاك.

(٤). نگ: - وا دردا.

(٥). نگ: چون اين هر دو بد اقبال را مقتول كرد.

(٦). نگ: + نسبت به باقي ماندگان - يعني بيوه ها و خويشان عمم.

(٧). نگ: خونبهاي ايشان مصرف كرد.

(٨). نگ: - جهان ... شد.

نقل از ظفرنامه

كنند. رشيد سلطان با پدر بزرگوار، عمم و فرزندان و علي سيد را كشت و آنگه ختم كرد؛ (١) ٩٤٨

نظم:

ظالمي را پدر وفات شده ختم او را به خون مردم كرد

در عزايش به جاي يگ گريه صد كرت خنده و تبسم كرد (٢) چون از قتل و نهب عمم فارغ شد ديگر با اهل پدر بزرگوار تكاليف نالايق كه بر طبايع ناموافق باشد به تقديم رسانيد، چنانكه شرح آن موجب احتجاب و ذكر آن سبب اختجال مي باشد. بندگي (٣) مولانا شرف الدين علي يزدي در ظفرنامه، افعال سلطان خليل ميرزا كه از نباير امير تيمور است و بعد از امير تيمور در تخت سمرقند جاي نشين جد بزرگوار شده شرح مي دهد. آن را اينجا به جنس نقل كرده مي شود. همانا بعد از سلطان خليل كس ديگر به غير رشيد سلطان بدين گونه بر اضلال و ظلم استقدام ننموده باشد. چون شرح اين وقايع را مانع اختجال است اين را نقل كرده نشد، از آن قصه پرغصه قياس كنند. ظاهرا مقصود بندگي مولانا مومي اليه از ذكر آن قبايح آن باشد كه مطالعه كنندگان را و اهل دول ميراثي را تنبيهي باشد تا به صوالح اعمال گرايند و از قبايح افعال تجنب نمايند. ٩٤٩ آن اين است:

نقل از ظفرنامه. شاهزاده سلطان خليل ميرزا با گروهي واجب التعظيم كه نسبت (٣١٧ ر) با او مثابه مادر بودند طريقي سپرد كه هيچ دانا نپسندد، چه ايشان را به تكليف و زور هر يك را به كسي داد كه آن كس قابليت خدمتكاري آستانه او نداشت.

حور فرشته نهاد را در دام اهرمن انداخت و هماي عنقايش را در آشيان ازدواج، جفت زغن ساخت. دردانه قيمتي را در سلك خرمهره كم بها كشيد، ياقوت رماني ٩٥٠ را به نام جزع ٩٥١ يماني گردانيد.

نظم:

چنين كاركرد و نشد شرمسارنه از روي خلق و نه از كردگار

__________

(١). نگ: و آنها را قرباني كرد.

(٢). نگ: - نظم ظالمي ... تبسم كرد.

(٣). نگ: - بندگي.

ذكر محمدي كه ما صدق ايشك برلاس كه كالناس بود و امير الامراي رشيد خان بلكه نفس ناطقه او

چو فارغ بود شه ز ناموس و دادبه زودي دهد مملكت را به باد لاجرم از آن حكايت ناموجه، طبايع كافه خلايق از رعايا و لشكري متفرق شد و خاطرها به كلي از سمت اخلاص او بگرديد. (١)

مع هذا المكاره، رشيد سلطان بر عمات خود كه اهل حرم راقم حروف باشد و مادر فرزندان شاه محمد سلطان كه ذكر ايشان سابقا در چند محل گذشته و بعد از اين نيز در محلش مذكور خواهد شد، از شدايد و كدورات هيچ دقيقه را فرو گذاشت نكرد، و خديجه سلطان خانيم كه مادر فرزندان شاه محمد سلطان باشد و به خان مغفور خواهر مادر پدريست مدقوق ٩٥٢ و مستسقي ٩٥٣ بود و صاحب فراش، او را مع فرزندان اخراج فرمود به طرف بدخشان و قبل از آنكه به بدخشان رسد در راه به صد محنت و صعوبت وفات كرد. و فرزندان او اسماعيل سلطان و اسحق سلطان و يعقوب سلطان و محترمه خانيم بعضي در طفوليت و بعضي در رضاع، به ديار غربت، بي كس و بي غمخوار به كابل آمدند. ايسان (٢) تيمور سلطان كه ذكرش گذشته، در هند پيش كامران ميرزا بود، ايشان را طلب داشت، به شفقت پدرانه، خواهرزاده ها را در حجر تربيت خود (٣١٧ پ) نگاه داشت.

اسماعيل سلطان در حروب هندوستان معدوم شد و يعقوب سلطان به مرگ طبيعي وفات يافت و محترمه خانيم را بنده به كامران ميرزا نسبت كردم، مذكور خواهد شد. و اسحاق سلطان به همان مناسبت الي يومنا پيش كامران ميرزاست. (٣)

ذكر محمدي كه ما صدق ايشك (٤) برلاس ٩٥٤ كه كالناس ٩٥٥ بود و امير الامراي رشيد خان بلكه نفس ناطقه او (٥)

وي پسر علي ميراك ابن درويش حسين برلاس است. به وقتي كه خان در ولايت فرغانه بود، رشيد سلطان از اسيري اوزبك خلاصي يافته با پدر ملحق شد. خان اتابيگي او را به غوري برلاس كه محمدي او را عمزاده مي شد داد. غوري برلاس در همان ايام به

__________

(١). نگ: - آن اين است نقل از ... بگرديد.

(٢). نگ: - ايسان.

(٣). نگ: + فصل صد و هشتم.

(٤). نگ: - كه ما صدق ايشك.

(٥). نگ: كه امير الامراي رشيد خان بلكه نفس ناطقه او بود.

مرگ طبيعي مرد. اتابيگي او به جهت مناسبت به علي ميراك برلاس مقرر شد. چون استخلاص كاشغر شد بعد از چند سال علي ميراك برلاس در غزاي تبت رفت. اتابيگي رشيد سلطان به طريق ارث به محمدي قرار يافت. عنقريب رشيد سلطان را به مغولستان برآوردند امارت كل را به ميرزا علي طغاي دادند، مهمات قرغيز را به محمد قرغيز رجوع نمودند و اين محمدي نيز در ملازمت رشيد سلطان بود، چنانكه مشروح شده است.

و علي ميراك برلاس خال عمم مي شد، به آن مناسبت عمم و بنده در ترويج كار او ساعي مي بوديم. ميرزا علي طغاي او را نمي خواست، از خبث نيت و مكيدت عقيدت او مستشعر مي بود. آزار ميرزا علي طغاي از عمم بيشتر به سبب وي بود و محمدي به همه حال متمسك به حمايت عمم مي بود تا آخر كار شاه محمد سلطان به دست وي به قتل آمد و آن احوال شدايد خانيمان و ورثه شاه محمد سلطان در قتل و قصاص محمدي مذكر شده است و عمم و بنده او را از آن مهلكه خلاصي داديم و از اين سبب ميان خالات و ابناي خالات و خويشان و بنده كدورات واقع شده (٣١٨ ر) كه مثبت است.

همه براي محمدي بوده است.

چون بعد از خان مغفور در اين واقعات اين همه كدورات و قتل و نهيب واقع شد. اگر چه ميرزا علي طغاي سعي كرد اما اگر استرضاي وي نمي بود رشيد سلطان هرگز بدين امير شنيع استقدام نمي نموده بلكه وي از همه خبايث بيشتر ساعي بود و تصرف او در مزاج رشيد سلطان به نوعي بود كه به هر چه اشارت كردي كه آن اگر همه كفر بودي، البته از گفته وي عدول ننمودي. اين همه مزخرفات و حركات نالايق به سبب خاطر او بود. به حضرات عاليات و اهل حرم خان كه والده رشيد سلطان مي شدند، رشيد سلطان تكليف محمدي مي كرد ٩٥٦ به نوعي كه چون راضي نمي شدند انزعاج به حدي رسيد كه تاراج و اخراج واقع شد. حضرات عاليات، هماي قدس را به هم آشيانگي كلاغ روا نداشتند.

همشيره خودش بديع الجمال خانيم را با باوش سلطان ابن اديك سلطان اوزبك قزاق، خواست كرده بود. به وقتي كه اوزبك قزاق را به اتفاق اوزبك شيباني شكستند، باوش سلطان به مناسبت دامادي و اعتمادي آن به رشيد سلطان درآمد. او را تخويف به قتل دادند تا بديع الجمال خانيم را طلاق داد. از همچو پادشاه زاده اصيل كه مناسبت اين

رفتن مولف كتاب به طرف ارسنگ و كشته شدن برادرم عبد الله ميرزا و آنچه در آن لشكر واقع شده

نسبت بود گرفت و به محمدي داد و به اجداد محمدي هيچكس را قريب اين رتبه دست نداده بود و اين امر قطعا لايق نبود چه در اين امور از پادشاه تا رعيت، كفو را مرعي دارند. اما رشيد سلطان همه را واپس انداخت و اين اهانت را به خاندان خود پرداخت. از انسان ناطق كامل تا حيوان ناهق ٩٥٧ سافل بازنشناخت. شنيع تر از همه آنكه از مرد لايق برآورده با مردك نالايق به تكليف داد. ع (١): رسم كدام مردم و طور كجاست اين؟

تصرف در مزاج رشيد سلطان و تسلط او به اين حد بود و سبب آن معلوم ني.

محمدي را نه اكثار سوابق خدمت بود و نه در امور امارت فطانت و كياست و نه در محاورات و مكالمات (٣١٨ پ) او را فصاحت و طلاقت و نه در محاسن شيم و مكارم اخلاق او را جرات و درايت و نه در اوقات بزم او را فطانت و ظرافت و نه در هنگام رزم او را رويت و شجاعت و نه در مواجه و محاوره او را صباحت و ملاحت، بلكه سواد الوجه في الدارين وصف وجه احسن اوست چنانكه گفته اند؛

بيت:

اي درونت سياه همچو برون اي سيه روي اندرون و برون (٢) مقالات مخمره او به تمام اباطيل و كلمات ميشومه او بر كل اكاذيب آنچه گفته مي شود. مجمل احوال او مذكور و مسطور شد تا شاهد عدل است، راستي آن است كه آنچه امور نالايق كه از رشيد سلطان واقع شد همه پرداخته و ساخته وي است. به رشيد سلطان زياده از اين نيست كه تتبع او در جمله امور محمدي را مطلق وجهي ندارد. در اين ايام خبر آمده كه محمدي حيات را وداع كرده است. اگر راست باشد بعيد نيست كه رشيد سلطان را عنان فلاحي به دست آيد و بر سوء اعمال گذشته واقف گشته باشد و نادم شده. آمين يا رب العالمين. (٣)

رفتن مولف كتاب به طرف ارسنگ و كشته شدن برادرم عبد الله ميرزا و آنچه در آن لشكر واقع شده

چون خان روانه دار الملك ياركند شد و بنده را رخصت فرموده در عشره ٩٥٨ اولي

__________

(١). نگ: - ع.

(٢). نگ: - بلكه سواد ... برون.

(٣). نگ: + فصل صد و هشتم.

ذي الحجه سنه تسع و ثلاثين و تسعمايه، ٩٥٩ بنده عيد اضحي را در ماريول كرده متوجه تخريب بتخانه ارسنگ شدم. چون بيست روزه راه قطع مسافت شد در آن نزديكي از كفره تبت كسي نيست مگر بعضي قلاع كه به متانت و حصانت آن وثوق تمام داشته اند باشيده اند. گرفتن آن قلاع به صعوبت ميسر است و ما حصل آن به صعوبت آن مقابل ني.

اسكندر سلطان و برادرم عبد الله ميرزا و ابن عمم محمود ميرزا به اثاقيل احمال به اضاعيف ثقال گذاشته (٣١٩ ر) آنچه از ابطال مواكب و اقوياي مراكب بود مصحوب گردانيده به قدم مسارعت روان شدم.

در غره صفر در باريانگ (١) نام موضعي از اهل چنپه (٢) ٩٦٠ تبت جمع كثير را يافته تاخت كرده شد، چندانكه قريب سيصد هزار گوسپند نصيب عساكر منصوره شد و فراخور آن بوده و اسب و متاع به دست افتاد. مقضي المرام و اكثار الحطام در چراگاه لايق، براي ترفه مراكب توقف نموده شد كه اسكندر سلطان و عبد الله ميرزا و محمود ميرزا برسند. اما چون بنده از آن جماعت پيش شدم ايشان به آهستگي متعاقب مي آمدند. در غره محرم سنه اربعين و تسعمايه، ايشان نيز متوجه به يكي از آن قلاع مذكور شدند، كاردون نام.

كار آن دونان نيك تنگ آمده بوده التجا به يكي از رايان هندوستان برده از ايشان سه هزار هندوي كتاره دار پياده، ٩٦١ چنانكه گفته اند؛

بيت:

سر آن دو چشم كردم كه چو هندوان ره زن همه را به نوك مژگان زده بر جگر كتاره (٣) آورده بودند. اسكندر سلطان مع برادرانم، دويست كس متوجه شدند. در رفتن مسارعت تمام كردند، چنانكه از اين دويست كس قليلي رسيدند. برادرم عبد الله ميرزا جوان متهور بود و قبل از اين در ملازمت خان در بالتي كار شگرف كرده و جلدو گرفته چنانكه تمام اهل عسكر خان مسلم داشتند، از آن شيرك شده مغرور گشته به لشكر و مردم نيز مقيد نشده با سه كس كه همراه رسيد توجه به تامل و تحاشي، خود را بر قلب سه هزار زده. او را فرو گرفته اند، در خلال اين حال ابن عمم محمود ميرزا با چهار كس رسيده برادر را به آن حال ديده، اين نيز حمله مردانه برده و برادر را از آن مهلكه خلاص

__________

(١). نگ: بارمانگ.

(٢). نگ: چمپه.

(٣). نگ: - چنانكه گفته اند ... كناره.

ساخته. عبد الله ميرزا بار ديگر برگشته و حمله برده، باز او را فرو گرفتند. در اين حال پنج كس از معتبران بهادران رسيده اند، اين هر دو برادر را به اين حال ديده اند و حمله برده اند تا اين فرصت برادرم عبد الله را پاره پاره ساخته بودند به دست غلبه چنانكه هر پارچه جبا ٩٦٢ و جامه او به دست كافري بود.

بيت:

شراب شهد شهادت به كام او گشته (٣١٩ پ) حلال باد كه خوش نوش كرده است آن را

من بودم از جهان و گرامي برادري در سلك نظم و نثر گرانمايه گوهري (١) چون واقعه عبد الله معلوم شد با مضمون آنكه؛

نظم:

با قضا كارزار نتوان كردگله از روزگار نتوان كرد

كردگار آن كند كه او خواهدحكم بر كردگار نتوان كرد (٢) انا لله و انا اليْه راجعون ٩٦٣ را فرو خواندام و (٣) چند روز در آن چراگاه توقف نمودم كه مراكب و مواكب مرفه شد. هر غنيمت كه به دست افتاده بود آن را از آنجا برگردانيدم و نهصد كس از لشكر گزيده و چيده متوجه ارسنگ شدم. از ماريول تبت تا آنجا دو ماهه راه بود. از آنجا چون يك ماهه راه رفته شد به موضع رسيده شد. در آنجا گولي ٩٦٤ واقع است كه گرداگرد آن گول چهل فرسخ باشد. در كنار آن قلعه اي واقع است كه توك (٤) و لبوك مي گويند. شب در آنجا توقف افتاد. چون صباح شد اسبان همه مرده بودند مگر قليلي كه نيم مرده و سراسيمه و كج كلاه ٩٦٥ بودند، چنانكه بنده را بيست و هفت اسب بود، از آن جمله، صباح يك اسب به حال خود مانده و دو اسب ديگر نيم مرده، بيست و چهار اسب ديگر همه مرده بودند و اين علت دم گيري است كه سابقا مشروح شده است.

چون از آنجا روان شديم خمس لشكر سوار بودند، ديگر همه پياده روان شدند. دويم

__________

(١). نگ: - شراب ... گوهري.

(٢). نب: + بيت.

(٣). نگ: معلوم شد اين آيه را مكرر كردم انا لله و انا اليْه راجعون.

(٤). نگ: لوك.

ذكر شدايد وقايع كه در تبت گذشته بوده و وفات ابن عمم محمود ميرز

روز «هم» (١) نام ولايتي تاخت كرده شد. مردم آنجا حكايت كردند كه از اينجا تا بنگاله بيست و چهار روزه راه است. برده بسيار به دست افتاد. از اين لشكر آنچه سوار بودند و اسب ايشان را قوت رفتار بود، نود كس برآمد. با نود كس چهار روزه راه پيش رفته اسكبرق نام موضعي را تاخت كرده قرب صد هزار گوسفند و بيست هزار قوتاس و فراخور اين برده و اسب به دست افتاد. از اسكبرق تا ارسنگ هشت روزه راه مانده بود. از جهت آنكه مراكب لشكر به تمام ساقط شد مراجعت ناچار شد. بعد از شش روز باز در «هم» محلق شده مراجعت نموده شد. اين امر در هشتم ربيع الآخر بود. در سلخ جمادي الاخري (٣٢٠ ر) به تام ليق كه بيست روزه راه ماريول است، ٩٦٦ با مردم اولجه و غنيمت كه فرستاده شده بود رسيده شد.

در تام ليق مردم گوگه آمده التماس نموده اند كه از اعاظم ولايت تبت است، ٩٦٧ كه همه جزيه را قبول داريم خود تشريف قدوم ارزاني داشته فراخور وسعت و گنجايش، جزيه را مقرر فرمايند. بناء علي هذا متوجه گوگه شدم. از تام ليق تا گوگچه شب در ميان كرده رسيده شد. (٢) آن مراسم خدمات لايقه، قواعد ضيف رايقه علي وجه الاتم به تقديم رسانيدند و بنده سه روز در آنجا توقف نمودم. جزيه آن را به سه هزار مثقال تبتي كه يك مثقال او يك و نيم مثقال شرعي باشد مقرر ساخته مراجعت نمودم. در راه خبر ويراني لشكر رسيد كه عنقريب مشروح مي گردد. (٣)

ذكر شدايد وقايع كه در تبت [گذشته] (٤) بوده و وفات ابن عمم محمود ميرز ٩٦٨

نظم:

صبح ما از تو به غم شام به ماتم گذردصبح و شام كسي از عشق چنين كم گذرد

مكن افسانه ما گوش كه اين مايه غم حيف باشد كه بر آن خاطر خرم گذرد وقايع شدايد مآل و بدايع احوال سخن آمال كه؛

نظم:

تا كي زمانه داغ غمم بر جگر نهدداغي هنوز تازه كه داغ دگر نهد

__________

(١). نگ: + ياهري.

(٢). نگ: - از تام ليق ... شد.

(٣). نگ: + فصل صد و نهم.

(٤). نب: - گذشته.

هر داغ كاورد قدري رو به بهتري آن داغ را گذارد و داغ دگر نهد تواتر محن و بلايا و توالي آلام جور و جفا كه متواتر و متوالي چون تلاطم امواج و متعاقب و به تواتر رسيد؛

نظم:

زين بحر آبگون چو كسي آب خوش نخوردخود را ز آب خورد جهان سير كرده ايم سفينه احوال در تموج بحار ختن و طوفان بلايا و محن مستغرق و ممتحن كرد. بر سران آن اقطار امطار تشويش و تشوير از سحاب چرخ فلك محنت اثير بلايي بود بر سري؛

بيت:

هرگز نايد ز چرخ باران كرم زين چرخ بلا هميشه مي بارد غم چون چرخ واژگون و فلك بوقلمون، دو رويه گي آغاز و كدورات اخوان الصفا از يك سوي و انواع بلايا از ديگر سوي روي آرد كه در آن هيچكس را دخلي نيست و هيچ دستي را در آن عمل ني؛ (٣٢٠ پ)

رباعي:

از دشمن اگر جفا رسد عيبي ني از جور و جفاي او مرا ريبي ني

زان جور و جفا كه از فلك مي آيددر جمله جهان يكي درست حبيبي ني تفصيل شدايدي كه بعد از وقايع خان مغفور دست داده بر سبيل اجمال لايق تر مي نمايد كه تفصيل آن - عياذا بالله - در انظار مطالعان كه اين نسخه محقر را به نظر سعادت اثر منظور گردانيده باشد به تجاوز حدي درآيد و مظنون به سخني آرايي گردد، چه از شدايد آن وقايع مر حجله نشينان بحر امنيت را محتمل است كه مستعبد نمايد.

پس به حكم آنكه گفته اند، هر راست كه به دروغ ماند مبالغه مكن و هر دروغ كه به راست ماند مگوي، از تفصيل اين وقايع بدايع تجنب نموده به اجمال و اختصار شروع مي رود. (١)

چون رشيد سلطان از مهمات و نهب و آزار اعيان اقربا و عمم (٢) پرداخت، كس با تبت

__________

(١). نگ: - نظم صبح ما از تو ... مي رود.

(٢). نگ: آزار عمم و اقرباي او.

فرستاد و نشاني چندي مصحوب او كرد. يكي براي برادرش اسكندر سلطان، مضمون آنكه ولايت تبت را بدو ارزاني داشتيم ميرزا حيدر و محمود ميرزا نيز همانجا باشند. و با ساير لشكريان به هر جماعتي نشاني، متضمن آنكه هر كس كه در تبت باشد كوچ و (١) اهل و عيال او را به قرغيز، به اسب (٢) فروخته خواهد شد. به مجرد وصول اين حكم مي بايد كه ويران شده متوجه ياركند شوند. چون نشاني بدنشان به وقتي رسيد كه بنده در گوگه رفته بودم كه مشروح شده است، چون وقايع معلوم اهل عسكر شد و مضمون نشان مفهوم، خلاي وقت را غنيمت شمرده يكبارگي به مسارعت متوجه ياركند شده اند. اسكندر سلطان و ابن عمم محمود با معدودي چند گريخته مانده اند. بنده بعد از دو روز بدان منزل كه مردم ويران شده اند رسيدم. اسكندر سلطان و ابن عمم محمود تقرير نمودند كه آن شب آنجا بودن مناسب مي نمايد. زيرا كه بعضي از اهل فرار بناچار رفته اند يحتمل كه به وقت انتهاز فرصت از ايشان مانده به ما ملحق شوند.

با بنده زياده از صد كس (٣٢١ ر) كه همه بطالان جيوش و سرداران جنود بودند كه ابا عن جد به وراثت خدمت كرده با بنده به ارث رسيده و در معارك و قتال به كرات بين الاقران مميز و ممتاز گشته به صلابت و جلدوها سرافراز شده و تربيت ها يافته كه هر كدام را اسم امارت اطلاق رفته و بعضي از آن برادر رضاعي بوده اند و موسوم به اسم كوكلتاشي ٩٦٩ گشته كه در گمان بنده مخالفت ايشان از قبيل محالات مي نمود. چون لشكر انجم ليل ميل به هزيمت نهادند و ترك شهسوار فلك، يكه و تنها بر ابلق فلك سوار شد، بنده (٣) واقف گشتم كه همه اهل اعتماد چون سپاه ستاره كه از روز محو و ناپايدار شوند، شباشب از بنده گريخته (٤) ناپايدار شده اند.

چون تنوير خورشيد صحن زمين را كه چون روزگار ادبار تيره بود (٥) منور و روشن گردانيد، جان احمد اتكه كه قبل از اين مذكور شده است كه بنده را ابوي (٦) رضاعي مي شود، با يك تن از كوكلتاشان، شاه محمد نام كه از معتبران آن جمع بودند آمدند. از

__________

(١). نگ: - كوچ و.

(٢). نگ: - به اسب.

(٣). نگ: محالات مي نمود اما چون صبح شد.

(٤). نگ: - كه از روز محو ... گريخته.

(٥). نگ: - كه چون روزگار ادبار تيره بود.

(٦). نگ: اخوي.

شاگرد پيشه پنج كس همراه آوردند. في الجمله وحشت تنهايي تسلي يافت چون ساعتي گذشت از هر طرف اسكندر سلطان و محمود ابن عمم آمدند، قريب پنجاه نفر جمع شدند. از آنجا متوجه ماريول شديم. اول فصل جدي و ابتداي هنگام دي بود و كثرت برودت دي.

بيت:

از سردي دي چو مرغ آبي آورده پناه با كبابي (١) اشتداد برودت به حدي بود كه چنانكه بود اگر مشروح شدي مظنون به سخن آرايي گشتي. بالجمله ازين جمله پنجاه نفر زياده از چهل كس را دست و پاي و گوش و بيني، سرما برد. به اين عقوبت و صعوبت در بيست و پنج روز به ماريول رسيده شد. جويان ٩٧٠ ماريول، تاشيكون ولته جغدان كه اسامي ايشان در چند محل سابقا مذكور شده است به خدمت مبادرت نمودند، با آنكه در حق ايشان شدت ها و غارت ها و قتل ها رفته بود، بنده از آن مستشعر بودم. برخلاف آن، ايشان به انواع خدمات (٣٢١ پ) استقدام نمودند و معذرت ها تمهيد كردند كه چهارصد سال است كه ابا عن جد، ما رعيت و شما پادشاه و ما بنده و شما بنده پرور بوده ايد. اگر به وقت عظمت و كثرت حشمت به علت هراس تقصيري رفت، با تاديب مقابله فرمودن داب مخاديم باشد و اگر هر كس از جويان تبت در آن زمان طاعت و خدمت كردند از ترس و هراس بود، اكنون خدمت اين زمانه از روي اعتقاد و راستي باشد. معلوم شود كه چه كس از اهل اعتقاد بوده و دعوي غلامي چه كس از روي دل بوده نه از سر زبان.

بيت: (٢)

جمعي زبان به دعوي عشقت گشاده اند (٣) اي من غلام آنكه دلش با زبان يكيست (٤) قلعه شيه را كه دار الملك ماريول است پيشكش كردند. ٩٧١ در شيه درآمده في الجمله ترفه وقتي به حصول پيوست. در آنجا چند كس از لشكر مانده بودند ملحق گشتند. مولانا

__________

(١). نگ: - بيت از ... كبابي.

(٢). نب: - بيت.

(٣). نب: + ع.

(٤). نگ: - معلوم شود ... يكيست.

درويش محمد قراتاغ از آن جمله بود، از ملازمان مخدومي خواجه محمد يوسف بود كه ذكر ايشان سابقا مسطور گشته است. اين مولانا درويش محمد مردي مسلمان نهاد و متدين و نيكو اعتقاد زبان تبتي را بغايت نيك مي دانست و به تمام جويان تبت مصادقت هر چه اتم داشت. وي در مهماتي كه رجوع به جويان تبت بود با بهترين شقي به فيصل مي رسانيد.

و از كشمير حاجي نامي كه بعد از اين هر جا در محلش مذكور خواهد شد آمده ملازمت را لازم گرفته به اين جمع زياده گشت. شصت نفر زياده شدند.

اما لشكر ويران شده رفته بودند. در راه ايشان را از تغيير هوا، صعوبتي پيش آمد كه اكثر رفتن ايشان متعسر شد. آناني كه رفتن را مساعي شدند اموال ايشان به تمام تلف گشت. قريب صد و پنجاه نفر از برودت هوا مردند. باقي نيم مرده به ياركند رفتند و جمعي ديگر از راه برگشتند به حال خراب به ماريول آمدند. باز جمعيت پانصد كس حاصل آمد. قريب ده هزار گوسپند واصل شد، رفاهيت تمام دست داد.

قبل از آنكه به ماريول رسيده شود، (٣٢٢ ر) جان احمد اتكه و شاه محمد كوكلداش را به ياركند پيش رشيد سلطان مع تحفه چندي كه در اين لشكر حاصل شده بود فرستادم و پاسخ چندي كه متضمن بود سابق مواثيق را و نشانه چندي كه به استشهاد با يك ديگر داده بوديم، پوستين عربي كبود و بالوقه ٩٧٢ فولاد كه رشيد سلطان با بنده داده بود هر دو را به جنس فرستادم.

نظم:

ياد بادت كه ز ما ياد نكردي هرگزدل ناشاد مرا شاد نكردي هرگز

يافتي بر سر ما منصب شاهي ليكن كار بر قاعده داد نكردي هرگز مضي ما مضي،

بيت:

بيوفايي شيوه محبوب مي دانيم مانيست خوبان را وفايي خوب مي دانيم ما (١)

__________

(١). نگ: - ياد بادت ... ما.

چون آن زمستان به آخر رسيد، رشيد سلطان، بيدكن ابن جان احمد آنكه كه كوكلتاش من است و حسن ديوانه را مصحوب گردانيده فرستاد متضمن اعتذار و ندامت كه آنچه رفت از سر جهالت بود و موجب خجالت در دنيا و آخرت. اكنون استطلاب آن دوست عزيز في الحال تعذري ظاهر دارد و مولانا قوداش را با دويست نفر به ملازمت فرستاده شد، هر كس كه از ملازمان اينجا آمده اند باز روند هيچكس مانع نيايد ٩٧٣ و اسبي (١) و تحفه چندي ارسال داشت. از اين اخبار استظهاري دست داد و اكثر ثبت به اطلاعت تلقي نمودند.

در خلال اين حال، مولانا قوداش آمد چند نفر از ملازمان معتبر من همراه آمدند، به استظهار اين جماعت متوجه بالتي كه به حدود كشمير پيوسته است شديم. همه بالتي مال واجبي خود را به وجه احسن ادا نمودند. سورو كه يكي از مواضع بالتي است در استحكام معتمد عليه و در حصانت مشار اليه آن ممالك است، مولانا قوداش جهت تحصيل مال او از بنده رخصت طلب داشت. بنده راضي نشدم چه مي دانستم كه آن جمع كفره مطلقا راضي نيستند كه كسي جاي (٣٢٢ پ) و دره ايشان را بيند. ٩٧٤ ايشان معذرت ها خواستند كه آنچه مال واجبي باشد همه را در همين منزل كه هستيد برسانيم آمدن حاجت نيست. اما صياد قضا و قدر چون دانه حطام دنيوي را در دام اجل نهد، هيچ مرغي زيرك را از آن دام رهايي نباشد.

بيت:

آنچه نصيب است نه كم مي دهندگرنستاني به ستم مي دهند (٢) به الحاح مرخص گشته رفت. مردم سورو او را در راه تنگ، به صد تنگ بي جنگ، (٣) مع بيست و چهار نفر معتبر كشتند. اگر چه لشكر قريب هفتصد نفر بود اما از جهت عدم استطاعت و قلت آلت انتقام ميسر نشد.

نظم:

تو به انجام كار خويش نگرتا نباشد به جانت هيچ خطر

__________

(١). نگ: اسباين.

(٢). نگ: - بيت آنچه ... مي دهند.

(٣). نگ: - به صد تنگ بي جنگ.

قوت انتقام اگر نبودهمچو ماري به خود مپيچ دگر

دهني چون دندان مار پر زهردلي چون زهره مار پر قهر (١) از بالتي بر جانب تبت، زنگ ايسكار نام كه ولايتي است رفته شد. ارتفاعات ايشان رفع نشده ٩٧٥ وقت محصول هنوز نرسيده كه ما رسيديم تا آنكه تمام محصول ايشان رسيد و آن محصول را به شركت گرفته شد. در آن اوان كس جوي بالتي، تنگي سكاب نام كه خدمات سابقه رايقه به اينجانب داشت آمد، متضمن آنكه قاتلان قوداش را يعني مردم سورو را وقت آن رسيده است كه تاخت بر سر ايشان برده شود. اهل ايشان را برده كرد و رجال ايشان را به قصاص رسانيده آيد.

في الحال بعضي را كه قوت ايشان به قلت رسيده بود به ماريول روان كرده شد كه به اقوياي مردم به سرعت روان شويم و براي بدرقه آن مردم كه در يك روزه راه توهمي بود ابن عمم محمود را فرستادم تا آن مردم را از محل مخوف گذراند. شب آنجا نزول كرده چون محل مخوف بود، شب اسب خود را نزديك نگاه داشته است. در آن خواب چرا كنان به سروي نزديك آمده، اسب راهي زده است كه دورتر رود، (٢) اسب لگدي (٣٢٣ ر) بر پيشاني وي زده، چنانكه استخوان سر به مقدار سم اسب فرو رفته، فردا پيش من آمد زخم او را ديدم. چنانكه رسم جراحان مغولي است، استخوان شكسته سر او را گرفته به مداوا مشغول شدم و اين حال را تنگي سكاب انها كردم و تنگي سكاب جواب فرستاد كه چون آمدن ايشان تعذر ظاهر پيدا كرد اگر چند كس روان كنند سورو را گرفته آنچه حاصل غنيمت خمس باشد به ملازمت فرستم اين نيز خدمت در خور باشد.

ميان زنگ ايسكار (٣) كه محل اقامت بنده بود و سوت ٩٧٦ كه موطن تنگي سكاب است پنج روزه راه است. بنده مولانا درويش محمد قراتاغ را كه با جويان تبت نيك مصادقت داشت و نور علي ديوانه ٩٧٧ را كه از معتبران تلامذه بود از راه برگشته آمده بود، اين دو كس را سر ساخته هفتاد كس مصحوب ايشان گردانيده فرستادم. تردد رسل و قرار بر اين سبيل تا مقرر شد قريب دو ماه گذشته بود. زخم محمود تمام روي برآورد. در زنگ

__________

(١). نگ: - تو به انجام ... قهر.

(٢). نگ: - اسب راهي ... رود.

(٣). نگ: سكار.

ايسكار از برودت هوا بودن نيز متعسر شد. محمود را ناچار با ماريول فرستاده خود در زنگ ايسكار توقف نمودم كه چون محمود به سلامت به ماريول رسد بنده نيز با سورو متوجه شدم تا مگر وجه معيشتي به دست آيد. چون محمود به همانجا كه بر سر وي اسب لگد كرده بود رسيده است شب آنجا بود صباح به وقت سوار شدن سر خود را گشاده كه مرهم گذارد، برودت هوا دماغ مجروح او را دريافته است معا غشي بر وي افتاده و بي خود شده است. نماز پيشين پيش بنده كس آمده و اين حال را انها كرد. به اشد مسارعت متوجه وي شدم. نيم شبي رسيدم بي خود بود و روز ديگر به خود آمد و شعور تمام پيدا كرد. روز ديگر به شعور بود، روز سيوم هزيان گفتن گرفت. دوم ٩٧٨ شب (١) مصاحبت احبار اشتياع نمود، مصحوب ممتين (٣٢٣ پ) به راه انعدام روان گشت.

رشيد سلطان كه مرا به جاي ديده بود تيغ ستم چون مژگان خوبان ستمكار به قتل عمم و اولاد او، جان و جگر را افگار كرده و جراحات آن به هيچ روي، روي برنياورده بودند. ندانم كه اين فلك ناسازگار جفاكاري را به وي آموخته بود يا از وي آموخته بود.

بيت:

آن جفا پيشه كه صد داغ جفا سوخته بوديا رب اين جور و جفا را ز كه آموخته بود بر سر آن جراحات داغ هاي آتش بار چون كواكب سيار نهاد. با داغ هاي سياره آتش بار كه بر تن اوست سوزش ندارد كه بر جراحات تيغ ستم بيوفايي داغ هاي آلام عبد الله را نهاد و بر سر آن جراحت تراشيده داغ ها را خراشيد، نمك تازه بر آن پاشيد.

بيت:

مرا خود دل دردمند است و ريش تو نيزم نمك بر جراحت مبيش نه تطاول دستي كه به گريبان او رسد و نه فرياد رسي كه ستم او را پرسد.

نظم:

فرياد و فغان ز دستت اي چرخ فلك ني اهل وفاشناسي نه حق نمك

__________

(١). نگ: دو شب بعد درگذشت.

كارت همه آزار دل زار من است در پيش تو يكسان همه شيطان و ملك هر ذخيره بلايا كه در بروج زوايا در مدت سنين عمرم كه از ثلاثين گذشته و به اربعين نرسيده بود سر كرده بود همه را يكبارگي حواله به من كرده.

بيت:

محمل همين به سينه ويران ما گشادهر كاروان غم كه رسيد از ديار عشق ليكن در نزول وقايع و وقوع بدايع كه نه بر وجه مرام باشد چندين هزار نكات حكمت در آن مودع است. نهال دولت و اقبال كه مآلش در ربيع خجسته آمال رسيد كي ثمره شجره حلويه فراغت و رفاهيت است در آخر آن خزان صرصر عنيف خريفش فرو ريزاند و برودت دي ادبار اشجار اثمار را چندين معطل دارد تا نسيم بهار دولت و اقبال او را در حركت آرد تا مثمر به اثمار دولت و منتج با سر (٣٢٤ ر) سبزي اقبال گردد به جاي اثمار فسرده پار، ميوه تازه بار آرد. چون اين معاني را به بصيرت در نگريستم و به ديده تجربه ديدم دانستم كه چون وقت موعود در رسد اثمار بر اشجار دير نپايد، و فرو ريختن او بر خاك عدم ناچار آيد، فلاجرم آيت و لنبْلونكمْ بشيْ ء من الْخوْف و الْجوع و نقْص من الْامْوال و الْانْفس و الثمرات ٩٧٩ را تا انا لله و انا اليْه راجعون ٩٨٠ فرو خواندم. (١)

در خلال اين حال كس از آن جماعت كه به سورو فرستاده بودم آمد، مخبر به آنكه نورعلي ديوانه به همراهان اتفاق كرده مولانا قراتاغ را گرفته پيش باغان رفتند. باغان (٢) جوي يكي از ولايت تبت است كه مولانا درويش محمد او را در محلي تزوير كرده زخم ها زده بودند كه مشرف بر هلاك گشته، اين مسلمانان را به آن كافران پيش كش كردند و اجازت از وي حاصل كرده به ياركند رفتند. ٩٨١ مولانا مذكور را آن كافر به مسمار چوب دوخته كشت. مهم سورو در ضمن آن مهمل ماند و بنده نعش محمود را به ماريول آورده از آنجا به حظيره اجداد به كاشغر فرستادم. وقوع اين امور در اول فصل عقرب ابتداء برودت هواي تبت بود كه به ماريول رفته شد و آن زمستان تا بهار به صعوبتي كه شرح آن

__________

(١). نگ: - مصاحبت احبار ... خواندم.

(٢). نگ: همراهان و به اتفاق مولانا قراتاغ براي حمله به ياغمان حركت كرده اند باغان.

ذكر توجه مولف كتاب از تبت به جانب بدخشان

موهوم به مبالغه مي شد گذشت و بهار از جهت اسبان به هفتاد كس به اوتلوق نام مغاره كه به قوت علف در تبت مشهور است رفته به شكار خرگوره و قوتاس صحرايي اوقات گذرانيده و برگشته آمدم.

و اسكندر سلطان را در ماريول به جماعتي گذاشته رفته بودم. چون همه يكجا جمع شديم و اسبان فربه و توانا شدند. مردم طاقت فلاكت و محنت نياوردند يكبارگي ويران شدند و به ياركند رفتند. از آن جمله پنجاه كس ماند ديگر همه فرار نمودند. در خلال اين حال جان احمد اتكه كه او را قبل از اين به دو سال به وقت مراجعت از لشكر ارسنگ (٣٢٤ پ) پيش رشيد سلطان فرستاده بودم كه مذكور شده است از ياركند آمد و سخن آورد كه مي بايد كه در تبت نباشند. تا غايت موجب توقف من همين بود. اگر به طور خود به جايي رفتمي، عهود معهود را بر ذمت من حواله مي كردند، چون خود عهد و ميثاق را كه موكد به ايمان مغلظ به سخط سبحان بود شكسته بود، در ظاهر دم از درستي آن مي زد اكنون همه را هباء منْبثا ٩٨٢ كرده به فرار حكم فرستاد.

نظم:

شاها ز سر كوي تو آن دم رفتم سوگند به گردن تو شاندم ٩٨٣ رفتم

سوگند عهود را تو چون مي شكني آن جمله به گردن تو ماندم رفتم (١) به مجرد وصول جان احمد اتكه متوجه بدخشان شدم. (٢)

ذكر توجه مولف كتاب از تبت به جانب بدخشان

سابقا مذكور شد كه از آن جمله هفتصد كس، پنجاه كس ماندند. ديگر به جملگي به هر طوري كه بود به ياركند فرا نمودند و آن نيز گفته شده است كه صعوبت مسالك تبت از قلت علف و هيمه و كثرت برودت هوا و سختي راه در افراط و تفريط به نوعي است كه طبع سليم از قبول آن امتناع دارد و مع هذا عدم استطاعه از ماكول و ملبوس، علي الخصوص نعل اسب كه لابد و ضروري آن راه است و قلت مراكب و سقوط قوت آن به

__________

(١). نگ: - نظم شاها ... رفتم.

(٢). نگ: + فصل صد و دهم.

حد كمال و بدان گونه كه ديگر در تبت بودن محال. ع: نه روي رفتن و ني راي بودن وه چه حالست اين. (١) باري بودن و رفتن هر دو در غايت صعوبت؛ اما در رفتن رجاء واثق كه آن صعوبت را نهايتي پيدا آيد، اما در بودن آن صعوبت را نهايت متصور نه. ع: فرياد كه از شش جهتم راه ببستند. (٢) به هر جانب از كشمير و كاشغر و طرفان و هندوستان همه در عين محال، طرفي كه في الجمله اميد بهبودي باشد بدخشان است. از تبت تا بدخشان راهي كه به كاشغر نارسيده توان رفت، هيچكس نديده. اما با جماعت مردم كه به ياركند گريخته بودند يكي بود جهانشاه نامي، وي يكباري حكايتي كرده بود كه از مردم كوهستان ياركند (٣٢٥ ر) استماع دارم كه مي گفتند از تاغاناق (٣) ٩٨٤ نام موضع راهي چنان و چنين است كه با پامير بدخشان بدر مي آيد، و بنده از وي استفسار كرده بودم به همان راه ناديده متوجه شدم.

بيت: (٤)

راهي كه نه بيند و نه داندآيا به چنين رهي توان رفت پنجاه نفر كه باقي مانده بودند از آن جمله چند كس از جهت عدم قوت در تبت ماندند.

با بيست و هفت كس متوجه شديم. قلت اسباب سفر و قوت مراكب و صعوبت راه و برودت هوا با وجود فصل سنبله ٩٨٥ به حدي بود كه به موضعي رسيده شد قره قورم نام به وقت فرو شدن آفتاب، رودخانه كلاني است به تمام يخ بسته هرجا را كه شكافته شد يك قطره آب نبود. ٩٨٦ تا نماز خفتن سعي نموده شد، مراكب كه تمام روز در زمين دم گير آمده در منزل آب ناياب و علف چون سيماب محوي مناب. ٩٨٧ اندك (٥) جوي كه بود داده شد از جهت بي آبي نخوردند. جان احمد اتكه گفت كه وقتي سرچشمه اي ديده بودم قريب نيم فرسخ، بايست رفت و در ميان يخ جايي را نمود كه بايد سوراخ كرد. چون آن يخ را سوراخ كردند آب بود. مراكب را آب دادند حجري ٩٨٨ بود قوي ترين مراكب، از

__________

(١). نگ: - ع ... حالست اين.

(٢). نگ: - ع ... ببستند.

(٣). نگ: تاغ ناق.

(٤). نگ: - بيت.

(٥). نگ: آب و علف ناياب اندك.

جهت بي آبي، دندان بر دندان او محكم شده بود، هرچند سعي نموده شد آب نتوانست خورد، هلاك شد و پرتالي ٩٨٩ كه به وي بار مي كردند همچنان ماند. ٩٩٠ مقصود كه شدت راه به اين مثابه بود. ع: مسلمان نشنود كافر مبيناد. (١)

چون به اين صعوبت به موضعي كه راهي ناديده با بدخشان مي رود جدا مي شود رسيده شد، اسكندر سلطان از بنده اجازت طلبيد كه پيش رشيد سلطان مي روم، شايد شفقت برادري، ذيل مرحمتي، هماي آسا سايه محاطم اندازد و اخراقي كه به تيغ قطعيت رحم الي غايت كرده است شايد كه به صله رحم التيام دهد. بنده گفتم، چون يقين برادرت «بما جاء من عند الله» كه اصل مسلماني است - كما ينبغي - به حصول نپيوست و شاهد آن افعال اوست كه شنوده مي شود بر نقصان يقين مصلحت دنيوي كه مرغوم اوست سمت (٣٢٥ پ) تزايد پذيرفته و بر آن شيطنت محمدي برلاس كه بر سياهي دل او وجودش لاس ٩٩١ كه او را كالناس ساخته، بر آن مزاد گشته و صورت ازدياد يافته هرگز صله رحم و اميد رحم از وي نتوان چشم داشت.

رباعي: (٢)

در دنيا و اهل او وفايي نبوددر ظاهر و باطنش صدايي نبود

از همچو كسي به حال ارباب وفاغير از ستم و جور جفايي نبود (٣) و از اين مقوله كلمه چند فرو خواندم، چون از صعوبت راه و فلاكت تبت به جان آمده بود، راه صواب از نظر بصيرتش پوشيده شد، البته در رخصت ابرام را بر خود قرار داده بود، فلاجرم چهار كس همراه وي كردم و اجازت دادم.

چون از بيست و هفت كس، پنج كس جدا شدند با بيست و دو كس متوجه آن راه شدم. از جهت بي نعلي چند اسب فرو مانده بودند. همان روز كه اسكندر سلطان جدا

__________

(١). نگ: - ع ... مبيناد.

(٢). نگ: شفقت برادري موجب رحمتي و التيام صله رحم گردد كه به دست وي قطع شده. بنده گفتم يقين برادرت چنانكه از افعال او پيداست پايبند قول و قرار نيست. وفاداري نخستين وظيفه يك مسلمان است، اما وي شديدا تحت نفوذ محمدي است؛ لذا هرگز اميد عفو از او نخواهي داشت؛ رباعي.

(٣). نگ: - رباعي در دنيا و ... نبود.

شد نماز پيشين يك قوتاس صحرايي را كشتيم. از پوست او در پاي اسبان فرو مانده كشيديم و از گوشت چندانكه توانستيم برداشت، برداشتيم از آزوق به غير تلقان چون كه آن هم يك دو روزه راه كافي بوده باشد باقي مانده بود و اين نعمتي بود (١) از حضرت رزاق - عم (٢) نواله - آنچه توانستيم برداشت كه قوت مراكب به حمل آن وافي بود، شايد آزوق پنج روزه برداشته باشيم، ربعي شايد از قوتاس كم شده باشد. ديگر همچنان باقي ماند با سبوع آن حدود. بانگ زاغ و نزاع كلاغ، صلايي عام در داده در ميان يكديگر طوي ها كرده باشند. ٩٩٢

همچنان به قياس مي رفتيم. روز ديگر باز قوتاس ديگر از آن قوتاس عظيم تر و جسيم تر كشتيم. (٣)

بيت:

دگر روز باز اتفاق اوفتادكه روزي رسان قوت روزيش داد (٤) از تقرير جهانشاه مذكور قياس مي كردم كه شش روز ديگر را به آباداني شايد برسيم.

چون روز سيوم كه از اسكندر سلطان جدا شده بوديم چاشتگاه به مردم رسيديم با خانه واري چندي، ايشان به استقبال مبادرت كردند و بشاشت نمودند. (٣٢٦ ر) از راه و مقصد پرسيده گفتند اين دره را راسكام مي گويند. از اينجا تا پامير پنج روزه راه است.

مردم به مردم چون اينجا رسيده شد تمام از محنت چندين سال برآسوديم.

هر اسبي كه قوت او ساقط بود آن را مي گرفتند و به جاي آن اسب در غايت (٥) قوت و خوبي مي دادند. از ماكول و مشروب آنچه داشتند در طبق ايثار گذاشته عرض مي كردند و هر كس از آن مردم بنده را كه مي ديد بي اختيار گريه كرده به آن عبارت خود مي گفتند شكر، از پادشاه زاده هاي چهارصد ساله ما، تو باري باقي ماندي. تمامي ما فداي تو و صدقه تو. با اهل و عيال از سر من مي گشتند، چندانكه منع مي كردم ممكن نبود. به هر موضعي كه مي رسيدم تمام آن مردم با اهل و عيال همراه مي شدند. هفت روز ما را به صد

__________

(١). نگ: برداشتيم با اين حال آنچه باقي مانده بود يك دو روزه را كافي بود و اين نعمتي بود.

(٢). نگ: - عم نواله.

(٣). نگ: قوتاس عظيم الجثه اي را كشتيم.

(٤). نگ: - بيت دگر ... داد.

(٥). نب: - قوت ... غايت.

عزت و هزار عز و ناز به پامير رسانيدند و مبالغه ها كه همچنان همراه به كوچ تا بدخشان مي رويم، به مبالغه بسيار ايشان را رخصت داده با بدخشان رفتيم. سليمان شاه ميرزا پسر ميرزا خان است كه ابن خاله من بود و سابقا در چند محل و اختتام كار او به شرح مسطور شده است. چون پيش او رفتيم به استقبالم مبادرت نمود. بدانچه از دست وي مي آمد ترحيبي واجب داشت. ٩٩٣ باري به همه حال صد هزار شكر ايزد متعال به تقديم رسانيديم كه از چنان مهلكه به چنين مامني رسيديم. ع: مرده بودم كه خدا جان نوي داد مرا. مع هذا همچنان كافرستاني كه هزار بار مي گفتم؛

بيت:

بر سر كوي رقيبان ذكر آن مه چون كنم كافرستان است آنجا الله الله چون كنم (١) با همچنين ديار مسلماني رسيدم.

نظم:

من بي تو دمي قرار نتوانم كرداحسان تو را شمار نتوانم كرد

گر بر تن من زبان شود هر مويي يك شكر تو از هزار نتوانم كرد (٢) به وقتي كه با واخان كه سرحد بدخشان است رسيديم يكي از ملازمان رشيد سلطان به مهمي در آنجا بوده پيش من آمد. قطعه تركي گفتم و به دست وي پيش رشيد سلطان ارسال داشتم. ٩٩٤

تركي:

شرط عهد و وفا و مهر نمي كني ترچه سيني عجب عدم قيلدينك (٣٢٦ پ)

مذهبكذا جفا كرم ايرمنش بارك الله بسي كرم قيلدينك

گر بنالم ز دل خاره برآيد ناله ور بگيريم ز گل تيره برويد لاله مقصود از اين تسويد گله و آزار مردم جفاكار نبود بلكه از اين مقوله هر جا كه مقاله گذشته باشد به حسب سوق كلام است و تمسك به اين كه بزرگان گفته اند؛

__________

(١). نگ: - بيت بر سر كوي ... كنم.

(٢). نگ: - نظم من بي تو ... كرد.

حكايت منظومه

نظم:

سه كس را شنودم كه غيبت رواست وزين درگذشتي چهارم خطاست

يكي پادشاه ملامت پسندكز و بر دل خلق آيد گزند (١) اگر شرح كردار جفاكاري كردمي تسويد (٢) جداگانه بايستي. شرح احوال رشيد سلطان در «تاريخ اصل» خواهد آمد ان شاء الله، تكرار آن خوش آينده نبود.

بالجمله در خلال اين احوال، كوچ بنده را كه عمه رشيد سلطان بود لطف نمود كه اخراج كرده و ارسال داشته، اسكندر سلطان همراه ساخته. كرم ديگر آنكه غارت و تاراج نكرده اند، بدانچه حاضر وقت بود مرسل داشته اند. در ضيق احوال و تنگي حال كوچ در بدخشان رسيد. از مواشي خيلي در حواشي متعلقان همراه بود، قريب ده كس نيز خانه كوچ كرده مع تردب به مروت رشيدي رسيد. (٣) ٩٩٥

آن زمستان در بدخشان (٤) گذرانيده تابستان به كابل آمده شد. متعاقب متعلقانم، حرم محترم خان كه عم زاده اش بود زينب سلطان خانيم را مع فرزندانش ابراهيم سلطان كه احب اولاد خان بود و محسن سلطان و محمد يوسف سلطان، همه را اخراج كرده فرستاد. اين جمع در كابل جمع شدند.

و بنده به هندوستان آمدم. چون به لاهور رسيدم كامران ميرزا ابن بابر پادشاه در لاهور بود. مورد ٩٩٦ مرا به اعزاز و اكرام هرچه اشد تلقي فرمود، نهايت مراحم خسروانه به حالم مرعي داشت. از چنان وحشتي و وحشتي با چنين عزت و حرمتي رسيدم. اين چند بيت از بوستان مناسب حال بود، ثبت افتاد.

حكايت منظومه ٩٩٧

كسي ديد صحراي محشر به خواب مس تفته روي زمين ز آفتاب (٣٢٧ ر)

همي بر فلك شد ز مردم خروش دماغ از تفش (٥) مي برآمد به جوش

يكي شخص از اين جمله در سايه اي بگردن بر از خلد (٦) پيرايه اي

__________

(١). نگ: - تركي شرط عهد ... گزند.

(٢). نگ: فصل.

(٣). نگ: بدخشان رسيد قريب ده كس نيز مع تردب به مروت رشيدي رسيد كه تمام مواشي خود را همراه داشتند.

(٤). نگ: + در آسايش كامل.

(٥). نب: دماغ ز نفس.

(٦). نب: حله.

بپرسيد كاي مجلس آراي مردكه بود اندرين مجلست پاي مرد

رزي داشتم بر در خانه گفت به سايه درش نيك مردي بخفت

در اين وقت نوميدي آن مرد راست گناهم ز دادار (١) داور بخواست

كه يارب بر اين (٢) بنده بخشايشي كزو ديده ام وقتي آسايشي

چه (٣) گفتم چو حل كردم اين راز رابشارت خداوند شيراز را

كه جهور در سايه همتش مقيمند و بر سفره نعمتش

درختيست (٤) مرد كرم بارداروزو بگذري هيزم كوهسار

حطب را اگر تيشه بر پي زننددرخت برومند را كي زنند؟

بسي پايدار اي درخت هنر (٥) كه هم ميوه داري و هم سايه ور ٩٩٨ چون به خدمت كامران ميرزا رسيدم؛

بيت:

جان رميد از تن به كويش آرميداز قفس مرغي به گلزاري فتاد (٦) به انواع عواطف پادشاهانه و صنوف الطاف خسروانه تلقي نمود، چنانكه مرارت كثرت محن و آلام كه حلاوت حيات را در كام جان تلخ ساخته بود همه را (٧) به ترياق كثير الطاف و مفرح دلپذير اعطاف تشفي تمام فرمود.

نظم:

برون بينم اوصاف شاه از حساب نگنجد درين تنگ ميدان كتاب

گر آن جمله را سعدي انشا كندمگر دفتري ديگر املا كند (٨) در خلال اين حال يكي از اولاد شاه اسماعيل آمد و قندهار را گرفت. ٩٩٩ شرح اين واقعه چنان است كه سام ميرزا نام يكي از اولاد شاه اسماعيل از برادرش شاه طهماس به جمعي گريخته در حدود سيستان آمد. از آنجا متوجه قندهار شد و در قندهار ميرخواجه كلان ١٠٠٠ بود. اين امير خواجه كلان پسر مولانا محمد صدر است كه از عظماي اركان دين

__________

(١). نگ: داراي.

(٢). نب: بدين.

(٣). نب: چو.

(٤). نب: درخت است.

(٥). نب: بسي پاي را تيشه بر بن زنند.

(٦). نگ: - اين چند بيت از بوستان ... فتاد.

(٧). نگ: + بزدود.

(٨). نگ: - به ترياق ... املا كند.

و دولت ميرزا عمر شيخ ابن ميرزا سلطان ابو سعيد است. فرزندان او بعد از ميرزا عمر شيخ به طريق وراثت پيش بابر پادشاه مي بودند. كارهاي شگرفي از دست ايشان در ملازمت بابر پادشاه برآمد و محامد ايشان (٣٢٧ پ) در آن خاندان بسيار است چنانكه شش برادر پيش پادشاه به تفاريق در حروب كشته شدند و اين يك برادر كه مير خواجه كلان باشد مانده بود.

مرد فاضل، شجاع به متانت راي ملك آراي او سركار پادشاه منتظم مي داشت. گرفتن پادشاه، هندوستان را موافق تقرير الهي، به سعي و اجتهاد او بود. بالجمله قندهار را قلعه بندان كرد، به نوعي كه سام ميرزا در گرفتن آن هشت ماه مساعي مجهوده به ظهور رسانيد، اما ميسر نشد. بعد از هشت ماه، كامران ميرزا از هندوستان آمده بود، در قلعه قندهار، مصاف داد و بروز شجاعت و اجتهاد ميرخواجه كلان بعد از ثبات قدم ميرزا فتح به جانب كامران ميرزا شد و سام ميرزا شكسته و ريخته به عراق ١٠٠١ رفت و كامران ميرزا به لاهور آمد. و بنده در آن ايام به لاهور رسيدم.

آن زمستان گذشت، بهار ديگر شاه طهماس به انتقام برادر، قندهار آمد. اين شاه طهماس آن است كه هرگاه كه وي متوجه خراسان شود، عبيد الله خان به آن جلالت و اوزبك بدان كثرت، مقاومت او را به مفارقت فرمايد و فرار برقرار اختيار كند.

بيت:

گر تو عزم بهشت خواهي كردديگران دوزخ اختيار كنند (١) مير خواجه كلان قلعه بندان نتوانست كرد، هم از كثرت و قوت شاه طهماس، ديگر آنكه سال گذشته هشت ماه قلعه داري كرده و اسباب قلعه داري در آن ايام تلف شده. مع هذا رجاء واثق ني كه كامران ميرزا آيد و او را از دست شاه طهماس برهاند. به اين موجبات قندهار را گذاشته با اوچه و تته آمد. از آنجا به لاهور آمد. چون اخبار به مسامع عليه كامران ميرزا رسيد، بر عزم قندهار تصميم نموده تمام حدود هندوستان، آنچه بدو تعلق بود اصحاب ديوان و ارباب عمل را به تمام با بنده تسليم نمود و دخل تمام ممالك و

__________

(١). نگ: - بيت گر تو ... كنند.

ذكر همايون پادشاه ابن بابر پادشاه و اختلال كار او

امور ملك را تفويض كرد و خود به مباركي متوجه قندهار شد. چون به قندهار رسيد موكلان شاه طهماس به صلح قلعه قندهار را تسليم نمودند و به عراق رفتند و اين سفر مدت (٣٢٨ ر) يك سال و چيزي بود و در اين مدت بنده در ترتيب امور ملكي بدانچه ممكن بود مساعي - كما ينبغي - به ظهور رسانيدم و نسق ممالك و استخلاص مواجب و ضبط متمردين و محافظت حدود ياغي و استحكام ثغور اسلام را به تمام و كمال منوط و مربوط نگاه داشت نمودم. چون كامران ميرزا در عين فتح و فيروزي باز به دار الملك لاهور رسيد، مواجب بنده كه پانزده لك ١٠٠٢ بود، پنجاه لك مقرر گردانيد و به ازدياد عاطفتم بين الاقران ممتاز گردانيد. يك لك هندوستان بيست هزار شاهرخي باشد.

ذكر همايون پادشاه ابن بابر پادشاه و اختلال كار او

شاهرخي رايج الوقت نقره يك مثقاليست. (١) ١٠٠٣

همايون پادشاه ابن بابر پادشاه كه اعظم و امجد و اسن اولاد پادشاه است، بنده به علو فطرت و خوبي جبلت او كمتر كسي ديده ام، اما معاشرت و كثرت مخالطت ارباب نفس و شرور و اصحاب خبايث و بور كه مقدم و اعظم ايشان مولانا محمد پرغري و غيرهم باشند، بعضي صفات عرضي نامرضي عارض شده است، از جمله افيون و هرچه از پادشاه صدور يابد كه موجب گفت و شنود خلايق باشد همه راجع بدين امور مذكور است و الا في حد ذاته (٢) ذات ملك صفاتش مستجمع انواع فضايل و كمالات و در شدايد رزم، استقامت شجاعت و ثبات قدمش چون و تكون الْجبال و در لطايف بزم كف درر بارش دريا مثال و دل صافي او معدن جواهر نيات صوالح اعمال و كف كان او منبع سحاب سخاوت (٣) مروت مآل، مگر انوري ١٠٠٤ خاصه براي او گفته است:

بيت:

دل اگر بحر و دست كان باشددل و دست خدايگان باشد (٤)

__________

(١). نگ: + فصل صد و يازدهم.

(٢). نگ: - و الا في حد ذاته.

(٣). نگ: شدايد رزم، شجاع و در بزم بخشنده و سخاوتمند بود.

(٤). نگ: - استقامت شجاعت ... خدايگان باشد.

بالجمله، پادشاهي است در غايت علو رفعت و شوكت و شهنشاهي است در كمال همت و عظمت چنانكه بنده بعد از شكست ها در آگره به ملازمت او رسيدم كه ذكر خواهد شد. خلايق مي گفتند، عظمت و شوكت پادشاهي او آنچه قبل از اين بود هيچ نمانده با وجود به وقت يسال (٣٢٨ پ) جنگ گنگ كه تمام امور آن تفويض به من بود هفتده ١٠٠٥ هزار شاگرد پيش ١٠٠٦ تفصيل نمودند، تجملات ديگر را از اين قياس توان كرد.

بالجمله، مجمل اين وقايع آنكه به وقتي كه بار اول كامران ميرزا قندهار رفته بود، پادشاه به گجرات رفت و استخلاص فرمود و از جهت ناسازگاري و بي درايتي امراي بي ماحصل گجرات را گذاشته برگشت. اين در كمال حسن دولت پادشاه خللي و شخص دولت او را از اين انفعالي به حاصل آمد و آن ابهت و صلابت او را از قلوب خلايق كمتر شد. متعاقب متوجه بنگاله شد كه مگر جبران نقصان شود. بنگاله نيز گرفت، مدت مكث او در بنگاله متمادي شد.

هندال ميرزا كه برادر كهتر او بود در آگره به علت آنكه شير خان از حدود بركونده و رهتاس (١) متوجه آگره است، شيخ پول را كه پير پادشاه بود كه مذكور شده است كشته و خطبه به نام خود خواند و طبل سلطنت را به دوال مخالفت آشكارا كوفتن گرفت. چنانكه در امثال گفته اند، هرجا كه مخالفت خاست دولت برخاست. چون اين خبر به بنگاله رفت، پادشاه بنگاله را به جهانگير قولي ابن ابراهيم بيگجيك مغول با پنجهزار كس سپرد و خود متوجه آگره شد. اما هندال ميرزا چون خطبه به نام خود خواند امراي پادشاه در اطراف بلدان هند كه بودند هيچكس اطاعت نكرد. هندال ميرزا را از آنجا كه ركت راي و سبب بي دولتي بود شيرخان را گذاشته به تسخير ممالك پادشاه متوجه شد. چنانكه گفته اند كه كار دوستان را بساز كه دشمن خود كار خود را سازد. اول متوجه حضرت دهلي شد كه دار الملك تمام هندوستان است. حكام دهلي كه امراي پادشاه بودند دهلي را ندادند، از هر دو جانب محاربه سخت مي كردند و به دشمن نامردي و به دوست مرديها مي نمودند.

__________

(١). نب: بركودنده و در هتاس.

گفتار در واقعه جنگ گنگ

هندال ميرزا به اين مشغول، همايون پادشاه از بنگاله با جوسه و پايك رسيد. شيرخان فرصت را غنيمت شمرد سر راه پادشاه را گرفت. ١٠٠٧ تمام مراكب پادشاه (٣٢٩ ر) در بنگاله تلف شده بودند و لشكر از قوت فرومانده و با پشكال ١٠٠٨ درمانده. (١) مدت سه ماه در مقابله شيرخان نشسته. متعاقب كس مي آمد كه سرفتنه ملك هند شيرخان است، اينجا مقابله آمده و برادران زود برسند كه او را مستاصل بايد كرد و برادران خود به دشمني مشغول و دشمن به كار.

چون اوضاع و اخبار به كامران ميرزا رسيد، بالفور لشكر به سر دهلي كشيد. هندال ميرزا از او گريخت. امراي پادشاه برآمده و كامران ميرزا را ديدند و از آمدن كامران ميرزا خلايق را في الجمله قوتي به حاصل آمد، چندانكه اهل تجارب در رفتن به طرف جوسه و كومك شدن پادشاه مساعي نمودند اما نواقص العقول بر خلاف تقرير مي كردند، رفتن جوسه موجب تخليص پادشاه و انعدام اعدا و گرفتاري ما مي شود. كامران ميرزا از جهت عدم تجارب و سبب كودكي كه گفته اند؛ ع: به جز پير سالار لشكر مباد، (٢) مناقص نواقص العقول را معقول مي پنداشت و در رفتن تاني مي نمود و اهل تجارب مي گفتند چون رفتن او در تعويق است پس بايد برگشت. اسباب لشكر را ضايع نساخت. هركس با وطن خود رود و تهيه اسباب جنگ و لشكر را - كما ينبغي - سازد. اگر شيرخان، پادشاه را شكند ما باري آماده باشيم و اگر پادشاه شيرخان را معدوم گرداند، فهو المراد.

به اين نيز راضي نمي شدند و مي گفتند اگر شيرخان را پادشاه انهزام دهد از ما رنجيده خواهد شد، سبيل عذر تقاصير بربسته، مذبذبين ذلك را امام خود ساخته تا آگره رفتند. يك ماه بيشترك در آگره بودند كه پادشاه شكسته و ريخته آمد. در عين پشكال تمام برادران آمدند و يكجا ملحق شدند و اين واقعه در صفر سنه سته و اربعين و تسعمايه ١٠٠٩ بود. (٣)

گفتار در واقعه جنگ گنگ ١٠١٠

چون تمام برادران جمع شدند، در امور حادثه مطارحات و كنكاش مي كردند و گفت

__________

(١). نگ: فرومانده و موسم باران نيز فرا رسيده.

(٢). نگ: - ع ... مباد.

(٣). نگ: + فصل صد و دوازدهم.

و شنود بسيار (٣٢٩ ر) دراز كشيد. تسويد اين مفيد به مقصودي نيست، بلكه سخني نرفت كه لايق ثبت باشد چنانكه گفته اند، چون روزگار تيره گردد عقل ها خيره گردد.

كامران ميرزا در آرزوي برگشتن و توقعات فوق الحد و الوسع (١)، به هر چه كامران ميرزا به غير برگشتن مي گفت پادشاه تمام آن را مبذول مي داشت. مدت هفت ماه ابرام و الحاح بود تا فرصت تنگ و شيرخان به گنگ به دعوي جنگ آمد.

نظم:

مرگ آمده و نشسته در پيش تو در پي اين و آن فتاده

در غفلت و قلت تجارب مثل تو كسي نديده ساده

اين جمله عظايم دول رااز لادگي ها ز دست داده (٢) در عين ابرام و در حين الحاح، كامران ميرزا را چند مرضي متضاد عارض شد. هواي هندوستان موجب مواد فاسده ١٠١١ شد و اشتهاي كاذب و ادخال متعاقب، منجر به سوء القنيه ١٠١٢ شد و از ناگواريدن طعام نفخ بواسير مع ورم و شقوق مقعد پيدا آمد. از جهت ورم مقعد، ضيق بول نيز شد. (٣) چون امتداد اين امراض به دو سه ماه كشيد همي دق و سوء المزاج عارض شد. (٤) از اين جهت في الجمله در غذا و اشربه ميل برودت و رطوبت كردند. استرخا نيز عارض شد، هر دو دست و پاي از حركت بازماند. ضعف به مثابه رسيد كه؛

بيت:

لاغر شدم چنانكه چو چنگ از برون پوست بر تن رگي كه هست مرا مي توان شمرد در معالجه و مداوا بندگي مير ابو البقا، مسيح آسا، يد بيضا مي نمودند. كامران ميرزا البته مبالغ بود كه به لاهور برگردد. (٥) چون اشتداد مرض غالب شد، برگشتن مصمم گشت.

برگشتن كامران ميرزا اقبال شيرخان و ادبار چغتاي بود چندانكه پادشاه مبالغه ها نمود كه اكثر لشكر و مردم سرور را به رسم كومك گذارد، كامران ميرزا بر خلاف آن سعي

__________

(١). نگ: - و توقعات فوق الحد و الوسم.

(٢). نگ: - نظم مرگ آمده ... داده.

(٣). نگ: - و اشتهاي ... شد.

(٤). نگ: - همي ... عارض شد.

(٥). نگ: - ضعف به مثابه ... برگردد.

مي نمود كه تمام مردم آگره را به خود برد، چه جاي لشكر خود گذاشتن، سعي و جد بسيار نمود. مير خواجه كلان كه از تعريف او شمه مذكور شده است كه در اين امر بايست كه ركني از اركان استحكام دولت مي بود (٣٣٠ ر) و خودش نيز در اين امر به جد بود اما كامران ميرزا او را به هر طوري كه بود پيش روان ساخت و خود نيز در صدد روان شدن بود در خلال اين حال شيرخان به كنار آب گنگ آمد و لشكر او از آب گنگ گذشت، قطب خان پسر او به طرف اتاوه و كالپي آمد. آن حدود در اقطاع قاسم (١) حسين سلطان كه از سلاطين اوزبك ١٠١٣ كفه و قريم (٢) بود و يادگار ناصر ميرزا كه پسر سلطان ناصر ميرزا برادر پادشاه كه احوال او سابقا مذكور شده است پاره از كالپي را به كامران ميرزا داده بودند كامران ميرزا به آن ولايت از قبل خود اسكندر سلطان را فرستاده بود.

اين سه كس در مقابله قطب خان رفته جنگ كرده قطب خان را كشتند. فتح خوب و كار مردانه كردند. پادشاه از آگره به طرف گنگ در مقابله و مقاتله شيرخان روان شد.

كليات امور خود را كامران ميرزا به تمام و كمال با بنده تفويض فرمود و مرا با برگشتن به لاهور تكليف مي نمود كه چون تو از كاشغر از جهت ناسازگاري ابناي جنس كه تمام عمر در خدمت گزاري آن جمع صرف نموده بودي از ايشان آن آمد كه ديدي، چون پيش من آمدي از جهت قرابت تو را چون برادر بلكه بهتر ديدم و كليات امور خود را به تمام با تو تفويض نمودم. در حل و عقد دولت خود، تو را راتق و فاتق گردانيدم. اگر در آن باب از من تقصيري رفته باشد به من باز نماي تا تدارك كرده آيد، و الا در چنين محلي كه دشمن بر ممالك غالب آمده و مرض در ملك بدن، دست شفقت برادري را از مهام مراحم باز مگير، از اين دو مهلكه خلاص گردانيده مرا به لاهور برسان.

و از آن طرف پادشاه با بنده به طريق مغول دوست شد و اسم دوستي را اطلاق كرد و در مخاطبات به غير اين اسم به جز ديگر ندا نفرمود و در فرامين نام مرا چنين ثبت كرد كه، سلاله سلاطين عظام و نتيجه الحكام كرام، مستجمع فضايل جلايل حميده و منبع

__________

(١). نگ: - قاسم.

(٢). نگ: - كفه و قريم.

(٣٣٠ پ) كمالات خصايل پسنديده، ياري از برادر بهتر، دوست گزيده محمد حيدر گوركان - دامت محبته - و هيچكس را از برادران و سلطانان روزگار كه در ملازمت پادشاه جمع بودند به اين طور القاب (١) خطاب نفرمود.

با آنكه بنده هنوز در خدمت كامران ميرزا بودم، تمام مهمات خود به مشاورت بنده به نفاذ مي رسانيد و با بنده تكرار مي نمود، آنچه كامران ميرزا در همراهي تو مي گويد از جهت اشتداد مرض كه بر مزاج او غالب آمده بر كماهي اطوار تعقل كردن را مزاج او وافي نمانده و الا رفتن او به همراهي تو موقوف نيست و به هيچ مهمي از مهام رفتن لاهور البته به تو مقيد نه. اگر مرض مي گويد، تو نه طبيبي و نه دارو؛ ١٠١٤ و اگر قرابت مي گويد، تو را قرابت از طرف پادشاه آمده و آن ميان من و كامران ميرزا صورت سويت محض دارد و تو خود در تحقيق آنچه من مي گويم از روي انصاف ملاحظه فرماي، مهم تمام هندوستان و كار و بار تمام فرزندان بابر پادشاه در همين مصاف كه ميان من و شير خان است وابسته است. چنين مصافي در ميان و تو به علت مرض كامران ميرزا متوجه لاهور شدي محمول به دو چيز شود، يكي آنكه از اين ورطه هايله مستشعر شده به سلامتي سر خود از همه گذشته به بهانه مرض كامران ميرزا خود را به مامني رسانيدي، همه مردند و تو خلاص شده باشي، ديگر آنكه تو خاله زاده بابر پادشاهي، خويش علي السويه است، لايق چنان باشد كه بر تمام دودمان پادشاه، غم خوارگي نمايي. در چنين هجوم و هموم تو را غم هيچكسي نباشد. ١٠١٥ هرچه به اين مردم شود باري تو به سلامت به لاهور روي و از لاهور به هر جايي كه مصلحت اماني باشد خواهي رفت. اگر اين موافق دوستي و برادري باشد چنان بايد كرد. تحقيق بدان كه اعتراض اهل عالم به تو از آن كه گويند كه كامران ميرزا با وجود مرض به لاهور نرسانيد و براي مصلحت كلي و جنگ گنگ به لشكر رفت، در اين بيشتر خواهد بود (٣٣١ ر) كه چنين مصافي كه تمام مهمات اين دودمان كه دولتخواهي ايشان بر تو لازم است، آن را تنهايي به من حواله كني و بهانه مرض كامران ميرزا را سازي و به مامني خود را دراندازي، حال آنكه اگر مهم اينجا بي قوت شود لاهور به تبع آن به طريق اولي ويران شود.

__________

(١). نگ: چنين ثبت كرد. هيچكس از برادران من و سلطانان روزگار كه در ملازمت پادشاه بودند، مانند من، محمد حيدر گوركان، دوست برگزيده پادشاهي مثل او نبود و مرا دوست برگزيده و برادر.

در نظر مصلحت انديشي من، اين سخن راجح آمد چندانكه كامران ميرزا مرا رخصت نداد، بنده بي رخصت ماندم. ١٠١٦ كامران ميرزا، اسكندر سلطان را بشليغ ١٠١٧ قريب (١) هزار كس به (٢) رسم كومك گذاشت (٣) و از مردم آگره آنچه توانست همراه كرده متوجه لاهور شد و اين خود دشمن را قوتي و دوست را شكستي بود.

به هر حالي كه بود به لب آب گنگ رسيده شد. قريب يك ماه از اين طرف پادشاه و از آن طرف شير خان در مقابله نشستند. از هر جانب سواد لشكر زياده از دو لك بوده باشد.

در اواخر حال محمد سلطان ميرزا و ولدان او الوغ ميرزا و شاه ميرزا كه از ميرزايان تيموريه اند نبيره دختري سلطان حسين ميرزاست كه نام سابقا در سلطنت خراسان مذكور است، در هند به ملازمت بابرپادشاه آمده بود، پادشاه ترحيب تمام كرده مورد او را به انواع الطاف پادشاهانه مكرم گردانيد. بعد از بابر پادشاه با همايون پادشاه به كرات مخالفات كرده و به جايي نرسيده و باز پيش پادشاه آمد و پادشاه از كرده او تجاوز كرده بود. به شير خان اتفاق كرده گريخت. ديگر راهي پيدا شد، هر كس از لشكر گريختن گرفت. عجب تر از همه آن است كه اين لايعقل چندي كه مي گريزند به شير خان نمي روند و از وي توقع عنايتي ندارند. در لشكر هوا گرم است مي رويم در جاي هاي خود فراغت مي كنيم، داعيه ايشان اين، و لشكر كومك كامران ميرزا خود اكثر به لاهور گريختند.

از جمله اسباب كه در ملازمت پادشاه بود هفتصد گردون بود (٣٣١ پ) كه هر كدامي را چهار جفت گاو مي كشيد و در هر گردوني ضرب زني رومي (٤) نهاده كه پانصد مثقال گلوله مي انداختند و بنده به كرات در آن ايام مشاهده نموه ام كه از بالاي بلندي سواري كه اندك اندك نمودار شده مي رفته باشد بي خطا مي زدند، و هشت ديگ (٥) كه هر كدامي هشت (٦) جفت گاو مي كشيد، گلوله سنگين در وي طاقت نداشت كه همه آرد مي شد، گلوله از هفت جوش به وزن (٧) پنج هزار مثقال، هر گلوله به يك بدره كه (٨) دويست

__________

(١). نگ: ماندم. كامران ميرزا با شرمساري اسكندر سلطان را با قريب.

(٢). نب: اسكندر سلطان بشليغ قريب هزار كس را به.

(٣). نب: ماند.

(٤). نگ: - رومي.

(٥). نگ: مي زدند و بيست و يك.

(٦). نگ: - هشت.

(٧). نگ: گلوله از مس گداخته به وزن.

(٨). نگ: - به يك بدره كه.

مثقال نقره باشد بهاء آن بود در يك فرسخي آنچه نمودار شدي مي انداخته اند.

چون لشكر گريختن گرفت مصلحت چنان نمود كه چون لشكر بي جنگ ويران خواهد شد باري جنگ كرده شود. اگر امر نامرضي سمت وقوع پذيرد باري نزد خلايق مظنون نباشد كه چنين ممالك هندوستان را چنان عميان (١) از دست دادند و جنگي هم نكردند.

ديگر آنكه چون از آب گذرند ديگر كس نيز نتواند گريخت.

به اين موجبات از آب گذشتند و از طرفين خندق ها كشيدند. هر روزه رنود و اوباش و هنود بي باش، ١٠١٨ به هواي خود از جانبين جنگ مي كردند. در خلال اين حال باران پشكال ١٠١٩ باريد و آن زمين كه محل ضرب خيام عسكر ندامت انجام بود پر آب شد. كوچ كردن از آنجا لازم شد. اهل راي گفتند كه در يك باران ديگر طلاطم امواج سيلاب تمام لشكر را در گرداب خواهد كرد. پس لايق آنكه در جايي كه در مقابله مخالف بلند باشد كه سيلاب پشكال در آن سيلاب نكند نزول بايد فرمود. بنده در آن حواشي گشتم، جاي مناسب ديدم. خواستند كه كوچ كنند (٢) بنده معروض داشتم كه (٣) مخالف را در محك آزمون امتحان كنيم كه در وقت كوچ او مقابله نيايد، كه اگر آيد به وقت كوچ مصاف خلاف (٣٣٢ ر) راي باشد. فردا كه روز عاشورا است يسالي در غايت ربط و ضبط بكنيم و پيش نمي رويم به بينيم كه از خندق بدر آمده پيش مي آيد خود جنگ كنيم. آخر ميان ما و وي مصافي در ميان خواهد بود، اين لايق تر كه ما خود را راست كرده و ديگ ها را و ضرب زن ها را در مقابله داشته و توفكچيان ١٠٢٠ را كه قريب پنجهزار بودند در ميان گردون ها مقرر فرموده باشيم. اگر او ببايد و خود را بر ما زند محل و وقت مصافي به از اين نباشد، و اگر او از خندق بدر نيايد ما تا قريب نيم روز صف كشيده باشيم. چون معلوم شود كه او برآمدني نيست، آن روز برگشته فرود آييم، فردايش به هان طريق ما يسال كرده ايستيم. بار و بنه كوچ كرده از عقب يسال گذشته به منزل فرود آيند و ما متعاقب به همان منزل رفته نزول فرماييم، به حزم اقرب مي نمايد. تمام اهل راي اين معني را پسنديدند.

__________

(١). نگ: - چنان عميان.

(٢). نگ: - خواستند كه كوچ كنند.

(٣). نگ: + فردا.

دهم محرم سنه سبع و اربعين و تسعمايه روز عاشورا به همان داعيه مذكور سوار شدند و صف كشيدند، صفي چون قلب اهل جبن متزلزل و ناراست و آنچه مقرر و مذكور بود كه گردون ها و ديگ ها و توفكچيان ميان باشند، هر كدام از سر كار ديگ و ضرب زن و توفك كه تعلق با محمد خان رومي و پسران استاد علي قلي و استاد احمد رومي و حسن خليفات (١)، اين مردم سركار داران توپخانه بودند. هركس در جايي گردون ها و ديگ هاي خود را نصب فرمودند. زنجيرها را كشيده به قانون مقرر و امرا كه اسم بي مسمي بودند و از امارت جز نام اميري نداشتند و خزاين و ولايت را بر كمال داشتند، اما راي و رويت و همت و غيرت و شهامت و شجاعت كه اصل امارت از اين امور است ذره اي در ايشان نبود.

بنده را پادشاه در پهلوي خود مقرر فرموده بود (٣٣٢ پ) بر جانب چپ چنانكه يمين من با شمال پادشاه ملحق باشد و بر يمين پادشاه جمع گزين تلامذه پادشاه و بر شمال بنده به تمام ملازمان بنده مقرر بوده باشد. چهارصد كس انتخاب نموده بودم از ملازمان ما، همه آزموده معارك قتال و پرورده تجارب ايام جدال، به تمام تپچاق (٢) ١٠٢١ سوار و جيبا ١٠٢٢ پوش، بر گستوان دار بود. از بنده تا حد جونغار غول، ١٠٢٣ بيست و هفت (٣) امراي توغ دار بود. از آن طرف ديگر توپ جونغار بود، از اين قياس بايد كرد. آن روز مصاف كه چون شير خان نيز توپ كرده برآمد و از بيست و هفت نوع، يك توغ نبود كه همه امراي عظام پنهان كرده بودند به توهم آنكه مبادا كه غنيم متوجه توغ شود. سرداري و شجاعت امراي از اين دلاوري قياس توان كرد.

شير خان را پنج توپ برآمد، هر جوقي هزار كس و بيشتر او سه هزار كس. مجموع او را بنده كمتر از پانزده هزار قياس كردم اما لشكر جغتاي را چهل هزار كس تخمين نمودم كه به تمام تپچاق سوار و اوبچين ١٠٢٤ پوش چو درياي مواج موج بر اوج مي زد. اما امراي لشكر و سروران عسكر آن نوع دلاور بودند كه ذكر رفت. چون لشكر شير خان از خندق برآمد و دو جوق ايشان كه به كثرت از ساير جوق ها ممتاز بود همانجا در پيش خندق

__________

(١). نگ: خليفه.

(٢). نگ: پنجاه.

(٣). نگ: تا حد جويبار بيست و هفت.

ايستاد و سه جوق متوجه لشكر شد. از اين جانب غول پادشاه را نيز در حركت آورديم كه بر آنجا كه بنده مناسب ديده بودم رفته ايستند. چون روان شديم و بر آنجا رسيديم كه بايد ايستاد، ايستادن ميسر نشد زيرا كه هر كس از امير و وزير، از غني تا فقير از لشكر چغتاي غلامان دارند، چنانكه اميري كه توصيفش گذشت اگر صد نوكر دارد.

البته خاصه خودش و از نوكران پانصد غلام دارند و اين غلامان به روز هيجا نه از خواجه خود (٣٣٣ ر) وقوف دارد و نه بر حال خود شعور، چندانكه از هر طرف باش و ايست كردند غلامان را قوت امساك عنان از دست تمالك ايشان بدر رفته و خود را بدون خواجه هاي خود گم كرده. هرگاه غلامي را با گرز و كستن ١٠٢٥ مي زنند كه باش، ١٠٢٦ او سر خود را گرفته و عنان را گذاشته مي رود. القصه، (١) به هيچ وجه ايستادن ميسر نشد. غلامان در عقب همچنان رانده وزير كرده غول را آورده اند با پس زنجيرهاي گردون ها ميراندند و او را بر اين و اين را بر آن مي زدند. ١٠٢٧ معني آيت دكت الْارْض دكا دكا ١٠٢٨ مشاهده مي افتاد. غلامان در پس، مردم پيش را مي راندند چندانكه از چند جاي زنجيرهاي گردون ها را كندند و هر كس را كه در مقابله زنجير كنده بود خواهي و نخواهي از زنجير بيرون آمدند و آني را كه زنجير در مقابله بود همچنان در عقب زنجير مانده بود. يسال ابتر و صفوف مبتر شد. ١٠٢٩

احوال غول اين بود اما طرف يمين سه فوج شير خان آمده به هر صف كه مي رسيد قبل از آنكه تيري اندازند، پيش از تيررس به صرصر هزيمت، چون كاه مي پريدند.

همچنان صفوف را گريزانيده به غول رسيد. غلامان در عقب، خواجه ها را در پيش كرده بودند يكبارگي از عقب گريز را پيش گرفتند. مردم پاره اي گردون گذشته و پاره اي در پس گردون مانده و صفوف بر هم خورده. مير از نوكر جدا و نوكر از مير جدا افتاده. در خلال اين حال اهل يمين را گريزانيده به غول رسيده بي آنكه تيري بر جانب غنيم اندازند، اهل تفريق متفرق شدند. يكبارگي هزيمت افتاد، لشكر چغتاي آنچه مسلح بود به غير غلامان و شاگرد پيشه، چهل هزار كس تخمين كرده بودم از ده هزار كس گريختند، (٣٣٣ پ) در همچنين مصافي بي از آنكه يك دوست يا دشمن زخمي خورد. شير خان ظفر و

__________

(١). نگ: گم كرده هرگاه آنان امير خود را گم كنند با وحشت و كوركورانه به هر سوي هجوم مي بردند القصه.

فرار نمودن چغتاي از هندوستان به لاهور

چغتاي هزيمت يافتند. يك ديگ نه انداختند و يك ضرب زن آتش ندادند. گردون ها همچنان معطل ماند.

چون چغتاي روي در گريز كردند از آب گنگ تا محل مصاف قريب يك فرسخ بوده باشد گريخته و شكسته، تمام امرا و بهادران و لشكر به سلامت، يك كس زخم ناخورده به لب آب رسيدند و لشكر مخالف در پي كرده مي آمد ديگر چغتاي را فرصت كيجيم ١٠٣٠ انداختن و جبا ١٠٣١ گشادن نبود، خود را در آب انداختند. عرض آب قياسا پنج تير پرتاب بوده باشد. امراي نامدار به تمام غريق درياي نامردي شدند. هركس كه ماند ماند هر كس كه رفت رفت. چون از آب برآمديم، حضرت شاهي كه در نيم روز هفتده هزار شاگرد پيش دربار خانه او بود، اسبي تردي بيگ نامي به او داد، سوار ساخته بود سر و پا برهنه برآمد. بقا بقاي خداست و ملك ملك خدا. قريب هزار كس ملازم بنده بود از هزار كس، شست (١) كس از آب برآمده بودند. باقي همه غرق آب عدم رفته بودند و همچنين تمام خلايق را از اين قياس بايد كرد. چون به آگره رسيده شد توقف صورت نپذيرفت، شكسته و ريخته به حالتي كه شرح آن جز ملال خاطر نيارد به لاهور رسيده شد. (٢)

در غره ربيع الاول سنه سبع و اربعين و تسعمايه ١٠٣٢ تمام سلاطين و امرا و خلايق جمع شدند و از كثرت خلايق چنان شد كه هنگامه رفتار تنگ و محل اقامت تنگ آهنگ شد.

فرار نمودن چغتاي از هندوستان به لاهور

هر كس را هوايي و هر ناكس را رايي پيش نهاد مي بود و هر جنس را مكري و هر ناجنس را فكري صورت مي بست. از جمله محمد سلطان ميرزا و الوغ ميرزا كه از آب گنگ (٣٣٤ ر) پيش از جنگ گريخته بودند (٣) وي هيچ جا نتوانست اقامتي كرد. به حال شقاوت مآل به لاهور درآمدند (٤). در كنارها مي بودند و هنوز دم مخالفت مي زدند. رنود اوباش و هنود بي باش را سري شده بلكه كله خري گشته بودند. هندال ميرزا و يادگار

__________

(١). نگ: هشت.

(٢). نگ: + فصل صد و سيزدهم.

(٣). نب: بود.

(٤). نب: آمد.

ناصر ميرزا نيز باد پيمايي و ژاژخايي مي كردند كه بكر مي رويم، از شاه حسين ارغون بكر را گرفته به قوت وي گريخت را مي گيريم و كامران ميرزا همه در فكر اين كه چه حيله سازد و چه تدبير پردازد كه اين مجمع هر كس به جايي متفرق شود و خود را تنها به كابل رساند.

همايون پادشاه يك چندي در فكر اتفاق بود، چون آن امر تعذري داشت نااميد شده به فكر امور فرومانده بود. اصل راي ها اين بود در خلال اين حال گاهي جمعيتي مي كردند، كنكاج اتفاق كه عين بي اتفاقي بود از روي نفاق مي كردند و اكابر و معارف را بر اين گواه مي گرفتند. از جمله اتفاق نمودند كه اكابر جمع شوند و در اين باب فكري به واجبي به تقديم رسانند و اكابر را به گواهي بگيرند كه هيچكس از آن عدول ننمايد. اول حضرت ١٠٣٣ مخدوم و مخدوم زاده و سرخيل خانواده، العالم في الفروع و الاصول، حاوي المنقول و المعقول، ارشاد پناه، ولايت دستگاه، قبله السالكين، قدوه المحققين، زين الاتقيا، قطب الاوليا، سيد صديقي و فاروقي، ١٠٣٤ شهاب المله والدين محمود المشتهر ب (١) «خواجه خاوند (٢) محمود» - طال ظلاله علي مفارق المخلصين - (٣) و برادر كهترشان مرشد السلاطين، معتقد الخواقين (٤) خواجه عبد الحق، و بندگي استاد العلماء المدققين و قدوه الحكماء المحققين، غياث المسلمين، وارث الانبياء و المرسلين، سلاله حضرت (٣٣٤ پ) خاتم النبيين، (٥) مير ابو البقا كه اعلم العلماء العالمين بودند، امروز در ربع مسكون در مفهوم مولويت مختوم (٦) و تمام اهل علم را مخدوم بودند، و جمعي ديگر از اكابر كه تفصيل اسامي ايشان تطويل دارد جمع شدند و سلاطين و امرا و هر كس كه بود همه حاضر آمدند. اولا از جهت اتفاق بعد مواثيق خط دادند و بر حواشي آن خط گواهي مخاديم را ثبت فرمودند. بعد از آن در مهم كنكاش خوض نمودند.

اولا پادشاه به جانب بنده اشارت فرمود كه آنچه مصلحت سر وقت به خاطر رسيده باشد بايد گفت. بنده معروض داشتم كه چون سلطان حسين ميرزا در خراسان انتقال

__________

(١). نب: - مي زدند رنود اوباش ... المشتهر ب.

(٢). نگ: خاند.

(٣). نگ: - طال ... المخلصين.

(٤). نگ: - مرشد ... الخواقين.

(٥). نگ: - و بندگي ... النبيين.

(٦). نگ: - امروز ... مختوم.

فرمود، هژده (١) پسر او ١٠٣٥ از نظر نايكجهتي ملك خراسان را به شاهي بيگ خان دادند، الي يومنا مطعون خلايق و مردود طبايع شدند و مع هذا الخسران مستاصل شدند، چنان كه در ميان يك سال به غير بديع الزمان ميرزا كه به روم رفت ديگر هيچكس باقي نماند. ١٠٣٦ بابر پادشاه مرحوم هندوستان بدين وسعت را بدان مشقت گرفت و به شما سپرد و رفت. شما همچنين هندوستاني به همچنين شيرخاني بگيرانيد، خود ملاحظه فرمايند كه از هندوستان و حاصل او تا به خراسان چه تفاوت است و از شير خان تا شاهي بيگ خان چه تفرقه و بر شما تعرض خلايق به چه نوع خواهد بود. اكنون در اين باب سر به جيب تفكر نيك بايد فرو برد و از گريبان غيرت بايد سري برآورد تا در ميان خلايق سرافرازي حاصل آيد. قبل از اينكه مهمات صورت سهولت داشت از جمله تساهل و نايكجهتي كار به صعوبت رسيد، اكنون مهم جز به شدايد نامحصور برنيايد.

و آنچه به خاطر بنده رسد معروض خواهم داشت، اشكال تمام دارد. اما كار آسان را قبل (٣٣٥ ر) از اين دشوار كرده ايد، اگر اين دشواري را مصابرت ننماييد بسيار دشوارتر از اين پيش خواهد آمد. مصلحت آن است كه آمدن شير خان را به لاهور هنوز چهار ماه بايد، در اين چهار ماه، كوه پايه هندوستان را به سلاطين بايد منتقل كرد، و هر كس را فراخور قسمت خود جايي تمهيد بايد نمود. بنده را في الجمله تقويت نمايند و بنده متعهد مي شوم كه در دو ماه كشمير را مستخلص نمايم. هركس امور مقرر متعهد خود را صورت دهد، چون جز وصول بنده به كشمير رسد هر كس (٢) بنه را به كشمير فرستد و خود در كوه باشد. از آنجا كه كوه سهرند (٣) است تا كوه سارنگ، (٤) ١٠٣٧ كوه دامن را محكم ساخته باشيم. ديگ و ضرب زن شير خان كه اعتضاد و قوت محاربه اوست و باركش آن گردون هاست هيچگونه به كوه درنمي آيد و به جايي از آن اسباب در مقام محاربه نمي شود و لشكري از كثرت به قلت غلات ويران مي شود و برگشتن ناچار.

كامران ميرزا از اين سخن روي درهم كشيد و گفت، آنچه تو مي گويي اگر چه حكايت

__________

(١). نگ: هفده.

(٢). نگ: + كوچ و.

(٣). نگ: سرند. تاريخ رشيدي متن ٦٨٦ فرار نمودن چغتاي از هندوستان به لاهور ..... ص: ٦٨٤

(٤). نگ: است تا آنجا كه سارنگ متصرف شده.

سبب آمدن مولف كتاب به كشمير

بر اصل است اما اشكال تمام دارد. بنده گفتم كه عذر اين را اولا معروض داشتم كه كار دشوار است. حاليا آساني هاي كار گذشته است و دشواري ها مانده است. اگر كاري از اين آسان تر به خاطر رسد بايد گفت. كامران ميرزا فرمود كه حاليا قريب دويست هزار خانه وار مردم باشند، اگر اين مصلحت مذكور را به تقديم رسانيده آيد محتمل است كه اگر آن مهم نشد اين جمع در معرض تلف افتد، پس آن بهتر كه پادشاه و ميرزايان، جريده باشند. خواه به كوه روند خواه به كشمير، كوچ هاي خود را به من همراه كنند كه به كابل رسانم چون از كوچ ها فارغ شوم باز به لشكر آمده ملحق گردم.

همه حيران اين را مي ماندند كه اين زمان سوگند اتفاق چه بود و باز اين سخن چيست؟ كدام كس (٣٣٥ پ) تواند كه كوچ خود را به كابل فرستد و خود جريده ماند؟

از لاهور تا كابل درياها و قطاع الطريق و كوه هاست. اين محال محض بود كه ميرزا فرمودند. هرچند به تفصيل گفت و گو كردند ميرزا مطلق از اين تجاوز نكرد، باز انديشه اتفاق به نفاق بدل گشته جمعيت متفرق شده همچنين اوقات گذشت. شير خان به كنار آب سلطان پور ١٠٣٨ آمده هر كس براي خود مفري مقرر مي كرد. پادشاه با بنده در اين باب مطارحات مي كرد. بنده باز عرضه داشت نمودم كه اكنون هم باشد مصلحت كشمير را به تقديم بايد رسانيد. به هر حال بنده را پيش روانه كنيد، متعاقب بيايند، به هر حال بنده ضامن كه كشمير البته فتح خواهم كرد. پس پادشاه به آنچه مي توانست مددي فرمود، و بنده را اجازت داد. بنده از بنده ١٠٣٩ و آزاد به چهارصد كس متوجه كشمير شدم. (١)

سبب آمدن مولف كتاب به كشمير

سابقا مذكور شده است كه سلاطين كشمير به دست امرا ناچيز شده اند. امرا هر كس به طور خود هرچه خواهد كند. در آن ايام كه كامران ميرزا به قندهار براي جنگ پسر شاه اسماعيل رفته بوده كه مذكور شده است ملوك كشمير با هم مخالفت كرده كاچي چك و ابدال ماكري و ريكي (٢) چك را از كشمير بدر كرده بودند، و ايشان در كوه پايه هاي

__________

(١). نگ: + فصل صد و چهاردهم.

(٢). نگ: زنگي.

ذكر گرفتن مولف كتاب كشمير را و احوال چغتاي بعد از برآمدن هند بر سبيل اجمال

هند مي بودند و با بنده التجا آورده بودند. ١٠٤٠ حاجي كه ذكر او در ذيل واقعات ثبت مسطور است در ميان وسيله مي بود. بنده به تكرار بلكه مبالغه به كامران ميرزا درباره كشمير سعي ها نموده بودم به وقت توجه به جانب دهلي از آگره لشكري ترتيب كرده بابا چوچك نامي را نامزد لشكر كشمير نمود بودند. حاجي از آگره به همراهي بابا چوچك به لاهور براي لشكر كشمير آمده بود، بابا چوچك از ركت راي و قلت قابليت بدين مهم قيام نتوانست نمود، در رفتن مساهله مي نمود تا خبر شكست گنگ آمد. مردم (٣٣٦ ر) اثقال خود همراه بردند، بابا چوچك از رفتن لشكر كشمير خلاص شد.

و در آن زمان كه همه به لاهور جمعيت كرده بودند. حاجي ميان بنده و ابدال ماكري و ريكي چك (١) چند مرتبه براي تقديم اين مهمات آمد شد كه كرده امور را بروجه دلخواه مقرر ساخته بود. بنده از آن جهت در اين باب مبالغه ها داشتم، و عرضه داشتي كه ايشان مي فرستادند به جنس (٢) با پادشاه مي نمودم. پادشاه را نيز متيقن شد كه به مجرد رفتن، كشمير به سهولت فتح خواهد شد. (٣)

ذكر گرفتن مولف كتاب كشمير را و احوال چغتاي بعد از برآمدن هند بر سبيل اجمال

بنده با پادشاه مقرر چنان كردم كه اولا من به كس كمتر به نوشهر ١٠٤١ روم ملوك كشمير چون به من ملحق شوند ديگر متعاقب اسكندر توپچي در نوشهر با بنده ملحق شود.

چون به عقبه برسم امير خواجه كلان كه سابقا محامد او گذشت به نوشهر آيد. چون بنده به كشمير درآمدم امير خواجه كلان به ته عقبه كشمير آيد و پادشاه به نوشهر نزول اجلال ارزاني دارد.

چون مهم بر اين مقرر شود ديگر كامران ميرزا و هر كس كه هست هر كجا كه خواهند روند. بدين مقرر بنده متوجه شدم. در نوشهر تمام ملوك كشمير آمده ملحق شدند.

اسكندر توپچي در يك روز نوشهر بود. امير خواجه كلان در سيالكوت همان روز كه بنده

__________

(١). نگ: - و ريكي چك.

(٢). نگ: - به جنس.

(٣). نگ: + فصل صد و پانزدهم.

براي اسكندر توپچي كس فرستادم خبر آمد كه تمام مردم از لاهور برآمدند. بنده به سرعت روان شدم چون به ته عقبه كشمير رسيدم، كاچي چك از راهي برآمد و ما از راه ديگر. بي از زيادتي مناقشه و وقوع خرخشه ١٠٤٢ درآمديم.

اما چون خبر ويراني لاهور به اسكندر (١) و امير خواجه كلان رسيده است، اسكندر به سارنگ كه يكي از سلاطين كوه پايه هند است التجا برده و امير خواجه كلان از سيالكوت رفته به اهل فرار ملحق شده است. پادشاه چندانكه سعي نموده كه به طرف (٣٣٦ پ) كشمير آيد هيچكس همراهي نكردند. لايعقلي چند و لا يمس بي خردمند يعني هندال ميرزا و يادگار ناصر ميرزا و غيرهم، پادشاه را به طرف تته و بكر بردند به سر پسر شاه بيگ ارغون، ميرزا شاه حسين ابن شاه بيگ ابن ذو النون ارغون. اين ميرزا شاه حسين آن است كه سابقا مذكور شده است، چون قندهار را بابر پادشاه از شاه بيگ به شدت گرفته و او به او چه و تته آمده و تمامي آن حدود را متصرف شده بود. چون وي وفات يافت پسر وي ميرزا شاه حسين به جاي پدر نشست. مدتي در پي قلعه داري و ضبط كار خود مشغول مي بود و الحق آن است كه مرد مضبوط و حسابي است. ١٠٤٣ اين جمع لاده به سروي رفتند، كاري نتوانستند ساخت. هندال ميرزا گريخته به قندهار رفت و حاكم قندهار او را استقبال كرد و او دم استقلال زد. كامران ميرزا از كابل به سروي رفت، بعد از وقوع امور ناشايست، ناچار شده از كامران ميرزا به جان زنهار طلبيده ملازمت او را گردن نهاد و متعاقب يادگار ناصر ميرزا و قاسم حسين سلطان نيز از پادشاه گريخته به كامران ميرزا پيوسته. پادشاه بعد از محنت نامحصور و شدايد فوق از مقدور به جانب عراق رفت. اين زمان احوال معلوم نشد ١٠٤٤ كه چه شد و كامران ميرزا در كابل به كش و فرخش روزگار درمانده است.

اميد از حضرت ذو الجلال و الاكرام آن است كه همايون پادشاه را كه همچنان سلطنت و عظمت كه كم كسي را دست داده باشد بار ديگر عجب تر از هر عجب كه به سر دولت و سرير سلطنت برساناد و در ظل عاطفت او خلقي را مرفه داراد، بحق محمد و آله

__________

(١). نگ: + توپچي.

گفتار در ذكر جدا شدن مولف كتاب از همايون پادشاه و متوجه كشمير گشتن و فتح كشمير و آنچه در آن اوان واقع شده و ختم تاريخ رشيدي

الامجاد. (٣٣٧ ر) چه در سنت الله چنان جاريست كه صاحب دولت عظيم را چون كار به اختلال انجامد سر او در سر آن كار شود و اگر نادرا صاحب دولت از آن مهالك سلامت ماند البته سلامتي سر او حكمتي را شامل باشد.

چنانكه در سوابق كتاب مذكور و مسطور است كه پدر او بابر پادشاه را چند مرتبه تخت سمرقند ميسر شد و شكست هايي عظيم يافت اما در آن شكست ها سر سردار او به سلامت بود. آخر الامر حق - سبحانه و تعالى - آن چنان دولتي مشرف گردانيد كه تمام عالم از او بهره مند شدند و نام او در ميان سلاطين باقي ماند. چون همايون پادشاه را نيز حضرت حكيم علي الاطلاق از مهالك و مخايف نگاه داشته است، در اين بهبودي و حكمتي خواهد بود، ان شاء الله العزيز. (١)

گفتار در ذكر جدا شدن مولف كتاب از همايون پادشاه و متوجه كشمير گشتن و فتح كشمير و آنچه در آن اوان واقع شده و ختم تاريخ رشيدي

چون بنده از لاهور به رخصت حضرت همايوني بعد از توفيق بيچوني و اتفاق تمام ميرزايان به موجبات مذكوره به صوب كشمير روان شدم و به شرح گذشت، در بيست و دويم رجب از عقبه گذشته شد و جلوس دار الملك كشمير را بنده همين الفاظ «در بيست و دويم رجب» ١٠٤٥ را تاريخ يافته ام. (٢) فصل قوس (٣) بود، به مجرد جلوس به مباركبادي چرخ برين از سحاب كه نايب مناب او بود، اقطار امطار چون درر و لآلي و دنانير برف چون سكه شاهرخي بر مفارق به تفاريق پاشيدن و باريدن گرفت. (٤)

نظم:

از بهر نثار مقدم توهر قطره برف چون دناري

__________

(١). نگ: باقي ماند. خداوند همايون پادشاه را نيز از مهالك و مخايف نگاه دارد و همايون بهبودي و حكمت را به او ارزاني فرمايد. فصل صد و شانزدهم.

(٢). نگ: و ٢٢ رجب را در جلوس دار الملك شيراز تاريخ يافته ام.

(٣). نگ: - قوس.

(٤). نگ: به مجرد جلوس برف باريدن گرفت.

هر ابر كه بر هوا برآمدمي ريخت به پاي تو نثاري (١) از اين نثار و اثار روي زمين سفيد و چشم دشمن سياه شد. آن زمستان (٣٣٧ پ) به عنايت ملك منان بر وجه دلخواه نيكو خواهان گذشت.

اما كاچي چك كه منكوحه ايالت كشمير را سه طلاق باين كرده و خود را اهل آن عيال نديده، اهل و عيال را به حمايت ملك ابدال و ريكي (٢) چك گذاشته و رفته بود و پنداشته كه به رسم سابق عزل و نصب سالي استقرار نخواهد يافتي؛ ع: چون غليواجي كه شش مه ماده و شش مه نر است، (٣) و تمام خلايق كشمير نيز بر اين عقيده همراه برآمدند، نص قديم حضرت ملك عليم ندانستند كه قل اللهم مالك الْملْك ١٠٤٦ الي آخره، مالك ملك الآفاق و ملك الملوك بالاستحقاق - جلت عظمته (٤) - اوست به هر كه خواهد دهد و از هر كه خواهد ستاند.

نظم:

جبار قديم و حضرت حق كريم بر حال همه خلق عليم است و حكيم

از هر كه ستاند و به هر كس كه دهدبر بنده چه چاره است غير از تسليم (٥) كاچي چك خيال بسته و محال انگاشته كه شير خان مگر به قوت و زور، تقدير سبحاني را تغيير تواند داد، التجا به او برد.

اول ١٠٤٧ بهار كه سحاب لشكر ميغ و بروق چون شعله تيغ بركشيد و از تفنگ رعد به آتش برق ژاله چون تير تفنگ را با تيران باران درآورد، در ميدان غبرا لشكر سبزه نيز سرسنان چون خنجر آبدار نمودار ساختن گرفت و ازهار اشجار سربرگ را در سر كشيده سر برآورد، (٦) كاچي چك، مدد و كومك از شير خان حاصل كرده به جمعيت تمام متوجه شد. چون اين خبر به تحقيق پيوست در خلال اين حال ملك ابدال كه اعتضاد اين امور او بود بلكه پشت استظهار بر او، به علت استسقا از دار فنا به قرارگاه عقبي انتقال فرمود. مهم به ريكي (٧) چك افتاد. بالجمله به انواعي كه شرح آن موجب ملال باشد، كوچ را

__________

(١). نگ: - به مباركبادي چرخ ... نثاري.

(٢). نگ: زنگي.

(٣). نگ: - ع ... است.

(٤). نگ: - نص ... عظمته.

(٥). نگ: - نظم جبار قديم ... تسليم.

(٦). نگ: - كه سحاب لشكر ... برآورد.

(٧). نگ: زنگي.

(٣٣٨ ر) در قلعه اندركول ١٠٤٨ گذاشته به مقابله و مقاتله به جمعيت كه عين به تفريق بود متوجه شديم.

قطعه:

قصه كوته همي كنم كه تو رابيش ازين موجب ملال بود

دشمني پيش و دشمني در پس تو بداني كه آن چه حال بود القصه (١) مدت سه ماه، جاهاي محكم را تحصين نموده مقابله نموده شد. آخر الامر كاچي چك به حمايت لشكر شيرخان شيرك شده مكابره از بالا دست جايي كه محكم شده بود گذشته به محلي كه منزل نزول بود رسيد. از اين جانب لشكر كشيد كه صورت ظاهر ايشان به جمعيت مي بايست، متفرق شدند، ماند لشكر مغول. از قضاي آن روز گمان هيچكس نبود كه مصاف واقع شود. هركس به طرفي به مهمي متفرق شده بودند.

قريب دويت و پنجاه كس حاضر شدند. قليلي از مردم كشمير نيز به مغول ملحق گشتند.

مجموع قريب سيصد كس در مقابله پنجهزار سوار و دو فيل و پياده هاي ايشان كه از سوار بيشتر بودند از عقب درآمدند و با تالان و تاراج بنه و پرتال مشغول شدند. شرح خصوصيات اين جنگ و صعوبت آن به حدي است كه از انديشه آنكه مطالعان را مظنه تكلف و قصه آرايي شود فلاجرم از تفصيل اجتناب نموده بر مجمل اكتفا كرده مي شود.

بالجمله نماز پيشين، دوشنبه هشتم ربيع الثاني سنه ثمان و اربعين و تسعمايه، ١٠٤٩ سوره ا لمْ تر كيْف فعل ربك باصْحاب الْفيل ١٠٥٠ مصداق حال مخالفان شده، منادي الهامات رباني، آيت نصْر من الله و فتْح قريب و بشر الْموْمنين ١٠٥١ را در گوش جان مايان ١٠٥٢ فرو خواند. حضرت فتاح - جل جلاله - (٢) از سيصد نفر لشكر، پنجهزار سوار و چند هزار پياده را (٣٣٨ پ) هزيمت داد. كمْ منْ فيه قليله غلبتْ فيه كثيره باذْن الله ١٠٥٣ صدق الله العظيم و صدق رسوله الكريم.

نظم:

سعادت به بخشايش داور است نه در چنگ و بازوي زور آور است

__________

(١). نگ: - قطعه قصه كوته ... القصه.

(٢). نگ: - سوره ... جل جلاله.

اختتام كتاب به مناجات رب الارباب

ظفر يا سعادت به احسان اوست شقاوت هزيمت به فرمان اوست عجب حالي است كه شكر نعم او واجب و بنده از اداي آن قاصر و بر قصور شكر بزرگان قايل و عذر قصور گفتن از امثال ما ناكسان مشاركت بود بر آن بزرگان و اقدام بدان، بي ادبي امر هابل؛

رباعي:

از عهده شكر تو نيايم بيرون هم عذر تقاصير تو مشكل تر ازون

گر ساكتم از شكر تو اين هم مشكل زين مشكل جانكاه بشد صبر و سكون قلم اينجا رسيد و سر بشكست. (١) بالجمله، خطيب كشمير مولانا محمد يوسف، «فتح مكرر» ١٠٥٤ تاريخ يافته بود، چه قبل از اين هم در كشمير درآمده مصافي فتح شده بود. ١٠٥٥

اختتام كتاب به مناجات رب الارباب

الهي، الهي تو واجب الوجودي كه وجود تو سزاوار جود توست و جود تو لازم وجود تو. هيچ احدي را چون ساير صفحات تو در اين مشاركت ني.

بيت:

كفر و اسلام در رهت پويان «وحده لا شريك له» گويان عنايت تو را علت ني و عطاي تو را قلت ني و كثرت آن را در عدد انحصار ني، بلكه از كثرت آن از معرفتش جاهل مانده ايم و از اين جهالت از شكر آن غافل گشته. اگر چه فراخور آن نعم شكر نتوان كرد چنانكه گفته اند: «هر نفسي كه فرو مي رود ممد حيات است و چون برمي آيد مفرح ذات. پس در هر نفسي (٣٣٩ ر) دو نعمت موجود است و بر هر نعمتي شكري واجب.

بيت:

از دست و زبان كه برآيدكز عهده شكرش بدر آيد» ١٠٥٦ اما معرفت نعمت و اعتراف به عدم شكر نعمت، نوعي از شكر بود. جهالت بنده به حديست كه نه آن قدر معرفت دارد كه بر جميع نعمت عارف باشد يا بر عدم شكر

__________

(١). نگ: - كم من فيه ... بشكست.

معترف آيد و اين جهالت ظلمي باشد بر نفس خود.

الهي، از ظلوم و جهول چه آيد و چه گشايد كه آن شايد از ظلم خود در انتباه نيستم و از جهالت آگاهي ني. از اين چه انديشيدم و مصلحت خود در آن ديدم سر تا سر همه بد بود و آنچه تو بر من كردي سراسر همه نيك.

قطعه:

الهي همه از تو ترسند و من ز خود ترس دارم از اين كارها

كه از تو همه نيك آيد بسي و ليكن بد آيد ز من بارها اگر به علت كردارم مي گرفتي، در گرفتاريم مخلص نبود و اگر به عدم شكر در نعتم نقصان مي كردي، مجال نفسم نبود.

نظم:

اگر بنده چابك نباشد به كارعزيزش ندارد خداوندگار

و گر ترك خدمت كند لشكري شود شاه لشكركش از وي بري

و ليكن خداوند بالا و پست به عصيان در رزق بر كس نبست

و گر خشم گيرد ز كردار زشت چو باز آمدي ماجرا در نوشت الهي، چون هرچه به خود انديشيدم خطا بود و آنچه تو كردي صواب پناه مي گيريم از خود به تو مي خواهم رضاي تو باشد، بنده عاصي را بر آن دامان غايت اين جمله عنايات تو بي علت بوده است و رجاي من به حضرت تو واثق كه آنچه كردي خواهي كرد و مرا توفيق دهي كه آنچه كردم نكنم.

نظم: (٣٣٩ پ)

به لبيك حجاج بيت الحرام به مدفون يثرب عليه السلام

به تكبير مردان شمشيرزن كه مرد وغا را شمارند زن

كه ما را در آن ورطه يك نفس ز ننگ دو گفتن نگهدار و بس

تو ما را به دنيا بكردي عزيزبه عقبي همين چشم داريم نيز

پيوست ها

پيوست يك

بضاعت نياوردم الا اميدخدايا ز عفوم مكن نااميد اگر طالع مدد كند و سعادت را معد كند و اين «مختصر» را در نظر صاحب نظران در آرد و مقبول دل اهل دلي گرداند، چشم اميد را بر آستان نياز دوخته و دل نااميد را در آتش حرمان سوخته.

بنده احقر محمد حيدر التماس مي نمايد كه از اين «مختصر» كه سرتاسر خطا و خلل است و عدم استطاعت و قلت بضاعت اظهر، بر بيچارگيم ببخشايند و موصوف به صفت رحيمي گشته به حالم رحم نمايند و به دعاي خيرم مشرف گردانند، باشد كه به بركت ايشان اين دعا را كه ورد من است مستجاب شود و شده باشد. اللهم ربنا آتنا في الدنْيا حسنه و في الْآخره حسنه و قنا عذاب النار.

در شهور سنه ١١٥٠ هجري از اول تا آخر اين كتاب منقح به تردد و عبوري واقع شد.

كتبه العبد المذنب ميرزا محمد حفظه الله في كل احوال، بمحمد و آله الامجاد. ١٠٥٧

پيوست ها

پيوست يك

گزيده اي از مقاله آقاي راجرز (١)، s. a. r. m ٢ ، و ديگران، تحت عنوان «نمونه سكه هاي نقره سلاطين كشمير» (٣)، در مجله انجمن آسيايي بنگال (٤)، ج ٤٤، چاپ نخست، شماره ٢، ١٨٨٥، ص ٩٢ تا ١٣٩ (ر. ك: صفحات ٢١ - ١١٦).

در يادداشت هاي شماره ١، ص ١٠٥، و شماره ١، ص ١٠٦٧، و شماره ٢، ص ١١٥٩ و در بخش اول مقدمه. از ترجمه تاريخ فرشته، در مقاله وزين و جالب مذكور، تحت عنوان منبعي از آقاي راجزر، سخن به ميان آمده است. از آنجا كه ميرزا حيدر در روايات خود در ايام فتح كشمير تعجيل نموده، به اعتقاد من بررسي خلاصه اي از امور آن خطه در ايام نيابت سلطنت او، براي اين منظور، خالي از فايده نيست و به همين جهت استنساخ قسمت مربوط به آقاي راجرز كه به بررسي دوره مورد نظر پرداخته، براي خواننده مفيد

__________

(١) .. sreydor. j. c

(٢). مصحح انگليسي، توضيحي درباره اين حروف اختصاري نداده است. (م)

(٣).

. rimhsak fo snatlus eht fo snioc revlis erauqs eht

(٤) .. layneb. ycos. taisa. nruoj

مشرف گشتن نازك شاه كرت ثاني به شاهي كشمير

خواهد بود. اين مقاله، ده سال آخر زندگاني ميرزا حيدر را در بر مي گيرد و لذا بدون ترديد بهترين روايت موجود از مرحله اي است كه طي آن شناخت كمتري از تاريخ هند در دست است.

«بعد از پدر، پسرش نازك بر مسند شاهي نشست. گفتيم كه پدرش ابراهيم شاه بود.

مشرف گشتن نازك شاه كرت ثاني به شاهي كشمير

در اينجا نيز همان ابهام ديده مي شود. اما هنوز شش ماهي نگذشته بود كه ميرزا حيدر ترك استيلا يافته متصرف گشت و در ايام حكومت ميرزا حيدر، خطبه و سكه به نام نامي جنت آشياني، نصير الدين محمد همايون پادشاه بود. سكه هايي كه به نام همايون در كشمير ضرب شده بي نهايت كمياب است. طرح اين سكه ها دقيقا همان طرح سكه هاي پادشاهان سابق است. تنها در حروف نوشته ها اندكي اختلاف مشهود است. در سمت راست يكي از سكه ها، حرف ح ديده مي شود كه به زعم من حرف اول حيدر مي باشد.

تواريخ سكه ها با دوره اي كه ميرزا حيدر به نام اربابش در كشمير سلطنت مي كرده، مطابقت دارد. اما در تمام اين ده سال فلاكت بار همايون پناهنده اي بود در سند و ايران و افغانستان، و از دعاگويي طرفدارانش در كشمير و از سكه هايي كه به نام وي در آنجا رايج بود، سودي عايد وي نمي شد.»

«در سنه ثمان و اربعين و تسعمايه، (٢) به وقتي كه جنت آشياني، نصير الدين محمد (٣) همايون پادشاه از شيرخان افغان سور شكست يافته به لاهور آمده بود، ملك ابدال ماكري و زنگي چك و بعضي اعيان مملكت كشمير، (٤) عريضه اي مبني بر ترغيب گرفتن

__________

(١). اين ضميمه را عينا از روي تاريخ فرشته استنساخ نموده و با ترجمه انگليسي مطابقت داده ام. عبارات داخل قلاب، توضيحاتي است كه در مقاله مندرج در مجله انجمن آسيايي بنگال، در ترجمه تاريخ فرشته آمده است. (م)

(٢). بايد ٩٤٧ بوده باشد. (مص)

(٣). در متن انگليسي، همه جا فقط همايون آورده و عبارت «جنت آشياني، نصير الدين محمد» را حذف كرده است. (م)

(٤). در ترجمه انگليسي به جاي «بعضي از اعيان مملكت كشمير»، «و شاكيان ديگر» آورده است. (م).

كشمير نوشته به وسيله ميرزا حيدر ترك (١) فرستادند و آن حضرت ميرزا حيدر ترك را رخصت آن صوب كرده قرار رفتن خود نيز داد. چون ميرزا حيدر ترك به بهير رسيد، ملك ابدال ماكري و زنگي چك آمده ملحق شدند و همراه ميرزا حيدر ترك زياده بر سه چهار هزار سوار نبود، اما چون به راجوري رسيد ملك كاجي چك كه حاكم كشمير بود با سه چهار هزار سوار و پنجاه هزار پياده كتل (٢) كرتل (٣) آمده به مورچل ها محكم ساخت.

ميرزا حيدر ترك اين راه را ترك داده به راه بهج (٤) روان شد و ملك كاجي چك از روي غرور محافظت آن را ننموده، ميرزا حيدر ترك از كوه گذشته به فضاي كشمير درآمد و به ناگاه شهر سري نگر را متصرف شد و ملك ابدال ماكري و زنگي چك استقلال يافته مهمات از پيش خود گرفتند و پرگنه اي چند به جاگير ميرزا نامزد فرمودند.

«بعد از درآمدن ميرزا حيدر ترك به كشمير، ملك كاجي چك پيش شيره شاه افغان سور به هندوستان رفته پنجهزار سوار كه حسين شرواني و عادل خان (٥) سردار آنها بود مع دو فيل به كمك آورد و ميرزا حيدر ترك به اتفاق زنگي چك متوجه دفع او شد، و فريقين مابين موضع دنه ديار و موضع كاوه، صف ها آراستند و نسيم فتح بر پرچم علم ميرزا حيدر بيگ ترك وزيد. امراي شيرشاه افغان سور و ملك كاجي (٦) چك هزيمت يافتند و ملك كاجي چك در بهرام كله قرار گرفت و ملامحمد يوسف خطيب مسجد جامع سري نگر، تاريخ «فتح مكرر» (٧) يافته (٨).

«و در سنه خمسين و تسعمايه ميرزا حيدر ترك در قلعه اندركوت (٩) اقامت نمود و بعد از آنكه در باب زنگي چك بدگمان شد او گريخته نزد ملك كاجي چك رفت و هر دو عزم

__________

(١). در ترجمه انگليسي در تمام موارد كلمه «ترك» را حذف كرده است. (م)

(٢). در ترجمه انگليسي «كهبل» آورده است. (م)

(٣). ارسكين «كرمل» خوانده است. (مص)

(٤). در ترجمه انگليسي به صورت «پبهج (به نوشته ارسكين، پنوج)» آورده است. (م)

(٥). اكبرنامه، ص ٢٩٤، سرواني و علاول خان آورده است. (م)

(٦). در ترجمه انگليسي به جاي «امراي شيرشاه افغان سور و ملك كاجي» ملك و متحدين افغاني او آورده است. (م)

(٧). فتح مكرر - ٩٥٠ (م).

(٨). در ترجمه انگليسي عبارت «و ملا ... يافته» را حذف كرده است. (م)

(٩). اكبرنامه، ص ٢٩٤، اندركول آورده است.

نموده در سنه احدي و خمسين و تسعمايه به قصد استيصال ميرزا حيدر ترك روي به سري نگر نهادند و بهرام چك پسر زنگي چك خود را به سري نگر رسانيد و ميرزا حيدر ترك، بندگان كوكه و خواجه حاجي كشميري را به دفع وي تعيين كرد (١) و اوتاب نياورده بگريخت و چون لشكر ميرزا تعاقب نمودند ملك كاجي چك و زنگي چك نيز فرار را غنيمت دانسته و در بهرام كله قرار گرفتند و ميرزا حيدر ترك، بندگان كوكه و جمعي ديگر را در سري نگر گذاشته متوجه تسخير تبت شد و از قلاع بزرگ، قلعه لوسور را با چند قلعه ديگر فتح كرد.»

«و در سنه اثني و خمسين و تسعمايه، ملك كاجي چك و پسرش محمد چك از مرض تب لرزه بمردند و ميرزا حيدر ترك اين سال را به فراغت گذرانيد.»

«و در سنه ثلث و خمسين و تسعمايه، رنگي چك با مردم ميرزا حيدر جنگ كرده كشته گشت و سرش را با سر پسرش، غازي خان (٢) پيش ميرزا حيدر آورد.»

«و در سنه اربع و خمسين و تسعمايه، ايلچي از جانب كاشغر رسيدند. ميرزا حيدر ترك با جمعي از امراي خود به استقبال ايلچي در لار آمد و خواجه اوجه پسر مسعود چك كه مدت هفت سال در ولايت كامراج جنگ هاي خوب كرده بر همه غالب بود با جان ميرك سخنان صلح آميز در ميان آورده عهد و شرط قرار دارند و ميرك ميرزا به عهد و سوگند او را طلبيد. وقتي كه اوجه بهرام در مجلس او آمد، خنجر از موزه كشيده بر شكم او زد و او همچنان زخم خورده گريخت و در جنگل درآمد و جان ميرك ميرزا به تعاقب او شتافته او را گرفت و سرش از تن جدا كرده نزد ميرزا حيدر در لار آورد، به گمان اينكه ميرزا حيدر ترك محظوظ (٣) خواهد شد (٤). ليكن عيدي زينا (٥) بعد از ديدن سر او

__________

(١). در ترجمه انگليسي، به جاي «بندگان كوكه خواجه حاجي كشميري»، «دو تن از سرداران ميرزا حيدر» آورده است. (م)

(٢). يعني غازي خان، سر زنگي چك و پسر او را پيش ميرزا حيدر آورد. در ترجمه انگليسي غازي خان را پسر زنگي چك دانسته است. (م)

(٣). در متن اصلي «محفوظ» آورده است. (م)

(٤). در ترجمه انگليسي عبارت «به گمان ... خواهد شد» حذف شده است. (م)

(٥). در اكبرنامه، ص ٢٩٦، «رينا» آمده است. (م)

در قهر شده به غضب برخاست و گفت بعد از شرط و عهد كشتن يكي را لايق نباشد.

ميرزا حيدر ترك گفت من از اين واقعه خبر ندارم.»

«بعد از اين ميرزا حيدر ترك متوجه كشتوار (١) شد. بندگان كوكه و محمد ماكري و ميرزا محمد (٢) و يحي زينا را هراول ساخته خود در موضع جهاپور نزديك كشتوار قرار گرفت و جماعت هراول سه روزه راه در يك روز قطع نمود و به موضع دهلوت كه در آن جانب آب مارماست رسيدند و چون لشكر كشتوار آن جانب بود، جنگ تير و تفنگ در ميان آمده، هيچ يك از آب عبور نتوانستند كرد. روز ديگر لشكريان ميرزا حيدر از راه راست انحراف ورزيده خواستند كه به كشتوار درآيند. چون به موضع دهار رسيدند باد تند و گردآلود برخاست و روز تاريك شد. مردم دهار هجوم نموده بر سر ايشان آمدند و بندگان كوكه كه سردار عمده بود با پنج كس خوب كشته و بقيه السيف با هزار محنت به ميرزا حيدر ترك ملحق شدند و ميرزا حيدر ترك از آنجا برآمده. (٣)»

«و در سنه خمس و خمسين و تسعمايه متوجه تبت گشت و راجوري را از دست كشميران برآورده به محمد نظير و ناصر علي داد و پكلي (٤) را به ملا عبد الله و تبت خرد (٥) را به ملا قاسم مقرر نمود و تبت كلان (٦) را فتح نموده ملا حسن نام را به حكومت آنجا تعيين كرد.»

«و در سنه ست و خمسين و تسعمايه، ميرزا حيدر ترك متوجه قلعه دنيل گرديد و آدم كهكر (٧) آمده ميرزا را ديد و درخواست عفو گناه دولت چك برادرزاده ملك كاجي چك نموده ميرزا قبول كرد و ميرزا حيدر ترك و آدم كهكر در خرگاه نشسته دولت چك را آنجا

__________

(١). در متن اصلي تاريخ فرشته، «كستوار» آمده، اما در ترجمه انگليسي و در طبقات اكبري، اثر خواجه نظام الدين احمد، به صورت «كشتوار» نوشته شده است. (م) (ج ٣، ص ٤٢٩)

(٢). در ترجمه انگليسي «ميرزا محمد» حذف شده است. (م)

(٣). در ترجمه انگليسي چنين آمده: «ميرزا موفقيتي به دست نياورد و به طور شرم آوري از همان راهي كه آمده بود بازگشت». (م)

(٤). ايالت غربي كشيد. (مص)

(٥). تبت خرد - بالتيستان. (مص)

(٦). تبت كلان - لاداخ. (مص)

(٧). در ترجمه انگليسي «غككر» و در طبقات اكبري، ج ٣، ص ٤٧٠، ككهر آمده است. (م)

طلبيدند و غالبا چنانچه مرضي او بود اعزاز و اكرام به جا نياوردند. بنابراين دولت چك قهر كرده برخاست و خيلي را كه به جهت پيش كش آورده بود همراه گرفته روان شدند.

مردم مي خواستند كه او را تعاقب كنند ميرزا حيدر ترك مانع آمد و بعد از چند گاه ميرزا حيدر ترك به كشمير مراجعت كرد و دولت چك را با غازي خان و جي چك و بهرام چك نزد هيبت (١) خان نيازي (٢) كه از پيش سليم (٣) شاه افغان سور هزيمت خورده به راجوري آمده بود رفتند و سليم شاه چون به تعاقب نيازيان به موضع مدوار از ولايت نوشهره رسيد، هيبت خان نيازي، سيد خان نيازي را كه از معتبران او بود نزد سليم شاه افغان سور آورد (٤) و سليم شاه افغان سور برگشته در موضع بن از نواحي سيالكوت آمده قرار گرفت و كشميريان مذكور هيبت خان نيازي را درباره موله آورده خواستند كه او را به كشمير برده ميرزا حيدر ترك را از ميان بردارند و چون هيبت خان نيازي اين معني بر خود قرا نتوانست داد، برهمني را نزد ميرزا حيدر ترك فرستاده مقدمات صلح در ميان آورد و ميرزا حيدر چون حرفي وافر به دست آن برهمن فرستاد، هيبت خان نيازي از آنجا در موضع هير (٥) كه از توابع ولايت جمتو (٦) است آمد و كشميريان از او جدا شده نزد سليم شاه افغان سور رفتند و غازي چك پيش ميرزا حيدر ترك رفت. بديهي است كه در آن هنگام كشميريان از حيدر خسته شده و خواهان پادشاهي اسلام (٧) شاه بودند. از رفتن اسلام به كشمير، تا آنزمان هيچ اطلاعي نداريم، اما بزرگان كشمير به نام او سكه زده و شيوه ضرب سكه در كشمير را در پشت آن سكه ها به كار برده اند. من دو سكه از اسلام شاه اين دوره را ديده ام. در آن ايام ضرب سكه به منظور پيش بيني حوادثي كه اتفاق

__________

(١). در ترجمه انگليسي «حيدر» آورده است. (م)

(٢). در ترجمه انگليسي «نيازي» را حذف كرده است. (م)

(٣). در ترجمه انگليسي «اسلام» آورده است. (م)

(٤). در ترجمه انگليسي چنين آمده « ... سور آورد و سيد خان به منظور صلح پيشنهاد كرد كه مادر و پسر هيبت الله خان در نزد اسلام شاه باشند و آنان به شهر بن نزديك سيالكوت برگردند و با اين پيشنهادات موافقت شد. (م)

(٥). در نسخه خطي شماره , yninepo ٦٥٧١، در موزه بريتانيا، «نير» آمده است. توضيح مقاله (م).

(٦). در ترجمه انگليسي عبارت «كه از توابع جمتو است» را حذف كرده است و به جاي آن «جامو و كشمير» آورده. (م)

(٧). منظور همان سليم شاه است. (م)

نيفتاده بود، امري عادي محسوب مي شد. تاريخ روي اين سكه ٩٥٧ هجري است.

احتمال دارد كه حيدر به قصد تعارف به اسلام شاه، اقدام به ضرب چنين سكه اي كرده باشد.»

«و در سنه سبع و خمسين و تسعمايه، ميرزا حيدر ترك خاطر از اطراف جمع كرده، خواجه شمس الدين مغل را با زعفران بسيار به رسالت پيش سليم شاه افغان سور فرستاد و در سنه ثمان و خمسين و تسعمايه خواجه شمس مغل از پيش سليم شاه افغان سور با اسباب و قماش بسيار و ايلچي يسين (١) نام افغان به كشمير مراجعت كرد. ميرزاحيدر ترك، شال و زعفران بسيار به ايلچي سليم شاه افغان سور داده رخصت نمود.»

«و ميرزا قرابهادر را به حكومت بهرپل يا بهرمل تعيين نمود و از كشميريان عيدي زينا و نازك شاه و حسين ماكري و خواجه حاجي را همراه او كرد و ميرزا قرابهادر و كشميريان از اندركوت برآمده درباره موله اقامت كرده در مقام فتنه شدند به علت اينكه مغلان ايشان را در نظر نمي آوردند، و مغلان اين مضمون را به عرض ميرزا حيدر ترك رسانيدند. ميرزا حيدر ترك اين سخن را باور نكرده گفت مغلان در فتنه و فساد كم از كشميريان نيستند. حسين ماكري برادر خود علي ماكري را نزد ميرزا حيدر ترك فرستاد تا از غدر (٢) كشميريان او را آگاه كند و بر اين دارد كه لشكر را بازطلبد. ميرزا حيدر ترك هيچ آگاه نشده گفت كشميريان را چه طاقت داشته باشند كه به شما عذر انديشند و لشكر را واپس بطلبد.»

«در بيست و هفتم رمضان در اندركوت آتشي عظيم پيدا شده اكثر خانه ها سوخت.

ميرزا قرابهادر و ساير مردم پيغام كردند كه چون خانه هاي ما سوخت اگر حكم شود بياييم و خانه ها راست كنيم و در سال آينده متوجه بهرپل گرديم. ميرزا حيدر ترك اصلا به اين راضي نشده خواهي مخواه اين لشكر متوجه بهرپل گشت و عيدي زينا و ساير كشميريان اتفاق كرده چون شب شد از مغلان جدا شده بر كتل بهرپل برآمدند، و حسين

__________

(١). در نسخه مذكور در فوق نسخه خطي تاريخ نوشته، به شماره , gninepo ٧١ ٦٥ در موزه بريتانيا بسين آمده است. توضيح نويسنده مقاله. (م)

(٢). در متن اصلي «عذر» آمده و مترجم انگليسي نيز به همان ترتيب اين كلمه را ترجمه كرده است. (م)

ماكري و علي ماكري را از معتمدان جدا ساخته همراه خود گرفتند تا با مغلان كشته نشوند. چون صبح شد و با مردم بهرپل جنگ شده مغلان در كوه ها بند شدند و سيد ميرزا گريخته در قلعه بهرپل رفت و قريب هشتاد مغل نامدار به قتل رسيدند و محمد نظير و ميرزا قرابهادر دستگير گشتند و بقيه السيف از راه بهج (١) به بهرام كله (٢) درآمدند.

ميرزا حيدر ترك از استماع اين خبر به غايت محزون گشت و فرمود تا ديگ هاي نقره شكسته، زري كه الحال در كشمير رايج است سكه زدند و جهانگير ماكري را معتبر گردانيده جاگير حسن ماكري به او داد و اكثر اهل حرفت را اسب و خرجي داده سپاهي ساخت و متعاقب اين خبر رسيد كه ملا عبد الله از استماع خروج كشميريان متوجه ملازمت بود، چون نزديك باره موله رسيد كشميريان هجوم كرده او را كشتند و خواجه قاسم در تبت خرد كشته شد و محمد نظير در راجوري گرفتار گشت و كشميريان جمعيت نموده از بهرام كله در هنبره (٣) پور آمدند. ميرزا ناچار به قصد جنگ ايشان از اندركوت برآمده همگي جمعيت ميرزا هزار كس بود (٤) و از مغلان مثل عبد الرحمن و شاهزاده و خان و مكنه مغل و جرعلي و ديگران كه همه هفتصد كس بودند همراه ميرزا حيدر ترك در شهاب الدين پور اقامت نمودند و دولت چك و غازي خان و ديگر سرداران به امداد به اتفاق عيدي زينا جمعيت نموده به هيره (٥) پور آمدند و از آنجا برآمده در موضع خانپور جمع گشتند و ميرزا حيدر ترك در ميدان خاله گره كه متصل سري نگر است نزول نمود و فتح چك كه پدر او از دست مغلان به قتل رسيده بود، به قصد انتقام پدر خود خواجه بهرام، با سه هزار كس در اندركوت درآمده عمارات ميرزا حيدر را كه در باغ صفا بود بسوخت و ميرزا حيدر ترك را چون اين خبر رسيد گفت: اين عمارت از كاشغر نياورده ام، باز به عنايت و عون الهي مي توان ساخت و جرعلي عمارت شاه

__________

(١). در ترجمه انگليسي عبارت «از راه بهج» حذف شده است. (م)

(٢). در ترجمه انگليسي، همه جا «گله» آورده است. (م)

(٣). در ترجمه انگليسي «همبره» آورده است. (م)

(٤). در ترجمه انگليسي چنين آورده: « ... كس بود و بزرگان مغول كه بيش از هفتصد تن بودند او را همراهي مي كردند.» (م)

(٥). در ترجمه انگليسي «همبره» آورده است. (م)

زين العابدين كه در سويه (١) پور بود به عوض عمارات ميرزا حيدر ترك بسوخت اما ميرزا را اين عمل خوش نيامد و لشكريان عمارات عيدي زينا و نوروز چك كه در سري نگر بود سوختند. و ميرزا حيدر ترك در موضع خانپور آمده اقامت نمود و در اين موضع درخت بيداست بيداست كه در سايه آن دويست (٢) سوار توانند ايستاد معهذا به تجربه رسيده كه هرگاه يك شاخ او حركت دهند تمام درخت به حركت و جنبش درمي آيد.

القصه، كشميريان از خان پور حركت نموده در موضع ادني پور آمدند و فاصله زياده از دو كروه (٣) نماند. ميرزا حيدر ترك قرار داد كه شبيخون بر ايشان برد. پس ميرزا عبد الرحمن برادر خرد خود را كه (٤) به صفت صلاح و تقوي آراسته بود به وليعهدي وصيت كرده از مردم بيعت به نام او گرفت و به اتفاق سوار شده به قصد شبيخون برآمد.

قضا را در آن شب ابري سياه پيدا شد كه چون نزديك به خيمه خواجه حاجي كه ماده فساد و وكيل ميرزا بود رسيدند از تاريكي هيچ نمي نمود و شاه نظر قورچي ميرزا حيدر ترك مي گويد كه در اين وقت چون تير مي انداختم آواز ميرزا حيدر ترك به گوش من رسيد كه گفت قباحت كردي. دانستم كه در آن تاريكي ناگهاني تيري به ميرزا رسيد و نيز منقول است كه قصابي بر ران او تير زد و در روايت ديگر آن است كه كمال كوكه او را به زخم شمشير كشت. اما بر قالب (٥) او غير از زخم تير چيز ديگر ظاهر نبود. مجملا چون صبح شد در لشكر كشميريان مشهور شد كه مغلي كشته افتاده است. خواجه حاجي بر سر او رسيد ديد كه ميرزا حيدر ترك است. پس سر او از زمين برداشت چون رمقي از او بيش نمانده بود چشم ها باز كرد و جان به جان آفرين سپرد. آخرش مغلان به اندركوت گريختند و كشميريان نعش ميرزا را ديده دفن كردند و به تعاقب مغلان شتافتند. مغلان در اندركوت تحصن جسته تا سه روز جنگ كردند. روز چهارم محمد رومي، پول هاي مسي در ضرب زن مي انداخت و او به هر كه مي رسيد مي مرد. آخر خانمي زن ميرزا حيدر ترك و خانجي

__________

(١). در ترجمه انگليسي «جي» آورده است. (م)

(٢). در ترجمه انگليسي «بيست و دو» آورده است. (م)

(٣). در ترجمه انگليسي «قوس» آورده است. (م)

(٤). در ترجمه انگليسي عبارت «كه به صلاح و تقوي آراسته بود» حذف شده است. (م)

(٥). در ترجمه انگليسي «قلب» آورده است. (م)

اختصاص يافتن نازك شاه كرت سوم به شاهي كشمير

پيوست دو

خواهر او به مغلان گفتند كه چون ميرزا حيدر ترك از ميان رفت صلح با كشميريان بهتر باشد. مغلان اين سخن قبول كرده امير خان معمار را به جهت صلح نزد كشميريان فرستادند. كشميريان به صلح راضي شده خط به عهد و سوگند دادند كه با مغلان در مقام آزار نباشند. حكومت ميرزا حيدر ترك ده سال بود.»

اختصاص يافتن نازك شاه كرت سوم به شاهي كشمير

«چون دروازده هاي قلعه گشاده شد كشميريان در توشكخانه (١) ميرزا حيدر ترك در آمده نفايس امتعه به غارت بردند و اهل و عيال ميرزا را در سري نگر آورده در حويلي حسن منوجا دادند و ولايت كشمير را در ميان خودها تقسيم نمودند، چنانكه پرگنه ديو سر به دولت چك و پرگنه دهي (٢) به غازي خان چك و پرگنه كمراج به يوسف چك و بهرام چك قرا گرفت و يك لك خروار شالي به خواجه حاجي وكيل ميرزا مقرر گشت و جمله امراي كشمير خصوصا عيدي زينا تسلط تمام گرفت و نازك شاه را به شاهي برداشته نمونه مي داشتند.» (٣)

پيوست دو

در خصوص قراوناس ها، مولا بخشي (خان بهادر) وابسته كنسولگري مشهد، با لطف فراوان تحقيقاتي براي من فراهم آورده كه ظاهرا مي تواند منجر به پي گيري اعقاب قراوناس ها باشد. آقاي مولابخشي از نزديك استرآباد مي نويسد: «الا اينكه روز ديگر هنگام عبور از مانه از نواحي بجنورد، نام روستايي موسوم به سمن دره يا قارناس را شنيدم. اين نام كنجكاوي مرا برانگيخت، پس از تحقيق متوجه شدم كه اين روستا نام خود را از مردم قارناس گرفته كه حدود سي خانوار (تمام جمعيت روستا) بوده و در آنجا سكونت دارند. همچنين در ناحيه گرگان كه از دهانه گرگان در شرق تا گنبد قابوس (يا كاوس) در غرب گسترده است و در هر دو طرف رودخانه گرگان كه تراكمه گوكلان

__________

(١). خزانه (در ترجمه انگليسي) (م)

(٢). در متن اصلي «د سي» خوانده مي شود و در ترجمه انگليسي «وهي» آورده است. (م)

(٣). تاريخ فرشته، ص ٣٥٧ - ٣٥٤.

ساكنند، حدود پنجاه خانوار از قارناس را پيدا كردم و گفته شد كه چند خانوار ديگر نيز در خيوه به سر مي برند.»

اين مردم در حال حاضر به تركي سخن مي گويند و تيره اي از تراكمه گوكلان محسوب مي گردند اما خودشان مي گويند كه از مغولان چنگيزخاني هستند و بدون ترديد بايد از اعقاب قارناس يا قراوناس باشند كه در ايام فتوحات مغول در ايران، سهم برجسته اي داشته اند.

«ملاي فاضل گوكلان به من گفت كه قارس به معني تيرانداز يا شكاري است و اين اسم به دليل مهارت حرفه اي اين قبيله مغول، بدانها اطلاق گرديده و ظاهرا همين مهارت، جايگاه مهمي براي آنان در لشكر فراهم آورده بود. كلمه قارناس در تركي به معني شكم پرست است كه دلالت بر طمع مي كند. امروزه اصطلاح اخير متداول است و قاضي بجنورد به من گفت كه اين كلمه گاهي براي سرزنش به كار مي رود ... مردم قارناس در مانه و گرگان مي گويند كه اين كلمه نام قبيله آنهاست و توضيح ديگري در اين رابطه ندادند.»

اگرچه نام جديد به طور شگفت آوري خلاصه شده اما به نظر مي رسد دليلي براي ترديد در اينكه قارناس يا تيراندازان، در هر صورت، «توپچيان» تاريخ وصاف بوده اند وجود ندارد. (ر. ك: صص ١٦٨ - ١٦٧ مقدمه)

پيوست سه

فهرست سنين وقايع

انگلستان

پيوست سه

فهرست سنين وقايع

انگلستان

١٣٢٧. خلع ادوارد دوم و قتل او.

١٣٣٨. تهاجم ادوارد سوم به فرانسه.

١٣٤٦. جنگ كرسي (١).

١٣٥٦. نبرد پواتيه.

١٣٧١. تاسيس سلسله استوارت در اسكاتلند.

١٣٧٧. جلوس ريچارد دوم.

١٣٩٩. خلع ريچارد دوم.

١٤٠٣. جنگ شروز بري. (٢)

١٤١٣. جلوس هنري پنجم.

١٤١٥. جنگ آگين كورت. (٣)

١٤٢٢. اعلام پادشاهي هنري ششم در فرانسه.

١٤٦١. آغاز پادشاهي ادوارد چهارم.

١٤٨٥. جنگ ميدان با سورث. تاسيس سلسله تيودور.

١٥٠٩. مرگ هنري هفتم.

١٥١٢. تهاجم هنري هشتم به فرانسه.

__________

(١). جنگ كرسي (ycerc) : از جنگهاي مهم انگلستان و فرانسه (در طي جنگهاي صد ساله). در اين جنگ انگليسي ها به واسطه مهارت كمانداران خود بر فرانسوي ها پيروز شدند. (ر. ك: تاريخ جهاني، تاليف ش.

دولاندلن، ترجمه احمد بهمنش، انتشارات دانشگاه تهران، چاپ چهارم، ارديبهشت ١٣٦٧، ج ٢، ص ٤٩٥) (م)

(٢). شروز بري (yrubewerhs) : مركز ولايت شراشپر، هنري چهارم نزديك اينجاهاتسپر را شكست داد. (دايره المعارف فارسي، شركت سهامي كتابهاي جيبي، ١٣٥٦، ج ٢) (م)

(٣). آگين كورت: از جنگ هاي صد ساله انگلستان و فرانسه، در تاريخ جهاني، ج ٢، ص ٤٩٨، آزنكور آمده است. (م)

قاره اروپا

١٥٢٠. نبرد كت قرمزها.

١٥٣٤. الغاء اقتدار پاپي.

١٥٤٧. جلوس ادوارد ششم.

١٥٥٢. جلوس ماري.

١٥٥٨. جلوس اليزابت.

قاره اروپا

١٣٢٨. تاسيس سلسله والوا در فرانسه.

١٣٥٨. عبور تركان از داردانل براي نخستين بار.

١٣٧٨. تجديد حكومت پاپي در رم.

١٣٥٨. استقلال پرتغال.

١٣٩٦. مقابله صليبيون با تركان در مجارستان.

١٤٠٣. شكست سلطان بايزيد از تيمور.

١٤٢٨. رهايي اورليان توسط ژاندارك.

١٤٣٦. تاريخ فرضي اختراع چاپ.

١٤٥٣. فتح قسطنطنيه از سوي تركان.

١٤٦٢. آغاز پادشاهي ايوان سوم در مسكوي.

١٤٦٧. اختراع بمب و خمپاره انداز در ايتاليا.

١٤٧٨. تسليم خانان كريمه به تركان.

١٤٨٢. ايوان سوم نخستين تزار روس شد.

١٤٨٣. كشف دماغه اميدنيك (پرتغال).

١٤٩٣. كشف آمريكا (اسپانيا).

١٥٠١. انقياد ناپل از سوي فرانسه.

١٥١٦. جلوس چارلز پنجم بر تخت پادشاهي اسپانيا.

هند

١٥١٧. فتح مصر از سوي تركان.

١٥٢٣. آغاز پادشاهي گوستاوس وازا در سويد.

١٥٢٩. محاصره وين از سوي تركان.

١٥٣٣. جلوس تزار ايوان چهارم (مخوف).

١٥٤٥. مجلس شوراي ترنت (١).

١٥٥٢. معاهده پاسو.

١٥٤٨. مرگ ايوان مخوف.

هند

١٣٢٥. مرگ محمد تغلق بنيانگذار سلسله تغلق دهلي. (٢)

١٣٩٨. تهاجم تيمور به هند.

١٤٥٠. تاسيس سلسله لودي افغان.

١٤٩٨. ورود واسكودوگاما به مالابار.

١٥٠٩. آلبوكرك، نايب السلطنه پرتغالي هند شد (متوفي ١٥١٩).

١٥٢٦. تاسيس امپراتوري مغول (چغتاي) توسط بابر.

١٥٣٠. جلوس همايون بر تخت سلطنت.

١٥٣٨. حمله تركان به پرتغالي ها در ديو.

١٥٤٠. شكست همايون از شيرخان در قنوج.

١٥٥٥. بازگشت همايون به هند.

__________

(١). ترنت (tnert) : شورايي كه به منظور اصلاحات ديني در محل ترنت در سرحد آلپ، ميان آلمان و ايتاليا تشكيل شد و به همين جهت به نام شوراي ترنت شهرت يافت. اين شورا كه سرنوشت مذهب كاتوليك جديد را معني نمود، تقريبا در عرض بيست سال (از ١٥٤٥ تا ١٥٦٣) به فواصل غيرمعيني جلوس كرد. (ر. ك: تاريخ جهان نو، تاليف رابرت روزول پالمر، ترجمه ابو القاسم طاهري، موسسه انتشارات اميركبير، تهران، ١٣٥٧، ج ١، ص ٠١١١) (م)

(٢). جهت اطلاع بيشتر در مورد محمد تغلق، ر. ك: تاريخ فرشته، ج ١، ص ١٥١ به بعد. (م)

ايران

چين ١٣٣٣. جلوس چنگ تسونگ (يا توهان تيمور) آخرين امپراتور سلسله مغول.

١٣٦٨. تاسيس سلسله مينگ. امپراتور هونگ وو. پايتخت در نانكينگ.

١٤٠٣. انتقال پايتخت به پكينگ از سوي يانگ لوه دومين امپراتور مينگ.

١٤٣٦. واگذاري ماكايو به پرتغالي ها.

١٥٨٠. تاسيس اولين انجمن يسوعيون (ژزوييت).

١٦٤٤. انقراض سلسله مينگ.

ايران

١٣٨٠. يورش تيمور.

١٣٩٩. يورش تيمور.

١٤٦٨. فتح تركمانان. قراقويونلو. (م)

١٥٠١. تاسيس سلسله صفوي توسط شاه اسماعيل.

١٥١٩. فتح گرجستان از سوي اسماعيل.

١٥٢٥. جلوس شاه تهماسب.

١٥٢٧. جلوس اسماعيل دوم.

پى نوشتها

پى نوشتها

(١). ٩٠٠ (م).

(٢). ٩٠٥ (م).

(٣). شه شرق - ٩٠٥، نور چشم شاه - ٩٠٥ (م).

(٤). ذكر اين قراختاي شگفت است و با توجه به موقعيت جغرافيايي آن كه از منابع ديگر به دست آورده ايم، تقريبا در آغاز سده سيزدهم كه اين سلسله در اوج قدرت قرار داشته، قراختاي مركز مملكتي به همين نام بوده است. شايد منظور ميرزا حيدر از شرح اين عبارت، آن است كه مغولستان در زميني واقع شده كه قبل از روزگار چنگيز، در تصرف مملكت قراختايي بوده و در زمان چنگيز بخش هاي كوچك آن به كلي از ميان رفته است. به عبارت ديگر، وي ظاهرا براي اطلاق يك نام واحد براي اين ناحيه، بسيار مناسب ديده كه به روزگار گذشته برگردد تا اينكه حدود جغرافيايي يا مرزهاي آن را بر حسب بخش هايي با حدود متغير بعد از دوران فتوحات چنگيز شرح دهد. اما دليلي وجود ندارد كه تصور شود منظور او اين بوده كه مغولستان در اين دوره با نام قراختايي شناخته مي شده يا سرزميني بوده كه قومي به همين نام ساكن آن بوده اند. قراختايي به عنوان يك ملت بايستي حدود دو قرن قبل از ميرزا حيدر، موجود بوده باشند، در حقيقت در بخش هاي غربي آسياي مركزي، ايشان هرگز يك ملت محسوب نمي شده اند، بلكه صرفا به عنوان يك سلسله حاكم، متكي به نيرويي جنگنده كه متشكل از همان قوم و اقوام ديگر بوده، در انقياد برخي از ملل ضعيف موفق گرديده و براي مدتي بر آنان حكومت كرده اند تا اينكه بعضي از قدرت هاي برتر به پا خاسته و آنان را نابود گردانيده اند.

از اين رهگذر ايشان شبيه بيشتر سلسله هاي آسيايي هستند كه در تاريخ ظاهر شده، و حتي دوران قدرت اينان، شايد از اكثر آن سلسله ها كمتر بوده است زيرا قدرت آنان كمتر از يك سده دوام آورده است.

قراختايي (قراكيتان) ظاهرا از نظر نژادي، منچو بوده اند، با وجود اين چون سرزمين اصلي آنها در جنوب منچوري - ليايو - تونگ فعلي - در مرز جنوب شرقي مغولستان واقع بود، احتمالا با قبايل منقول به نحو چشمگيري آميخته بودند. چيني ها آنها را به نام كيتان يا ليايو مي شناختند. قراختايي ها در سده دهم بخش كوچكي از شمال چين را كه در آن ايام ملل غربي آن را به نام ختاي يا كاثاني مي شناختند، تصرف نموده و از سوي چيني ها به «ليايو» موسوم گشتند. پادشاهان آنها به عنوان يك سلسله چيني، حدود دو قرن حكومت كردند، و درست قبل از سرنگوني آنان در اوايل سده دوازدهم بود كه براي نخستين بار در آسياي مركزي به

عنوان گروهي فاتح ظاهر شدند. در اين ايام يكي از شاهزادگان ليايو، موسوم به يلوتايشي از «ختاي» به سوي غرب گريخت و لشكري (متشكل از اقوامي كه منشا قومي آنها روشن نيست) جمع آورده و تركستان شرقي و غربي قديم و خوارزم بعدي را تصرف كرد. در اين نواحي و تقريبا در دوره مذكور، ظاهرا او و مردمش، قراختايي يا «ختاييان سياه» ناميده مي شدند، در حالي كه چيني ها از آنان به عنوان سي ليايو يا ليايوي غربي سخن گفته اند. در اندك زماني، تمام سرزمين هاي واقع در ميان هامي (قامول) در شرق و آرال در غرب تابع ايشان گرديد، در حالي كه ظاهرا پايتخت آنان تا آنجا كه محقق است در كناره هاي رودخانه چو - در قلب مغولستان روزگار مولف ما - قرار داشته. موقعيت و ماهيت پايتخت قراختايي موضوع مباحث بسياري بوده، زيرا ملل مختلف آن را با چند نام متفاوت ضبط كرده اند. بدين ترتيب كه چيني ها آن را با نام هو - سزه - وا - اره - دو، گو - سزه - او - لو - دو، و غيره؛ نويسندگان ترك با نام بلاساغون مي شناخته اند و منقول ها (آن چنانكه در تاريخ جهانگشاي آمده) بلاساغون را به غار باليق، تغيير دادند. بدون ترديد، اشكال چيني «وا - اره - دو»، «او - لو - دو»، و غيره، به جاي كلمه تركي «اردو» - شهر يا پايتخت - بوده؛ در حالي كه «باليق» نيز در منقولي به همان معناست. احتمالا از همين رو دكتر برتشنيدر در شناسايي «گو» (بايد غار بوده باشد) از سوي چينيان و بلاساغون منقول ها كه به احتمال زياد در دره علياي چو قرار داشته و نيز در فرض آن به عنوان پايتخت قراختايي محق بوده است. در هر صورت پايتخت قراختايي در مغولستان و در اطراف ناحيه دره چو قرار داشته كه ظاهرا در دوران اقتدار كوتاه آنان بسيار شهرت يافته، و در اين ناحيه بوده كه چنگيز خان، قراختايي ها را كه تا حدودي تابع نايمان ها شده بودند، به كلي درهم شكست.

در خصوص نام قراختايي، به نظر من چنين مي رسد كه اين مردم، از ديدگاه ملل ترك زبان غرب، به عنوان چيني هاي شمالي يا كاثاييان محسوب مي شده اند، هرچند كه تا حدودي با آنها متفاوت بوده اند. كلمه «قرا» علي رغم آنكه به معني «سياه» است، اما در آسياي مركزي همواره بر اختلاف، تنوع، و به ويژه نوع پست تر دلالت داشته است. در انگليسي نمي توان معادلي براي آن پيدا كرد؛ اما كلمه «اردو» كه در هند «قچه» (ناشي) گفته مي شود، به احتمال خيلي زياد از هر اصطلاح انگليسي به ترجمه «قرا» نزديك تر است. در حال حاضر، گاهي اوقات، قرا به همين ترتيب در مغولستان و تركستان، بر بخش هايي از مردم چين دلالت دارد، هرچند كه ممكن است آنان روشن چهره ترين چينيان بوده باشند؛ قرا همچنين بر بعضي از قبايل قرغيز دلالت دارد كه از نظر رنگ به هيچوجه با قرقيزهاي ديگر و مانند تفاوتي ندارند. در نامگذاري حيوانات وحشي نيز كاربرد اين كلمه به همان ترتيب - يعني دلالت بر تنوع - است. بنابراين قراختايي براي غربي نه به عنوان يك اصل بلكه به عنوان فرع يا شعبه اي بيگانه تلقي مي گردد كه ختايي واقعي (پكه) the pakka ترتيب شده و از اين رو نامگذاري ايشان در رابطه با صفت بوده است.

(ر. ك: برتشنيدر، ١، ص ٢٠٨ و بعد از آن؛ هاورث، ٢، ص ٢٠ - ١٦).

(٥). ٩٠٨ (م).

(٦). ظاهرا القيسر خوانده مي شود و در اين صورت احتمالا به معني بزرگ و محتشم خواهد بود. (م)

(٧). سوره الحجرات: آيه ٢٩.

(٨). ٨٩٩ (م).

(٩). يعني در ٩٠٥ هجري ١٥٠٠ - ١٤٩٩ ميلادي.

(١٠). در مورد اين اسامي، ر. ك: فهرست شجره نامه خاندان تيمور، ضميمه اين جلد.

(١١). مقايسه كنيد با فهرست شجره نامه خانان اوزبك در استكويس، ١، ص ١٥٨.

(١٢). فرخش - فرخچ - فرخج - پرخش: كفل اسب و استر و گاو و ديگر چارپايان باشد. همچنين پرخش به معني شمشير نيز آمده است. لغت نامه (م).

(١٣). مشهور به ابو الغازي يا سلطان حسين بايقرا. وي نواده عمر شيخ، پسر تيمور بود. سرلين پول، ص ٢٦٨؛ يا استوكويس:، ١، ص ١٥٦.)

(١٤). از سلسله آق قويونلو يا تركمان سفيد گوسفند (ر. ك: سرلين پول، صص ٢٥٥ - ٢٥٤؛ يا استكويس، ١، ص ١١٩).

(١٥). پسر گراي خان، پسر براق و الي آخر، از اردوي سفيد. (مقايسه كنيد با هورث، ٢، ص ٦٨٥؛ و استكويس، ١، ص ١٥٨ و ١٦٣.

(١٦). كراهت دارنده، ناپسند داننده، بي ميل. يعني گروهي كه مايل نبودند به تاشكند بيايند، سلطان احمد پسر كوچكتر خان را برداشته و به مغولستان گريختند. (م)

(١٧). ٩٠٧ (م).

(١٨). مسيح در افكار مسلمين، همواره شفابخش بوده است. - راس.

(١٩). مترجم انگليسي متوجه مطلب نشده و تصور نموده كه منظور از «شرح هر كدامي»، شرح فرزندان ميرزا و خانيم است، به همين جهت عبارت از فرزندان را بدان افزوده، در حالي كه قصد مولف شرح روابط با مولاناست. (م)

(٢٠). در متن، خوانا نيست و ظاهرا بايد «اوبا» به معني ايل و طايفه بوده باشد. نسخه نت، و تبا (-؟) و نسخه نگ، پول آورده اند. (م)

(٢١). در فهرست شجره نامه دودمان جوجي، اثر استكويس، نام پسر شاهي بيگ خان، يارمحمد آمده است. من ماخذ اين نام را نمي شناسم (١٥٨. p ;tsihd leunam).

(٢٢). ٩٠٩ (م).

(٢٣). بدين ترتيب، تاريخ تكميل بخش دوم تاريخ رشيدي - يا «مختصر» - مطابق ٩٤٨ هجري (١٥٤١ ميلادي) خواهد بود.

(٢٤). ٩٤٠ (م).

(٢٥). اسهال كبدي: در اين حال رنگ بيمار و رنگ بول او برگردد، لغت نامه (م).

(٢٦). اصل كلمه به صورت دستمال شوي، به معني تحت اللفظي «حوله شستشو» است.

(٢٧). لب درياي خجند - ٩١٤ (م).

(٢٨). نسخه تركي در اينجا فقط نام قاسم خان را آورده، اما احتمالا عبارت فوق صحيح است. (ر. ك: ارسكين، تاريخ هند، ١، ص ١٩٢).

(٢٩). تقريبا ژوين ١٥٠٣. سرطان - تير ماه، و فصل سرطان يعني تابستان. (م).

(٣٠). اواخر پاييز. ميزان - مهرماه. (م).

(٣١). شلايين: مبرم و سخت درگيرنده لغت نامه (م).

(٣٢). تنها يكي از نسخ به نام ميرولي اشاره كرده. وي همچنين برادر باقي چغانيان بوده تا آنجا كه بابر غالبا از او نام برده است. وي نقش قابل توجهي در اين حوادث ايفا كرد، اما سرانجام به دست شاهي بيگ خان افتاد و در ١٥٠٤ در سمرقند سر از تنش جدا كردند. (ارسكين، تاريخ هند، ١، ص ٥٩ و ٢١٢).

(٣٣). سرزمين جگيراك بايستي در كوه هاي واقع در حدود بخش علياي دره الاي در شمال قرار گرفته باشد و اين كوه ها آن را از ناحيه سفلاي فرغانه جدا مي سازد. ظاهرا شگفت نيست كه نشانه اي از قبيله اي كه گفته مي شود در آغاز سده شانزدهم ريشه كن گرديده، در دست نباشد، يا نامي از سرزمين آنها باقي مانده باشد. بابر با اسامي متعدد از اين قبيله نام برده و مي گويد كه آنان «در كوه هاي واقع در ميان فرغانه و كاشغر» ساكن بوده اند. به واسطه امنيت اين كوه ها، آنها از پرداخت باج خودداري مي كردند و تعداد كثيري گوسفند، اسب، و

گاوميش داشتند. بابر شرح مي دهد كه چگونه در ٩٠٠ هجري سپاهي را براي غارت آنان فرستاده و ٢٠٠٠٠ گوسفند و ١٥٠٠ اسب به غنيمت گرفتند و در آن وضعيت تهيدستيي ميان سربازانش تقسيم كرده است.

(بابرنامه، ص ٣٥).

(٣٤). ضميمه مصحح فارسي در ارتباط با شجره نامه شاهي بيگ خان و بازماندگان ابو الخير خان: «شيبك شاهي بيگ خان بن بوداق سلطان بن ابو الخير بن دولت شيخ اوغلان بن ايلتي اوغلان بن فولاد اوغلان بن ايبه خواجه بن تغتاي بن بلغان بن شيبان بن چنگيز خان.» (احسن التواريخ، حسن بيگ روملو، به اهتمام دكتر عبد الحسين نوايي، بنگاه ترجمه و نشر كتاب، ١٣٤٩ ه ش، ج ١، ص ١٦٢)؛ «شيبك خان بن ابو الخير خان بن دولت شيخ بن ابراهيم سلطان بن فولاد اوغلان بن مينگتمور بداقول بن جوجي بوقا بن شيبان بن جوجي بن چنگيز خان.» (فهرست نسخ خطي فارسي در موزه بريتانيا، چارلز ريو، ج ١، ص ١٠٤)؛ «شيبك خان بن ابو الخير خان بن دولت شيخ بن ابراهيم بن پولاد بن منگو تيمور بن بداقول بن جوجي بوقا بهادر بن شيبان بن جوجي بن چنگيز خان.» (نسب نامه خلفا و شهرياران و سير تاريخي حوادث اسلام، زامباور، ترجمه و تحشيه محمد جواد مشكور، ناشر كتابفروشي خيام، ١٣٥٦، ص ٤٠٤)؛ «شيبك خان بن شاه بداق خان بن ابو الخير بن دولت شيخ اوغلان بن ابراهيم اوغلان بن منگ تيمور بن ايدل اوغل بن جوجي بوقاخان يسبوقا بانيان بهادر بن شيبان بن جوجي خان بن چنگيز خان.» تاريخ قيچاق خاني، خواجم قلي بيگ بلخي (قپچاق خان)، نسخه عكسي از روي نسخه خطي كتابخانه بادليان، متعلق به كتابخانه مركزي دانشگاه تهران).

ابو الخير خان در ٨٧٣ هجري درگذشت تكمله الاخبار، عبدي بيگ شيرازي (نويدي)، با مقدمه و تصحيح و تعليقات دكتر عبد الحسين نوايي، نشر ني، چاپ اول، ١٣٦٩ ه ش، ص ١٦٠) وي يازده پسر داشت:

شاه بداغ (بوداق)؛ خواجه محمد؛ احمد؛ محمد سلطان؛ حيدر؛ سنجر؛ ابراهيم، كوچكونجي، سيونج خواجه، آق فولاد؛ و بابا سلطان. (تاريخ راقم، مير سيد شريف راقم، نسخه خطي كتابخانه مركزي دانشگاه تهران، ص ٨٦) (م).

(٣٥). ٩٠٩ (م).

(٣٦). يعني اوزبكان بايد قلمرو تنبل را ويران مي كردند.

(٣٧). ظاهرا «آي، آي» خوانده مي شود و احتمالا به معني «در حال آمدن» است. (م).

(٣٨). ر. ك: ص ٧١٣، پي نوشت شماره ٣٣. از موقعيت جگيراك و آنچه از پي مي آيد، معلوم مي گردد كه توروق شاران يكي از دره هاي دامنه كوهستان آلاي است. اين ناحيه نبايد از جنوب و شرق كند بادام دور بوده باشد.

(٣٩). ظاهرا اشاره به قولي است كه در مورد امان نامه داده شده بود.

(٤٠). شهر قديمي آمويه يا آمل در سه يا چهار مايلي كرانه چپ جيحون، بر سر راه مرو به بخارا قرار داشت.

اسپرينگر به تبعيت از جغرافي دانان عرب، فاصله آن را از مرو ٣٦ فرسخ از بخارا، به نقل از يك منبع، ١٩ فرسخ و به نقل از منبعي ديگر ٢٤ فرسخ حساب كرده است. در كرانه راست، گذرگاهي به فربر (فاراب) وجود دارد. اين نام هنوز در نقشه هاي جديد، نزديك چهار جوي ديده مي شود. محل اخير در حقيقت نشان دهنده آمويه باستان است. بعضي از نويسندگان عرب گفته اند كه نام رودخانه - آمو - از نام شهر ماخوز گرديده اما احتمال عكس اين قول نيز وجود دارد. سياحان چيني دوره مغول، نام رودخانه را آمو و آن - بو نوشته اند. در نسخه تركي مورد استفاده آقاي راس، هرجا نام فارسي آمويه بوده، به صورت آمور نوشته شده است. در هر حال افزودن دومي در ترجمه هاي تركي بر اسامي بيگانه، چنانكه در ص ٢٣٠، پي نوشت شماره ٤١٢ در مورد اورسانگ گفته شد، غير معمول نيست. (ر. ك: اسپرنيگر، ص ١٦ و ١٧ و نقشه يك. برتشنيدر ٢، ص ٦٢).

(٤١). لته: به فتح اول و ثاني مشدد، كهنه و پاره جامه باشد. (برهان قاطع) (م).

(٤٢). اسبيجاب يا اسبيجاب نامي است كه غالبا اعراب نخستين آن را به كار برده اند. بعضي از نويسندگان معاصر پنداشته اند كه آن نام قديمي چمكند بوده، اما اظهار صريح فوق نشان مي دهد كه سيرام نام جديد آن است.

سيرام فعلي تنها حدود هفت تا هشت مايل از چمكند فاصله دارد؛ اما سريول دلايلي ارايه مي دهد مبني بر اينكه شهري كه مولفين در قرن پانزدهم، با اين اسم از آن سخن گفته اند، در فاصله دورتري از شرق قرار داشته. به گفته وي هلاكو هنگام لشكركشي به ايران در قرن سيزدهم، پس از دو روز راه پيمايي از طالاس يا طراز، به سيرام رسيد؛ همچنين رشيد الدين از شهري قديمي با وسعت زياد سخن گفته كه كاري سيرام ناميده مي شده و در نزديكي طالاس قرار داشته است. سريول از تاريخي كه رشيد الدين به آن اشاره كرده نامي نبرده و متاسفانه كتاب مذكور از جانب سريول در دسترس من نيست. به هر حال اگر در دوره رشيد الدين (پايان قرن سيزدهم) اين يك شهر قديمي محسوب مي شده، پس به احتمال زياد سيرام جديد در دوره اي كه ميرزا حيدر كتاب خود را تاليف مي كرده، مي توانسته موجوديت داشته باشد. فاصله ميان سيرام جديد و اولياآتا (كه در محل طراز قرار داشته) نزديك به ١١٠ مايل يا مطابق معمول آن سرزمين، پنج منزل است. بنابراين، اگر سيرام قديمي در دومنزلي غرب طراز بوده باشد، فاصله ميان آن و شهر جديد نبايد زياد بوده باشد. (ر. ك:

ختاي اثر يول، ص ٢٠٠. تركستان اثر كوستنكو، ٢، ص ٢٣).

(٤٣). مطالب عمده در خصوص تبعيد يونس خان در ايران، در صفحات ١٠٢ و ١١١ ذكر شده است، در رابطه با خاني ايسان بوغاي دوم نيز، مي توان مطالبي را در مقدمه پيدا كرد. ر. ك: بخش دوم مقدمه.

(٤٤). سوره النساء: آيه ٨٦.

(٤٥). شش محرم - ٨٨٨ (م).

(٤٦). «خاطرات» بابر بابرنامه (م). جالب توجه است كه حدود ده سال از مرگ بابر، خاطرات او در دست ميرزا حيدر بوده. بابر در ٩٣٧ هجري (٢٦ دسامبر ١٥٣٠) درگذشت و ميرزا حيدر از حدود ٩٤٣ تا ٩٤٧ در هند به سر مي برد. بنابراين احتمال دارد كه نسخه اي از خاطرات پسرخاله اش را به دست آورده باشد. متاسفانه مطالب ميرزا حيدر، از شكاف ها يا فصول گمشده بابرنامه، چيزي را براي ما روشن نمي سازد.

(٤٧). روز دوشنبه چهارم ماه رمضان، عمر شيخ ميرزا با كبوترها و كبوترخانه پرواز كرد و يك باز (پرنده شكاري) شد. وي سي و نه سال داشت (م). بابر در خاطرات، مطابق ترجمه ارسكين (ص) درباره مرگ پدرش مي گويد: «اخسي محل زندگي عمر شيخ در پرتگاه تندي قرار دارد، در همان كناره اي كه برخي از عمارات در آنجا بنا شده اند. عمر شيخ ميرزا همراه كبوترانش از قله بلند جدا شد و به دنياي ديگر پرواز كرد.» در ellietruoc ed tevap كه ترجمه اي از بابرنامه تركي است، عبارت زير ديده مي شود. «ne aegnahc es nacuaf) ج ١، ص ١١). در مورد اشاره به يك «باز» نمي توانم توضيحي بدهم. «باز» همان پرنده شكاري است و منظور بابر اين بوده كه عمر شيخ پس از سقوط از بلندي درگذشت و روحش مانند يك «باز» پرواز كرد. ظاهرا مصحح انگليسي معني «باز» را كه در تركي به آن «قوش» مي گويند، درنيافته است. (م)

(٤٨). در فهرست بسيار مفصلي كه پروفسور بلوچمان در جلد اول آيين اكبري در ارتباط با اصل و نسب تيمور ارايه داده، نام سلطان علي در ميان نام هاي پسران سلطان محمود ميرزا ديده نمي شود. تنها سه پسر وارد اين جدول شده، يعني بايسنغر ميرزا، مسعود ميرزا، و خان ميرزا؛ اما مي دانيم كه آخرين اينها نام ديگري هم - نام سلطان ويس - داشته كه در جدول پروفسور بلوچمان وارد نشده است. بنابراين احتمال دارد كه علي نام يكي از دو برادر ديگر باشد. اما اين فقط يك حدس است. من نام علي را به جدول مختصر تيموري كه ضميمه اين.

جدول است افزوده ام. (ر. ك: ص ٧٢٢، پي نوشت شماره ١٢٥.)

(٤٩). طغاي: احتمالا به ضم نخست به معني خال يا دايي است زيرا سلطان محمود خان دايي بابر پادشاه بود. در

نسخه نگ نيز، دايي آمده است. (م)

(٥٠). سقر پاره ايست از دوزخ (م).

(٥١). خداوند روي او را گرامي داشته (با بت پرستي آشنا نساخته). (م)

(٥٢). ظاهرا بيميده خوانده مي شود كه در اين صورت به معني ترسان و ترسيده خواهد بود (م).

(٥٣). متون خطي در اينجا اختلاف دارند. نسخه تركي به جاي باقي چغاييان، قالغان چغتايي آورده است. اما چنانكه از بابرنامه (ص ١٢٨ و بعد از آن) در ارتباط با اين بحث برمي آيد، قطعا نام اول صحيح است. باقي چغاييان برادر كوچك خسرو شاه بود و بابر او را «مردي بسيار با ارزش» توصيف كرده است. ناحيه چغاييان احتمالا در نيمه و مجراي علياي رودخانه هاي سرخان و كافر نهان واقع بوده است. امروزه اين نام منسوخ شده است.

(٥٤). معمولا ذو النون در ترجمه انگليسي ذو النون آمده (م) نوشته شده. در مورد شرح زندگاني و اصل و نسب او ر. ك: تاريخ هند، ١، ص ٢٦٢ و بعد از آن.

(٥٥). ٩٠٩ (م).

(٥٦). ٩٤٨ (م).

(٥٧). نسخه نگ از اينجا تا، با دگري تجربه بردي بكار، را حذف كرده و چنين توضيح داده: (م)

در اينجا تا حدودي به تفصيل در مقوله اي در ارتباط با حكايات موسي، برگرفته از سلسله الذهب اثر نور الدين عبد الرحمان جامي و نيز در رابطه با روايتي منثور از تعليم و تربيت انوشيروان عادل، به مزاياي بدبختي پرداخته است.

(٥٨). متاسفانه مولف قصد خود را از اين شيوه آشكار نساخته، در موارد متعددي گفته خود را فراموش كرده و خان هاي ديگر را نيز «خان» ناميده است، و همين امر تا حدودي موجب ابهام مطلب گرديده است. من براي روشني بيشتر معمولا نام كامل اشخاص را در اين موارد به كار برده ام.

(٥٩). يعني مردم آن نواحي خان را گرفتند. (م)

(٦٠). اين دو رييس اوزبك قبلا در خدمت بابر بودند اما به قصد پيوستني به دشمن او، يعني شاهي بيگ خان، وي را ترك گفته بودند. بعد از آن در جنگ دربند آهنين (٩١٦ ه ق ١٥١٠ م - پس از مرگ شاهي بيگ) به دست بابر افتاده و مقتول گشتند (ارسكين، تاريخ هند، ١، ص ٣٠٩، ١٤٥ و ٣١٥.)

(٦١). اشاره به اسارت محمود سلطان در جنگ سيرام و بردن او پيش سلطان محمود خان كه در آنجا به وساطت پدر مولف، يعني محمد حسين گوركان، محمود سلطان آزاد شده بود (ر. ك: ص ٢٦٣) (م).

(٦٢). اين اسم قبلا چندين بار به نظر رسيده (ر. ك: ص ١١٤ و ص ٢٢٨، پي نوشت شماره ٣٩٠ و غيره)، اما اين كلمه در متون مختلف با تلفظات متعددي ديده مي شود، مانند: بتي كند، بني كند، يني كند و غيره. نهايتا در اينجا ترجمه فارسي آن را از خود مولف در دست داريم كه به صورت هفت ده آمده و مشخصا نشان دهنده يتي كند است. يتي كند (كه فارسي آن هفت ده مي باشد) معادل «هفت روستا» يا «هفت شهرك» است. مولف علي رغم استعمال همين نام ثابت براي خوانندگانش، آنها را در ارتباط با موقعيت يتي كند همچنان در پرده ابهام باقي مي گذارد. و طي عبارتي اظهار مي دارد كه يتي كند در داخل مغولستان - و اگر فاصله آن به اندازه فاصله سيرام (قديم يا جديد، ر. ك: ص ٧١٥، پي نوشت شماره ٤٢) بوده باشد بايد نزديك به مرز باشد - است، و از اوزون احمد (محلي كه رديابي آن برايم مقدور نيست، ر. ك: قسمت ذيل) نام مي برد كه در سر راه مغولستان و هفت ده قرار دارد. از آنجا كه گروه تعقيب از سمرقند - يعني از جنوب - غرب آمده اند احتمال دارد كه سفر آنها به نقطه جنوبي سيرام انجام نگرفته باشد. بنابراين از دو طريق مي توانيم در مورد يتي كند تحقيق كنيم، با توجه به عبارت فوق، يتي كند بايد جايي در شرق يا شمال شرق سيرام بوده باشد اما مولف در صفحه ١١٤

مي گويد كه در حدود يا در داخل قلمرو اندجان، يا حتي در حومه آن (از ناحيت اندجان) قرار داشته؛ و به نظر مي رسد كه همواره معني شهر يا صرفا ناحيتي از اندجان داشته زيرا مولف فقط نام آن را مي برد و از ولايتي كه اين شهر بدان متعلق بوده سخني به ميان نياورده. وي از اندجان همواره با عنوان فرغانه سخن مي گويد، بدين ترتيب يتي كند را بايد در جنوب شرقي سيرام جستجو كرد. در روزگار معاصر ايالت فرغانه به صورت اندجان خوانده مي شود و تنها راهي كه براي حل مشكل به نظر من مي رسد آن است كه احتمالا ميرزا حيدر در يك مورد با اشاره به اندجان قصد داشته تماميت استان را نقض كند. به همين دليل من ترجمه «از ناحيت» را به واژه اي برگرداندم كه در هر صورت به وضعيتي در داخل مغولستان اشاره داشته باشد. اگر اين پيشنهاد مورد قبول قرار گيرد، يتي كند يا هفت ده ظاهرا بايد در منتهي اليه جنوب غربي مغولستان و در دامنه هاي رشته اي كه حد دره سير را تشكيل مي دهد؛ يا احتمالا نزديك تر به غرب سرچشمه رود طالاس، قرار گيرد كه در اين صورت نبايد از طراز دور بوده باشد. در آنجا كه مولف (در صفحه ١٦٦) مي گويد كه خان هنگام عزيمت به مغولستان براي ديدار برادرش خليل، از يتي كند عبور كرد، بايد به يادداشت كه خليل در آن هنگام فقط رييس قرقيزها بود و قبيله قرقيز تمام مغولستان را تصرف نكرده بود. بدين ترتيب با در نظر گرفتن تمام احتمالات شايد بتوان عبارت مذكور را چنين خواند: «در داخل مغولستان به راه خود ادامه داد.»

جاي تعجب است كه ما كلام بهتري براي تثبيت وضعيت يتي كند نداريم چه يتي كند در دوره مورد نظر تا حدودي ناحيه با اهميتي بوده است. شايد ذكر اين نكته خالي از فايده نباشد كه ارواسميت (htimsworra) در نقشه جهان در ١٨٧٨ از جايي به نام يتي كند به عنوان ناحيتي از كوراما واقع در گوشه اي از سيحون در مجاورت خجند نام برده و اين امر تعيين هويت يتي كند را پيچيده تر مي كند. من نمي دانم اين وجه تسميه بر اساس چه تاليفي انجام گرفته. ناحيه مورد بحث عملا متعلق به خود كوراماي فعلي - واقع در ميان رودخانه و تپه ها و تقريبا به طور دقيق در مقابل خجند - است. اما يتي كند تاريخ ما را نمي توان در اين نقشه جغرافيايي جستجو كرد: اولا آن ناحيه اي خارج از مغولستان است و ثانيا هيچ جهانگردي نمي تواند از سمرقند، راه سيرام را در پيش گيرد. يتي كند متعلق به نقشه ارو اسميت بايد ناحيتي از شاش (تاشكند) يا فرغانه باشد؛ و در يكي از پرجمعيت ترين و حاصلخيزترين مناطق آسياي ميانه قرار دارد، در حالي كه با توجه به روايت مذكور، اينجا نمي تواند با يتي كند مطابق باشد. اما در مورد اوزون احمد، در سفرنامه كوستنكو از رودي به اين نام سخن به ميان آمده كه از كوره هاي ميان بش تاش و كتمان تپه در خطي مستقيم به طرف جنوب شرقي اوليا آتا جريان داشته و مسافتي بيش از ١٠٠ مايل را مي پيموده است و با توجه به اين فاصله دور، اوزون احمد مورد روايت نمي تواند همين بوده باشد يا به هيچوجه مسير آن نمي توانسته به سوي سيرام قديم يا جديد باشد (ر. ك: تركستان، ٢، صص ٥٩ - ٥٨.)

قراتوقاي به احتمال زياد مي تواند؛ با قراسنگر توقاي موجود در نقشه - يكي از «توقاي» هاي متعدد در سيحون - مطابق بوده باشد.

(٦٣). يعني هنگام فرار رويش را برگردانيد و تيري به عقب به سوي خان انداخت. (م)

(٦٤). ظاهرا به اين معني است كه مقصود علي، جامه اي را كه خان به وي بخشيده بسيار ارزشمند مي دانست و تا اواخر عمر با توجه زياد از آن نگهداري مي نمود. (م)

(٦٥). ٩١٠ (م).

(٦٦). ٩١٤ (م).

(٦٧). اين محل در كنار يكي از سرچشمه هاي جنوبي رودخانه ايلي واقع است. با وجودي كه معمولا اين نام به صورت آلماتي نوشته شده، اما در روسيه معاصر قلعه و شهر ويرني را به اين اسم مي خوانند. اين شهر در

١٨٥٤ در ساحل رودخانه كوچكي به نام قرغيز آلماتو ساخته شده است. آقاي شويلر مي گويد كه وجه تسميه اين محل به جهت فراواني سيب (به تركي، آلما) است كه در مجاورت آنجا به عمل مي آيد. (برتشنيدر، ٢، ص ٣٣؛ شويلر، ٢، ص ١٤٥.)

(٦٨). يعني راه پيمايي با گام هاي متوسط. (م)

(٦٩). توصل: مصدر باب تفعل به معني پيوستن. (م)

(٧٠). در ترجمه انگليسي عباراتي را حذف كرده و توضيح داده كه: «در اينجا متن بسيار آشفته است و معني تمام عبارات (كه با اين كلمات آغاز مي گردد:» اينك چون اوقيا ... ) تا حدودي غيرقابل اعتماد است. برخي از اين عبارات در نسخه تركي راس موجود نيست.

(٧١). قلوماج: ظاهرا همان قلماش به فتح اول است يعني بيهوده و بي معني و باطل، و هرزه و ياوه گو. فرهنگ نفيسي (م)

(٧٢). اوماج: خميرهاي خرد به اندازه ماشي يا عدسي كه از آن آش اماج كنند. لغت نامه (م).

(٧٣). نسخ نب و نت عبارت «خان را پيش ياران راندند» به صورت آشفته و نامفهوم آورده اند كه ظاهرا ناشي از تكرار كلمات بوده است، بدين ترتيب: نب: خان رايان پيش ياران ران پيش راندند / نت: خان رامان پيش ياران را پيش راندند. (م)

(٧٤). جنيبه: مونث جنيب: اسب كتل، هر مطيع و فرمانبردار. لغت نامه (م).

(٧٥). بنه ب ن لوازم سنگين وزن كه با لشكر بود، چون خيمه و خرگاه و اثاث و اسباب و غيره. لغت نامه (م).

(٧٦). تشخيذ: تيز كردن، جلا دادن. لغت نامه (م).

(٧٧). سورن: حمله، هجوم، يورش، غوغا و هياهوي سپاهيان به هنگام تاخت بر دشمن. فرهنگ فارسي معين (م).

(٧٨). در ترجمه انگليسي چنين آورده «در اردوگاه هيچ اسب نمانده بود» و بر آن افزوده: (م)

متن تركي به جاي «اردوگاه» - «در زمره ملتزمين خان» آورده است.

(٧٩). تلفظ اين اسامي بسيار مبهم است، زيرا به هيچوجه نمي توانم آنها را حتي در روي نقشه مفصل زونگاريا اثر سورتسف (ffostreves) و غيره رديابي كنم. ظاهرا اينها اسامي محلي نقاط غير مسكون و بي اهميت بوده؛ هرچند كه احتمال دارد «انغكون ارچه» با «اون ارچه» موجود در نقشه هاي جديد ارتباطي داشته باشد.

مطابق نقشه، اين محل در كنار رودخانه اي (در بخش علياي نارين - در سمت سون كول) قرار گرفته و اتوق - كه احتمالا تلفظ غلطي است از اتلوق - ناميده مي شود. به هر حال مولف، مشخصات اين ناحيه از مغولستان را كه ماجراهاي فوق در آنجا اتفاق افتاده، بيان نمي كند. اوتوق تلفظ غلطي از اتلوق نيست، بلكه هر دو صورت صحيح است و در مواردي حرف ل تبديل به حرف ت گشته و درهم ادغام مي گردد و به معني مرتع، چراگاه، و علفزار مي باشد. (م)

(٨٠). در نسخه تركي، به جاي «آن پايه»، «خدمت جاني بيگ سلطان» آمده است. - راس

(٨١). ٩١٤ (م) ١٥٠٨ ميلادي.

(٨٢). ظاهرا منظور مولف، محاصره خوارزم با خيوه است؛ اما ارسكين اظهار مي دارد كه شاهي بيگ خان در آن حال به محاصره كلات (به زعم من، كلات غلزاي) اشتغال داشت. (ر. ك: تاريخ هند، ١، ص ٢٥٧.)

(٨٣). مولف ما بايد مي گفت كه سلطان حسين ميرزا (بايقرا) نوه ارشد عمر شيخ بن امير تيمور - نه نوه جهانگير - بود. پدر سلطان حسين، منصور ميرزا بود كه جدش بايقرا ميرزا عمر شيخ بود. وي در ٨٧٨ هجري در خراسان بر تخت ابو سعيد جلوس كرد و تا زمان مرگش در ٩١٢ (١٤٧٤ - ١٥٠٧) در آنجا سلطنت نمود؛ اما قبل از ٨٧٨ وي فرمانرواي مازندران و گرگان بود. به قول ارسكين، وي داراي قدرت و اعتبار زيادي بود و حتي با اكثر شاهزادگان برجسته خاندان تيموري آن ايام قابل مقايسه نيست. چون هري يا هرات، پايتخت

(راسان بود «نه تنها به خاطر شكوه و عظمت دربار، معماري زيباي مساجد، آرامگاه ها، مدارس و كاخ هايش» شهرت داشت، «بلكه به واسطه آمد و شد بزرگترين متالهان، فيلسوفان، شعرا و مورخين زمان» شهره بود.

سلطان حسين گذشته از آنكه يك فرمانرواي برجسته بود، در شعر و داستان نويسي - با نام حسين - شهرت داشت. (ر. ك: سرلين پول، طبقات سلاطين اسلام، جدول مقابل صفحه ٢٦٨؛ ارسكين، بابرنامه، ص ٥٦ و ١٢٥؛ تاريخ هند، ١، ص ٧٧، بيلي (seihpargoib. tneiro). (

مصحح انگليسي وفات سلطان حسين ميرزا را ٩١٢ نوشته كه درست نيست. نامبرده در ١١ ذيحجه ٩١١ در موضع بابا الهي از توابع بادغيس وفات يافت. (ر. ك: احسن التواريخ، حسن بيگ روملو، تصحيح دكتر عبد الحسين نوايي، انتشارات بابك، اسفند ١٣٥٧، ص ١١٩؛ لب التواريخ، يحيي بن عبد اللطيف قزويني، انتشارات بنياد و گويا، چاپ اول مرداد ١٣٦٣، ص ٣٤٠؛ حبيب السير، خواندمير، ناشر كتابفروشي خيام، چاپ دوم، ١٣٥٣ ه ش.، ج ٤، ص ٣٢٠) (م).

(٨٤). در ترجمه انگليسي از اينجا به بعد حذف شده و در توضيح آن چنين آمده: (م) در اينجا به تذكراتي از اولياء، علما، شعرا، مغنيان مي پردازد كه بحث در مورد آن اشخاص، ارتباطي با تاريخ ندارد لذا شرح حال آنان حذف گرديد. دكتر ريو به من گفته مي توان در كتابهاي ديگر شرح حال همه آنها را پيدا كرد؛ مولف صادقانه اظهار مي دارد كه مطالب خود را در اين مورد عمدتا از «تذكره هاي موجود» برگرفته و براي ارضاي خود آنها را نوشته است. اما چون سه تن از اين اوليا، اشخاص مهمي هستند و ظاهرا در تاريخ اين ايام نقشي داشته اند، مختصري از زندگاني آنان ترجمه شده است، با اين تذكر كه حكايات مربوط به آنان كنار گذاشته شده؛ اين حكايت نه تنها بي ربط، بلكه كودكانه نيز هست.

(٨٥). نام كاردگر در نسخه تركي، كازرگر آمده است، در اين صورت شايد بتوان مجرد را مجتبي خواند. - راس

(٨٦). ظاهرا جاكر (-؟) خوانده مي شود، در نسخه نت نيز چنين آمده و در نسخه نگ حذف شده است. (م)

(٨٧). عبارات فوق در نفحات الانس با اندكي تفاوت نوشته شده كه جهت مقايسه، عينا در ذيل نگاشته مي شود:

«و جناب مخدومي، ارشاد مآبي، خواجه ناصر الدين عبيد الله - ادام الله تعالى ظلال ارشاده علي مفارق الطالبين - به صحبت ايشان رسيده اند، فرمودند كه: در هرات بودم. مرا داعيه خدمت مولانا يعقوب پيدا شد. متوجه ولايت صغانيان چغانيان (م) شدم و به محنت و مشقت بسيار آنجا رسيدم ... چون به صحبت ايشان مشرف شدم، بر روي مبارك ايشان اندك بياضي، كه موجب نفرت طبيعت مي باشد، بود و با من در لباس سياست و درشتگويي ظاهر شدند و چندان سياست نمودند و درشت گفتند كه نزديك بود كه باطن من از ايشان منقطع شود، و مرا ياس تمام حاصل گردد، بسيار محزون و مغموم شدم. بار ديگر كه به مجلس شريف ايشان رسيدم، بر من به صفت محبوبي چنان ظاهر شدند كه هرگز هيچكس را چنان محبوب نديده بودم و با من لطف بسيار نمودند. و در اين وقت كه خدمت خواجه اين سخنان مي فرمودند در نظر اين فقير به صورت عزيزي برآمدند كه مرا رابطه ارادت و محبت تمام به نسبت وي بود، و چند گاه بود كه از دنيا رفته بود، و في الحال خلع آن صورت كردند. مرا تصور آن شد كه شايد آن صورت همين در خيال من بوده باشد. بعد از آن از بعض همراهان شنيدم كه وي هم آن را مشاهده كرده بود. و عقيده اين فقير آن است كه آن خلع و لبس صورت به شعور و اختيار ايشان بود، اثبات آن معني را كه از خدمت مولانا يعقوب نقل كردند.

نفحات الانس من حضرات القدس، تاليف نور الدين عبد الرحمان جامي، تصحيح دكتر محمود عابدي، انتشارات اطلاعات، تهران ١٣٧٠، ص ٤٠٣). (م)

(٨٨). پايان نسخه نت. نسخه عكسي از ميكروفيلم ناقص متعلق به كتابخانه مركزي دانشگاه تهران در اينجا به اتمام مي رسد. (م)

(٨٩). ٨٩٨ (م).

(٩٠). اشعار دلفريب - ٨٩٨ (م).

(٩١). ر. ك: نفحات الانس (سابق الذكر)، ص ٥٠٢.

(٩٢). دستار خوان: سفره (م).

(٩٣). ظاهرا كلماتي در اينجا افتاده است. (م)

(٩٤). ترجمه بيت فوق ظاهرا چنين است:

مگير جهان كه در جهان بسي غم هاست جهان دل بگير و ببين چه عالم هاست (م)

(٩٥). فايحه: (- فايحه) مونث فايح: پراكند كننده بوي. (فرهنگ فارسي معين) (م).

(٩٦). دوست داشتن گربه از ايمان است. (م)

(٩٧). منظور همان نبيره سعد الدين است، نه خود سعد الدين. (م)

(٩٨). اگر منظور «شيروان» خراسان باشد، بحثي ديگر است اما به معني شروان آذربايجان درست نيست، چنانكه مي گويد:

عيب شروان مكن كه خاقاني هست از آن شهر كه ابتداش شر است

عيب شهري چرا كني به دو حرف كه اول شرع و آخر بشر است (م)

(٩٩). كتيب: كتاب (فرهنگ فارسي معين) (م).

(١٠٠) و

(١٠١). منظور از «وي» استاد منصور است. (م)

(١٠٢). ظاهرا كلمات يا عباراتي افتاده است. (م)

(١٠٣). ولي: ظاهرا، اصطلاح صوفيانه آن مورد نظر است. «ولي فاني در خود و باقي به مشاهده حق تعالى است. از خود خبر ندارد و با غير خود آرامش و قرار». جهت اطلاع بيشتر ر. ك: لغت نامه، ماده ولي. (م)

(١٠٤). در اينجا كلمه اي ناخواناست و در مورد «كمان داري» نيز از روي حدس به نوشتن آن پرداخته ايم و ظاهرا به شكل مذكور خوانده مي شود. (م)

(١٠٥). شد كه: اگر درست حدس زده باشم - زيرا عبارات به نظرم مبهم مي آيد - به معني «بورس» است. (به ضم اول و سكون ثاني و كسر ثالث) (م).

(١٠٦). هلالي: نور الدين استرآبادي (مقتول در ٩٣٦ ه ق. / ١٥٢٩ م.) وي به سبب انتساب به تركان جغتاي به «جغتايي» مشهور شده. هلالي يكي از غزلسرايان دوره صفويه است، در استرآباد متولد شد و پس از پرورش در استرآباد به خراسان رفت و به دستگاه سلطان حسين بايقرا و وزير او امير عليشير نوايي راه يافت و پس از زوال سلطنت بايقرا، در اوايل عهد صفوي هنگام حمله عبيد الله خان ازبك، به جرم تشيع كشته شد. هلالي ديوان قصايد، غزليات، مثنوي هايي به نام شاه و درويش و صفات العاشقين دارد. غزل هاي او لطيف و پرشور است. (م)

(١٠٧). اهلي: شيرازي. شاعر معروف (ف ٩٤٢ ه ق. / ١٥٣٥ م.). وي در فنون شاعري توانا و در ايراد سخنان دشوار و ابلاغ معاني بلند شهرت دارد و شعرش توام با صنايع شعري است و مع هذا از دقت انديشه و رقت و خيال برخوردار است. وي ديوان قصايد و غزليات و رباعيات دارد و نيز مثنوي سحر حلال ازوست كه آنرا در جواب تجنيسات و مجمع البحرين كاتبي به دو بحر و دو قافيه سروده، و ديگري مثنوي شمع و پروانه كه در آن تصويري تخيلي و لطيف از عشق پروانه و جلوه هاي دلبرانه شمع كرده است. اهلي قصايد متعدد در مناقب رسول (ص) و رثاء شهيدان كربلا دارد. رباعيات او بسيار و از حيث شعر متوسط است. اهلي از آن ميان يك مجموعه رباعي را، ساقي نامه نام داده است. وي معاصر شاه اسماعيل و اوايل شاه تهماسب صفوي بود. پس از مرگ او را در جوار قبر حافظ به خاك سپردند. (فرهنگ فارسي معين) (م).

(١٠٨). گرفت گ ر: لرزانيدن انگشت و دست باشد در سازهاي زوي الاوتار تا نغمه موج دارد و جوهردار بر گوش

خورد. لغت نامه (م).

(١٠٩). نسخه نگ از ذكر مولانا نظام الدين خاموش، از «و بعضي ديگر حكايات مولانا ... » تا اينجا حذف كرده است. (م)

(١١٠). سوره الانبياء: آيه ٢٢ (م).

(١١١). سوره الفرقان: آيه ٢٣. در متن اصلي «منثورا» خوانده نمي شود و چيزي شبيه به «علينا» هست. شايد بتوان به صورت «منْبثا» (سوره الواقعه: آيه ٦) نيز خواند. «هباء منْثورا» يعني باطل و نابود، و «هباء منبثا» به معني گرد و غبار پراكنده است. (م)

(١١٢). نسخه خطي تركي به جاي كوه بر، كوهي آورده است.

(١١٣). منظور ميرزا خان است. (م)

(١١٤). تمام اين فقره كم و بيش مبهم و بسيار بد تنظيم شده؛ اما به نظر مي رسد مفهوم اصلي در ترجمه محفوظ مانده. ارسكين تقريبا همان عبارت را آورده، (ر. ك: تاريخ هند، ١، صص ٢٥٠ - ٢٤٩).

(١١٥). ظاهرا موافق قضا خوانده مي شود. در متن اصلي «موافقضا» آمده است. (م)

(١١٦). بدون ترديد، مولف براي تبريه پدر خود، اين بخش را تا حد امكان ماست مالي كرده است، چه شكي نيست كه پدر وي در عمل خيانتكار نسبت به بابر و رضايت به توطيه هاي شاه بيگم، جدا مقصر است. خود بابر ظاهرا محمد حسين ميرزا را يكي از محركين توطيه دانسته و از قرار معلوم او را سخت نمك به حرام محسوب مي داشته. با وجود اين وقتي گرفتار شد، بابر از روي سخاوت ذاتي زندگاني وي را به او بخشيد.

بابر در بابرنامه در روايت اين حادثه چنين مي نويسد: «محمد حسين ميرزا در اين امر جنايتكارانه و گناه آلود مباشرت داشت و فعالانه در جريان اين سركشي ها و تمردها داخل شده بود و بايد پاره پاره مي شد يا به قتل فجيعي محكوم مي گشت و به سزاي اعمال خود مي رسيد. از آنجا كه رابطه خويشاوندي در ميان بود و او از خاله من مهرنگار خانيم، صاحب دختران و پسراني بود، او را آزاد گزاردم و رخصت دادم تا عازم خراسان شود. اما اين مرد ناسپاس و ناشكر، اين نامرد، آن همه مهرباني و چشم پوشي از قتلش را به كلي فراموش كرده به نزديك خان شاهي بيگ خان رفت و به من ناسزا گفت و مرا رسوا كرد. اندكي بعد شيبك خان او را مقتول ساخت و بدين ترتيب انتقام من به تمامي گرفته شد، نظم:

به تقدير سپار آنكه را بر تو گفت ناسزاكه تقدير تواند كشيد از عدو انتقام (ر. ك: بابرنامه، ص ٢١٨).

شعر فوق مضمون اين بيت عربي است:

ان كان عدا عليك يوما جافي فالله لمن عدا مكاف كافي. (م)

(١١٧). ٧ - ١٥٠٦ ميلادي ٩١٢ (م).

(١١٨). ٩٠٩ (م).

(١١٩). از ترجمه مختصر نسخه خطي در موزه بريتانيا چنين برمي آيد كه ارسكين اين نام را در متن مورد استفاده خود، سيوي خوانده است. در صورتي كه اين تلفظ صحيح بوده باشد، احتمالا همان سيبي است كه محل آن مشخص است. در متون ما مي توان آن را سوبي و سوي خواند. در مورد اين مباحث در رابطه با بابر، ر. ك:

بابرنامه، ص ٢٢٤ و بعد از آن.

(١٢٠). شاهرخي سكه اي بوده كه ارسكين ارزش احتمالي آن را ٢/ ١ ٩ و ٣/ ٤ ٩ پني محسوب داشته، در حالي كه ارزش روپيه دو شيلينگ بوده است. تاريخ هند، ١، ضميمه عليه الصلاة و السلام (. استنباط من اين است كه اين اصطلاح از نام شاهرخ مبرزا چهارمين پسر تيمور كه از ١٤٠٥ تا ١٤٤٧ در خراسان و غيره حكومت داشته ناشي شده و اين سكه، سكه اي سيمين بوده اما كلنل مالسون (nosellam) در كتاب زندگاني اكبر، شاهرخي را «سكه طلايي خراسان»

مي نامد (ص ٥٣). شاهرخي در فهرست آقاي استانلي لين پول ديده نمي شود.

(١٢١). قلمرو خسرو و شاه، ايالت قندوز يا به احتمال زياد خطه قاتاغان (nahgattak) با پايتختي قندوز بود.

(١٢٢). كلمات به صورت سرداري است، اما در ترجمه تحت اللفظي، عبارات با معنايي به دست نمي آيد. ارسكين (در يادداشتي بر نسخه خطي خود در موزه بريتانيا) با پذيرش ترجمه حاضر، كلمات سردار و سرداري را به صورت تجنيس پذيرفته است.

(١٢٣). يعني اهل زاغ - ناحيه اي كوهستاني در شمال غرب بدخشان، در ساحل چپ پنجاب و در مقابل كابل.

(١٢٤). شاه بيگم (جده خان ميرزا) چنانكه قبلا مذكور شد، دختر شاه سلطان محمد، پادشاه بدخشان، و بيوه يونس خان و جده پدري بابر بود. (همچنين ر. ك: بابرنامه، ص ٢٣١).

(١٢٥). ميرزا خان (يا شايد به عبارت صحيحتر، خان ميرزا) پسر سلطان محمود ميرزا، سومين پسر ابو سعيد و يكي از عموهاي بابر بود. ميرزا خان فرمانرواي حصار، ختلان و بدخشان بود. مادر او مهرنگار خانيم يكي از خواهران مادر بابر بود. در نتيجه وي هم از طرف پدر و هم از طرف مادر، پسرعمو و پسرخاله بابر محسوب مي شد. نام اصلي او سلطان ويس ميرزا بود و روشن نيست چگونه نام خان ميرزا يافته است. يكي از برادرانش بايسنغر ميرزا بود كه مقتول گرديده بود و ديگري سلطان مسعود ميرزا بود كه به دست خسرو شاه كور شده بود. (ر. ك: بابرنامه، ص ١٢٨ و ٢٣٧).

(١٢٦). ابابكر، يك دوغلات و برادر سيد محمد ميرزا، عموي مولف بود.

(١٢٧). عبد الرزاق يكي از عموزادگان متعدد بابر بود. وي پسر سلطان الوغ بيگ ميرزاي كابلي (پسر ابو سعيد) بود و تا اواخر ١٥٠٣ يا اوايل ١٥٠٤ حدود ٩١٠ (م) در كابل حكومت مي كرد تا اينكه از سوي مقيم پسر ذوالنون ارغون بيرون رانده شد. ارسكين، تاريخ هند، ج ١، ص ٢١١، ٢١٥، ٢١٦، ٢٧٧، الي آخر.

(١٢٨). ١٥١٠ ٩١٦ (م).

(١٢٩). فتح خراسان - ١٤٠٠ كه در اين صورت بايد به صورت، فتح «خراسان - ٩١٢» خوانده شود. (م)

(١٣٠). در نسخه تركي، «ميرزايان تكليف بودن مي كردند» آمده. - راس در ترجمه انگليسي، عبارت را چنين آورده:

«ميرزايان با اصرار از رفتن او ممانعت مي كردند.» (م)

(١٣١). نسخه خطي تركي مي افزايد: «و ما از پيش او گريخته ايم، و شرحي از استيلاي او بر آن منوال كه تقرير رفت، پيش كشيدند.» - راس.

(١٣٢). ظاهرا كاهدستان النگ كهدستان (م) محلي در مجاورت هرات بوده است. احتمالا در شمال يا در شمال غربي شهر قرار داشته، اما در روي نقشه هاي فعلي مشخص نگرديده است. (ر. ك: باربيه دو مينارد (reibrab dranyemed در (taisa. nruog)، سال پنجم، شماره ١٧، ص ٥٠٩).

(١٣٣). سوره الفرقان: آيه ٢٣ (م).

(١٣٤). ناصر ميرزا برادر جوانتر بابر بود و هنگامي كه بابر در ١٥٠٧ قندهار را گرفته بود، وي را به حكومت آنجا منصوب ساخته بود. ارسكين، تاريخ هند، ١، ص ٨٩ و ٢٧٩.

(١٣٥). عبيد الله خان (يا عبيد الله سلطان) پسر محمود سلطان (برادر شاهي بيگ) بود و بعدها (در ١٥٣٣ ٩٤٠ (م) خاقان يا رييس اوزبكان شد. در اينجا شايد بتوان گفت كه حكومت اوزبكان، پادشاهي مطلق نبوده، بلكه بر اساس آراي روسا، به دست يكي از آنها قرار مي گرفت. سرهاورث، اين شيوه را با حكومت قرون وسطاي روسيه قياس كرده مي گويد: «اين حكومت به دست تعدادي از تيولداران تجزيه شده و هر يك تحت نظر خان خود قرار داشت و همه آنها تملق گوي رييس بزرگي بودند كه خاقان ناميده مي شد و به شاهزاده بزرگ روسيه مشهور بود و همان اقتدار فيودالي را بر شاهزادگان تيولدار اعمال مي كرد. با مرگ خاقان، شاهزادگان تيولدار گرد هم جمع مي شدند تا جانشين او را انتخاب نمايند و انتخاب آنان، مطابق رسوم شرق، متوجه بزرگ

(خاندان مي شد. بزرگ خاندان، سالخورده ترين شخص از آن دودمان بود و نيازي به ارث و حق ارشديت نداشت. در نتيجه اين امر در بسياري از امور بخارا تداوم يافته و فرق اساسي ميان خاقان ها يا خان هاي بزرگ و شاهزادگان تيولدار وجود نداشته و فهرست هر دو آنها به هم آميخته است.» (ج ٢، ص ٧١٣.) عبيد الله تيولدار خاص بخارا بود همچنانكه در متن مذكور شده؛ اما در دوره مورد نظر عملا سلطان اوزبكان بود هرچند كه كوچ كونجي (ياكوچم خان) اسما متصدي آن سمت بود. ظاهرا عبيد الله در ٩٤٠ هجري يا ١٥٣٣، قبل از آنكه خود را خاقان بنامد، طي دو دوره سلطنت، بر تمام ماوراء النهر و بخارا حكومت داشته است.

سلطنت هاي مذكور عبارت بود از سلطنت كوچ كونجي، ٣٠ - ١٥١٠، سلطنت ابو سعيد، ٣٣ - ١٥٣٠، و پس از آنها سلطنت عبيد الله در مقام خاقان، ٣٩ - ١٥٣٣.

به گفته آقاي استانلي لين پول، «علي رغم آنكه پايتخت سمرقند بود، يك نزاع دايمي در ميان سلسله شيباني وجود داشت و گاهي حكومت مستقلي در بخارا ايجاد مي شد.» (ر. ك: استانلي لين پول، كاتالوگ سكه هاي شرقي در موزه بريتانيا) sum. tirb ni snioc. tneiro. tac (، ٧، ص ١٤؛ همچنين به استكويس، (cte ,. tsihd leunam، ص ١٥٧).

(١٣٦). ظاهرا شاهي بيگ خان از خراسان به ماوراء النهر آمده تا به قصد جنگ با قزاق عازم دشت قيچاق شود. اما مترجم انگليسي آن را چنين ترجمه كرده « ... شاهي بيگ خان تصميم گرفت به قزاق در ماوراء النهر كه دشت قپچاق ناميده مي شود، حمله كند.» و مصحح انگليسي براي رفع اشتباه چنين توضيح داده است: (م) اين عبارت ترجمه تحت اللفظي است، اما ظاهرا در ارتباط با دشت قپچاق و ماوراء النهر به عنوان يك محل و يك منطقه واحد، اشتباهي رخ داده است. به احتمال زياد معني عبارت اين است كه شاهي بيگ براي حمله يا مقابله با قزاق ها يا اخراج آنان از دشت قپچاق، به ماوراء النهر آمد.

(١٣٧). طغاي: خال، خالو، دايي. (م)

(١٣٨). در ترجمه انگليسي چنين آمده: «مبرهن است كه شاهي بيگ خان در مقابل نيكي هاي محمد حسين ميرزا با او خوشرفتاري كرده با تو صد برابر نه، بلكه هزار برابر بهتر رفتار خواهد كرد، تو بسيار بيشتر از آن به او خدمت كرده اي.» و سپس چنين توضيح داده: (م) از نسخه تركي و در متون فارسي، همين معني مستفاد مي گردد، اما عبارت مبهم است. - راس.

(١٣٩). يعني اكنون زمانه عوض شده.

(١٤٠). يعني اگر حافظ با من همراه شود. (م)

(١٤١). يا جانشين. يعني به جاي من در حق تو پدري خواهد كرد.

(١٤٢). كلات نادري - به اسم جديد - در خراسان.

(١٤٣). لب درياي خجند - ٩١٤ (م).

(١٤٤). خراسان - ٩١٢ (م).

(١٤٥). در ترجمه انگليسي به جاي مصدق ... است، چنين آمده: «و حوادث پريشان اين ايام مويد آن اعتقاد است.» سپس اين توضيح را به آن افزوده است: (م) در نسخه خطي تركي چنين آمده: مصدق اين مقال بيان احوال خود من است.

(١٤٦). يعني سلطان حسين ميرزا بايقرا كه تخلصش چنانكه ديده ايم حسيني بود.

(١٤٧). در متن اصلي، چيزي شبيه به «نيلها» خوانده مي شود. از روي متن انگليسي، «برجها» نوشته شد. (م)

(١٤٨). عقال: ريسماني كه بدان زانوي شتر را بندند؛ رشته اي كه تازيان دور سر بندند. فرهنگ فارسي معين (م).

(١٤٩). ٩ - ١٥٠٨ ميلادي ٩١٤ (م).

(١٥٠). در ترجمه انگليسي اين قسمت حذف شده و در توضيح آن چنين آمده: (م) در اينجا، ايجاز يا مختصرى

مضمون «رساله» اى را مى آورد كه شامل تقدير از تحصيل حكمت الهى و كلا پيروى از محمد [ص] و هشدار بر ضد همنشينى با دراويش رقاص و آوازه خوان (يا زوزه كش)، و نهى از استماع افكار بدعت آميز است.

عبارات تا حدودى مبهم است و چنين آمده: در ملازمات ايشان انعقاد به خشم اكابر ... (م).

اين فقره بسيار مبهم است. - راس

حذفيات اين قسمت شامل رواياتى در ارتباط با اين مرد روحانى است كه هم به طرز خاصى مبهم بوده و هم ربطى به موضوع ندارد. آقاى راس به من گفته اند كه اين قسمت ارزش ترجمه را ندارد.

با توجه به متن تركى كه مى گويد، من نيز در بخارا بودم، تاريخ آن بايستى ٩١٤ بوده باشد.

,٩١٦ (م).

در حال حاضر [اواخر قرن نوزدهم (م)] در آسياى ميانه بارها اتفاق مى افتد كه كلمه قزلباش تقريبا به معنى هر نوع شيعه استعمال مى گردد، اما منظور اصلى بيشتر شيعيان ايران يا خراسان، يا يكى از اخلاف آنهاست.

چنانكه از عبارات متعدد تاريخ [هند (م)] ارسكين برمى آيد در سده شانزدهم [ميلادى (م)] منظور مؤلفان بومى استعمال كلمه قزلباش، كلا ايرانيان بوده اند و ظاهرا ميرزا حيدر، قزلباش را به اين معنى گرفته است.

قزلباش عبارتى تركى است و ترجمه تحت اللفظى آن، سرخ سر يا به طور اصحّ، سرخ كلاه مى باشد. اصولا قزلباش ها، به قول سر جان ملكم، هفت قبيله ترك بودند كه هسته اصلى نيروهاى صفوى را در اوايل دوره شاه اسماعيل و لشكركشى هاى موفقيت آميز او به غرب ايران، تشكيل مى دادند و به علت لباس مخصوصشان كه شامل كلاهى سرخ بود، از ديگران متمايز بودند. مورخ مذكور، اسامى اين قبايل را چنين ذكر نموده است: - (١) استاجلو، (٢) شاملو، (٣) تكّلو [اشتباها نكلّو نوشته شده (م)]، (٤) بهارلو [ظاهرا بايستى به جاى آن، روملو را قرار داد (م)]، (٥) ذو القدر، (٦) قاجار، و (٧) افشار. به گفته وى «شمشيرهاى اين قبايل به دفاع از مذهب شيعه اختصاص داشت و يكى از پى آمدهاى اين تكليف، ابقاى خاندانى بود كه بدوا خود آن را ايجاد كرده بودند» - يعنى صفوى [در متن انگليسى، صوفوى آورده (م)]. قزلباش ها از دهه نخست سده شانزدهم شروع به اين عمل كردند؛ اما جيمز فريزر، نويسنده نيمه نخست سده هجدهم، تأسيس اين فرقه را به شيخ حيدر پدر شاه اسماعيل نسبت مى دهد كه اندكى قبل از آن تاريخ دست به چنين اقدامى زد. سر يول در وجه تسميه اين لقب مى گويد: «از برخى قبايل ترك كه در ايران مانده و خوى ايرانى گرفته بودند و زبان فارسى را قبول داشتند، استفاده شد؛ آنان در واقع مانند دودمان شاهان فعلى [قاجاريه (م)] و طبقات حاكمه ايران، تركانى بودند كه خوى ايرانى يافته بودند. امروزه اين اسم عمدتا در افغانستان و در نواحى مجاور هند، ايران و تركستان شنيده مى شود. ظاهرا در ميان دو منطقه اولى، چنانكه از گفته هاى آقاى دنزيل ايبتسون برمى آيد، بقايايى از سپاهيان نادر كه به هند حمله كرده بودند، وجود دارد. به هر حال محتمل به نظر مى رسد كه تعداد آنها در افغانستان زياد بوده باشد و در حدود ١٢٠٠ خاندان از آنها فقط در شهر كابل زندگى مى كنند كه نه تنها يك گروه نظامى مهمى را تشكيل مى دهند، بلكه يك حزب قدرتمند سياسى هم هستند كه داراى نفوذ زيادى مى باشند. (ملكم، تاريخ ايران، ١، ص ٣ - ٥٠٢؛ يول، فهرست معانى، ص ٨١٤، ايبتسون، سرشمارى پنجاب، ١٨٨١، ١، ص ٢٧٨؛ فريزر، تاريخ نادرشاه، ١٧٤٢، ص ١٣٥.)

اين جمله با ابهام اظهار شده و مشخص نيست كه مولانا در اندجان مانده يا در اخسى. ترجمه مطابق با اصل انجام گرفته است.

رساتيق: جمع رستاق، به معنى روستا. (م)

ظاهرا ارباب وى خوانده مى شود، يعنى ارباب و صاحب قريه پوشنگ، اما در ترجمه انگليسى چنين نوشته شده: «در خانه يكى از آن مردان روحانى كه به خواجه ... » (م)

بكاول: خوانسالار. لغت نامه (م).

در متون فقط كلمه «شيخم» آمده كه بدون ترديد اشاره به شيخم ميرزاست كه مؤلف ما در ذيل اطلاعاتى در مورد او ذكر مى كند و شيخم يكى از عموهاى عبيد الله خان بود. وى حاكم قرشى بود و در ١٥١٢ [٩١٨ (م)] كه ايرانى ها قرشى را تصرف كردند، كشته شد. [اگر اين شيخم همان شيخم ميرزا حاكم قرشى و عموى عبيد الله خان بوده در آن قريه چه كار مى كرده و چرا زيردست مطلب سلطان بوده است؟ به احتمال زياد يك تشابه اسمى است. (م)]

يكى از رؤساى اوزبكان كه زمانى در خدمت بابر بوده و پس از آن با پيوستن به شاهى بيگ خان بر ضد بابر قيام كرده بود. سرانجام در ١٥١١ [٩١٧ (م)] به دست بابر افتاد و همراه با دو تن ديگر از بزرگان اوزبك، به جرم خيانت مقتول شد. در دوره مورد بحث، وى حاكم حصار بود. ارسكين، تاريخ هند، ١، ص ١٤٥، ٣١٥ و صفحات ديگر).

نسخه خطى تركى چنين آورده: - هيچكس مرا كفيل شما نخواهد دانست. - راس.

قابل توجه است كه ميرزا حيدر واژه چراغ كش يا «خاموش كنندگان چراغ» را همنام ملاحده يا «بى دينان»، براى فرقه رضى الدين به كار مى برد. تعريف صحيح ملاحده، شيعه اسماعيلى است كه نام خود را از اسماعيل، پسر ارشد و نامزد جانشينى امام جعفر صادق [ع] گرفته است. به زعم آنان، وارث حقيقى امامت، اسماعيل بوده و جانشينى برادر او موسى [بن جعفر (ع)] و پنج امام آخرى را قانونى نمى دانند. شاخه اى از اين فرقه، در دوره سلسله اى از خلفاى مصر، در افريقا ظاهر گشتند و در همان حال فرقه ديگرى از ايشان در شمال ايران تأسيس شد كه به على اللهى معروف گرديد. اين فرقه نيز اسماعيلى بود. اما معلوم نيست كه آيا همه اسماعيليان شرقى يا آسيايى، باورهاى على اللهى داشته اند يا نه. آقاى كالبروك مدعى است كه ريشه و علت اين شهرت در كتابى به نام دهستان، تأليف ملا محسن فانى، روشن گرديده است. عبارات آن را من به طريق ذيل تلخيص و استنساخ كرده ام. «على اللهيه معتقد به ارواحى بهشتى اند كه براى افراد بشر ناشناخته است و اغلب به اشكال محسوسى ظاهر مى گردند. شخص خدا در شكل انسان، بلكه به طور اخص در على مرتضى جلوه گر شده كه پايه تصور آنها در مورد على الله يا خدا بودن على [ع] است، فرق مذكور پرستش او را مشروع مى دانند. به زعم آنان، على مرتضى پس از ترك زمين به سوى خورشيد بازگشت، يعنى به همان چيزى كه با خود وى بود، و به همين جهت آنها خورشيد را على الله مى نامند. اين فرقه مرجعيت قرآن را به صورت فعلى آن قبول ندارند ... ايشان به تناسخ خدا در وجود ائمه معتقدند. برخى از آنها تأكيد دارند كه تظاهر خداوند در اين دوره از دنيا، على الله بود و بعد از او اخلاف معززش. و محمد [ص] را پيامبرى مى دانند كه فرستاده على الله است. مى گويند چون خداوند ضعف محمد [ص] را مشاهده كرد خود را به شكل انسان درآورد تا به او يارى نمايد. بديهى است كه استفاده از عناوين ملاحده و چراغ كش، صرفا براى سرزنش است، اما اروپائيان قرون وسطى، اسماعيليان را با نام حشاشيّن مى شناختند و اين اسم از آنجا ناشى بوده كه آنان به قربانيان خود حشيش مى داده اند. حشيش از بته شاهدانه تهيه مى شود و اين چنين بود كه آنها به حشيشين معروف شدند. فداوى به معنى «فدايى» نام ديگر آنان است و براى ناميدن فدائيان يا كسانى كه آلت دست رؤساى حشاشين - شيخ الجبل - يا مطابق ترجمه هاى تحت اللفظى سده هاى ميانه، پيرمرد كوهستان بودند از اين عنوان استفاده مى شد. در آثارى كه در ذيل خواهد آمد، روايات جالب و كاملى درباره اسماعيلى، على اللهى و سلسله حشيشين يا اسّاسين كه مدت ١٧٠ سال از زمان نيل به قدرت در كوهستان شمال ايران حكومت كردند، مى توان پيدا نمود. در اينجا فرصت كافى براى پرداختن به كل موضوع نيست؛ اما بايد گفت منظور ميرزا حيدر از «ملاحده ملعون كوهستان»، حشاشين شمال غربى ايران است. رئيس نيرومند «پيرمرد كوهستان» در الموت (آشيانه عقاب) حدود سى و دو مايل شمال شرق قزوين بود، تا اينكه سپاه مغول به فرماندهى هلاكو در ١٢٥٦ او را درهم كوبيد و اين فرقه به عنوان يك تشكيلات سياسى به پايان

عمر خود رسيد. در دوره ميرزا حيدر (كه در واقع تا امروز هم ادامه يافته) آنها ظاهرا در نواحى كوهستانى دوردست بدخشان و ناحيه علياى جيحون رشد يافتند و گاه گاهى برخى از رؤساى آنان نظير شاه رضى الدين مذكور، بدون ترديد نهايت قدرت را در آن نواحى به دست مى آورده اند. در زمان ما [اواخر قرن نوزدهم (م)] آنان را اسماعيلى يا آقاخانى مى گويند كه اين عنوان از نام يكى از رهبران ايرانى يا مذهبى ايشان در ١٨٤٠ در بمبئى رحل اقامت افكنده، ناشى گرديده و جانشين وى هنوز در آنجا زندگى مى كند. سكنه شغنان، روشان و غيره هنوز براى او در بمبئى نذر مى برند و وى را مانند يكى از رؤساى مذهبى خود محترم مى شمارند.

در خصوص عنوان چراغ كش مى توان گفت كه اين اصطلاح، علاوه بر شيعه، فرق متعدد و مذهبى ديگر را در برگرفته در حقيقت، ابتدا مسيحيان را شامل مى شد و منظور از آن لكه دار كردن رفتار ايشان به عنوان عملى غير اخلاقى و قبيح بود كه به زعم آنها اين مسيحيان به قصد عبادت تجمع كرده و سپس چراغ ها را خاموش مى كنند و اعمال منافى عفت را آزاد مى گذراند. بنابراين، چنين تصورى، صرفا يك اتهام نارواست كه مخالفان متعصب مذهبى اختراع كرده اند. در هر صورت، مسائل اخلاقى آنها در روزگار ما [اواخر قرن نوزدهم (م)] (تا آنجا كه سياحان اروپايى فرصت داورى در ميان آنها داشته اند) از مسائل اخلاقى همسايگانشان بدتر نبوده است.

بهترين نوشته ها را در مورد اين فرق مى توان در ماركوپولو، اثر يول، ١، ص ١٤٨ - ١٤٦، ١٥٥ - ١٥٢؛ كاثاى [يا ختاى (م)]، ١، صص ٤ - ١٥٣؛ تحقيقات اسيايى، اثر كارلبروك، ٧، ص ٣٣٩؛ سر راولينسن (J. R. G. S)، سال ٤، (١٨٣٩)، صص ٣٧ - ٣٦؛ برتشنيدر، ص ١١٢ و بعد از آن؛ و دوهربلو) tolebreh’d (در nuodellom,nualiamsi rednu. tneiro. lbib & c پ يدا كرد.

به گفته نسخه خطى تركى: يكى از ملازمان قديمى ميرزا خان. - راس

خرخشه [خ خ ش]: بيجا و بى موقع مجادله نمودن و خصومت كردن. لغت نامه (م).

معانى غلچه در فرهنگ ها چنين است - روستايى، خانه بدوش، دهاتى. مرحوم آقاى شاو در تعريف آن گفته:

نامى است كه براى اهالى تاجيك يا آريايى نواحى كوهستانى بدخشان، شغنان، و خان، سارى گول، كولاب، قراتگين و غيره اطلاق مى گردد. در تركستان شرقى، به گفته آقاى شاو، اين نام براى برده زر خريد كاربرد دارد.

وامبرى آنرا «sheuw enielk red,sprinr red» و پاوت دوكورتيه , sab,truoc,») ellietruoc ed tevap (emmoh titep» معنى كرده اند. در هر صورت عنوانى تحقيرآميز است كه قبايل مجاور از آن استفاده مى كنند و خود اين مردم آن را به كار نمى برند. در قسمت اعظم بدخشان، شغنان، روشان و شايد بتوانم بگويم و خان، اهالى به اين نام شناخته شده اند. اما ايشان نه تنها خود را به اين اسم صدا نمى زنند، حتى خبر ندارند كه ديگران براى آنها از اين نام استفاده مى كنند. اين يكى از آن نمونه هاى متعدد در آسياى مركزى است كه به جاى آنكه مردم را با نام خودشان بشناسند، با القاب اهانت آميز از آنان ياد مى كنند. (جهت اطلاع بيشتر در ارتباط با وجه تسميه غلچه، ر. ك: زبان هاى غلچه) segaugnal hahclahg (، اثر شاو، كلكته، ١٨٧٦.)

[غلچه: به فتح اول و جيم فارسى و سكون لام، روستايى و رند و اوباش را گويند. در فارسى به معنى روستايى است و به قومى از نژاد ايرانى ساكن افغانستان اطلاق مى شود كه در «وخان» و «بدخشان» اقامت دارند و به زبان هاى ايرانى - كه به فارسى اختلاف دارند - تكلم كنند. برهان قاطع (م)].

سوره ابراهيم: آيه ١٢.

خرابه هاى قلعه ظفر هنوز باقى است و در كناره چپ كوكچه، اندكى پايين تر از مصب رودخانه آرگو و بالاى نهر تشقان واقع است. دره كوكچه داراى آثارى از سده هاى ميانه مى باشد؛ خرابه هاى قلعه ايست به نام آى خانم (تپه مجردى نزديك مصب رودخانه، و در ساحل يمين) كه گفته مى شود چنگيز آن را خراب كرده است.

در بالاى قلعه ظفر و در مجاورت فيض آباد، پايتخت فعلى، نيز خرابه هاى يك پل سنگى ديده مى شود. در

(ميان بلوك هاى پراكنده آن كه گروهى به سرپرستى من در ١٨٨٥ آن را كشف كرد، يك كتيبه عربى پيدا شد كه حكايت از آن داشت كه پل مذكور را شاه سلطان محمد در ٨٨٤ هجرى ساخته است. من نمى دانم قلعه ظفر تا چه مدت پايتخت بدخشان بوده است، اما از روايت ميرزا حيدر چنين برمى آيد كه بنيان اين محل از پايان سده پانزدهم به بعد گذاشته شده است. زمانى كه همايون [پسر بابر پادشاه و دومين فرد از سلسله گوركانيان هند (م)] در ١٥٤٨ به قلعه ظفر پناه برد، آنجا هنوز پايتخت بدخشان بود، بعد از آن تاريخ ديگر به اين نام برخورد نكرده ام.

به نظر مى رسد كلمه بالادست در سرتاسر تاريخ رشيدى به معنى «تپه» يا «ناحيه، زمين بلند» به كار رفته است و در عين حال كلمه هزاره دلالت بر سكنه چنين نواحى دارد. بنابراين، بدون در نظر گرفتن هرگونه ملاحظات نژادى يا معنى كلمه، عبارت بالادست، معادل «كوه نشين» خواهد بود. من تا به حال نشنيده ام كه از آن كلمه به اين ترتيب استفاده كرده باشد، اما با داورى از روى گزارش منشى فيض بخش (١٨٧٠) هنوز مى توان آثارى از آن را در گفتار مردم و خان، هونزا و غيره پيدا كرد، زيرا هزاره و نام هاى قبلى اين مردم بايستى از «بالادست هزاره بدخشان» مذكور در متن ناشى شده باشد. (ر. ك: فيض بخش، در مجله انجمن تحقيقات جغرافيايى (J. R. G. S)، ١٨٧٢، ص ٤٧٢.)

اين فقره مبهم و ترجمه تا حدودى نارساست. [به انگليسى چنين ترجمه شده: «وى اطمينان داشت كه شاهى بيگ خان، سلاطين مغول را در قبال يك آزادى از اسارت از سوى آنان، رها نخواهد كرد.» (م)]

معنى صحيح اتاليق «سرپرستى» يا «لله» است. سر هاورث در بحث بخارا و سرزمين قپچاق (در مأخذ سنكوفسكى) مى گويد كه: وظايف اصلى اتاليق نظارت بر تعليم و تربيت وارث تخت و مواظبت از خاندان اوست. پس از آنكه اتاليق به صورت يكى از مقامات عمده دربار و تقريبا معادل ديوان بيگى و وزير اعظم درآمد و مآلا موروثى شد و به دستان قدرتمندى افتاد، صاحبان اين منصب، فرمانرواى واقعى كشور شدند، يعنى مانند پرستاران قصر در دوره مروونژين ها و جانشينان آنان ... پس از غصب اقتدار عمده دولت.» (ج ٢، ص ٨٦٩). نمونه معاصر گفته سر هاورث، زندگانى امير يعقوب بيگ فقيد است كه اعمال قدرت در تركستان شرقى را در حالى شروع كرد كه اسما در خدمت بزرگ خوجه خوقندى بود، آنگاه به خود لقب اتاليق غازى داد و اندكى پس از آن، اربابش را بركنار ساخته، خود را امير المؤمنين ناميد و به استقلال سلطنت كرد.

در نقشه مربوط به ريته) rettir (و اوئتزل) leztwo (، چ اپ ١٨٤١، در نزديكى اوش، در راستاى جنوب شرقى اندجان، ناحيه كوچكى با عنوان لات كند مشخص شده كه احتمال دارد نماينده سولات كند مورد نظر باشد. در نقشه هاى جديد، اسمى از آن ديده نمى شود.

ماسكه: مؤنث ماسك؛ نگاهدارنده. فرهنگ فارسى معين (م).

در نسخه خطى تركى اين عبارت افزوده شده: و كاملا آماده شهادت بودم.

نسخه تركى عبارت را چنين آورده: حال كه شراب شهادت را با ملوث كردن دهانم به شراب ناب لذت درآميخته ام، به شراب شهادت دسترسى نخواهد بود.

بالار: شاه تير را گويند و آن چوب بزرگ است كه هر دو سر آن بالاى ديوار عمارت باشد و سر چوبهاى ديگر را بالاى آن گذارند. لغت نامه (م).

داخول: آنچه از چوب و غيره كه صياد بر آهوان براى به دام انداختن آنها آماده سازد. فرهنگ فارسى معين (م).

حوش: چهارپايان وحشى. (لغت نامه) (م)، ظاهرا حوش خوانده مى شود. در ترجمه انگليسى دروازه آورده است. (م)

در ترجمه انگليسى از اينجا تا رب العالمين حذف كرده و گفته كه در اينجا دعاها حذف شده است. (م)

متوق [م ت و و]: سخت آرزومند، آرزومند. لغت نامه (م).

,٩١٤ (م).

,٩١٦ (م).

منظور پائيز است، زيرا چنانكه در موارد ديگر در همين كتاب ديده مى شود، در آسياى مركزى لفظ «تيرماه» به معنى پائيز به كار رفته است. (م)

بيك يزنه: مركب از دو كلمه بيك (بيوك) - بزرگ، و يزنه - داماد است كه با هم معنى «داماد بزرگ» را مى دهد. محمد حسين گورگان، شوهرخاله بابر پادشاه بود. (م)

من نتوانستم معنى خارشگاه را پيدا كنم. فرهنگ ها فقط به «قسمتى از بدن اسب» اشاره مى كنند - راس.

[خارشگاه: دبر. لغت نامه (م)]

حميل: برداشته شده به سر و به پشت، محمول. لغت نامه (م).

معنى فارسى كلمه صرفا «سازنده كمان» است، اما به گمانم در هند به معنى «شكسته بند» استعمال مى شود. - راس

نام اين مورد در بابرنامه، شيرين نوشته شده، اما در تاريخ رشيدى همه جا، شيرون [شيريم (م)] آمده است.

دايى (م).

بيك يزنه: داماد بزرگ، منظور ميرزا محمد حسين گوركان، پدر مؤلف؛ خان دادام، سلطان محمود خان دايى بابر و ميرزا حيدر و شايد همان خود ميرزا محمد حسين گوركان باشد.

دادام ظاهرا همان واژه آذرى دده (يا دد، د) به معنى پدر است (م).

قلاوز: خدمتكار، پيشكار. (م)

,١٥١٢ ميلادى [٩١٨ (م)].

,١٥٠٩ ميلادى [٩١٥ (م)].

در نسخه خطى تركى: در تمام نواحى پراكنده بودند. - راس

اين عبارت مبهم است. شايد منظور اين بوده كه حتى يكبار هم از قرارگاه خود دور نشده است. [و شايد هم منظور اين است كه بواسطه كمبود علوفه، اقامت در اطراف ولايت او ممكن نبوده (م)].

جر: به فتح اول و سكون ثانى، هر شكافى را گويند عموما و زمين شكافته را خصوصا، خندق. نهر براى كشيدن زهاب. برهان قاطع (م)

جهت اطلاع تفصيلى از روابط شاه اسماعيل و شاهى بيگ خان و به طور كلى سلسله صفويه و اوزبكان از سال ٩١٣ تا اواخر پادشاهى شاه عباس اول (١٠٣١)، ر. ك: روابط صفويه و اوزبكان، تأليف عباسقلى غفارى فرد، ناشر مؤسسه چاپ و انتشارات وزارت امور خارجه، چاپ اول، ١٣٧٦. (م)

,٩٠٥ (م).

نسخه خطى تركى در اينجا كاملتر است؛ به گفته اين نسخه: پس از انجام تشريفات لازم، هدايا را در محضر خان گذاشتند و نامه را به مطالعه او رسانيدند. شاهى بيگ خان پس از اطلاع از مضمون نامه عالى، جواب داد ... - راس.

,٩١٦ (م) [١٥١٠ ميلادى].

جام: گنبد، لغت نامه (م)، در ترجمه انگليسى «محل جنگ» آورده.

سوره الكهف: آيه ٧٨.

كرا (- كرايه): برابرى و سزاوارى. لغت نامه (م).

پايان: به معنى همان پايين است. در ترجمه انگليسى، ظاهرا آن را به معنى جمع پا گرفته زيرا جمله اى به اين ترتيب به متن اصلى افزوده: در پايين كشيدند «و زير پا لگد كردند» (م).

عبارات از «تو را كه بر پشت ... غليان مى زند» مبهم است. واژه مظفات را در فرهنگ ها نيافتم. اگر بتوان آن را مضفات خواند، در اين صورت شايد معنى حماقت و بى عقلى را داشته باشد، چه ضفافة به معنى مرد احمق و بى عقل است. (م)

فطفات و نطفات هم خوانده مى شود. (م)

[در ترجمه انگليسى، عباراتى را حذف كرده و توضيح داده: (م)] اينجا در دفاع از حقيقت به عباراتى متكلف در رابطه با ابتلاى بندگان مؤمن خدا به مصيبت، پرداخته است. - راس

,١٥١٠ ميلادى [٩١٦ (م)].

ميرزا حيدر در هيچ كجا مرگ شاهى بيگ خان را ضبط نكرده و يا گزارشى از چگونگى وقوع آن ارائه نكرده است و اين تا حدودى يك استثناء است. [در صفحه ٣٩٠ ميرزا حيدر، كشته شدن شاهى بيگ خان را ضبط كرده و خود مترجم نيز در صفحه ٢٣٤ متن انگليسى عينا آن را ترجمه كرده. (م)] مع هذا مؤلفين ديگر اين مورد را به تفصيل نوشته اند. شاه اسماعيل در ١٥١٠ در محمودآباد در نزديكى مرو، تمام سپاهيان شاهى بيگ خان را نابود ساخت. شاهى بيگ خان با ٥٠٠ نفر از رؤساى بزرگ قبايل و اشخاص برجسته، به منظور نجات جان خويش، روى به فرار گذاشت. ايرانيان به تعاقب آنان پرداختند و ايشان در محوطه محصورى كه به منظور چرانيدن رمه ها برپا شده بود گرفتار آمدند. محوطه مذكور فقط يك ورودى بيشتر نداشت و زمانى كه متعاقبين به آنجا رسيدند، محصور شدگان كوشيدند با اسبان خود از حصار پريده به آن سوى ديوار كه متصل به رودخانه بود بگريزند. در اين گريز آنان به روى يكديگر افتاده و به صورت توده اى درآمدند و شاهى بيگ خان به وسيله تعقيب كنندگان له گرديد و خفه شد. آنگاه از ميان انبوه اجساد سربازان و اسبان، جسد او را بيرون كشيدند و سرش را بريده به شاه اسماعيل هديه كردند و به دستور او بقاياى جسد خان را وحشيانه مورد بى احترامى قرار دادند. (ر. ك: ارسكين، تاريخ هند، ١، ص ٣٠٣؛ هاورث، ٢، ص ٧٠٨ تا آخر؛ [همچنين به روابط صفويه و اوزبكان، تأليف نگارنده، فصل سوم]).

اين امير اوروس را نتوانستم بشناسم. ظاهرا متعلق به قبيله دورمن از شعبات اوزبك ها متعلق است كه به قول مايف در حال حاضر اين قبيله در قسمت سفلاى دره وخش يا سرخاب سكونت دارد. (مجله جغرافيايى،) gam. rgoeg (، دسامبر ١٨٧٦، ص ٣٢٩).

بابر معمولا از گذرگاه يا تنگه آب دره ذكرى به ميان آورده ولى تا به امروز ما در مورد آن چيزى نشنيده ايم.

ظاهرا اين اسم نه تنها متعلق به گذرگاه (ياكتل) رشته كوهى واقعى نيست، بلكه بيشتر نام تنگه ايست به طرف شيبر يا شيبرتو، كه از سمت شمال مى گذرد و فقط در زمستان كه سطح آب پايين است مورد استفاده قرار مى گيرد. اين اسم در جديدترين نقشه هاى ما هم وجود ندارد. (ر. ك: ص ٢٠٧، پى نوشت شماره ١٣٨).

دوم ژانويه ١٥١١.

توقوز تارام در تركى به معنى، نه «شعبه» يا «شاخه» از يك رودخانه معنى مى دهد. در نقشه هايى كه من به آنها دسترسى دارم، نه شهر يا دهكده به نام وخش را مى توان رديابى كرد و نه دشت كولك را. اما در جلد حاضر در نقشه ضميمه [چنانكه مذكور شده، جلد مورد استفاده ما، طبع هند بوده و فاقد نقشه است (م)] راهى از قندوز تا حصار ديده مى شود و احتمال كلى دارد كه هر آنچه شهر و يا قلعه به نام وخش در دوره مورد نظر شناخته شده، از كورگان تپه يا راه آهن كورگان در نقشه هاى فعلى روسيه، فاصله زيادى نداشته است. (ر. ك: ص ٢١ و ٢٤).

به نظر مى رسد مؤلف در اينجا دچار تناقض شده است، چون تمام متون فارسى و تركى، صحت ترجمه را تأييد مى كنند. اما موضوع اين بيت اين است كه اگر دو طرف همديگر را ضعيف مى پنداشته اند پس چرا از

يكديگر مى هراسيده و از جنگ اجتناب داشته اند. اين مورد، روشن نيست.

سوره فاطر: آيه ٣٤.

براى توضيح در مورد هويت سادات و سيد اتا [اتائبى (م)]، از گزارش سر هاورث بهتر پيدا نكردم. وى (به نقل از شفر) مى گويد كه سادات «همه مدعى اند كه از اولاد خليفه عثمان و خليفه على [ع] كه دامادهاى پيامبر بودند، هستند. خواجه ها مدعى اند كه از نسل ابوبكر و عمر مى باشند كه همسران آنها از دختران پيامبر نبوده اند. اتائبى ها به دو طبقه تقسيم شده اند، خواجه هاى سيد اتا [اتائبى (م)] كه در تأييد نسب خود، اسنادى در اختيار دارند، و خواجه هاى جويبارى كه اسناد القاب آنها مفقود گرديده است، و اينها صرفا به رسم و اعتبار تكيه مى كنند.» (ج ٢، ص ٨٧٠).

عبارت «نيز ... فانى ساخته» مبهم است. در ترجمه انگليسى نيز مفهوم آنها را تغيير داده است. (م)

يعنى در ٩١٧ هجرى، يا ١٥١١ ميلادى.

اين كلمه معمولا قايرتگين خوانده مى شود. [در ترجمه انگليسى قراتكين آمده (م)] و در همه متون موجود نيز، املاى آن به همان ترتيب است. اما من همه جا از نام واقعى و مشهور اين سرزمين، يعنى قراتگين استفاده كرده ام.

در متون تاريخى و در خود تاريخ رشيدى به صورت «قرشى» آمده (گ ٢٦ ر) كه علاوه بر نخشب، به نسف نيز معروف است. (م)

[در ترجمه انگليسى از، چون شاه ... تا، محو گرديد، حذف شده و در توضيح آن چنين آمده: (م)] در اينجا سه سطر عبارت متكلف در توصيف غلبه روز بر شب، حذف شده است. - راس

نسخه تركى به جاى اين عبارت چنين آورده: امپراتور پرسيد كه كى هستند، جواب دادند، «ما پيروان ميرزا حيدريم».

اتگه [ات] شوهر دايه را گويند و اين مخفف اتاگاه است، چه در تركى اتا به معنى پدر است و اتاگاه كسى كه قائم مقام پدر باشد [ابوى مكان (م)]. (لغت نامه). ظاهرا در اينجا مترجم انگليسى دچار اشتباه شده و جان احمد را به عنوان «اتگه فقير» ترجمه كرده، در حالى كه منظور اين است كه نامبرده اتگه ميرزا حيدر بوده و منظور از فقير، خود ميرزا حيدر است. از قول نسخه تركى نيز نوشته كه: رهبر آنان مرد فقيرى به نام جان احمد بود. (م)

جلدو: غنيمت جنگى. (م)

قول [در متن اصلى غول (م)] (قلب) كلمه اى تركى است، گول هم خوانده مى شود. - راس

اين روايات، در بابرنامه موجود نيست. جنگ فوق در اوايل ١٥١١ رخ داده، و در بابرنامه حوادث سال هاى ١٥٠٨ تا ١٥١٩ مفقود گرديده است. چنان مشهور است كه بابر، حمزه سلطان و مهدى سلطان را كه قبلا در خدمت وى بوده و سپس به شيبانى [شاهى بيگ خان (م)] پيوسته بودند، به جرم خيانت، مقتول ساخت.

(ر. ك: ارسكين، تاريخ هند، ١، ص ١٤٥.) ظاهرا سوابق مماق در جايى ثبت نشده است.

طيش [ط]: سبكى، سبك سرى، سبك مغزى، سبكسارى، خفت عقل. لغت نامه (م).

يعنى عبيد الله سلطان از قلعه برآمده. (م)

ارسكين در اثر خود، تاريخ هند، اظهار مى دارد كه خافى خان مورخ (به پيروى از تاريخ عالم آراى عباسى، تأليف ميرزا اسكندر) معتقد است كه بابر نيروهاى كمكى ايران را پس از عزيمت به سمرقند مرخص كرد؛ در حالى كه ميرزا حيدر مى گويد كه آنها از بخارا برگردانده شدند. ارسكين نظر خافى خان را ترجيح مى دهد و عقيده دارد كه كه با توجه به مقتضيات، برگرداندن بى موقع آنها از بخارا، غير محتمل به نظر مى رسد، (ج ١، پاورقى صفحه ٣١٦).

ماه رجب از سال ٩١٧. (م)

سوره الحجر: آيه ٤٦. (م)

سوره فاتحه الكتاب: آيه ٢.

از گفته هاى ارسكين چنين برمى آيد كه در مورد برخى از حوادث اين دوره، اختلاف نظر زيادى در ميان مورخان آسيايى وجود دارد. اين دوره شامل فاصله ايست از ٩١٦ تا ٩٢١ كه در بابرنامه جزو بخش هاى مفقود شده است. شكاف موجود در رابطه با اين بخش، از آغاز ٩١٤ تا ابتداى ٩٢٥ (مه ١٥٠٨ تا ژانويه ١٥١٩) را دربرمى گيرد و بدين ترتيب از روايات خود بابر در ارتباط با مذاكرات وى با شاه اسماعيل، چيزى در بابرنامه پيدا نمى كنيم. اين امر، در ميان مورخان هند از جمله نوشته خافى خان و ابو الفضل و نويسندگان ايرانى مانند اسكندر بيگ و خواندمير، اختلاف بزرگى ايجاد كرده است. گروه اول مى گويند كه سكه به نام بابر زده شد و خطبه به نام او خواندند، در حالى كه مؤلفين ايرانى تأكيد دارند كه نام اسماعيل در ٩١٧ (١٥١١) در اين رابطه، با عنوان شاه به كار گرفته شد. مورخان هندى همچنين در گزارش جنگ هاى بعدى با اوزبكان در كول ملك به فرماندهى عبيد الله خان، از قلت لشكر بابر و كثرت قشون عبيد الله سخن مى گويند، حتى يكى از آنها (ابو الفضل) تا آنجا پيش مى رود كه پيروزى را به بابر نسبت مى دهد، در حالى كه دقيقا مى داند كه پادشاه شكست تلخى را پذيرفته است. آقاى پول) loop. s. r (كه (با بررسى سكه هاى مضروب اين دوره به عنوان راهنماى اصلى) وارد كنه مطلب شده است، با استناد به خواندمير، نشان مى دهد كه ميان اسماعيل و بابر توافقى ايجاد شده مبنى بر اينكه اگر ايشان به اتفاق هم ماوراء النهر را فتح كنند، خطبه و سكه به نام شاه [اسماعيل] باشد. وى سپس با تأييد نظريه خواندمير به سكه هايى اشاره مى كند كه اخيرا در ماوراء النهر كشف شده و مربوط به دوره سلطنت بابر است، اين سكه ها به شكل سكه هاى شيعه و شامل نام دوازده امام است؛ و از اين مورد و برخى شواهد سكه شناسى نتيجه مى گيرد كه «بابر فرمان داده كه خطبه به نام شاه اسماعيل بخوانند و سكه به نام او كنند و اسماعيل را زبردست و خود را زيردست او ناميده است!» در حقيقت، به سادگى نمى توان اين شاهد را رد كرد و زمانى كه تعصبات مذهبى مورخان متعددى را كه موضوع مذكور مورد بررسى آنها قرار گرفته، در نظر بياوريم، مسائل جديدى در تأييد نظريه فوق مطرح خواهد شد و ظاهرا نظريات تاريخى اين مورخان تا حدود زيادى تحت الشعاع احساسات فرقه بوده و به هيچ وجه بديهى تر از نظر ميرزا حيدر نيست. بدون ترديد آنچه كه در خصوص خطبه و ضرب سكه مى تواند حقايق مسلم محسوب گردد آن است كه بابر با اتحاد مطيعانه با اسماعيل متعصب در مذهب شيعه و با قبول اجراى رسوم قزلباش از سوى خود و سربازانش، اهانت بزرگى به سنى ها روا داشت. اين نشانى علنى و قابل رؤيت در تبعيت از علايق شيعه بود كه كاملا قابل فهم و محسوس بود. شاه اسماعيل براى توهين به مذهب تسنن، هيچ فرصتى را از دست نمى داد، و به قول ميرزا حيدر با محترم ترين مردان الهى آنان، رفتارى ظالمانه و وحشيانه داشته است. بنابراين، تعجبى ندارد كه ميرزا حيدر از معامله پسرخاله و حامى خود با شيعيان ايرانى و متحدين تركمان آنها در اين دوره، به تلخى سخن بگويد، يا حتى در اظهارات تاريخ خود تا اندازه اى تحت تأثير كينه باشد. به هر حال نبايد فراموش كرد كه ميرزا حيدر بنا به ناسازگارى شگفت روزگار، با غنيم بابر و دشمن قوم خود، رابطه خويشاوندى داشت. عبيد الله داماد وى بود و لازم به يادآورى است كه در سرتاسر تاريخ رشيدى، از اين رابطه خويشاوندى در سطح وسيعى سخن به ميان آمده است. از سوى ديگر، بابر به خاطر آزادى خواهرش خانزاده بيگم، چنانكه در صفحه ٣٦٩ مذكور شده، رهين منت شاه اسماعيل بود. آقاى پول با اشاره به صفحات گم شده بابرنامه، بر اين باور است كه شايد بتوان فقدان آنها را به تمايل شرح حال نويسى مربوط ساخت كه صرفا با شرمسارى به پشت سر نگاه مى كرده و در صدد پنهان ساختن جريان حوادث بوده است.

اين نقطه نظر نيازمند اثبات است و به نظر من چاره كار نيست. در وهله اول، موضوع مورد نظر در رابطه با

شيعه، تنها دوره ٩١٦ تا ٩٢١ - حدود پنج سال - را در برمى گيرد، در حالى كه شكاف موجود در بابرنامه، شامل يازده سال، از ٩١٤ تا ٩٢٥ مى باشد. اگر منظور شرح حال نويس، اختفاء آثار حوادث در آن دوره كوتاه بوده، ظاهرا دليل ديگرى نيز براى نابودى نوشته هاى آن دوره اضافى شش ساله وجود داشته است. ثانيا، اين شكاف يك مورد استثنايى نيست؛ چه شكاف هاى ديگرى نيز موجود است كه به سال ٩٠٨ تا پايان ٩٠٩ برمى گردد، و شكاف سومى كه حدودا شش سال را شامل است مربوط به ٩٢٦ تا ٩٣٢ مى باشد. در اين دوره ها در هيچ جا اشاره به جرياناتى نشده كه دليلى بر شرمسارى بابر تلقى گردد و يا شاهدى بر تمايل به امحاء آنها باشد. ثالثا، قابل ذكر است كه در هر موردى كه شكاف روى داده، راوى دفعتا در ميانه جمله، سخن را قطع كرده - حالتى كه تا حدودى به فقدان اتفاقى برخى از صفحات نسخه خطى اشاره دارد تا به خرابى آن از روى تصميم قبلى، يا ميل به حذف حوادثى خاص. به هر حال در اينجا نياز مبرمى به بررسى موضوع هست. (ر. ك: ارسكين، تاريخ هند، ١، ص ٣٢١؛ پول، كاتالوگ سكه هاى شاهان ايران در موزه بريتانيا، ١٨٨٦، ص ٢٤ و بعد از آن. همچنين ر. ك: مسائل كلى بابر و اسماعيل و در اثر هاورث، ٢، صص ٨١٣ - ٨١٢) [همچنين در مورد تحقيقات جديد در ارتباط با موضوع مذكور، ر. ك: تاريخ روابط ايران و هند، دكتر رياض الاسلام، ترجمه محمد باقر آرام - عباسقلى غفارى فرد، انتشارات اميركبير، چاپ اول، ١٣٧٣، ضميمه رضي الله عن، ص ٩٠ - ٢٨٦. (م)]

نسخه خطى تركى مى نويسد: كه با اوزبك روبرو شوند. - راس

يا شايد بتوان اورچند خواند.

امروزه به مادى يا ماد مشهور است.

ترا [ت]: سدى و ديوارى كه با كاهگل و گلابه استوار كرده باشند. لغت نامه (م).

مترجم تركى نظم دو عبارت را كه با اين كلمات: چون لشكر خان به كاسان رفت ... ، آغاز گشته و در اينجا به پايان رسيده، درهم ريخته. وى پاراگراف دوم خود را با تحريف ذيل آغاز مى كند: «چون ابابكر ميرزا خبر ورود خان به اندجان و حملات شديد اوزبك به كاسان را شنيد، به داعيه استخلاص سرزمين فرغانه، در كاشغر آمد ... »

يعنى اگر خان، كسانى را كه باقى مانده اند به عنوان سهمى از غنايم به عم مؤلف بسپارد موجب سپاس و تشكر فراوان خواهد بود، و به خاطر اين عفو، خان پاداش دنيوى و آخرت خواهد يافت. (م) (با برداشت از ترجمه انگليسى).

در اينجا نسخه خطى تركى به اين ترتيب تحريف شده: در فوق مذكور شد كه سلطان خليل سلطان را جانى بيگ در اخسى به قتل رسانيد. - راس

در اينجا ظاهرا اشتباهى رخ داده است، زيرا خواجه على بهادر نمى تواند اوزبك بوده باشد. در نسخه خطى تركى به ظاهر چنين خوانده مى شود: «وقتى كه خان را خواجه على بهادر از ميان اوزبكان مى گريزانيد.»

در ترجمه تركى چنين است: خان در كابل بود كه اين خبر رسيد. - راس

ينگه به معنى «عمه از طريق زناشويى» يا «زوجه برادر بزرگتر» است. ظاهرا اين رسم چنان است كه برادر جوانتر بايد بيوه برادر بزرگتر را به همسرى برگزيند. [در تركى آذرى، ينگه به زنى گفته مى شود كه در شب عروسى و زفاف، همراه عروس به خانه داماد مى رود و تا صبح در آنجا مى ماند. (م)]

كريمند: اين كلمه در عبارت زير آمده است، شايد به معنى درخور و قابل اعتنا: و چند معتمد خاص را به محفه و استر و مبلغى كريمند جهت خرجى به يزد فرستاده مولانا را طلب داشت. (تاريخ جديد يزد). ظاهرا مركب است از كرى (حمال كرا - كرايه) به معنى سود و ارزش+مند، پسوند اتصاف و دارندگى؛ و معنى تركيب كرامند يعنى ارزشمند و قابل توجه است لغت نامه (م).

در نسخه تركى چنين آمده: از دو موفقيت قبلى تشجيع شده. - راس

,٩٠٥ (م).

در نسخه خطى تركى كه چنين آورده: ثالثا. - راس

نسخه خطى تركى مى افزايد: چاره اى به غير از عزيمت به اندجان براى آنها باقى نمانده بود و آماده مرگ بودند. - راس

[در ترجمه انگليسى، شير درنده آورده و توضيح داده: (م)] شير بيشه. ترجمه تحت اللفظى: شيران جنگل.

اين محل اكنون به اوش تورفان مشهور است.

كلمه قازق تا حدودى گيج كننده است و من از ترجمه دقيق معنى مورد نظر مؤلف در اين عبارت و عبارات بعدى مورد استفاده، كاملا مطمئن نيستم. اين مورد كلا پنج مرتبه تكرار شده اما متون اصلى آن چنان مبهم است كه در بعضى موارد مى توان آن را نام شخص دانست تا نام شهرهاى ويران. آقاى راس به من گفت كه در تركى فعلى، قازماق به معنى «حفريات، يا كندن» است، در حالى كه قازيق در ترجمه تحت اللفظى به مفهوم «بيل» مى باشد. اما از قرائن چنين برمى آيد كه قازيق به معنى حفريات بوده و عموما براى نشان دادن محل شهرهاى ويران يا مدفون شده در زير شن بكار رفته كه احتمالا مردم براى كسب گنج به طور عادى آنها را حفر كرده اند. در اين صورت بايد در مفاهيمى چون «معادن» يا «طرق» و غيره استعمال مى شود. اين كلمه هنوز در هيچ كتابى، در رابطه با تركستان شرقى و در شهرهاى مدفون، ظاهر نگرديده، تا آنجا كه حاضرم در اين مورد قسم نيز بخورم؛ و من از منابع محلى، در مورد آن اطلاعى به دست نياورده ام. [قازيق در تركى مى تواند به معنى مفعولى آن نيز استعمال گردد؛ يعنى كنده شده. (م)]

مترجم تركى، ختن را با «شهر باستانى ياركند» يكى مى داند و به احتمال زياد اين تغيير را بنا به دلايلى - مثلا بر طبق رسوم محلى كه به آنها آشنا بوده - انجام داده است. شايد بتوان گفت در رابطه با ابابكر و گنج هاى او، تا به امروز داستان هاى زيادى در آن سرزمين رايج بوده است.

ر. ك: ص ٢١٢، پى نوشت شماره ٢٣١، ارسكين در مورد گز مورد استفاده بابر، از جهات متعددى بررسى كرده و مقدار آن را كمى بيش از دو فوت انگليسى تخمين زده است. وى از مباحثات خود در پيرامون اين قضيه چنين نتيجه مى گيرد: «در مورد فوت يا گزى كه بابر در اصطلاح خود آن را طناب يا ريسمانى براى مساحى مى خواند، استنباط معقول اين است كه آن را سى اينچ به حساب بياوريم. اما از آنجا كه اندازه هاى متداول بيشتر از اندازه واقعى بوده، شايد بتوانيم آن را دو فوت يا كمى بيشتر از حد معمول گز محاسبه نماييم.» اختلاف زياد در مورد گز متداول در هند و آسياى مركزى و نيز اندازه هاى گوناگون آن در كاربردهاى محلى اين احتمال را پيش مى آورد كه ارزش آن در ادوار مختلف، متفاوت بوده است. در مورد تخمين گز مورد نظر ميرزا حيدر، شايد بهترين كار اين باشد كه گز مورد استفاده بابر را كه متعلق به همان زمان و مكان است در نظر بگيريم. به هر حال بابر در مقياس ها و در ديگر موارد مربوط به اين موضوعات، منصف بوده است؛ اما چنين تفاوتى در مورد ميرزا حيدر چندان قطعى نمى تواند باشد.

مؤلف علنا به شمش هاى نقره چينى ها اشاره مى كند كه يوان پو نام دارد و به نظر مى رسد تا اواخر قرن هفدهم به عنوان بالش، بالشت و غيره، در ميان نويسندگان اروپايى و آسيايى، شهرت بسيار داشته است. سريول در ختاى ١، ص ١١٥ و بعد از آن، اظهارات جالبى در رابطه با موضوع دارد. شايد بتوان از طريق اظهارات مذكور، معنى و ريشه اين كلمه نامشخص را استنباط كرد. ارزش بالش به عنوان يك معيار پولى، نيز بسيار مبهم است و ظاهرا در دوره هاى مختلف، متفاوت بوده است؛ در عين حال بالش طلا و بالش كاغذى و نقره هم وجود داشته است. فرهنگ تركى، وزن بالش را هشت مثقال و دودانگه تعيين مى كند. اما به گفته مؤلف ما، وزن بالش نقره ٥٠٠ مثقال بوده است. ممكن است وزن واقعى بالش مانند ديگر معيارهاى آسيايى متفاوت بوده

باشد، اما آقاى پول) loop. s. r ((در سكه هاى پادشاهان ايران، ١٨٨٧،) aisrep fo shuhs eht fo snioc (از نظر سكه شناسى، وزن آن را ٧١/ ١٨ نخود مى داند. با اين حساب، بالش ٧٤/ ١ انس در مقياسات توزين طلاست. اما در قانون چين معاصر [اواخر قرن نوزدهم (م)] وزن يوان پو، ٥٠ تا ٥٥ ليانگ (يا تائل) تعيين گرديده و وزن استاندارد ليانگ برابر ٥٧٩/ ٨٤ مى باشد. بنابراين، در صورتى كه وزن آن ٥٠٠ مثقال در نظر گرفته شود، وزن بالش ٦١/ ٥ ليانگ بوده و اين ممكن است به حقيقت نزديك بوده باشد، زيرا وزن آن در دوره مورد بحث، سنگين تر از وزن فعلى بوده است. يوان پو (يا چنانكه در بنادر چين معمول است «كفش شمش نقره اى») تا حدودى به شكل كفش يا قايق سبك ساخته مى شود و اين آن چيزى است كه ميرزا حيدر به عنوان گودى وسط از آن صحبت مى كند. امروزه در تركستان شرقى، آن را خروس - كلمه اى تركى كه من وجه اشتقاق آن را نمى دانم - و يامبو مى نامند و بديهى است كه يامبو صرفا تحريفى است از يوان پوچينى. در صرافى هاى هند، ارزش آن معمولا حدود ١٦٥ يا ١٧٠ روپيه است (همچنين ر. ك: فهرست معانى يول، در ماده «كفش» و تائل).

توى؛ يا طوى: به معنى جشن و خصوصا جشن عروسى و ختنه سوران. (م)

[كلند: بر وزن سمند، دست افزار نقب كنان و گل كاران و سنگ تراشان باشد كه بدان زمين كنند و آن را كلنگ نيز گويند. برهان قاطع (م)] معنى كلند شايد بيل يا خاك انداز يا كلنگ دو سر بوده باشد. نسخه خطى تركى، قاتمان، به معنى بيل؛ و امبرى به صورت پليچه) ehceb,ellep (آورده اند.

در نسخه خطى تركى چنين درمى يابيم: ميرزا ابابكر با خواهر خود چنان بيرحمانه رفتار كرد كه تا مدتى از دادن هرگونه مأكول به وى خوددارى مى كرد و به جاى آب، فقط شراب به او مى داد و آن زن بدبخت براى تسكين تشنگى، يكى دو قطره شراب مى خورد. - راس

(توخماق): به معنى پتك و چكش و خصوصا پتك چوبى و گوشت كوب است. (م)

در متن اصلى خوانا نيست و احتمال دارد كه كلمه ديگرى بوده باشد. (م)

اين عبارت در نسخه خطى تركى چنين خوانده مى شود: وى حق نداشت تا پذيرش فتوا از سوى علما، كارى انجام دهد، و به منظور تصديق و توجيه شنيع ترين و مكروه ترين اعمال خود، تقاضاى فتوا داشت و بديت ترتيب عمل خود را مطابق با شرع مقدس جلوه مى داد. راس

در صرف و نحو عربى، عمرو و زيد، معمولا به عنوان مثال براى تركيب به كار مى روند و به نوعى مطابق با ﷺ و رضي الله عن انگليسى يا كايوس و بالبوس لاتينى مى باشند. - راس

فكر مى كنم، خالد نامى سمبليك براى عموم باشد كه مأخوذ از نام فاتح مشهور صدر اسلام است. راس

اكتبر ١٥١١ [٩١٧ (م)].

يتى قودوق: هفت كرّه. در زبان تركى به بچه الاغ و اسب، «كرّه» مى گويند. البته اين اصطلاح بيشتر در مورد بچه الاغ صدق مى كند، اما گاهى به بچه اسب نيز اين كلمه اطلاق مى گردد. (م)

نسخه تركى به جاى دولادى، قورتاليق آورده است. راس

شرح تركى اين عبارت چنين است: عبيد الله خان، راه فرار بسته ديد و از روى ناچارى باز ايستاد و با بابر پادشاه به جنگ پرداخت، اگر چه تنها سه هزار تن در مقابل چهل هزار سرباز پادشاه داشت. - راس

سوره البقرة: آيه ٢٤٩.

تپچاق، كلمه اى تركى شرقى است كه به معنى «اسب خوب» است، اما دكتر بللو، آن را به معناى «اسب سوارى» گرفته و مى گويد كه اين واژه مشخصا در مورد آرغوماق يا «اصيل» به كار مى رود. (گزارشى از ياركند) troper dnakroy (، ص ٧٠) بابر اين كلمه را كرارا در بابرنامه مورد استفاده قرار داده و آن را حيوانى اصيل و اسب سوارى خوانده است.

آوريل - مه ١٥١٢ ميلادى [٩١٨ (م)].

مير نجم كه گاهى نجم ثانى يا «ستاره دوم» ناميده مى شود، به گفته هاورث، وزير ماليه شاه اسماعيل و نام اصلى او يارمحمد بود. (٢، ص ٧١٢) [نام ميرنجم، يار احمد خوزانى بود. جهت اطلاع از زندگانى او ر. ك:

احسن التواريخ، ج ١٢ يا ج ٢؛ حبيب السير، ج ٤ و انقلاب فى اسلام بين الخواص و العوام، تأليف محمد عارف بن محمد شريف ارزنة الرومى (اسپناقچى)، نسخ خطى كتابخانه هاى ملى - ملك - فرهنگ اصفهان. (م)]

به نوشته نسخه تركى: پادشاه و تركمانان پيش رفتند. - راس

بيارق: جمع بيرق به معنى پرچم ها. (م)

[در ترجمه انگليسى بقيه جمله را حذف كرده و توضيح داده: (م)] اين جمله با يك سطر جناس خارج از نزاكت ادامه مى يابد كه ترجمه نشده است. - راس

كرته: به ضم اول و سكون ثانى و فتح فوقانى، به معنى پيراهن است و معرب قرطه باشد، نيم تنه. (برهان قاطع) (م).

ظاهرا منظور از مسلمين، سنّى ها - اوزبكان و طرفدارانشان - هستند.

منظور از استاد، مشرف الدين مصلح بن عبد الله، سعدى شيرازى است. (م)

[موافقت خداوند با بنده، نعمتى است كه نصيب نمى شود مگر براى بنده گرامى. (م)] [ترجمه انگليسى به اشتباه چنين توضيح داده: (م)] عبارتى عربى، منقول از قرآن.

يعنى فوت شد. (م)

,١٤ صفر ٩١٧ - ١٣ مه ١٥١١.

منظور ميرزا ابابكر كاشغرى است. (م)

نسخه خطى تركى: توبه غوت آورده است. - راس

به گفته نسخه خطى تركى: مانند يك قزاق. - راس

[در ترجمه انگليسى، عباراتى را از «در مقابله گفت كه ... » تا «مى گشايد»، حذف كرده و توضيح داده: (م)] اين عبارت كه در حدود يك سطر كامل است، مبهم بوده و برگردان آن به انگليسى ممكن نيست. - راس

توبره حيات: در اينجا توبره به معنى كيسه ايست كه در آن به اسب ها غزا مى دهند و آن را بر سر حيوان مى اندازند. در واقع اين توبره جناسى است با نام آن شخص يعنى «توبره» (م).

ثالث ثلاثه: يكى از آن سه نفر (سيد محمد ميرزا، سلطان على ميرزا، توبره نياغوت) (م).

از گلستان سعدى، بعد از اين چهار سطر مسجع نيز داشت كه حذف شد. - راس

او پسر ابو الخير خان و برادر كوچكونجى و شاه بداغ - و نتيجتا عموى شيبانى خان - بود.

منظور از بش كند بدون ترديد همان پنج كند است كه در دره زرافشان، حدود چهل مايلى شرق سمرقند واقع گرديده. بش كند يا «پنج شهرك» صرفا شكل تركى پنج كند است كه در فارسى هم همان معنا را دارد. در حقيقت اين مورد شبيه به موارد مربوط به يتى كند و هفت ده است كه در ص ٧١٦، پى نوشت شماره ٦٢ به آن اشاره شد. موقعيت مسير سه گروه مذكور در متن، چندان روشن نيست، اما كاملا آشكار است كه اين بشكند يا پشكند نمى تواند مشخصا در جاى بش كند واقع در آن سوى كرانه راست سيحون و جنوب تركستان بوده باشد.

[٩١٥ (م)] اكتبر - نوامبر ١٥٠٩.

جدى، از بروج فلكى و مطابق با دى ماه منظور از فصل جدى، زمستان است. (م)

دى، دهمين ماه از سال ايران باستان، يا دسامبر است. - راس

كلمه ايست تركى به معنى پاداش شجاعت يا جايزه قهرمانى.

سلطان سعيد خان.

,٩١٨ (م).

رجب ٩١٨ با ١٢ سيتامبر ١٥١٢ آغاز مى گردد. شروع ذو الحجه ٩٣٩ با ٢٤ ژوئن ١٥٣٣ مطابقت دارد.

در اينجا مراد از تبت، لاداخ است. تقريبا در تمام مواردى كه كلمه تبت به كار رفته، منظور همين است.

اين بخش ارزشمند را ارسكين كلا ترجمه كرده و در ترجمه او در ميان نسخ خطى متعلق به وى در موزه بريتانيا موجود است. از آنجا كه سر هاورث در اردوى سفيد [آق اردو (م)] و قرغيز قزاق) skazak zihgrik eht dna edroh etihw (به چاپ مجدد آن پرداخته و مطالبش را با روايات ديگر مقابله كرده، ديگر در اينجا نيازى به هيچگونه تفسيرى نيست. تنها بايد گفت كه ميرزا حيدر در آنجا كه مى گويد «در سنه اربع و اربعين [و تسعمايه (م)] هيچ اثر» از قزاق هاى مغولستان «در روى زمين» باقى نمانده بود، از آنچه در آن سرزمين اتفاق مى افتاده، بى خبر بوده است. وى اين عبارت را ظاهرا در سال ٩٤٨ هجرى (٢ - ١٥٤١) در كشمير و يا نه سال پس از گرفتارى هايش در ارتباط با مغولستان نوشته و احتمال دارد نوشته هايش نادرست و يا بهتر بگوييم ناآگاهانه بوده باشد. سر هاورث مى گويد: «ممكن است اين يك مبالغه باشد، اما ترديدى نيست كه در اين ايام اتحاديه قزاق ها كاملا از هم پاشيده شده بود.» به هر حال سلسله خانان آنها ادامه يافته و سر هنرى تاريخ آنان را پى گيرى كرده و نشانه هايى از آن تا اوايل سال هاى سده هجدهم يافته است.

به منظور سهولت در ارجاع به خانان اردوى سفيد قزاق ها در دوره تاريخ ميرزا حيدر، شايد در اينجا بتوان آنها را چنين معرفى كرد:

گراى و جانى بيگ ١٤٧٢ - ١٤٨٨ ميلادى.

برندوق (پسر گراى) ١٤٨٨ - ١٥٠٩ ميلادى.

قاسم (پسر جانى بيگ) ١٥٠٩ - ١٥١٨ ميلادى.

مماش (پسر قاسم) ١٥١٨ - ١٥٢٣ ميلادى؟

طاهر (نوه گراى) ١٥٢٣ - ١٥٣٠ ميلادى.

بلاش (نوه گراى) ١٥٣٠ - ؟ ١٥ ميلادى

نام اخير مورد ترديد است. سر هاورث به نقل از يك مؤلف روسى مى گويد كه شايد اين شخص اوزى آق احمد بوده باشد. من تاريخ ١٥٢٣ را از استكويس نقل كرده ام، اما نمى دانم وى از چه منبعى استفاده كرده.

اين تاريخ، در تاريخ رشيدى و هاورث ديده نمى شود (ر. ك: تاريخ مغولان، ج ٢، ص ٦٢٧ و بعد از آن؛ استكويس، ١، ص ١٦٣؛ اما فهرست آخرى با فهرست بالايى مطابقت ندارد.)

اين ترجمه دقيق نامى است كه در متن آمده، اما اكثر مؤلفين اروپايى آن را گيراى نوشته اند.

,٩٢٤ (م).

در متون فارسى، دم گيرى و در متن تركى، تنگ نفس آمده كه هر دو اصطلاح در عمل به يك معنى است، اما دم گيرى معمولا به تنگى نفس معمولا ناشى از آسم يا ديگر امراض در اعضاى تنفسى است. در دشت قپچاق، ارتفاعات بلندى وجود ندارد كه بتواند ايجاد دم گيرى در معناى متداول آن بنمايد.

شايد بتوان اين اسم را، تلاش خواند.

اگر منظور از اين عبارت يك شهر بوده باشد، احتمالا با اختلافاتى مى توان آن را سراى جوق، سراى چپق و غيره خواند. در كنار رودخانه يا يك، يا اورال شهرى با نام اخير، نزديك به منتهى اليه شمالى درياى خزر واقع شده كه به احتمال قوى همان محل مورد نظر است. اما شايد بتوان متن را چنين خواند: «محل چوق، جوق»

و غيره. در اين صورت نمى توانم محلى براى آن پيدا كنم. [در ترجمه انگليسى، سراى را كه پايتخت دشت قپچاق بوده حذف كرده اما سراى جوق، به نوشته بارون دوسون در تاريخ مغول، همان پايتخت دشت قپچاق است. (ر. ك: امپراتورى صحرانوردان، تأليف، رنه گروسه، ترجمه عبد الحسين ميكده، ص ٦٦٣) (م)].

رودخانه قاراتال كه در جنوب به درياچه بالخاش مى ريزد، به طورى كه ميرزا حيدر در فصل بعدى خاطرنشان ساخته، در حدود شمال مغولستان واقع بوده است. در مجراى علياى رودخانه، محلى بوده موسوم به قاراتال، اما احتمال وجود چنين شهرى كه اردوگاه هم باشد، اندك است. در نقشه ضميمه، هم محل رودخانه و هم محل اردوگاه جديد نظامى يا دهكده، مشخص است. به هر حال نقاط نامشخص ديگرى به نام قراتال وجود دارد.

مترجم تركى در اينجا عبارت را چنين تحريف كرده: خان در اندجان با امرا به مشاوره پرداخت؛ و سوينجك خان پس از آگاهى از اين امر، از لشكركشى به اندجان دست برداشت.

سوره البقرة: آيه ٢٠.

[در ترجمه انگليسى عباراتى را حذف كرده و چنين توضيح داده: (م)] اين عبارت خلاصه چهار سطر عبارات سرشار از مبالغه است. - راس

در ارتباط با اين اظهارات مؤلف، ر. ك: صص ٥٥١ - ٥٥٠.

شصت (م).

هفتاد (م).

اين اسم در برخى از متون، شاه خان، خوانده مى شود. - راس

به نوشته متن تركى: پيرتر از خان. - راس

الذّ: لذيذتر.

نسخه تركى به طور تحت اللفظى مى گويد: وى سپاه خود را از رفتن به تاشكند مغدور داشت. از عبارات «اواخر تابستان بود ... » تا اينجا، در تمامى متون، جملات مبهم و پيچيده است.

تيرماه: چنانكه قبلا نيز ديده ام به معنى فصل پاييز آمده. (م)

آشتى قزاق - ٩١٩ (م)

اين لقب در آثار مؤلفان مسلمان، به اشكال مختلف ديده مى شود. اين اختلاف، چنانكه از ترجمه برمى آيد، صرفا از كاربرد ك و گ در متن اصلى ناشى مى گردد، زيرا نويسندگان ايرانى و ترك، اختلافى ميان دو حرف مذكور نمى بينند. به اين ترتيب هجاء نخستين را مى توان كور يا گور خواند و هجاء دوم را خان مى نويسند كه در اين صورت در معنى كلمه تغيير كلى حاصل مى گردد.

كوركان، گورگان، يا كورگان كه در مغولى (در فرهنگ كوالوسكى، خورقان تلفظ شده) به معنى داماد بوده و ريشه مغولى دارد، در فارسى و تركى بى معناست. [در تركى آذرى نيز امروزه كوركان به معنى داماد به كار مى رود اما تلفظ آن آن به صورت «كوركن» است. (م)] اگر چه اين موضوع در سطح وسيعى مورد بحث واقع شده، اما به نتيجه مشخص منتج نگرديده است؛ با اين حال دكتر اردمان معتقد است كه در صورت تحرير اين كلمه با دو املاى متفاوت، دو لقب جداگانه حاصل خواهد شد. مؤلف در بهترين تواريخ فارسى و تركى، از آن به عنوان دو كلمه متفاوت و براى منظور معينى استفاده كرده، بدين ترتيب كه كوركان يا گوركان و غيره را به «داماد» يا شاهزاده اى اطلاق كرده كه از طريق وصلت با خاندان «پادشاهى مقتدر» به اين لقب، ملقب شده باشد. پس كلمه مذكور - در معنى مغولى - به قول اردمان و به نقل از رشيد الدين، به معنى «كسى است كه شيوه نيل به مرتبه اعلى را به نحو احسن مى داند.» همچنين بنا به گفته وى، كوركان يا گوركان نمودى است از عبارت فوماى چينى و به همين جهت امير تيمور در نزد چينى ها به تيمور فوما موسوم بود زيرا وى با دختر چون تى،

نهمين و آخرين امپراتور سلسه مغول، ازدواج كرده بود. فوما در حقيقت به زبان چينى، به معنى دامادى به كار مى رود كه از شاهزادگان بوده باشد و بدين ترتيب بايستى ترجمه اى از عبارت مغولى بوده باشد؛ اما دكتر اردمان در مورد ازدواج تيمور با يك شاهزاده خانم چينى، مأخذ خود را ذكر نكرده است. به احتمال زياد اين مورد را در آثار برخى از مؤلفان مسلمان پيدا كرده زيرا اين عبارت را ظاهرا برخى از آنها ساخته اند، اما دلايل متقضى بر اشتباه بودن نظر آنها وجود دارد. دكتر برتشنيدر مى گويد كه تيمور را در سالنامه هاى مينگ، با عبارت تيمور فوما ذكر كرده اند و سپس مى افزايد: «فوما اصطلاحى است چينى و به معنى «داماد امپراتور چين» مى باشد. اما منظور سالنامه نويسان چينى اين نبوده كه تيمور كبير با دختر امپراتور چين ازدواج كرده، بلكه هدف آنها ترجمه لقب مغولى گوركان يا كورگان بوده كه صرفا به شاهزادگانى اعطا مى شده كه با خاندان چنگيز خان وصلت كرده اند. خورقان در ميان مغولان امروزى به معنى داماد است.» سپس دكتر برتشنيدر به درستى نشان مى دهد كه على رغم اظهارات برخى از نويسندگان، تيمور هرگز با يك شاهزاده خانم چينى ازدواج نكرده است. آنگاه مى افزايد: «من نتوانستم در فهرستى كه اسامى شاهزاده خانم هاى امپراتورى چين و شوهران مخصوص ايشان در آن ثبت شده و به يوان شى معروف است، مطلبى دال بر تأييد اين اظهارات پيدا كنم. ظفرنامه نيز در ذكر نه تن از همسران تيمور، نامى از شاهزاده خانم چينى نبرده است. زوجه محبوب تيمور (به قول ظفرنامه) سراى ملك خانم نامى بود دختر قازان سلطان، خان تركستان و ماوراء النهر كه از اولاد چنگيز محسوب مى شد. وى در سال ١٣٦٩ به عقد ازدواج تيمور درآمد و شاهرخ از اوست. تيمور سال بعد با شاهزاده خانمى مغولى به نام توكل خانم، دختر خضر خواجه كه خان مغولستان و يكى از اولاد چنگيز خان بود، ازدواج كرد.

اما در تاريخ آسيا، اشخاصى هستند كه غالبا در مورد آنها از لقب گورخان استفاده شده و اينان از خاندان پادشاه قره ختايى و به ويژه از دودمان شخصى (به نام يلوتايشى) مى باشند كه در نيمه نخست سده دوازدهم شهرت يافت. رشيد الدين، ابو الغازى، جوينى، ميرزا حيدر و احمد رازى در املاى گورخان توافق دارند و سه تن از آنها، معنى اين كلمه را «بزرگ» يا «پادشاه جهان» دانسته اند و اين عنوان، ترجمه ايست كه يكى از آنان ابو الغازى، ص ٥٠ از زبان قره ختايى استنباط كرده است. اما قابل توجه است كه در تمام كتاب ابو الغازى، هرجا كه اين لقب به كار رفته، مؤلف (يا مترجم او، دسمايسونز) املاى آن را گورخان نوشته، در حالى كه رشيد الدين (به قول اردمان) ميان آنها تفاوت قائل شده است. ميرزا حيدر نيز ميان اين دو شكل فرق گذاشته است. وى كلمه گوركان را براى چند تن از شخصيت هاى تاريخ خود، به عنوان لقب به كار برده، اما در اينجا طى يادداشتى مى نويسد كه خود وى به واسطه ازدواج با دختر [در متن اصلى، خواهر (م)] سلطان سعيد، خان كاشغر، لقب گوركان يافته است؛ در عين حال در چند صفحه بعد (ص ٤١٧) لقب رئيس قره ختايى را، گورخان يا كورخان مى نويسد.

بدين ترتيب ظاهرا دو لقب مورد استفاده بود: اما در صورتى كه چنين باشد، چگونه است كه شاهرخ پسر تيمور، در سكه هايش خود را گورخان لقب مى دهد و در عين حال اين لقب در سكه هاى پسر و جانشين او، الغ بيگ، به شكل كوركان ضرب مى گردد (استانلى لين پول، به عنوان ذيل)؟ هر دو اين شاهزادگان اولاد تيمور هستند كه لقب گوركان داشت و ممكن نيست كه ردى از آنها در ميان گورخانان قره ختايى پيدا كرد. در درجه اول به نظر مى رسد كه اين اعتراضى است عليه فرضيه وجود دو لقب مورد استفاده؛ اما از سوى ديگر، شواهد آن چنان كامل است كه گمان نمى كنم كه سكه هاى شاهرخ مستلزم توضيح بيشترى بوده باشد. به احتمال قوى، شرح روى سكه ها، تعبير غلطى است از گوركان كه از طرح انجام گرفته و نامبرده ظاهرا به كلمه گوركان و ريشه آن آشنايى نداشته، لذا استعمال لقب را در يك قالب يا در قالب هاى ديگر، مفيد تشخيص داده است.

در صورت پذيرش اين مورد، شايد محتمل ترين توصيف مطلب چنين بوده باشد: گوركان در اصل لقبى

(مغولى بوده و (ابتدا در مغولستان و بعد از آن در چين) به داماد خاقان اختصاص داشته اما در روزگاران بعدى، مورد استفاده عام و متعدد يافته است، (١) كسى كه با دختر شاهزادگان حاكم ازدواج مى كرد؛ يا (٢) با دخترانى ازدواج مى كرد كه از نسل چنگيز خان بودند هرچند كه دختران واقعى او محسوب نمى شدند؛ يا (٣) پس از آنكه معنى آن يكباره فراموش گرديد، صرفا لقبى تجليلى، و شايد هم موروثى شد. به اعتقاد من، مورد ميرزا حيدر، براى نظريه شماره يك مذكور، يعنى شيوه كاربرد اين لقب براى تيمور و اولاد او و بسيارى از ديگران، كافى است. در حقيقت، اين لقب اگر به چنين ترتيبى به كار رفته باشد، تقريبا براى هر خان يا اميرى در آسياى ميانه، استعمال آن مناسب بوده، زيرا اكثر آنان مى توانسته اند دختر يكى از فرمانروايان را به همسرى برگزينند و به احتمال زياد چنين كرده اند. بنابراين عقيده دكتر اردمان مبنى بر وجود دو لقب جداگانه، محكم به نظر مى رسد، اما حقايق موجود، احتمال عدم صحت آن را تأييد مى كنند. يكى از اين القاب ريشه مغولى دارد و به معناى «داماد» است؛ ديگرى احتمالا از ريشه قره ختايى يا شايد از ريشه منچوست كه «خان بزرگ» معنى مى دهد. ظاهرا نويسندگان غربى در آن دوره - سده دوازدهم - با هر دو مورد آشنايى داشته اند ولى از زبانهايى كه ريشه اين القاب در آنها بوده، چيزى نمى دانسته اند و به مرور ايام در تاريخ نگارى هاى خود، آن دو را مبهم ساخته اند.

من در املاى كلمات، همه جا كوركان را به عنوان لقبى مغولى برگزيده ام، زيرا بسيار دقيق و ترجمه اش ساده است و در تاريخ رشيدى و متون ديگر نيز يافت مى شود، اما لقب قره ختايى را به منظور تميز آن از لقب ديگر، تا حد امكان با حرف گ - گورخان - نوشته ام. (ر. ك: اردمان، ehcilettu hcsrenu red nihcsdumet، ص ٥٨٠؛ برتشنيدر، ٢، صص ٢٥٨ - ٢٥٦؛ لين پول، كاتالوگ سكه هاى شرقى در موزه بريتانيا، ٧، ص ٣٠؛ ابو الغازى، ص ٥٠، هفت اقليم در يادداشت كاترمر در te tsiurtxe، ١٤، ص ٤٧٨) كلاپروت، برزين، آمو و بسيارى ديگر از مستشرقين، به بررسى اين موضوع پرداخته اند. اما شايد نيازى به كشاندن اين بحث به اظهار نظرهاى آنان نباشد.

مترجم انگليسى دچار اشتباه شده و عبارت بالا را چنين ترجمه كرده است: «دختر سيومين، محب سلطان خانيم، بعد از وفات [اولين شوهرش] با برادر وى سلطان محمود خان ازدواج كرد. بعد از آنكه ... » سلطان احمد خان برادر سلطان محمود خان بود كه قبل از برادر فوت شد و دختر او را كه محب سلطان خانيم بود، سلطان محمود خان در نزد خود نگاه مى داشت. (م)

در اينجا مترجم تركى به جاى شيبانى از كلمه اوزبكان استفاده كرده كه منظورش اوزبكان شيبانى است.

لك: به فتح اول و سكون ثانى، صد هزار را گويند، يعنى عدد هر چيز كه به صد هزار رسد، برهان قاطع (م).

در متن اصلى به صورت «طهماس» آمده. (م)

,١٩١٨ (م).

[١٩١٩ (م)] ١٥١٣.

[در ترجمه انگليسى، ابيره - سبيره (م)] اين نام به همان صورتى كه غالبا در نسخه تركى مضبوط است، ترجمه شده. اين اسم معمولا به شكل ابير و سبير ديده مى شود اما در نوشته هاى مغولان به اشكال مختلفى مانند ابر) raba (، سبور) rubes (و غيره نيز آمده است. در چين در دوره سلسله يوان، آن را به صورت ابيره - شبيره نوشته اند. اين دو نام، اصطلاحى عادى براى سيبرى است، اما در سده شانزدهم، نام يكى از شهرهاى تاتارها نيز بوده كه در كنار رودخانه ارتيش در شانزده ورستى [ورست: واحد طول روسى كه برابر ١٠٧ متر است. (م)] توبلسك) kslobot (قرار داشته است. اين محل (به گفته برتشنيدر) پايتخت خان تاتار، كونچوم بوده و در ١٥٨١ روس ها آن را به يرماق ضميمه كردند. (ر. ك: ser. dem، ٢، ٣٧ و ١٥٤).

,٩٢٠ (م).

يعنى پس از مرگ شاهى بيگ خان؛ ر. ك: ص ٧٢٢، پى نوشت شماره ١٣٥، بهترين شرح موجز را در ارتباط با اين بخش مى توان در فصل نهم جلد دوم تاريخ مغولان، اثر سر هاورث پيدا كرد. تمام منابع اطلاعاتى قابل دسترس بخش مذكور، مديون كمك اين اثر است.

,٩١١ (م).

سال ٩٤٦ از ١٩ مه ١٥٣٩ آغاز مى گردد. همچنين ر. ك: هاورث، ٢، ص ٧٢٣، مرگ عبيد الله خان.

ادواى: بر وزن يكتاى، به لغت زند و پازند به معنى آواز باشد و به عربى صدا گويند. برهان قاطع (م).

,٩٢٠ (م).

يعنى مثل اين است كه يك دست آدم سالمى را شكسته باشيم. (م)

بايد در نظر داشت كه تمام اين نطق از نظر معنى مبهم بوده و در ترجمه نيز جاى ترديد هست. [مترجم انگليسى، لغزش هايى در ترجمه داشته و مصحح با توجه به آن ترجمه، نطق مذكور را مبهم تلقى كرده است.

مضمون عبارات فوق به اختصار چنين است: قشون و اسلحه ما در مقابل شيبان، كافى نيست و اگر با اين مضمون عبارات فوق به اختصار چنين است: قشون و اسلحه ما در مقابل شيبان، كافى نيست و اگر با اين قشون به جنگ آنها برويم، حتى در صورت پيروزى كارى از پيش نخواهيم برد و مثل اين خواهد بود كه دست يك آدم سالمى را شكسته باشيم، و اين آدم نابود نخواهد شد، بلكه همچنان جنگ و ستيز ادامه خواهد داشت. و اگر شكست بخوريم، به هيچ عنوان اين شكست، قابل جبران نخواهد بود. (م)] ترجمه انگليسى عبارات فوق چنين است:

قوت مقاومت ما به كثرت شيبان وافى نيست و آلت مكاوحت ما به عدت ايشان كافى نى. اگر به اين فوج ايشان به مقاتله مقابله نماييم، على رغم حميت و غيرت، سربازانى خواهيم بود با اسلحه شكسته و شكست موجب انهدام شخص معينى نگردد و همچنان مكاوحت قايم و منازعت دايم باشد. و اگر به طور غير منتظره ورق برگردد و بخت يار نمايد، تدارك مافات خواهند كرد و قوت مخرب خواهند يافت و اين خواهد بود عوايد ما از اين جنگ و تلافى اين مافات براى ما امكان نخواهد داشت و آن شكستن به هيچ بستن التيام نيابد.

ربيع الاول ٩٢٠، يا مه ١٥١٤.

[در ترجمه انگليسى، عباراتى را از «اين امر ... » تا « ... ميرزا ابابكر شنود» حذف كرده و توضيح داده: (م)] در اينجا شش سطر مطلب بسيار غليظ و تكرارى بود كه حذف گرديد.

گز معمولى چنانكه ديده ايم (ص ٢١٣، پى نوشت شماره ٢٣٩ و ص ٧٣٣، پى نوشت شماره ٢٥٥) به احتمالا حدود ٢٦ تا ٢٨ اينچ بالغ مى گردد. گز متاع يا گزى كه براى اندازه گيرى اجناس يا اشياء به كار مى رود ممكن است با گز معمولى تفاوت جزئى داشته باشد اما براى بيانات سست ميرزا حيدر، هر دو مورد مى تواند مناسب باشد. جريب واحد اندازه گيرى زمين است و گفته مى شود كه معادل شصت ال [هر ال - ١١٥ سانتيمتر (م)] مربع يا ذرع است. اما ارزش ذرع بسيار مبهم است. در حال حاضر در ايران، ذرع تقريبا چهل اينچ مى باشد. كلنل جارت مى گويد كه معنى ذرع همان طناب فارسى و بيگه هندى است، اما ارزش آن از نظر مكانى و ادوار تاريخى بسيار متفاوت است. در دوران اكبر، اندازه آن در ٣٦٠٠ الهى گز تثبيت شده بود، در حالى كه اندازه بيگه در ولايت شمال غرب بنگال، امروزه به ٣٠٥٢ يارد مربع يا ٥/ ٨ جريب مى رسد. (آيين اكبرى، ٢، ص ٦١).

در اينجا كلمه شهر به كار رفته. در عبارات بعدى مؤلف از «مملكت كاشغر» صحبت مى كند و شايد علت اين گفته آن باشد كه وى بدون تميز، نام كاشغر را براى شهر، ايالت، و تمام تركستان شرقى منتهى اليه شرق چاليش يا قره شهر، به كار مى برد. در اكثر موارد، منظور او مشخص است، اما در موارد متعددى نيز بسيار مبهم مى باشد و من به اين علت، چه در پرانتز و چه در يادداشت هاى كوتاه، كلمه اى براى توضيح اين مورد نيفزوده ام.

معمولا جامع التواريخ خوانده مى شود.

ميرزا حيدر مى گويد كه فتنه كوشلك و استيلاى مغول بر كاشغر را عينا از جهانگشاى نقل مى كند، اما شروع عبارات او با مندرجات تاريخ جهانگشاى تفاوت دارد. اين فصل در تاريخ مذكور چنين آغاز مى گردد: «چنگيز خان اونگ خان را بشكست، پسر او با جماعتى كه زيادت قومى داشتند بگريخت و بر راه بيش باليغ زد و از آنجا به حد ولايت كوجا درآمد و در كوه ها ... » همچنين ميرزا حيدر نام پدر مؤلف را تايماق، و تايمان خان ايمان آورده، در حالى كه اين اسم در تاريخ جهانگشاى، اونگ خان و در جامع التواريخ، تايانگ آمده است.

(ر. ك: تاريخ جهانگشاى جوينى، تأليف محمد جوينى، تصحيح علامه محمد قزوينى، انتشارات دنياى كتاب، چاپ اول، ١٣٧٥، ص ٤٦، و جامع التواريخ، تصحيح دكتر بهمن كريمى، ج ١، ص ٣٣٤) (م).

على رغم اينكه اظهارت ميرزا حيدر عمدتا صحيح است، اما بياناتش مبهم مى باشد. وى معلومات خود را از كتب تاريخى برگرفته و آن را به طور ناقص نقل نموده است. «خاندان افراسياب ترك» را به احتمال قوى، شايد بتوان سلسله ايلك خانيان ناميد كه به گفته مبرزترين مورخان، از اويغورها بوده اند. برخى از نويسندگان لقب قراخانى را در مورد آنان ترجيح مى دهند و گفته مى شود پس از گرايش يكى رؤساى آنان به اسلام، اين لقب بر آنها مقرر گشته است. خود افراسياب (به عبارت ديگر، بوغا، يا بوكا خان) احتمالا شخصيتى افسانه ايست، اما سلسله اويغورها كه نام او را بر خود نهاده اند، بدون ترديد يكى از سلسله هاى باستانى و از اقوام خالص ترك مى باشند. به هر حال اين سلسله، با سلطنت ساتوق بغراخان كه نخستين كسى بوده كه از ميان آنها به اسلام گراييده، در تاريخ به عنوان عاملى مؤثر، جاى خود را پيدا كردند. گفته شده كه ساتوق بغرا بر تمام تركستان (شرقى و غربى) تا منتهى اليه حدود شرقى چين حكومت داشته و اندكى قبل از مرگ خود، تقريبا در پايان سده دهم، بخارا را نيز تصرف كرده است. پايتخت او كاشغر بوده كه بعدها به اردوكند موسوم شده است؛ ظاهرا اندكى پس از مرگ او، اخلافش مركز حكومت را به بلاساغون منتقل كرده اند. به نظر مى رسد جانشين بلافصل او لقب ايلك خان يا «شاه بزرگ» يا «پادشاه» يافته كه به لقبى دائمى براى افراد آن سلسله تبديل گرديده، اما غالبا به غلط آن را ايل خان نوشته اند. اين ايلك خان (احتمالا با نام نصر) در ١٠٠٨ ماوراء النهر را فتح كرد و حكام سامانى را بيرون راند و اقتدار خود را بر تمام اين سرزمين برقرار ساخت.

ظاهرا تاريخ مرگ او ثبت نشده، اما چنانكه از برخى روايات برمى آيد، برادرش تغان خان جانشين او شده و دقيقا تا ١٠١٨ در بلاساغون سلطنت داشته است. پس از او ارسلان خان اول، سپس قدير خان، بعدا ارسلان دوم، و آنگاه بغراى دوم به سلطنت رسيده اند كه فرد اخير در ١٠٧٠ در رأس قدرت بوده؛ با اين حال ممكن است اشخاص ديگرى نيز در ميان اين افراد بوده باشند. اگر چه نشستن محمود خان نامى به جاى بغراى دوم، روشن نيست، اما در هر صورت مى دانيم كه هنگام تهاجم گورخان قراختايى به تركستان شرقى و ضميمه آن به بلاساغون و نيز فتح احتمالى تركستان غربى، فردى تحت عنوان فرمانرواى اويغور - ايلك، در حدود ١١٢٤، بر آنجا حكومت داشته است. فرمانروايى اويغورها ظاهرا در تاريخ مذكور به پايان رسيده است. با اين حال به نظر مى رسد كه قراختايى ها مزاحمتى براى ماوراء النهر كه بخشى از ممالك محروسه اويغورها و در دست سلاطين خراجگزار ايشان بوده، ايجاد نكرده اند. سلاطين مذكور تا ١٢١٣ به حكومت خود ادامه دادند تا اينكه آخرين آنها به نام عثمان، به وسيله محمد خوارزمشاه كه ممالك محروسه آنان را تصرف كرده بود، كشته شد و ماوراء النهر همچنان در دست خوارزمشاه باقى مانده تا آنكه چنگيزخان، وى و متحدان اويغورش را از آنجا بيرون راند.

بدين ترتيب تنها از زمان ساتوق بغراخان، اين سلسله مسلمان اويغور، تقريبا به مدت يك و نيم قرن در تركستان و بيش از دو قرن در ماوراء النهر، شهرت داشته اند؛ اما تا آنجا كه ما مى دانيم، تاريخ آنان اگر متناقض نباشد تا حدودى مبهم است.

(اما در خصوص موطن اصلى اين مردم، مؤلف طبقات ناصرى مى گويد كه تركان افراسيابى، تحت فرمان ايلك خانان يا ملوك افراسيابى، نواحى حدود قاياليق و بلاساغون را در تصرف داشتند تا اينكه قراختايى ها آنان را از متصرفات خود محروم ساختند.

در مورد شرح مختصرى از ايلك خانيان مى توان به مطالبى كه دكتر برتشنيدر از كامل التواريخ ابن اثير (١٢٣٣ - ١١٦٠ ميلادى) اقتباس نموده، مراجعه كرد. دكتر بللو با استفاده از تذكره سلطان ساتوق بغرا، خلاصه مفيدى از تاريخ اين سلسله را ارائه كرده، اما تذكره مذكور ظاهرا غير قابل اعتماد است. آقاى لين پول شرح مختصرى از تاريخ و فهرست خانان را تا جايى كه به صحت آنها اطمينان داشته منتشر ساخته، و سرانجام ماژور راورتى در ترجمه طبقات ناصرى، فهرستى طولانى از ايلك خانيان، همراه با تفسيرات فراوان ارائه كرده اما از ذكر منابع خود، صرف نظر كرده است. در تمامى اين فهارس از جمله در اسامى و تاريخ ها اختلاف ديده مى شود.

دكتر ترين دلاكوپرى معتقد است كه واژه ايلك) kli (يا ايلك) kali (به معنى پادشاه است. اين لقب نخستين بار مورد استفاده يك شاهزاده توكويه) heukut ([؟ (م)] قرار گرفته و سپس خانان اويغور تركستان آن را به كار گرفته اند كه از نيمه سده دهم تا سال ١٢١٣ مورد استفاده ايشان بوده است. بعدها مغولان در ايران از آن سود جستند؛ هلاگو لقب خود را از خان كه در دوره سلطنت منگوقاآن به آن ملقب بود، به ايلك خان در دوره سلطنت قوبلاى قاآن تغيير داد. ايلخان كه به معنى «خان ايليات» - عشاير يا قبايل - به كار رفته، شكل غلطى است از ايلك خان. (ر. ك: برتشنيدر، ser. dem، ١، صص ٢٥٣ - ٢٥٢؛ بللو، گزارشى از ياركند) tper. ray (، ص ٣٠ - ١٢١؛ سرلين پول، طبقات سلاطين اسلام، صص ١٣٢ و ٥ - ١٣٤؛ راورتى، ص ١٠ - ٩٠٠؛ لاكوپرى، گزارشى از بابليان و شرق) drocer. tneiro dna nainolybab (، دسامبر ١٨٨٨، ص ١٣).

[در جهانگشاى جوينى، ج ١، ص ٤٦، «قياليغ» نوشته شده. (م)] در متون فارسى اين نام را مى توان قباق، قتاق، يا قياق خواند، اما در نسخه تركى همه جا قياق خوانده مى شود و به همين جهت من شكل مذكور [قياق (م)] را برگزيده ام. در صورت صحت اين امر، به گمان من، قصد برخى از نويسندگان قديمى از قياليق و از كايالك مورد نظر روبروك، همين محل بوده است. بنا به مندرجات ارزشمندترين آثار منتقدانه، اين محل در جنوب غربى رودخانه ايمل و نزديك كوپال امروزى واقع بوده و در اين صورت وضعيت با آنچه كه به سرزمين قبايل كوشلك - نايمان ها، به عبارت صحيح تر، نايمان اويغورها؛ يعنى هشت اويغور - شهرت يافته، مطابقت خواهد داشت. (ر. ك: يول، ختاى، ص ٥٧٦؛ اشميت) tdimhcs. m. f (در ednukdre ruf. tlleseg red tfirhcstiez، برلين، ١٨٨٨، ٢٠ رضي الله عنd؛ هفت اقليم، ٣، ص ٢٠٥ - ٢٠١؛ برتشنيدر، ١، ص ٢٣٠. همچنين شويلر، ١، ص ٤٠٥؛ و ليخانف، در روس ها در آسياى ميانه) aisa. c ni snaissur (، صص ٦٢ و ٥٢٧؛ و دوسون، ٢، ص ٥١٦ كه به نقل از وصاف مى گويد: در سال ١٣٠١ قياليق در مرز ميان اراضى قايدو، و خاقان قرار داشت، اما هيچ نشانه اى مبنى بر واقعيت اين امر موجود نيست.

در جهانگشاى جوينى (ج ١، ص ٤٧) به صورت «توق تغان» آمده. (م)

تمام متونى كه اين قسمت را از جهانگشاى اقتباس كرده اند، محرف و مبهم اند. اين اسم در يكى از متن ها شهرخيه و در متن ديگر شهر كه و غيره آمده است. [در جهانگشاى تصحيح قزوينى، «عبارت از فناكت، شهرخيه است،» ديده نمى شود (م)] اما ترديدى ندارم كه منظور شاهرخيه است؛ زيرا چنانكه از ظفرنامه برمى آيد، در اواخر سده پانزدهم، تيمور آن را بر روى خرابه هاى فناكند قديمى بنا نهاده است. به هر حال مؤلف جهانگشاى در ٦٨٧ هجرى، يا در حدود يك صد سال قبل از موجوديت محلى به نام شاهرخيه، وفات يافته است! بنابراين مى توان نتيجه گرفت كه جمله «عبارت از فناكت، شهرخيه است»، تحريفى است از سوى ميرزا حيدر يا مستنسخ، كه در طى آن تحريف كننده، املاى كلمه را نيز بد نوشته است. ر. ك: پتى، تاريخ

(تيمور بيگ، ٤، ص ٢٠٧. همچنين ر. ك: بابرنامه، ص ١.

در اينجا شايد بتوان گفت كه اشكال مختلف فنا كند، فناكت، و بناكت، بدون ترديد بر يك محل دلالت دارد، زيرا صادق اسپهانى (ص ٧٨) طى يادداشتى مى گويد كه بناكت، شاهرخيه نيز ناميده مى شود.

با در نظر گرفتن اظهارات مختلف، شايد بتوان اين نام را به صورت جينبوج يا چينبوج خواند، و به اين ترتيب احتمالا مى توان آن را به جاى چينبوجى مورد نظر دوسون (١، ص ١٦٨) كه اين بخش نيز به آن اشاره دارد، قرار دارد. به گفته برتشنيدر (١، ص ٢٣١) اين كلمه نام رودخانه ايست در تركستان، اما اگر نزديك بلاساغون باشد، بايد در منتهى اليه شمال شرقى آن خطه - نزديك قسمت علياى چپ شعبات چو - قرار گيرد؛ زيرا بلاساغون (يا شايد به عبارت بهتر، بلاساقون) به احتمال بسيار زياد در ميان اين شعبات قرار داشته است.

كلمه ترسا در اينجا، مسيحى ترجمه شده زيرا هرگاه اين كلمه به نايمان اطلاق گردد به احتمال زياد همان معنى منظور مى گردد. اما اين اصطلاح در مورد بودائيان، زرتشتيان و بت پرستان به كار مى رود. همچنين ممكن است اين كلمه در نزد مسلمانان به معنى مذاهب غيراسلامى بوده باشد. شواهد زيادى حاكى از حضور مسيحيان نسطورى در سده هاى دوازدهم و سيزدهم در ميان نايمان و اويغورهاى ديگر است، اما با قاطعيت نمى توان گفت كه جوينى در توصيف اين محل آنان را «اكثر مسيحى» قلمداد كرده باشد. شايد منظورش اين بوده كه آنان اكثرا بودايى هستند؛ در هر صورت نمى توانسته اين كلمه را براى بت پرستان به كار برد، زيرا جمله بعدى - دختر را التزام كرد تا او نيز بت پرست شد و از ترساى انتقال كرد - در تأييد اين مطلب است. بنابراين بسيارى از مذاهب، خارج از اين عبارت قرار مى گيرند - چه آتش پرست نمى تواند در رابطه با نايمان ها مورد نظر باشد. ترسا نمى تواند به غير از مسيحيت يا آيين بودايى، مذهب ديگرى را دربرگيرد. با اين حال در ميان مسلمانان، آيين بودايى و بت پرستى، مثل هم تلقى شده و به يك اسم مسمى گرديده اند. اگر بتوان احتمال داد كه اين معنى مورد نظر جوينى بوده، در آن صورت ترسا را نمى توان به غير مسيحى چيز ديگرى ترجمه كرد. بنابراين از هر نظر احتمال دارد كه كلمات مسيحى و مسيحيت، ترجمه عبارت مورد نظر مؤلف باشد و از اين رو سهم مهمى در تأييد اين مطلب دارد كه (١) نايمان ها براستى «اكثرا مسيحى» بوده اند، و (٢) اصطلاح ترسا، حقيقتا براى مسيحيت كاربرد داشته است.

به گفته دكتر برتشنيدر، مطران پالادى) suidallap etardamihcra ((در يكى از نشريات روسى) مى گويد كه «تاى ساى ترجمه چينى ترساست كه در زمان ساسانيان، ايرانى ها آن را در تعريف مسيحيان و گاهى نيز آتش پرستان و مجوس به كار مى بردند. هيثون ارمنى در ذكر ممالك آسيايى (موجود در سده چهاردهم) براى مملكت يوغورها (اويغورها) صريحا نام ترسه [در تركى به جاى ترسا، ترسه خوانده مى شود. (م)] را به كار برده است. جان اهل مونته كاروينو از يادداشتى سخن مى گويد كه تقريبا در همان ايام در پكن در خصوص ويژگى هاى ترسايى نوشته شده و منظور از آن يادداشت را علنا در ارتباط با ادبيات اويغورى مى داند.» اگر چه اين نام را در مورد ملت اويغور نيز به كار برده اما منظورش احتمالا فقط مسيحيت آيين بودايى بوده زيرا هر دو مذهب در ميان آنها متداول بود.

دوسون در توضيحاتى در جهانگشاى جوينى اظهار مى دارد كه مسيحيان (سده سيزدهم) را مغول ها اريون [ارغون] مى ناميدند، و راهبان بودايى نيز به توئين ها شهرت داشتند. همچنين به گفته وى منظور روبروك از بودائيان معمولا توئين ها هستند، و مى افزايد، توئين ها در واقع نام مغولى است براى روحانيون بودايى.

همچنين به گفته وى اورپليان) nailepro (نويسنده ارمنى اظهار داشته كه روحانيون مسيحى به ارخايون [ارغون] شهرت داشته اند. اين تعريف ها حاكى از اختلافات قابل فهمى در ميان مسيحيت و آيين بودايى موجود در نزد مغولهاست، اما در مورد مسلمانان، موضوع به اين سادگى نيست. در حال حاضر در لاداخ، ارغون به معنى «دو رگه» استعمال مى شود و در دوره پولو نيز در شمال غرب چين به همين معنى به كار

مى رفته است. معنى واقعى اين كلمه در تركى، «زيبا» (خوش قيافه) مى باشد و گفته شده كه در سده هاى ميانه در بين مغول و ترك رواج داشته است؛ اما در مورد مسيحيان، اين كلمه به هيچ وجه كاربرد نداشته است. در مورد اصطلاح ارغون مى توان اطلاعات كاملى را در ماركوپولو، اثر يول، ١، ص ٢٧٩ و بعد از آن پيدا كرد.

همچنين ر. ك: دوسون، ٢، ص ٢٦٤؛ رموزا، در segnalem vuon، ٢، ص ١٩٨.

در كتاب ختاى، اثر يول، در خصوص سرزمين معروف به ترسه يا ترسيه، نقشه اى از روى ختلان تهيه شده كه به حروف درشت، عنوان ترسيه را نشان مى دهد اما در نقشه هاى جغرافيايى معاصر [اواخر قرن نوزدهم. (م)] يافتن چنين ناحيه اى غيرممكن است. هيثون اف گوريگوس) sogirog fo nohtiah (مورخ (به گفته آقاى وارن در يادداشت هايى بر سفرنامه مندويل) صريحا مى گويد كه ترسه سرزمين اويغورها بود و در غرب به تنگوت مى پيوست. به هر حال مشكل مى توان گفت كه محل موجود در نقشه ختلان، همان ترسه است. (ر. ك: مندويل، ص ٢١١، و يادداشت ص ١٢٥.)

[در جهانگشاى جوينى، تصحيح قزوينى، ج ١، ص ٤٨ چنين آمده و توضيح داده: از قبيل اضافه نام حاكم به محل حكومت ... مانند ملكشاه وخش ... ارسلان خان قياليغ. اما در ترجمه انگليسى به صورت «جام باليغ» آمده و در پاورقى توضيح داده شده: (م)] اين محل در شمال كوه هاى تيان شان، ميان بيش باليغ (اورمچى فعلى) و رودخانه مناس قرار دارد. سياحان چينى در سده سيزدهم، معمولا آن را چنگ بالا يا جنگ بالى ناميده اند. روايات اين جهانگردان را نيز دكتر برتشنيدر، توانمندانه ترجمه كرده و توضيحات روشنى داده است. همچنين شاهزاده هيثون، اهل ارمنستان صغير، در سفرنامه خود، هنگام عبور از مغولستان به سوى كشور خويش از آن نام برده است. (ر. ك: برتشنيدر، ١، ص ٦٧، ١٦٠؛ ٢، ص ٣٢).

عبارات بين دو قلاب در اينجا و در ديگر مواردى كه مطالب از تاريخ جهانگشاى جوينى نقل گرديده، از تصحيح قزوينى، به متن اصلى افزوده شده. (م)

سوره البقرة: آيه ١٧٤، عبارت بين دو قلاب در هيچ يك از تاريخ رشيدى و جهانگشاى ديده نمى شود. (م)

در تاريخ رشيدى به صورت «عربى» خوانده مى شود. (م)

[در ترجمه انگليسى، يكى از جمع نوين را، آورده و توضيح داده (م)] اين جمله نيز بدون ترديد محرف است.

تمامى متون «جمع نوين» آورده اند [در متن اصلى فعلى «جمعى از نوينان» آمده (م)] و تلفظ ديگرى مقدور به نظر نمى رسد. نوين بيانگر رتبه يا لقب مشهور مغولى نويان (به معنى سركرده يا فرمانده ده هزار) است؛ و چنانكه از كلمه جمع برمى آيد، عضو يا گروهى از نوين ها نمى تواند درست باشد. احتمالا جمله بايد اين طور خوانده شود كه قشونى را تحت فرماندهى يك چبه يا جبه، نويان و غيره فرستاد. اين فقره را در اكثر تواريخ اسلامى به طور مشروح مى توان پيدا كرد و معمولا به اين ترتيب آورده اند: به قول هفت اقليم (كاترمر، rtxe te. ton، ١٤، ص ٤٧٨) چنگيز «جبه نويان را فرستاد.» ابو الغازى (ص ١٠٢) چپه نويان آورده است.

حبيب السير (در تاريخ اسلام، اثر پرايس، yrotsih. dhum، ج ٢، ص ٤٩٦) حبّه نويان آورده و طى يادداشتى، پرايس خاطرنشان ساخته كه اين كلمه بايستى جبّه باشد؛ اما دوسون با استناد به رشيد الدين مى گويد كه «جبه نويان را با لشكرى بزرگ به دفع كوشلوك در مقدمه بفرستاد» [جامع التواريخ، ج ١، ص ٣٢٨. در متن انگليسى چنين آمده: «ebehct nayon ed sel suos semmoh ٢٠,٠٠٠» و ما جمله مذكور را به قرينه عينا از جامع التواريخ، به جاى اين عبارت نقل كرديم. (م)] اين نويان چبه از فرماندهان مشهور چنگيز خان بود و نام او را اغلب در رابطه با فتوحات مغول مى بينيم. دكتر بللو (گزارشى از ياركند، ص ١٧٩) معنى نويان را «يك نجيب قلماق» آورده. سر هاورث مى گويد كه در ميان مغولان و قلماق، اين كلمه به معنى «شاهزاده يا هر يك از اعضاى خاندان پادشاهى» است. همچنين به گفته كاترمر، اين كلمه لقب فرمانده يك تومان يا يك لشكر ده هزار نفرى است. (٣، ص ١٥٢).

در جهانگشاى جوينى (ج ١، ص ٥٠) «سرخ جويان» آمده است. (م)

[در ترجمه انگليسى، از كلمه چون تا الحنيفّى منسخ، حذف كرده و توضيح داده كه: (م)] حدود يك و نيم برگ از متن اصلى كه ارتباطى با تاريخ نداشت، در اينجا حذف گرديد. اين قسمت عمدتا شامل عبارات عربى و غيره و مانند بقيه اقتباسات به عمل آمده از جهانگشاى، بسيار مبهم و در مواردى نامعقول است. در اينجا لازم به ذكر است كه در موزه بريتانيا، بيش از يك جلد از تاريخ جهانگشاى موجود نيست و آقاى راس به من گفت كه اين نسخه به اندازه اى محرف است كه بيشتر از اين قادر به استفاده از آن نيست. اگر نسخه ديگرى در دسترس مى بود و براى ترجمه اقتباس ميرزا حيدر از نسخه اصلى استفاده مى شد بهتر بود [كارى كه ما هم در اينجا بدان پرداخته ايم. (م)] همان طورى كه در قسمت اول، در نقل از ظفرنامه، اين كار را انجام داده ايم؛ اما در اين مورد آقاى راس آن را غير ممكن مى دانست. به عبارت ديگر، اين قسمت از جهانگشاى آن قدر مهم نيست كه به خاطر آن، تمام مطالبى را كه در اين خصوص، تاكنون در بسيارى از آثار ديگر - اروپايى و آسيايى - نوشته شده و توسط مستشرقين در دسترس قرار گرفته، مورد بررسى قرار دهيم. در حقيقت، مباحث مختص قراختايى و نايمان و غيره، با وجودى كه تمامى آن مباحث به هيچ يك از زبان هاى اروپايى ترجمه نشده، اما پيوسته به عنوان يك مرجع، مورد استفاده بوده است. علاء الدين عطاملك [در ترجمه انگليسى به غلط، عطا الملك نوشته. (م)] معروف به جوينى، مؤلف جهانگشاى، در ٦٢٤ يا ٦٢٥ هجرى در خراسان متولد شد و در ٦٨١ درگذشت. در حدود ٦٤٧ (يا ١٢٤٩) در پى مأموريتى به دربار منگوقاآن در قراقروم رفت و در طول سفر، مطالبى را در رابطه با ممالكى كه از آنها عبور مى كرد به رشته تحرير درآورد. بنابراين، وى در تمام مسائل مربوط به قبايل، جغرافيا و غيره، از مؤلفين ممتاز سده هاى دوازدهم و سيزدهم مى باشد. در مورد گزارش كاملى از زندگى و كتاب او، ر. ك:) tneiro’l ed senim (stneiro sed nebargdnuf، ١، ص ٢٣٤ - ٢٢٠ [و مقدمه علامه قزوينى بر تصحيح جهانگشاى در جلد اول. (م)]

سوره الانعام: آيه ٣٢ (م).

يعنى تمام ايران و توران و جهان را فتح كرد.

مؤلف در صفحه ١٥٩ مغولستان را با قراختاى منطبق مى داند، در حالى كه در اينجا ميان آنها به تفاوت قائل است. در مقدمه در اين مورد توضيح داده شده، در اين خصوص، مطالب قابل ذكر درباره هر يك از دو مملكت آن است كه گفته شود، اين اظهارات صرفا از جمله تناقضات معمول يا اظهارات بى ربطى است كه در كتاب فراوان ديده مى شود.

جهت اطلاع بيشتر در مورد منگلاى سويه، ر. ك: ص ١٩٤، پى نوشت شماره ١٧.

[در ترجمه انگليسى، بابداغان آورده. (م)] در نسخه تركى با بداغان خوانده مى شود، در يكى از متون فارسى نيز اصلا چنين است، اما بعضى از خوانندگان بومى، اين نام را در هر دو مورد فوق به امير بابداگوركان تغيير داده اند. [در نسخه اساس نيز «بايداگوركان» آمده و تغيير عمدى آن، در متن، واضح است. (م)] بديهى است كه اين امر ناشى از خودبينى يك مسلمان مى باشد. اما ذكر عنوان امير دوغلات، قبل از ايام بولاجى، جالب است و تنها موردى كه من در تاريخ رشيدى و يا در جاى ديگر به آن برخورده ام، در مورد شخصى است كه ميرزا حيدر در بخش نخست فصل اول، از او با نام بولاجى سخن مى گويد. وى مدعى است كه از ذكر كفار اجتناب كرده و دوغلات ها قبل از بولاجى، مسلمان نبوده اند. دكتر بللو، نام بابداغان را به امير بايزيد تغيير داده و نيز منبع آن را اشتباه خوانده است تا جايى كه مى گويد اين امير «در ساريغ اويغور ساكن بوده.» اما اشاره ميرزا حيدر به «منگلاى سويه» است و نه به مملكت ساريغ اويغور. (ر. ك: گزارشى از ياركند، ص ١٦٦).

جام گيتى نماى يكى از آثار غياث الدين منصور است. در موزه بريتانيا نسخه اى از آن موجود نيست، اما نام آن

در فهرست نسخ خطى فارسى در كتابخانه بادلين در آكسفورد، مذكور شده است.

خامه: توده ريگ، تل ريگ. لغت نامه (م).

در تاريخ رشيدى غالبا از اين محل نام برده شده و امروزه [اواخر قرن نوزدهم (م)] به پناهگاه ييلاقى مطلوبى براى شهروندان كاشغرى تبديل شده است. به قول مرحوم آقاى شاو، املاى صحيح اين كلمه، ارتوش است.

(J. R. G. S ,١٨٧٦, ص ٢٨٢.)

معمولا كيريا و چيريا، يا چيره، امروزه هر دو محل موجود است، اولى تا حدودى صورت شهرى دارد.

امروزه تومان يا تومن خوانده مى شود. آقاى شاو در ارتباط با كاشغر فعلى - يعنى كهنه شهر يا شهر كهن نامى اسلامى و نه چينى - مى گويد كه تومن يا آراتومن (يعنى تومن ميانه) طرف شرقى شهر را مشروب مى سازد.

كمى پايين تر به رودخانه قزيل مى پيوندد؛ بدين ترتيب كاشغر در دهانه ميان اين دو رودخانه واقع شده است.

(منبع پيشين، ص ٣ - ٢٨٢.)

به گفته آقاى شاو، تازغون در اصل به معناى «طغيان» است؛ رودخانه مورد نظر - قراتازغون - در عين حال، يوپورغى نيز ناميده مى شود. (همانجا، ص ٢٨٣).

يا قره خناق. اما به گفته آقاى شاو، امروزه [اواخر قرن نوزدهم (م)] هيچيك از اين دو شناخته شده نيست و در حال حاضر، محل مذكور سوگت بولاق خوانده مى شود. [ظاهرا، سوگت را مى توان به سويوخ به معنى سرد تعبير كرد كه در اين صورت معنى «سوگت بولاق»، چشمه سرد خواهد بود. البته واژه ديگرى نيز در تركى هست كه به صورت «سويوت» تلفظ مى گردد و معنى آن، درخت، خصوصا درخت بى ميوه از قبيل بيد و غيره است. (م)]

لنگر: جايى را گويند كه در آنجا همه روزه طعام به مردم دهند، خانقاه. لغت نامه (م).

گوگ: به معنى سبز و خصوصا آبى. (م)

به غير از دو فاصله اولى، بقيه فواصلى كه مؤلف ارائه كرده، بسيار مبالغه آميز است.

در مورد تجزيه و تحليل كاملى از توصيفات ميرزا حيدر در رابطه با اين جاده و معلومات جغرافيايى او از نواحى مرزى تركستان شرقى، ر. ك: مقاله شاو در مجله) s. g. r (، ١٨٧٦، با عنوان شاهزاده كاشغرى و جغرافياى تركستان شرقى. در واقع اگر مطلع بودم، نسخه اى از تاريخ رشيدى را به آقاى شاو مى دادم تا در ايام اقامتش در ياركند و كاشغر در ٧٥ - ١٨٧٤، در همان محل به يارى آگاهان بومى به نقد آن بپردازد.

نسخه تركى در اينجا مى گويد كه: - «آب هاى ياركند و ختن، شهرت خود را مديون اين حقيقت اند كه در آنها يشم و طلا پيدا مى شود؛ و اين سنگ ها در رودخانه هاى ديگر موجود نيست. مردم ياركند از آب قراتازغون بسيار تعريف مى كنند و به راستى براى شرب بسيار مطلوب است.»

در حقيقت آب شهر ياركند و نواحى مجاور آن را بايد در زمره كثيف ترين و غير بهداشتى ترين آب هايى دانست كه مى توان تصور كرد. حتى امروزه [اواخر قرن نوزدهم. (م)] بوميان - و شايد به حق - بدترين ناخوشى هايى را كه از آن رنج مى برند، به آلودگى آب آشاميدنى نسبت مى دهند. بديهى است كه در شهرها، وضع بدتر از نواحى ييلاقى است.

مرداد ماه (م).

[عبارت فوق از، در بعضى جا ... ، تا، ده گز نباشد، مبهم است. در متن اصلى چنين آمده: «در بعضى جا قريب به هر يك مسيل شرعى (ظاهرا مسيل خوانده مى شود) پهن مى شود يك گروه از آن قبيل است كه در هيچ جا كم از ده گز نباشد.» و در ترجمه انگليسى به اين صورت درآمده: «در بعضى جا قريب به يك ميل (مسيل را ميل خوانده) شرعى عمق پيدا مى كند و اين در حالى است كه عمق آن در هيچ كجا كمتر از چهار گز نيست. به فاصله يك كروه، عمق آن كمتر از ده گز نباشد.» سپس مصحح انگليسى، در پاورقى اين طور توضيح داده

(است: (م)] تمام رودخانه ها و نهرهاى اين نواحى در اوايل بهار در پايين ترين سطح خود قرار دارند و در تابستان طغيان مى كنند. جاى تعجب است كه مؤلف يك چنين موضوع عادى را «از عجايب» مى خواند. اما چيزى كه تا حدودى شگفت به نظر مى رسد آن است كه وى از مقياس ميل استفاده كرده، چه قبلا اين كلمه را به كار نبرده بود. شايد اين كلمه را از برخى منابعى كه خوانده بوده اقتباس كرده است، زيرا اغلب نويسندگان عرب، اين مقياس را براى يك هزار گام به كار برده اند، در استفاده ميرزا حيدر از اين مقياس، جاى ترديد است.

كروه يا كروه - كرو يا كوس هندى - معمولا در مقياس ١/ ٢ ١ ميل قانونى است. ر. ك: ص ٧٨٣، پى نوشت شماره ٨٥٢.

سنگ يشب (يا يشم)، در لغتنامه شاو، به تركى قاش تاش ناميده شده و يادداشت جالبى نيز در همان جا در اين رابطه موجود است.

اكنون [اواخر قرن نوزدهم. (م)] تيزناف ناميده مى شود.

در نقشه هاى جديد، لوك لنگر و در هفت اقليم لاخوف ثبت شده است. (ر. ك: كاترمر، rtxe te. ton ,١٤، ص ٤٧٦.)

رفتار ثقيل: پياده روى كند، رفتار وسط: پياده روى متوسط. (م)

در نقشه هاى معمولى و در تلفظهاى فعلى، يورونگ قاش مى باشد. در آبهاى بخش عليا و مجاور آن، هنوز به جستجوى يشم مى پردازند. مرحوم جانسون) nosnhoj. h. w (كه در ١٨٦٥ در بخش علياى يورونگ در قرانقوش تاغ بوده، مى نويسد: «لازم به ذكر است كه از رودخانه يشم به دست مى آيد.» (ر. ك: s. g. r. j، ١٨٦٧، ص ٧.)

به فارسى عكه [كلاغ زاغى (م) و به تركى سغيزغان. - راس]

طواف: آيين مشتمل برگشتن به دور خانه كعبه در مكه، يا ديگر قبور و اماكن مقدسه. - راس

به عبارت صحيح تر، رفتگران مسجد. اما در اينجا، متوليان قبور منظور نظر است. - راس

ثلث نوعى دستخط است، درشت تر از نسخ. - راس

تا آنجا كه معلوم گرديده، دواخان در ٧٠٦ هجرى (يا ١٣٠٦ ميلادى) درگذشته؛ لذا تاريخ روى گنبد، درست پنجاه سال قبل از آن را نشان مى دهد و مشكل مى توان آن نام را به چغتاى خان داد. (ر. ك: سرلين پول، طبقات سلاطين اسلام، ص ٢٤٢؛ و اوليور در s. a. r. j ٢٠. s. n ,٢٠, N. S , ص ١٠٤.)

لقب رومى كه در متن به عنوان سهن [در ترجمه به جاى چيچن، سهن آورده. (م)] آمده، مربوط به يكى از نسخ خطى و نسخه تركى است. در يك نسخه فارسى ديگر، چيچن خوانده مى شود. - راس

براق خان نوه چغتاى بود. وى تا اواخر ٦٧٠ هجرى (١٢٧٠ ميلادى) در بخارا سلطنت كرد و پسرش دواخان جانشين او نشد بلكه عمويش نيك پى به سلطنت رسيد و مدت دو سال پادشاهى كرد و سپس برادرزاده اش، طغا تيمور به مدت بيش از دو سال جانشين وى بود. پس از مرگ طغا تيمور، دواخان به سلطنت رسيد - يعنى در ١٢٧٤. (ر. ك: فصل دوم از مقدمه؛ همچنين به سرلين پول، طبقات سلاطين اسلام، ص ٢٤٢ و اليور در s. a. r. j ٢٠,s. n ص ١٢٧، ١٢٣ و غيره.)

[اول كسى كه از ترك ها مسلمان شد، ساتوق بود. (م)] در ارتباط با مباحثاتى راجع به بغراخان و جانشينان وى، ر. ك: ص ٧٤١، پى نوشت شماره ٣٤٠. در اينجا عبارت مربوط به ساتوق، مأخوذ از عربى است.

در متن اصلى ناخواناست و بيشتر به صورت «نسى» خوانده مى شود. (م)

شايد منظور از «اجداد» اشاره به دوغلات بوده باشد.

اين اظهارات چندان صحيح نيست. يشم در برمه و در چين غربى نيز يافت مى شود.

موضوع شتر وحشى جالب است، اما در اين مختصر جاى بحث بيشترى نيست. با وجودى كه مؤلفان آسيايى در سده هاى متعدد گذشته، از وجود آن ذكرى به ميان آورده اند اما تا آنجا كه من مى دانم به جز ميرزا حيدر، هيچ يك از آنان از امكان رام كردن آنها سخنى به ميان نياورده اند. به اعتقاد من در بين زيست شناسان اين سؤال مطرح است كه آيا اين حيوان واقعا وحشى است و آيا اين همان شتر اهلى نيست كه به وحشى تبديل شده است، شكل و رنگ آن در خلال سده ها تا حدودى تغيير يافته زيرا ناچار بوده خود را با دوره انتقال تطبيق دهد. اگر اظهارات ميرزا حيدر صحت داشته باشد مى توان به بخشى از اين سؤال پاسخ داد. اگر از روى نمونه گورخر آسياى مركزى قضاوت كنيم، قياس مع الفارق نكرده ايم. ترديدى نيست كه حيوان اخير از ديگر وحوش واقعى متفاوت است. اگر آن را در دوره جوانى بگيرند به سهولت رام مى گردد و در رديف خران يا، يابوهاى تاتو قرار مى گيرد، اگر چه منظور اصلى حاصل نمى گردد - تلاش براى بارگيرى، زين گذاشتن يا افسار زدن (تا آنجا كه من در مغولستان يا در لاداخ ديده و شنيده ام) بيهوده خواهد بود. - قديمى ترين روايتى كه من از شتران مذكور به دست آورده ام مربوط است به روايت هيثون اهل ارمنستان صغير كه در نيمه سده سيزدهم اين شتران را در شمال تيان شان ديده و يا مطالبى در مورد آن شنيده است. اما مؤلفان عرب ظاهرا پيشتر، ذكرى از آنها به ميان آورده اند. در روزگار معاصر، نخست يك انگليسى در ١٨٧٣ از وجود آنها خبر داد و به طور اهانت آميزى مورد مضحكه كامل زيست شناسان قرار گرفت. چند سال بعد، مسافران و زيست شناسان روسى آنها را در ناحيه لوب ديدند. پرژوالسكى، پوست و اسكلتى را كه از شكارچيان محلى خريده بود به سنت پترزبوگ فرستاد. بعد از آن آقاى ليتل دال) elad lettil. g. ts (در دامنه كوه هاى جنوب و شرق درياچه لوب، آنها را مشاهده و شكار كرد و نمونه هايى از آن به انگلستان آورده شد. زائران بودايى چين از سده پنجم تا هفتم، ذكرى از آن به ميان نياورده اند. احتمال دارد كه تا آن تاريخ، شتر وحشى در هيچ جاى تيان شان موجود نبوده است.

در متن اصلى، عبارت «وحشى، درنده خوتر» خوانا نيست و كلمات مذكور از روى ترجمه انگليسى نوشته شد. (م)

قوتاس، گاوميش كوهى تبت، خاشگو يا دانگ است و تقريبا در همه جاى آسياى ميانه، داستان هايى راجع به درندگى گاوميش وحشى و طبيعت ترسناك آن، حتى در مورد گاوميش اهلى بر سر زبان ها است. از متداول ترين اين ادعاها، مهلك بودن ليس قوتاس هاست. در حقيقت زبان او به طرز خاصى، ناهموار بوده و اين امر غالبا موجد افسانه اى گرديده مبنى بر اينكه زبان او ساخته شده از آهن تفته است. مشاهدات مردان معاصر [اواخر قرن نوزدهم. (م)] علاقمند به ورزش و شكار و جهانگردى، به هيچ وجه تاب تحمل گفته هاى مؤلف ما را در مورد گاو وحشى ندارد. اين شكارچيان در حدود شرقى لاداخ به شكار مى پردازند و من هرگز موردى را سراغ ندارم كه گاو وحشى حتى يك نفر را زخمى كرده باشد. كاپيتان هاميلتون بوئر در گزارش مسافرت اخير خود در طول تبت، به ويژه در اين مورد بخصوص مى گويد، «دزدانه به سوى آنها رفتن بسيار آسان است و بينايى آنها از بينايى اكثر حيوانات وحشى، تقريبا كمتر است اما قدرت شامه نسبتا خوبى دارند ... كسى را نديده ام كه مورد حمله گاو وحشى قرار گرفته باشد حتى در صورتى كه زخمى گشته باشد و تمايلى به رويارويى با شخص مهاجم را ندارد. سفر در طول تبت، tebit ssorca yenruoj , ص ٢٨٦. ژنرال پرژوالسكى نيز در تأييد خصوصيات بى آزار بودن اينها، در سال ١٨٧٣ نوشت: «سستى و كودنى از خصيصه اصلى آنهاست، چنانكه در وهله اول ضعيف تر از آنچه هستند به نظر مى رسند. گاو وحشى در صورت برخوردارى از هوش زياد مى توانست براى شكارچيان خطرناك تر از ببر باشد، زيرا شخص نمى توانست مطمئن باشد كه گلوله هايش توانايى كشتن او را خواهد داشت.» در خصوص ابعاد گاو وحشى، شواهد خوبى از دو شاهد راستين - ژنرال پرژوالسكى در شرق تبت، و دوست من كلنل وارد) draw. e. a (در غرب تبت -

در دست داريم. اولى با اشاره به بيست نمونه اى كه شكار كرده مى گويد: «نر بالغ به ابعاد عظيمى از جثه دست مى يابد. طول پوست يكى از آنها كه اكنون در كلكسيون من جاى گرفته، بدون احتساب دم، يازده فوت است كه خود دم نيز به سه فوت مى رسد. بنابراين طول آن مجموعا به ٢ ساژن [درست ١٤ فوت انگليسى] مى رسد، ارتفاع كوهان شش پا [به عبارت ديگر ١٨ پهناى دست]، محيط متوسط بدن يازده پا، و وزن حيوان از ٣٥ تا ٤٠ پوند [١/ ٤ ١١ الى ٣/ ٤ ١٣ رحمه الله. W. T] است. مختصر thgiewderdnuh يعنى وزنه ايست در انگلستان كه برابر ١١٢ پاوند مى باشد، و در آمريكا معادل ١٠٠ پاوند است. (م)] كلنل وارد كه او نيز گاو وحشى زيادى شكار كرده مى نويسد: من اندازه هاى يك حيوان بالغ را ١/ ٢ ١٥ پهناى دست [برابر با چهار اينج يا ١٠/ ١٦ سانتيمتر. (م)] يافتم. گاوى كه من در سال ١٨٦٩ ديدم و حامله بود به ١/ ٢ ١٧ پهناى دست بالغ مى شد، و يك نويسنده آسيايى [در يك نشريه ادوارى ورزشى] در ١٨٨٤، بلندى گاوميش نر را ١٨ پهناى دست نوشته است. اندازه گرفتن يك حيوان مرده آسان نيست و به نظر من امكان هرگونه اشتباهى وجود دارد. در دو اندازه گيرى دقيق، ابعاد گاوها ١٦ پهناى دست ثبت شده و به گمان من تفاوت آنها بيش از ٦ تا ٨ اينچ نيست و اين در صورتى است كه بلندى آنها به ١/ ٢ ١٧ تا ١٨ پهناى دست برسد ... يك گلوله از نوع ٥٠٠ فشارى براى از پا درآوردن يك گاو نر كافى است.» همچنين به گفته وى، شاخ هاى گاو نرى كه در سال ١٨٦٩ ديده شده، كلا ٣١ اينچ بوده است و همتاى ديگر آن در حدود ١٨٨٦ شاخ هايى به طول ١/ ٢ ٣١ اينچ داشته است. هر دو اين نمونه در قسمت شرق لاداخ شكار شده اند. محيط شاخ در قسمت تحتانى ١٥ اينچ تشخيص داده شده است. (ر. ك: پرژوالسكى، s. g. r. p ١٨ شماره ١، ژانويه ١٨٧٤، ص ٨١؛ وارد در راهنماى كشمير و لاداخ) kadal dna rimhsak ot ediug (، چ اپ سوم، كلكته، ١٨٨٧، ص ٧٧، ٧٦).

ناشباتى: گلابى (به نقل از ترجمه انگليسى) (م).

تقريبا در تمام نوشته هاى معاصر تركستان شرقى، به توصيف غبار آن پرداخته اند. اين طوفان خاك به عكس استدلال مؤلف، از ويژگى هاى طبيعت هندوستان نيست، بلكه در حال حاضر هواى آن از آرامترين هواها است و فقط به مدت كوتاهى پس از نزول برف يا باران، اين آرامش ناپديد مى گردد. طوفان هاى شنى كه تصادفا روى مى دهد، كاملا تابع پديده غبار است. در مورد برخى خصوصيات مه و طوفان هاى شنى، ر. ك:

ص ١٩٦، پى نوشت شماره ٢١. و بخش ٣ مقدمه اين جلد.

عبارتى از گلستان سعدى. راس [باب اول - در سيرت پادشاهان، حكايت ششم. (م)]

تنها در يكى از نسخ «پسر» آمده، در نسخ ديگر «امير خود» آورده اند. يوسفان شايد نامى محرف بوده باشد و شايد هم صورت محرفى از يوسف جان - به تبعيت از شيوه اندجانى - بوده باشد.

شايد همان گلوجه باشى نقشه هاى معاصر باشد، اما آتوبوم باشى تا حدودى به آت باشى - از توابع نارين - اشاره دارد كه در اين تاريخ اكثر از آن محل نام برده شده است. با وجود اين، آت باشى بايد بسيار دور بوده باشد و كاملا در مسير واقع نشده، در حالى كه گوبى باشى در حدود يك منزل بالاتر از ميرزا تراق واقع شده آنچنانكه در نقشه ها مشخص است، و آن محل نيز بايد در همان فاصله از تشق داش قرار گرفته باشد كه در متن، ظاهرا منظور از توشكو همان بوده است. [آت باشى: سراب؛ آتوبوم باشى: سراسبم؛ [دشيك] داش:

سنگ سوراخ شده. (م)]

باز شده است؛ ممتد گشته است. (م)

,٩٠٨ (م).

سال خوك (م).

,٢٠ [٩] (م).

فرخش: به فتح اول و ثانى بر وزن بدخش، به معنى كفل اسب و استر گاو و ديگر چارپايان باشد. برهان قاطع.

(از سياق كلام چنين برمى آيد كه كش و فرخش به معنى نشيب و فراز و تغيير و تحولات است. (م)

ظاهرا به عنوان قافيه و سبع كلمه ايغار است، مثل باغ و ماغ، آش و ماش و ... (م)

بولجار: جاى پناه، ميدان جنگ، كارزار. لغت نامه؛ بولجار و مولجار: سان ورژه. (نقل از ترجمه انگليسى) (م).

قراقولاق: سياه گوش. (م)

ظاهرا همان دليله است و در ترجمه انگليسى هم به همان صورت نوشته شده. «دليله، زن دربارى كه سامسون را - پس از قطع موهاى وى كه نيروى او وابسته بدان بود - تسليم فلسطينيان كرد. دليله مظهر نفوذ مخربى است كه زن ممكن است در مرد داشته باشد. فرهنگ فارسى معين (م).

يكّه: تنها، منفرد. (م)

بارقى يا يارقى. در متن تركى مؤكدا، يارقى خوانده مى شود. - راس

در متن اصلى خوانا نيست، از روى ترجمه انگليسى نوشته شد. (م)

منظور بابر پادشاه است. (م)

حروف اين اسم مبهم است. - راس

شايد بلتا كار.

پايين (م).

[در ترجمه انگليسى ابيات را حذف كرده و چنين توضيح داده: (م)] سه بيت كه احتمالا از فردوسى است حذف شده - راس

[در ترجمه انگليسى، مخالف رو به بازشيرك آورده، نوشته و چنين توضيح داده: (م)] عبارت، «روبه بازشيرك شده» خوانده مى شود. بدين ترتيب، شايد بازشيرك نام محلى بوده باشد؛ اما اين امر قطعى نيست. - راس [معنى عبارت ظاهرا اين است كه دشمن روباه، مجددا شير شده. (م)]

معنى عبارت «از آن ... انطفا گذشت» اين است كه از نيمروز تا غروب جنگ ادامه داشت. (م)

يعنى گفتند كه دشمن از مواضع سخت خود بيرون آمده و به زمين صاف سرازير گشته است. (م)

قابر شايد نام محلى بوده باشد. (م)

يسال: جناح لشكر. لغت نامه (م).

جونغار (جوانغار): جناح چپ. (م)

غول (قول): قلب سياه. (م)

برنغار (برانغار): جناح راست. (م)

يعنى از اويغورانى كه به خراسان مهاجرت كرده بودند. اگر چه اين اشاره به اويغوران خراسان، مختصر مى باشد اما جالب است. مقايسه كنيد با ابوالغازى، صص ٥١ - ٥٠.

يعنى خبر آورد كه ميرزا ابابكر به سامان لشكر مشغول است. (م)

جيبه [ج ب]: زره. لغت نامه؛ اسلحه. (از ترجمه انگليسى) (م).

يعنى عده از مردمى كه همراه مير ايوب آمده بودند و كوچ و علايقه نداشتند، تصميم گرفتند به جانب قابرتكين و حصار بگريزند اما قصد آنها آشكار شد. (م)

يعنى كته بيگ نيز قصد فرار داشته است. (م)

يعنى بابر پادشاه. (م)

[در ترجمه «مغولان» را افزوده و توضيح داده: (م)] ظاهرا كسانى كه همراه خان از سوكات برمى گشتند.

پهلو مال: باريك. (ترجمه انگليسى) (م).

مولجار: اردوگاه. (ترجمه انگليسى) (م)

چول: بيابان. (م)

,٩٢٠ (م)

چنانكه از عبارات قبلى و عبارت فوق برمى آيد، به معنى اردوگاه و پناهگاه و تعيين جايگاه است. (م)

يعنى تيرى به اندازه يك گز (نقل از ترجمه انگليسى) (م).

مورچل: سنگر بندى (نقل از ترجمه انگليسى) (م).

غول: قول، قلب لشكر. (م)

ده واحد از هر چيزى، هر بخش ده تايى. فرهنگ فارسى معين (م).

ظاهرا به معنى سخت كار كردن است. «جان گرفتن» در تركى اصطلاحى است كه معادل جد و جهد و تصميم جدى است. در واقع معادل همان «بريدن نفس» در فارسى مى باشد. (م)

در آن نزديك: يعنى به تازگى، اخيرا. (م)

منظور از برج، خان است. يعنى خان به يكى از بروج فلكى تشبيه شده است. (م)

كلمه يا كلماتى ناخواناست. (م) شايد «زهره شير» بوده است.

جيبا: زره نيم تنه. (نقل از ترجمه انگليسى).

كجيم: بر وزن قديم، بر گستوانرا گويند و آن پوششى باشد كه در روز جنگ پوشند و بر اسب نيز پوشانند.

برهان قاطع در متن اصلى كيجم خوانده مى شود. (م)

اماج: به فتح اول، افزار برگزيدن باشد. برهان قاطع (م).

چمچه: پيمانه. (م)

اماج: به ضم اول بر وزن كماج: نوعى از آش آرد است. برهان قاطع (م).

يعنى مردم به سخنان وى اعتماد نكردند و پنداشتند براى نجات خويش از گرداب بلا به چنين تملقى پرداخته است. (م).

يعنى فرستاده خواجه على بهادر، شخصى را همراه خود آورد و گفت كه اين شخص از پيش ابابكر گريخته بود و مى گويد كه ابابكر ... (م)

قين [ق يا ق]: شكنجه، عذاب. لغت نامه (م)

مولجاز: لشگر، جان پناه. (م)

شيم [ى]: جمع شيمة: خلق ها. لغت نامه؛ شيم: شريرانه (نقل از ترجمه انگليسى) و احتمال دارد «شتيم» به معنى دشنام آميز و دشنام داده شده باشد. (م)

در اينجا بدون ترديد، ايالت كاشغر مورد نظر است.

يعنى فكر كرد كه عموى مؤلف از روى نااميدى و ناچارى چنين پيشنهادى كرده است و در گرفتن او طمع كرد.

(م)

پاسنگ: آنچه در يك كفّه ترازو نهند به جهت برابر كردن كفه ديگر. لغت نامه؛ كلا يعنى آن ملاقات پاسنگى شد كه موجب سنگينى كفه اعمال مير ولى در ترازوى ميرزا ابابكر گرديد و اعتماد ميرزا ابابكر نسبت به مير ولى كاهش يافت. (م)

نو: تازه. يعنى محمد بيگ را به تازگى (يا اخيرا) اخته ساخته بود. (م)

كلمه «كار» ظاهرا اشاره به قازيق كارهاى حفارى است.

خايكست [ى] پتك باشد كه آهنگران به كار برند. لغت نامه (م)

جبا: زره نيم تنه. (م)

كيجم: برگستوان، زره اسب. (م)

در ديوان سنايى غزنوى، «شاهدى» آمده است. (م)

ظاهرا منظور «بهشتى اى» است. در ديوان سنايى، «شهيدى»، و در ترجمه انگليسى «نعشى» آمده است. (م)

[در ترجمه انگليسى اين قسمت حذف شده و در توضيح آن چنين آمده: (م)] در اينجا يك برگ عبارات مسجع حذف شده است، اين عبارت عمدتا شعر بود و حاكى از آن است كه كشاورز نمى تواند سرباز خوبى باشد.

اماج [به فتح اول]: افزار برزيگران. (م)

چمچه [به ضم اول]: پيمانه. (م)

أماج [به ضم اول]: نوعى آش از آرد. (م)

پاره بان - بر وزن سايه بان، گله بان و چوپان و پاسبان و نگاهبان را گويند. برهان قاطع (م).

قين: شكنجه. در ته قين مرد، يعنى در زير شكنجه هلاك شد. (م)

يعنى ميرزا ابابكر مقدمه لشكر را فرستاده بود و آن مرد راست گفته بود و بر سر آن گفته هلاك گشت. (م)

يراغ - به فتح اول، اسبى را گويند كه از بسيارى سوارى قابليت آن پيدا كرده باشد كه برو سوار شده از جايى به جايى ايلغار كنند، يعنى به زودى بروند. برهان قاطع؛ يسال: لشكر. يراغ ببيند و يسال كند يعنى از قشون سان ببيند.

توغ: علم و نشان. لغت نامه؛ يعنى كسانى كه قبلا دسته يوغ را در دست مى گرفتند اكنون امير شده و پرچم برافراشته بودند و ميدان سان و رژه را، محل خرمن كوبى پنداشته دور هم مى گشتند. (م)

يعنى با يك چنين سپاهى به غارت پاليزى رفتن هم خطرناك است. (م)

خچر: استر، قاطر. كلمه ايست هندى. لغت نامه؛ ماده استر (م).

ثوامن: جمع ثمين، ارزشمند، گرانبها.

بيام، ممكن است جمع بام بوده باشد هرچند كه بام كلمه فارسى است و جمع مكسر ندارد. (م)

يعنى تمام قلاع و ذخاير دوباره به دست كفار تبت افتاده بود. (م)

اين رقم ظاهرا به مدت سلطنت ابابكر اشاره دارد و نه به طول عمر او. اگر زمان مرگ محمد حيدر ميرزا [جد مؤلف. (م)] در ٨٦٨ سلطنت ابابكر را محاسبه كنيم مدت آن ٣٥ سال خواهد بود، اما وى چند سالى در دوران حيات ميرزا [محمد حيدر. (م)] بر بيشتر قسمت هاى مملكت او اقتدار داشته است. معلوم نيست كه مؤلف ما بر چه مبنايى سلطنت ابابكر را چهل و هشت سال محاسبه كرده است.

[در ترجمه انگليسى عباراتى را در اينجا حذف كرده و توضيح داده: (م)] در اينجا سه سطر مطلب مسجع در ارتباط با شرارت هاى ابابكر حذف شده است.

شتيم [ش] به معنى مشتوم، دشنام يافته. لغت نامه.

خواب برادر مرگ است. (م)

يعنى هيچكس نسيت كه دنيا به او جفا نكرده باشد. (م)

كرايى: برابرى. (م)

ظاهرا از «چنانكه گفته اند ... » تا «مى ارزد» عباراتى است كه شايد جزو متن اصلى نبوده و از سوى مستنسخ به آن افزوده شده، چه به سياق عبارات ميرزا حيدر نمى ماند. به ويژه چهار بيت اولى، بسيار سست مى نمايد. (م)

,٩٢٠ (م).

اولجه: به فتح اول و ثانى، غارت، غنيمت گرفتن. (م)

قالين: قالى، قاليچه. لغت نامه (م)

جبا: به ضم اول، زره نيم تنه (به نقل از ترجمه انگليسى). در متن اصلى «جيبا» خوانده مى شود. (م)

كيجم: برگستوان. اين كلمه در برهان قاطع و لغت نامه به صورت «كجيم»، بر وزن قديم خوانده مى شود. (م)

گرد به معنى غبار. (م)

هشت: ترك كرد، فرو گذاشت. (م)

غزغاولى:؟ ظاهرا بايد به همان معنى پيش كش و هديه بوده باشد. (م)

غان:؟ در ترجمه انگليسى به معناى اموال آورده است. (م)

سيورغال: زمينى كه پادشاه جهت معشيت به ارباب استحقان بخشد، تيول، عوايد زمين كه به جاى حقوق يا مستمرى به اشخاص بخشند. فرهنگ فارسى معين؛ در ترجمه انگليسى آن را «حصه» معنى كرده. (م)

بدون ترديد ابابكر با غارت و چپاول ملك، مقدار معتنابهى اموال و خزاين ذخيره كرده بوده اما مبالغه هاى ميرزا حيدر در اين فصل و در فصول بعدى، روشن تر از آن است كه نيازى به توضيح داشته باشد. اطلاعات او در مورد من اندجان اگر صحيح بوده باشد و اگر از نظر سكه شناسى وزن دقيق هر مثقال ٧١/ ١٨ نخود باشد؛ چارك بايستى ٥٩/ ٣٢ انس يا به طور تقريبى، پنج پوند وزن داشته باشد. بنابراين يك من طلاى اندجان تقريبا مساوى با ٣٢٠ پوند بوده و ارزش آن برابر ١٥/ ٠٠٠ پوند خواهد بود!

ادعم [ا ع] اسبى كه در سينه يا در سرسينه آن سپيدى بود. لغت نامه (م).

قطار، يا صف استران و يابو، تعداد آنها در ارتفاعات معمولا چهار و در جلگه ها پنج رأس است.

طلى [ط لا]: طلا، زر. لغت نامه (م).

يعنى آنچه مى توانستند از ميان خاكستر جمع كردند و بر سرپل رفتند.

به كام رسيده. (م)

با متاع فراوان. (م)

اشاراتى است مربوط به (١) افسانه اى در شاهنامه كه در آنجا خسرو پرويز كشته شدن خود را به دست پسرش، پيش گويى كرده؛ و (٢) قتل ميرزا الغ بيگ، فرمانرواى ماوراء النهر، به دست پسرش عبد اللطيف كه در ١٤٤٩ [٨٥٣ ه‍ (م)] اتفاق افتاد. [تاريخ مرگ او را با عبارت «عباس كشت - ٨٥٣» يافته اند. ر. ك: لب التواريخ، فصل تيموريان. (م)]

سوره بنى اسرائيل: آيه ١٥؛ سوره فاطر: آيه ١٨؛ سوره الزمر: آيه ٧.

يعنى زمانى كه ميرزا ابابكر، آقسو، پايتخت الاچه خان را گرفت، چهارمين دختر خان به دست ميرزا ابابكر افتاد. (م)

مصرع دوم از يك بيت «حافظ» است. مصرع اول اين است: عيب رندان مكن اى زاهد پاكيزه سرشت. (م)

سوره الفرقان، آيه ٦. در متن اصلى كلمه دوم، چيزى مانند «مغسينا» خوانده مى شود. (م)

طوى: كلمه اى تركى به معناى جشن و به ويژه جشن عروسى و ختنه سوران. (م)

مطوى: ظاهرا بايد در ارتباط با همان طوى بوده باشد. اگر به شكل عربى «مطوى» خوانده شود به معنى پيچ و شكن؛ و به صورت «تطوىّ» در معناى درهم پيچيده شده خواهد بود. (م)

ينگگى: به كسر اول و سكون ثانى و فتح ثالث، ازدواج با بيوه برادر. سيد محمد ميرزا و ابابكر، برادر مادرى بودند. ينگه ليك نيز گفته مى شود. در تركى «ينگه» به معنى زنى است كه در شب زفاف همراه عروس به خانه داماد مى رود. (م)

بوستانگيز ميرزا نوه ميرزا سلطان ابو سعيد بود و پدر بابر يعنى ميرزا عمير شيخ نيز برادر ميرزا سلطان محمود بوده، بدين ترتيب مادر بوستانگيز ميرزا دختر عموى بابر بود. (م)

در متن خوانا نيست و چيزى شبيه به «دوتل» خوانده مى شود. (م)

,٩٢٠ (م).

,٢٨ [٩] (م).

اولوس مورد نظر مشخص نيست. شايد خاندان احمد خان و بستگان و ملازمان آنها منظور بوده است، اما كلمه اولوس در هيچ كجا به مفهوم چنين عبارت محدودى به كار نرفته است.

زمين كند: زيرزمين (م).

برانغار: يمين، جناح راست. (م)

يسال: جناح لشكر، سال و رژه، ميدان جنگ (م).

,٩٢١ (م).

بدون ترديد منظور از اوچ، اوش - تورفان است.

ساج: درختى باشد بسيار بزرگ و بيشتر در هندوستان رويد، معرب درخت ساگ است. لغت نامه. در متن اصلى «شاج» [-؟] آمده است. (م)

صحت قرائت كلمات «بشريت به تحمل» و «سخاوت» قابل ترديد است و در متن خوانا نيست. (م)

خليل سلطان.

نام اين محل قبلا نيز به همان صورت ذكر شده. من نتوانستم محل آن را مشخص نمايم، اما بسيار محتمل است كه همان جرون باشد كه در لشكركشى تيمور به مغولستان، از آن نام برده شده. در اين صورت احتمالا محل آن نبايد از شرق سيرام - شايد حدود قسمت علياى رودخانه تالاس - دور بوده باشد.

برك [ب ر]: ستاره سهيل. لغت نامه (م).

سماك [س]: نام ستاره اى و آن منزل چهاردهم قمر است و آن دو تا هستند يكى را سماك اعزل و ديگرى را سماك رامح يا رائح گويند. لغت نامه (م).

سمك [س م ك]: ماهى، در فارسى بيشتر به معنى ماهى به كار مى رود كه زير زمين است و بر پشت آن ماهى گاو و بر شاخ آن گاو زمين قرار دارد. لغت نامه (م).

بدين ترتيب معنى ابيات مذكور ظاهرا چنين است:

لشكرى كه سردار آن پيروزى است و ياورش ستاره سهيل. نه ساكن از ابعاد آن خبر دارد و نه روان. از بلندى سرنيزه هاى آنان ستاره سماك در خطر است. و زرهى از نعل اسبان آنها بر تن ماهى زمين قرار گرفته. لازم به ذكر است كه منظور از «ساكن» و «روان» كسى است كه ايستاده و كسى كه در حركت مى باشد. همچنين ردپاى اسبان بر روى زمين مانند حلقه هاى زره و يا پولك ماهى است. (م)

در اينجا سه سطر عبارت مسجع در رابطه با نافرمانى فرزندان حذف شده است. - راس [توضيح مترجم انگليسى كه از عبارت «در آن ... » تا «خان فرمود كه» را حذف كرده است. (م)]

اثم: به كسر اول و سكون ثانى، گناه، جرم. (م)

يا تقريبا، «جانش در حال پرواز بود»، يعنى از ترس. - راس

ركّ: به فتح اول و تشديد ثانى، ضعف، سستى. ركّ عقل: نادانى، كوته بينى، ضعف عقل. (م)

سال ٩٠٧ هجرى با سال ٢ - ١٥٠١ مطابق است. اين زمانى است كه تصرف بقيه ممالك مغول از سوى ابابكر را تداعى مى كند.

يزك - به فتح اول و ثانى و سكون كاف، جمعى قليل و مردم كمى را گويند كه در مقدمه و پيشاپيش لشكر به راه روند و به تركى قراول خوانند. برهان قاطع (م)

ميكائيل فرشته مأمور روزى است. شايد معنى عبارت اين باشد كه ميكائيل وقتى از اندازه آن باخبر شد آن را

معادل قطره هاى باران و ريگ هاى بيابان دانست. (م)

عبارت مبهم است. در متن اصلى چنين آمده «به جاى كله كله بردند». بديهى است كه نمى توان آن را به صورت گله گله خواند. از آنجا كه در عبارت فوق از ميزان غارت چهارپايان سخن گفته، احتمالا مى توان گفت كه منظور اين است كه به جاى گله، سركشته شدگان را با خود به كاشغر مى بردند. در اين صورت عبارت متن را بايد چنين خواند «به جاى گلّه، كلّه بردند» (م)

يعنى منصور خان از خواهر ميرجبار بيردى متولد شده بود و در واقع خواهرزاده وى بود. (م)

ترمز، گاهى به صورت ترمذ نوشته مى شود. اين شهر در اوايل سده هاى ميانه، به مركز علم و تجارت مشهور بود و در كرانه شمالى جيحون واقع است. اين شهر در تهاجم چنگيز خان، ويران شد و در سده چهاردهم، در حدود دو مايلى ساحل رودخانه، بازسازى گرديد. در نيمه اول سده پانزدهم ابن بطوطه، سياح مراكشى از اين شهر ديدن كرده و به توصيف آن پرداخته است و از آن به عنوان شهرى بزرگ با بازارهاى قشنگ، باغ هاى متعدد ياد مى كند كه رودخانه ها از ميان آن مى گذرد.

در حال حاضر، اين شهر تقريبا وجود خارجى ندارد. ر. ك: سفرنامه ابن بطوطه، ٣، ص ٥٦؛ و يول در suxo s’doow، ص ٧٠.

اشاره به قتل عم مؤلف به فرمان عبد الرشيد سلطان پسر و جانشين سلطان سعيد خان كه تاريخ ميرزا حيدر نيز به نام او تاريخ رشيدى شده. مؤلف علت صدور فرمان قتل را به صراحت نياورده و فقط به تلخى از آن ياد مى كند و به نوعى اين عمل را به باد انتقاد مى گيرد. شايد عبد الرشيد سلطان نسبت به دولت خود از وى بيمناك بوده است، چه او نيز مانند پدر مؤلف مردى دسيسه گر بود و قبل از پيوستن به سلطان سعيد خان در خدمت جانى بيگ اوزبك به سر مى برد و بلافاصله پس از كشته شدن شيبك خان در جنگ مرو، او نيز به اوزبك ها خيانت كرده (م).

بيت فوق در متن فارسى مبهم است، لذا از متن تركى پيروى كرده ام. - راس [ترجمه بيت چنين است:

هيچكس از دنيا و اهل آن وفا نديده است اى خوشا آنكس كه از تعلقات دنيوى آزاد است (م)]

. در اينجا يك عبارت دو سطرى غير قابل ترجمه كه داراى جناس بود و نيز مقدارى شعر حذف گرديد. - راس [توضيح مترجم انگليسى كه از عبارت بلكه ... ديده برآر را حذف كرده است. (م)]

و ,٩١٠ تا ٩٢٢ هجرى برابر با ١٥٠٤ تا ١٥١٦ ميلادى.

«شعبى كه از آن اقوام مغول اصلى كه در اركنه قون بودند پديد آمده اند و هر يك اسمى و لقبى مخصوص يافته و از آنجا بيرون آمده اند: هويين ... ارلات ... » جامع التواريخ، ج ١، ص ٢٧ (م).

ارباط، اروات يا ارووات در جديدترين نقشه ها در شمال شرق آقسو و غرب باى قرار گرفته. در شرق فرغانه در نزديكى اوش محلى به نام اروان وجود داشته، (شايد هنوز هم باشد.)

,٩٢١ (م).

سوره مريم: آيه ٥.

همان سوره: آيه ٧.

پنج سطر عبارت مسجع حذف گرديد. [توضيح مترجم در حذف عباراتى از «و از تخم ... » تا «بر سر آورده.» (م)]

شاه اسكندرفر - ٩٢١.

نخل ارم - ٩٢١.

لشكر اشكن - ٩٢١.

يعنى بدان اميد خواهرم را به عقد ازدواج تو درآوردم كه از او صاحب فرزندى شوى و من پدر او و پدر تو

(باشم و فرزندت دو پدر خوشبخت داشته باشد و دو پدر يك فرزند سعادتمند داشته باشند. اما تا كنون تو صاحب فرزند نشده اى، پس اين فرزند [اسكندر] مرا به فرزندى بپذير تا آنچه در مورد تو آرزو داشتم عملى گردد. (م)

مغازه: بيابان، صحرا. (م)

نقد خواجه عبيد الله - ٩٢٢ كه آغاز آن مطابق است با ٥ فوريه ١٥١٦ ميلادى.

شصت. (م)

هفتاد. (م)

چون جزوه مولانا به هيچ وجه مأخذى براى تاريخ مغولان يا ديگر موضوعات تاريخى نيست، حذف شد.

اين جزوه صرفا يك رساله مذهبى است اما به اعتقاد من همان چيزى نيست كه معمولا سلسلة العارفين خوانده اند. جزوه مذكور در حدود چهار برگ متن فارسى دارد. [توضيح مترجم يا مصحح انگليسى در ارتباط با حذف رساله مورد نظر ميرزا حيدر يا رساله مولانا محمد قاضى. (م)]

چنانكه ملاحظه مى گردد، مؤلف در باب آداب و شرايط سلطنت، از مولانا راهنمايى خواسته و او قبل از پرداختن به موضوع، اين چنين به مديحه سرايى و تملق مشغول شده كه اصل سؤال از نظر خواننده پنهان مى ماند. (م)

نهمت [ن م] غايت آرزو، كمال مطلوب. لغت نامه (م).

كباير: گناهان كبيره، گناهان بزرگ. (م)

قذف محصن: به زنا خواندن و متهم كردن زن شوهردار. (م)

يعنى از گناهان صغيره و قابل بخشش است. (م)

هفتده: هفده (م).

يعنى خس و خاشاك گناهان كه روى دل را تيره و سياه مى سازد. (م)

سوره النمل: آيه ٣٤.

شتالنگ: اشتالنگ و استخوان كعب و پاشنه و كف پا. و تارهاى ابريشمى ساز و تار كلان از كژ. فرهنگ نفيسى (م).

سوره بنى اسرائيل: آيه ١٥: سوره فاطر: آيه ١٨؛ سوره الزمر: آيه ٧.

كسى كه خشنودى خداوند را به بهاى خشم مردم كسب كند، خداوند و مردم از او خشنود مى گردند. (م)

ترجمه انگليسى، مطالب مولانا محمد قاضى را تا اينجا حذف كرده و قبل از شروع عنوان بعدى، عبارت «فصل پنجاه و هشتم» را به آن افزوده است. (م)

رفتار وسط: پياده روى معمولى. (م)

صحت قرائت كلمات يك سطر در اينجا مورد ترديد است. (به علت فرسودگى نسخه) (م).

يعنى آفتاب در برج ثور (گاو) قرار داشت، ثور - ارديبهشت ماه. (م)

محرور المزاج: داراى مزاج گداخته، گرم مزاج، حرارت فوق العاده. (م)

تابستان ٩٢٢.

يعنى در اين مورد فرمان هاى مؤكدى صادر شد. (م)

قوجغار (تركى، ا) قوچ را گويند اعم از آنكه كوهى باشد يا غير كوهى. لغت نامه (م).

نام اين حيوان در متن تركى به طور معمول قولان آمده است كه نام مغولى چغتايى همان گورخر مخصوص آسيايى) sunoimeh sunisa (است و در زبان تبتى كيانگ) gnaik (خوانده مى شود. گورخر هندى نيز على رغم تفاوت با اين حيوان، به همان نام مورد نظر ميرزا حيدر - يعنى گورخر - ناميده مى شود.

يعنى جشن ها گرفتند؛ طوى به معنى جشن است. منظور آن است كه به علت وفور گوشت هاى پس مانده حيوانات بر سر آن با يكديگر جنگ نكردند و برعكس همديگر را به جشن دعوت نمودند. (م)

يعنى اواخر پائيز (م).

,٩٢٢ - ١٥١٦.

در اينجا ده سطر عبارت غلنبه در توصيف تأثيرات بهار بر طبيعت، حذف شده است [توضيح مصحح يا مترجم انگليسى در رابطه با حذف عباراتى از «بهاران» تا «سبيله صفّا» (م)].

حمل يعنى فروردين و ثور يعنى ارديبهشت. (م)

سوره الصف: آيه ٤.

بديهى است كه انگيزه اصلى كسب غنايم بوده زيرا درآمد عمده دولت در آن روزگار بيشتر از همين راه تأمين مى گشت و اين اقدام زير پرده غزا انجام مى گرفت. در همين راستاست غزاى سلطان محمود غزنوى و پسرش سلطان مسعود در هند و يا غزاى پادشاهان صفوى باكفره چركس. (م)

سرزمين ساريغ ايغور يا ايغورهاى زرد را (چنانكه در ص ١٩٤، پى نوشت شماره ١٧ ديده ايم) بايستى احتمالا به طرف شرق چارچان يا در حدود جنوب درياچه لوب جستجو كرد. اما با داورى از روى تعيين موقعيتى كه دكتر برتشنيدر از مينگ شى به دست آورده، ظاهرا بايد قدرى دورتر از مشرق يا شمال دره زيدام قرار داشته باشد. با توجه به اظهارات ميرزا حيدر كه مى گويد لشكركشى دو ماه طول كشيده، منطقى خواهد بود كه گفته شود سرزمين ساريغ ايغور را بايد در شرق ختن به فاصله يك ماهه راه جستجو كرد. از ساريغ ايغور نه تنها در سالنامه هاى مينگ سخن به ميان آمده، بلكه در سالنامه هاى يوان ها نيز با عنوان سالى وى وو اره) hre - uw - iewil - as (ديده مى شود؛ اما امكان دارد ناحيه ان تينگ نيز كه نويسندگان دوره مينگ از آن نام برده اند به معنى همان حكمت ساريغ ايغور بوده باشد. پلانو كارپينى (راهب فرقه فرانسيكن كه در ٤٧ - ١٢٤٥ از سوى پاپ اينوسان چهارم به دربار منگو قاآن رفته بود) نيز در زمره اقوامى كه منقاد چنگيز خان شده بودند از سارى هويور نام برده است. همچنين آبل رموزا از فرستاده اى سخن مى گويد كه در ١٠٨١ از ختن به دربار چين رفته. وى در گزارش خود مى گويد كه در ميان ختن و سرزمين تنگوت (اين ناحيه اخير احتمالا دره زيدام را در برمى گيرد) مجبور بوده از صحراى بزرگ «هويه هه هاى زرد سر») enuaj etet a eh - ieoh (عبور كند. رموزا در وجه تسميه آنان اين سؤال را مطرح مى كند كه آيا علت آن لباس زردى است كه ايشان به تن مى كنند مانند قراقالپاق، قزلباش و غيره، يا ناشى از وجود قبيله تركى است كه داراى موهاى روشن بوده اند؟ با داورى از روى نمونه هاى متعددى كه در آسياى ميانه موجود است و در آنجا مردم همديگر را به رنگ كلاهشان نامگذارى كرده اند. محتمل به نظر مى رسد كه برخى از اينها كلاه يا عمامه زردى به سر مى گذاشته اند و همين امر براى بحث در مورد نام آنها كفايت خواهد كرد. همچنين از موقعيت سرزمين آنها محتمل به نظر مى رسد كه ساريغ ايغورها بقاياى سكنه قديمى قلمرو ايغور بوده اند كه در جنوب تيان شان واقع بوده و در بخش هاى ٤ و ٥ مقدمه اين كتاب ذكر آن به ميان آمده است. شايد برخى از فرق ايغورها مانند جوامع آريايى شغنان، و خان و غيره، با سكونت در نواحى دوردست كوهستانى، ويژگى هاى ملى و نام خود را از زمان پراكندگى جمعيتشان تا تاريخ اخير حفظ كرده بوده اند. برتشيندر، ١، ص ٢٦٣؛ رموزا natohk ed elliv al ed. tsih , ص ٩٥.

وى در ١٥٤٠ خان شد، اما فقط شش ماه سلطنت كرد (هاورث، ٢، ص ٢٧٣.)

تير ماه يعنى پاييز. (م)

,٩٢٣ (م).

ظاهرا گذرگاه هاى بارسقون و زايوقه (بر طبق نقشه هاى ما) كه در طول سلسله كوه هاى محاط بر دره يسّى گول

در جنوب قرار دارند. كافريارى بايستى در منتهى اليه جنوب اين گذرگاه ها باشد و ساريغ ات با اندكى فاصله در جنوب شرقى واقع است. (ر. ك: تركستان، تأليف كستنكو، ج ٢، صص ٦٧ - ٦٦.)

جيبه [ج ب]: زره لغت نامه؛ جيبه دار: زره پوش، كاملا مسلح (م).

قول: قلب، قلب لشكر. در متن اصلى به صورت «غول» درآمده. (م)

چاپقون: چابك سوار، تحركات سريع. (م)

مولجار و بودال: شايد به معنى احتياط و حركت پوشيده بوده باشد. (م)

يسال [ى]: ميدان جنگ، رزمگاه، لشكر، جناح لشكر. (م)

سوره البقره: آيه ١٨، ١٧٢؛ سوره الانعام: آيه ٣٩.

مغافصه: ناگهانى. (م)

حدود شانزده سطر عبارت متكلف آراسته به شعر در ارتباط با مهمانى ها و جشن ها در اينجا كنار گذاشته شد. - راس [توضيح مترجم انگليسى كه از «گماشتگان تا ... هر روز گنجى تهى» را حذف كرده است. (م)]

در اينجا سه عبارت مسجع حذف شده است. - راس [توضيح مترجم انگليسى. (م)]

اين عبارت كه در يك شعر رباعى آمده، شامل اين كلمات است: - با دولت ميرزا حيدر - ٩٢٣ [١٥١٧]. - راس [توضيح مترجم انگليسى كه شعر مذكور را حذف كرده است. (م)]

يعنى تابستان ٩٢٤ يا ١٥١٨ ميلادى.

تمامى اين نام ها به استثناى پرواز، به سادگى قابل شناسايى است. در نگاه اول چنين به نظر مى رسد كه پرواز به جاى درواز آمده باشد و به گمان من همين ناحيه مورد نظر بوده است، اما در هيچ يك از نسخ نمى توان حرف اول را «د» خواند. نسخه تركى كه معمولا در ارتباط با اسامى، كاملتر و بيشتر مورد اعتماد است، مخصوصا حرف اول را نقطه گذارى كرده و به صورت «پ» خوانده مى شود. با وجود اين معتقدم كه پرواز ترجمه نادرستى از يك كلمه مشهور است. جاهاى ديگرى نيز به همين نام وجود دارد كه همه بر دروازه دلالت مى كنند و همه گونه احتمال هست تا زمان هاى اخير، آن جزو هزاره (يا ناحيه كوهستانى) بدخشان، معادل نواحى متعدد و خان و شيغنان و غيره بوده است. غوند و شيوه در تمام نقشه ها ثابت شده؛ پسار قسمت علياى روشان است كه در روستاى تاش قورغان يا سوناب واقع در برتنگ در آنجا قرار گرفته؛ يرخ يا يروخ روستايى كوچك و ناحيه ايست در قسمت سفلاى روشان نزديك مرز درواز. پريان در مجاورت جارم) mraj (در بدخشان را شايد بتوان پرواز خواند. اما اين محل در مسيرى كه مؤلف صراحتا به آن اشاره مى كند قرار ندارد.

يعنى مردم درازو خان، مير بيگ محمد را غفلتا كشتند. در ترجمه انگليسى اشتباها چنين آورده: مردم درازو خان آنجا را به عنف تصرف كرده و توصل به ميرزا خان جستند. (م)

سه جمله آخرى مبهم است و در نسخ متعدد تا حدودى متفاوت خوانده مى شود؛ اما به عقيده من عبارت، درست ترجمه شده است. نام درازوخان برايم تازگى دارد: مى دانم كه نه نام محلى است و نه در هيچ كتاب و سند قديمى نامى از آن به ميان آمده است. ظاهرا از گويش برخى فارسى زبانان يا غلچه (غير تركى) سرچشمه مى گيرد. به احتمال زياد در اصل مختص محل جغرافيايى بوده و امروزه منسوخ شده است.

همچنين مى توان گفت با توجه به دو سيلابى بودن، اين اسم ارتباطى به كلمه دره ندارد: تلفظ دره به گونه اى ديگر است. گمان مى كنم منظور از اين عبارت، درازيه و خان يا درازوخان بوده و بر دره باريك طولانى قسمت علياى پنجاب دلالت داشته كه امروزه ساريغ چوبان يا سرحد ناميده مى شود. كلمه تنگه به معناى «باريكه» يا «محل تنگ» به كار مى رود و گاهى به جاى «بلند» يا «فلات» از كلمه بالاى استفاده مى كنند. بنابراين به اعتقاد من كاملا ممكن است كه در زبان محاوره اى مردم كه اسم را مخفف مى كنند و با توجه به مقاصد عملى

جنبه هاى متعدد سرزمين هاى كوهستانى، اصطلاحى همچون درازى، به سادگى به صورت صفت، دراز به معنى طولانى بيايد. نمونه هاى ديگرى از اين اصطلاحات كه به صورت صفت درمى آيند، در انگليسى در اصطلاحاتى مانند «sworran» در ميان مردم هوگلى، «sduorb» در ميان مردم نور فلك، «stalf» در ميان مردم ولز جنوبى جديد و غيره ديده مى شود.

در ترجمه انگليسى [سلطان سعيد] خان را با ميرزا خان اشتباه كرده و عبارت بعدى را مبهم ساخته تا آنجا كه پادشاه على الاطلاق را كه منظور از آن خداوند است، بابر پادشاه پنداشته. در ترجمه چنين آمده: ... بازگردد به اصل خود همه چيز. و سخن ميرزا خان آنكه اين ولايت مدت دوازده سال از سرپنجه استيلاء ميرزا ابابكر از آن سررشته اصل گسيخته داخل ديوان كاشغر شده. پادشاه به قوت شير مردان دلير آن نواحى را در ضبط ما آورده اگر تو را آرزوى اين ملك مى بود بايستى از روى خويشاوندى من با پادشاه خدمت پادشاه سلام بفرستم و به علت عجز خود از او طلب مساعدت نمايم ... چون به تقاضاى من پاسخ دهد؛ ولايتى كه قفل تسخير ... (م)

صحت قرائت كلمات «التماس»، «زمان»، «استيلاى» مورد ترديد است. (م)

[چنانكه در يادداشت قبلى گفته شد، مترجم عبارت را در هم آميخته و در ابهام آن چنين توضيح داده: (م)] اين سخن بسيار مبهم و پيچيده است و ترجمه آن فقط به صورت آزاد و مختصر امكان پذير مى باشد و در صورت ترجمه كامل و تحت اللفظى، سخن مذكور معنى نخواهد داشت؛ و حتى مطمئن نيستم كه چند جمله موجود در متن بتواند منظور مؤلف را ادا كند. به هر حال حقايق كلى اين است كه، سلطان سعيد خان پس از غلبه بر ميرزا ابابكر، بر ساريغ چوپان دست يافته و مدت دوازده سال آنجا را اداره مى كرد و در همين ضمن وى جانشين ميرزا مى گردد و قلمرو او را به ارث مى برد. ميرزا خان استدلال مى كند كه ساريغ چوپان جزو لاينفك بدخشان است و به واسطه استيلاى ميرزا ابابكر به ناحق به قلمرو نامبرده ضميمه شده است. خود وى اعتراف مى كند كه ضعيف تر از آن است كه بتواند مقاومت مسلحانه بكند، اما سكنه آنجا به حكومت وى متمايل مى باشند. همچنين متذكر مى گردد كه آنجا متعلق به پسرعمش بابر است كه آنرا جزو قلمرو بدخشان قرار داده است (با اشاره به حوادث ٩١٣ يا ١٥٠٧) و تهديد به دعوت مجدد بابر مى نمايد. [مترجم در ترجمه سخنان خان را به جاى ميرزا خان گرفته و اشتباه كرده است. (م)] اما خان خود را قوى تر احساس مى كند و شايد مى داند كه بابر در اين ايام آن قدر در هند گرفتار است كه قادر به اقدامى به نفع بدخشان نيست. [به واسطه ترجمه نادرست، مصحح پاى بابر را به ميان كشيده در حالى كه در متن اصلى به هيچوجه سخن از بابر نيست (م)] بنابراين گفتگو با ميرزا خان را قطع نموده و بلافاصله به سوى قلعه ظفر لشكركشى مى كند.

يعنى سيونجك خان را از قصد خان براى لشكركشى به قلعه ظفر آگاه كند و او را براى گرفتن كاشغر تحريك نمايد. (م)

مخلب [م ل]: چنگال، لغت نامه (م).

در نسخه تركى به جاى عبارت فوق، اين جمله آمده: «تا بى درنگ محبت وافر خود را نثار او كند.» - راس.

,٢٢ - ١٥٢٠.

اين عبارت ناخواناست و از ترجمه انگليسى نقل شده. (م)

كلمه «واگذار» ناخواناست و از ترجمه انگليسى نقل شده. (م)

,٩٢١ (م)

عبارت «لعنت ... انداختند» در متن اصلى ناخواناست و از ترجمه انگليسى نقل شده (م).

در متن اصلى به صورت «درت -؟» آمده. (م)

اگر چه اين كلمه در يكى از متون به صورت غزوه آمده اما در متون ديگر از چنين محلى سخن نگفته اند. من

(در لاداخ يا در سر راه آن نامى براى پاسخگويى به غزوه پيدا نكردم. [ظاهرا منظور مؤلف از غزوه، جنگ مذهبى بوده چه اهل تبت كفره محسوب مى شدند، و مترجم انگليسى «غزوه» را به معناى يك محل گرفته است. (م)]

اين نام در اينجا و در جاهاى ديگر، ذوالنون تلفظ گرديده بدان علت كه يك شخصيت تاريخى است؛ اما تلفظ صحيح آن بر طبق متون اصلى بايد ذون تون باشد. [اين توضيح مصحح انگليسى، مبهم است. در متون تاريخى فارسى هم، «ذوالنون» آمده است. (م)]

اين بدان معناست كه او سيبى و تمام سند را از دلتاى رود سند تا نزديك مولتان فتح كرده؛ زيرا در بخش علياى هند، اكثر مناطق اوچ يا اوچه ناميده مى شود، موردى كه در اينجا ذكر شده يكى از شهرهاى باستانى است كه در پنجاب در ٧٠ مايلى جنوب - جنوب غربى مولتان قرار دارد. (ر. ك: ص ٧٨٧، پى نوشت شماره ٨٨٢، تمام اين اسامى به راحتى قابل شناسايى است. [منظور از «او» بابر پادشاه است. (م)]

ابراهيم لودى، سلطان افغان، اوغان بايستى آوغان تلفظ گردد.

جنگ بانى پت، ٢ آوريل ١٥٢٦.

لك: به فتح لام، صد هزار. (م)

,٩٢٨ [١٥٢٢].

,٩٢٣ (م).

سرمانده بود، يعنى بدون رئيس و سرپرست بود. در تركى مى گويند «باشيناقالوب». (م)

مغازات: به فتح اول، جمع مغازه به معنى صحرا و دشت. (م)

چراخور: چراگاه، مرتع. (م)

عنوان تا حدودى گمراه كننده است، زيرا اين فصل، «نقل» از جهانگشاى نيست، بلكه روايتى است از خود مؤلف بر اساس كتاب مذكور.

از قرآن، سوره ١٤ [ابراهيم (م)]: آيه ٣٧. - راس [در ترجمه شماره آيه را ٤٠ آورده (م)].

قراقز بايد درياچه زايسان يا محلى به همين نام در سواحل آن بوده باشد؛ سالنگاى، رودخانه سلنگا در شمال مغولستان است.

مؤلف جهانگشاى (تأليف در حدود ١٢٥٩ ميلادى) شايد دليل بهترى داشته كه ايغور را در مرز غربى مغولستان قرار داده و ميرزا حيدر به آن استناد جويد. او بدون ترديد به قلمرو ايلك خانيان در تركستان و ماوراء النهر اشاره مى كند كه از ابتدا تا سال ١٢١٣ و در نهايت تا دوره زندگانى خود مؤلف [جهانگشاى (م)] تحت حكومت ايغورها قرار داشته است. (ر. ك: ص ٧٤٠، پى نوشت شماره ٣٣٧.)

شيدرقو در اواخر زندگانى چنگيز، پادشاه تنگوت شد؛ در حقيقت لشكركشى چنگيز به تنگوت در اواخر ١٢٢٥ اتفاق افتاد و اين تاريخ، آخرين روزهاى چنگيز بود. تنگوت به قول ميرزا حيدر در آن ايام مملكت نيرومندى بود. اين سرزمين به مدت يك صد سال در طول تاريخ چنين نقش عمده اى داشته و حكام تنگوت، نواحى بزرگى از قلمرو چينى ها و ايغورها را فتح كرده اند. شايد بتوان گفت كه تنگوت در بهترين روزهاى خود، شامل تمام نواحى مابين تورفان و ايالت شنسى چين، به اضافه زيدام - سرزمين بومى مردم - و قسمت هايى از شمال تبت بوده است. نام پادشاهى كه در اينجا مذكور گرديده به صور مختلف - شيدرقو، شيدورغو، شيدسقو و غيره - نوشته شده است: اما به گفته طبقات ناصرى، او خود را تنگرى خان (يا پادشاه آسمانى) مى ناميد و چينى ها او را به نام لى هين مى شناختند. اين سرزمين همچنين به نام متعدد و محرّفى خوانده شده است. تنگوت، تنگيت كوشى، كوشين و غيره عادى ترين نام ها در ميان مورخان آسيايى است؛ و در ميان چينى ها، هسيه و هوسى. در حقيقت اين نام اخير به معنى «غرب رودخانه» (يعنى رودخانه زرد)

است كه به كوشى و غيره تحريف شده است. تبتى ها ظاهرا آن را به نام مينيوگ مى شناسند. تا زمان ميرزا حيدر تنگوت به پخش هاى كوچكى تبديل يافته بود و در حال حاضر صرفا يك اصطلاح جغرافيايى است زيرا ايالت مستقلى به اين نام وجود خارجى ندارد.

داستان آخرين جنگ شيدرقو و چنگيز را مى توان در اثر سر هاورث با عنوان مرزهاى شرقى چين) anihc to sregatnorf nrehtron (در مجله انجمن آسيايى بريتانياى كبير) s. a. r. j (شماره ١٥، (سبك جديد - N. S)، ص ٤٢٧ و بعد از آن؛ حبيب السير در) tsih. dham secirp (، ٢، صص ٥٣٦ - ٥٣٥؛ طبقات ناصرى به تصحيح ماژور راورتى، ص ١٠٤٨ و بعد از آن، و غيره پيدا كرد. شايد به قول آقاى وودويل راك هيل بتوان گفت كه كلا تنگوت نام ديگر تبت - «به قول چينى ها، سى تسنگ - است. وى مى نويسد كلمه تنگوت با هسى تسنگ يا تبت قابل معاوضه است اما با توجه به سفرنامه كلنل پرژوالسكى كه اروپائيان از آن در تعيين گويش هاى قبايل تبت كوكونار استفاده كرده اند، اين نام در ميان تبتى ها به اندوه) awodna (و پنكه) akanap (معروف شده است.» استنباط من اين است كه اين گفته آقاى راك هيل اشاره به اصطلاحات چينى يا مغولى است؛ چون در عبارت ديگر نيز به هنگام صحبت از يك اثر چينى مى گويد: «تنگوتان در اصل براى ناميدن قبايل ترك نژاد آلتاى به كار مى رفته است.» اگر چه نام تنگوت تقريبا براى مناطق زيدام، كوكونار و غيره به كار رفته و قرن ها قبل از كلنل پرژولسكى و همچنين قبايل تنگوت، تركانى (به معنى قومى) وجود نداشته اند، اما استعمال اين كلمه آن چنانكه آقاى راك هيل خاطرنشان ساخته، جالب و آموزنده است.

كاملا محتمل است كه اين بيان نادرست رنگى از حقيقت در درون خود داشته باشد. با توجه به نام هاى موجود در اثر مؤلف، احتمال زياد دارد كه خان بالغ - كامبالوى ماركوپولو و نام مغولى پكن امروزى - از اصطلاح تركى بلاساغون - يا به اصلاح ميرزا حيدر، بلاساقون - بوده باشد. مشهور است كه قراقروم را بلاساغون مى گفته اند و حتى امروزه نيز چنين است، و محتمل به نظر مى رسد كه اين نام دلالت بر شهرى بزرگ يا پايتخت حكام متنفذ داشته باشد. كاملا روشن است كه ميرزا حيدر در اينجا به هيچ پايتختى از چين شمالى يا مغولستان اشاره نمى كند مگر به سلسله قديمى تركان تركستان غربى. شگفت تر اين است كه وى خود را به درگيرى در يك چنين اشتباه بزرگى مجاز مى داند، زيرا بلافاصله در سطور بعدى در مورد بلاساغون اظهار مى دارد كه اين شهر به قول رشيد الدين، كاملا از خان بالغ مجزا بوده است. به علاوه او جهانگشاى را در پيش روى داشته در حالى كه توصيف دقيق مشابهى از بلاساغون در رشيد الدين آمده كه ظاهرا از جهانگشاى رونويسى شده است.

دلايل زيادى وجود دارد مبنى بر اينكه بلاساغون مورد نظر در اين عبارت، در رأس يا در نزديك سرچشمه آب هاى قره قاتى و شعبه اى از رودخانه چو در مغولستان قرار داشته و تا ربع اول سده دوازدهم، پايتخت ايلك خانيان يا تركان افراسيابى بوده است؛ در عين حال بعدها مدتى هم پايتخت قراختايى شد.

(ر. ك: ص ٧٤١، پى نوشت شماره ٣٤٠)

از آنجا كه در خصوص هويت و موقعيت بلاساغون اختلاف نظر هست، ارزش آن را دارد كه در اينجا در مورد آن توضيح بيشترى داده شود. احتمالا منبع اساس ما براى دوره اى كه اين شهر معروفيت داشته، شرح مختصرى است كه علاء الدين عطاملك جوينى در جهانگشاى كه تأليف آن در ١٢٥٠ به اتمام رسيده آورده است. خود وى با هيأتى كه عازم دربار منگوقاآن بود به قراقروم رفت و مسافرت هايى نيز به تركستان و نواحى اطراف آن نمود. بنابراين ممكن است حقايقى از يك داستان را كه مربوط به دوره خود او، و نه مختص دوران قديم بوده، شنيده و آنرا پذيرفته است. اثر او يكى از معدود آثارى است كه از آن دوران بحث مى كنند. بدبختانه اين اثر به هيچ يك از زبان هاى اروپايى ترجمه نشده فقط دوسون منتخباتى از آن را منتشر كرده و بعدها نويسندگان متعددى از اين منتخبات استفاده كرده اند. منتخبات دوسون در مورد اين شهر (١،

ص ٤٣٢) تنها بيانگر آن است كه بناى شهر به افراسياب يا به عبارت ديگر به بوقاخان نسبت داده شده. عقيده بر اين است كه (مطابق روايات) بوقاخان نخستين فرد از سلسله ايست كه به پادشاهان افراسيابى تركستان موسوم بوده اند؛ اين شهر در ميان مراتع زيبايى در يك جلگه پر آب قرار داشته و پس از تهاجم قراختايى ها، در سده دوازدهم، مغولان آن را «قولباليق» خوانده اند. از موقعيت جغرافيايى آن شرحى ارائه نشده و تنها چيزى كه مى توان گفت اين است كه در حدود كاملا نامشخصى كه بعدا تركستان ناميده شد، قرار داشته است. اما از روى اقتباس ديگرى (١، ص ١٦٧) - با توجه به يك استنباط ديگر - شايد بتوان گفت كه شهر مذكور، قريب به يقين در بخش جنوبى تركستان واقع بوده است. - يعنى نزديك مرز شمالى فرغانه. مأخذ ابو الغازى نيز در تعيين موقعيت بلاساغون به همان اندازه نااميد كننده است. اما اقوال برخى از جغرافيون متقدم عصر اسلامى روشن تر است و آنها مى گويند كه اين شهر از كاشغر فاصله زيادى نداشته است. مثلا ابو الفدا (٢، بخش ٢، ص ٢٢٧) به نقل از كتابى به نام لباب مى گويد كه شهر مذكور در مرز تركستان، نزديك كاشغر قرار داشته؛ مقدسى (به گفته اسپرينگر، ص ١٩) آن را داخل استان اسفيجاب (كه نمود قديمى چيمكنت فعلى است) و بسيار نزديك به مركه) ekrem (يكى از شعب علياى چو قرار داده است. اسپرنيگر همچنين در تأليف ابن خرداد به وقدامه (صص ٢٣ - ٢٢) فاصله اسفيجاب تا «پايتخت خان ترك» را ٧٥ فرسنگ ذكر مى كند و وانمود مى نمايد كه (ص ٢٦) يك فرسنگ مساوى به سه ميل عربى بوده، در حالى كه ميل عربى را اندكى بيشتر از ميل جغرافيايى انگلستان محاسبه مى كند. بنابراين هر فرسنگ بايد حدود ٣/ ٤ ٣ ميل قانونى انگلستان بوده باشد، در اين صورت كل مسافت آن از اسفيجاب حدود ٢٨١ ميل قانونى خواهد بود. آيا منظور از «پايتخت خان ترك» بلاساغون بوده يا نه، مشخص نيست. اما با توجه به اصطلاحات آن دوره، فكر مى كنم بتوان استنباط كرد كه مراد همين شهر بوده و نه شهر ديگر. مرحوم آقاى شويلر، كه در مورد بلاساغون و شهرهاى ديگر تركستان تحقيقاتى انجام داده حدس مى زند كه اين شهر همان شهر مورد نظر بوده (مجله جغرافيايى، ١٨٧٤، ص ٣٨٩) و عقيده او شايسته توجه است. اگر ٢٨١ ميل از بيرون شرق - شمال شرقى چيمكنت پيموده شود تا آنجا كه رشته كوه هاى عظيمى كه امروزه «سلسله اسكندر» ناميده مى شود ظاهر گردد و يك پنجم مسير به پيچ هاى جاده اختصاص مى يابد، به نقطه اى در قسمت علياى رشته چو، حدود ٥٠ ميلى غرب كنستانتينووسكى و تقريبا ٣٢ ميلى شمال شرقى مركه - يا تقريبا به ٤٣ درجه عرض شمالى و ٧٣/ ٤٠ طول شرقى از گرينويچ - خواهيم رسيد.

به هر حال راه ديگرى براى ورود يا كوشش براى ورود به مبحث موقعيت بلاساغون موجود است. آقاى شويلر (سابق الذكر) در ترجمه تاريخ منجم باشى دربار محمد چهارم، سلطان عثمانى، اقتباس ارزنده اى در مورد موضوع ارائه كرده است. اين مؤلف يك عرب بود كه از ١٦٣٠ تا ١٧٠١ مى زيست و معمولا به «منجم باشى» معروف بود. دو فقره از اين اقتباس چنين است: (١) «بلاساغون ... » در ابتداى اقليم هفتم در ١٢٠ درجه طول شرقى و ٤٨ درجه شمالى به فاصله اندكى از كاشغر قرار دارد و از شهرهاى قديمى مرز تركستان محسوب مى گردد. (٢) «كاشغر پايتخت توران در اقليم ششم، در ١٠٦ درجه طول شرقى و ٤٥ درجه عرض شمالى ... » بنابراين اختلاف درجه طولى ميان دو شهر بايد ٤٠ درجه و اختلاف عرضى آنها بين ٣٠ درجه بوده باشد. كلنل تروتر) e. r,rehtort. h (در ٤ - ١٨٧٣ طول و عرض جغرافيايى كاشغر را دقيقا تعيين كرده است. اگر محاسبات او را (با تقريب نيم درجه) ١/ ٢ ٣٩ شمالى و ٧٦ شرقى بگيريم و اختلاف آن را با ارقام منجم باشى بسنجيم، بلاساغون را تقريبا در ١/ ٢ ٤٢ شمالى و ٧٢ شرقى مى يابيم. اين محل به اضافه حوضه غربى چو، بايد نقطه اى باشد كه در رأس رودهاى تالاس در حدود ٨٠ ميلى جنوب شرقى طراز (يا اوليا آتا) در حدود ١٤٠ ميلى (با در نظر گرفتن اينكه يك ششم اين ناحيه اكثرا جلگه اى به پيچ و خم هاى جاده اختصاص دارد) چيمكنت قرار دارد. همچنين در فهرست جغرافيايى صديق اسپهانى، بلاساغون (ص

٧٦) را مى توان در ٤٦ درجه عرضى و ١٠٧ درجه طولى يافت، در حالى كه وى كاشغر را در ٤٤ درجه عرضى و ١٠٦ درجه طولى مشخص كرده است (ص ١٢٦). با توجه به تفاوت هاى موجود در ميان اين ارقام و محاسبه كلنل تروتر به شيوه مذكور، در مورد بلاغاسون به ١/ ٢ ٤١ درجه عرضى و ٧٧ درجه طولى، يا به موقعيت آن درست در كناره هاى رودخانه نارين، حدود پنجاه ميلى بخش علياى قلعه نارين دست مى يابيم.

همچنين ابو الفدا از جغرافيون عرب، هنگام بحث از كاشغر، بيش از دو مشخصه در مورد موقعيت بلاغاسون به ما ارائه مى كند. يكى از اينها مرجع اطوال و از كاملترين مشخصه هاست و (چنانكه قبلا محاسبه شد) به ٤٣ درجه عرضى و ٧١ درجه طولى منتج مى گردد؛ در حالى كه ديگرى در مرجع كانون، فاقد عرض جغرافيايى است و از نظر طول جغرافيايى فقط داراى عدد ١/ ٢ ٧٢ مى باشد.

موقعيت هايى كه نويسندگان عرب تعيين كرده اند چنين است:

منجم باشى ٤٢/ ٣٠ درجه عرضى و ٧٢ درجه طولى از گرينويچ

صديق اسپهانى ٤١/ ٣٠ درجه عرضى و ٧٧ درجه طولى از گرينويچ

اطوال ٤٣/ ١٠ درجه عرضى و ٧١ درجه طولى از گرينويچ

كانون ٤٣/ ١٠ درجه عرضى و ٧٢/ ٣٠ درجه طولى از گرينويچ

حد متوسط اين اطلاعات با تقريب نيم درجه، ١/ ٢ ٤٢ درجه عرضى و ٧٣ درجه طولى؛ يا نقطه اى نزديك برخى از سرچشمه هاى قره قاتى از شعبه هاى چو، در حدود ٨٥ ميل قانونى شرق - جنوب شرقى اوليا آتا و تقريبا ٢٦ ميلى جنوب - جنوب غربى مركه خواهد بود. اظهارات ديگرى را در مورد طول و عرض جغرافيايى بلاغاسون مى توان در تأليفات جغرافيايى آسيايى ها پيدا كرد، اما چون به طور علمى نقطه ثابتى را از جوانب آن محاسبه نكرده اند كه ارقامى قابل رجوع حاصل گردد لذا نمى توان آنها را مورد استفاده قرار داد.

تنها نتيجه اى كه از اين بحث به دست مى آيد آن است كه مواضعى كه مؤلفان عرب تعيين كرده اند براى دستيابى به تعيين موقعيت، فاقد ارزش است. از جمع بندى آنها فقط مى توان نتيجه گرفت كه شهر بلاساغون به احتمال زياد در ميان شاخه هاى فرعى چو در قسمت سرچشه آن قرار داشته و به احتمال قوى از شمال به جنوب رشته كوه هاى اسكندر امتداد داشته است. بدين ترتيب مى توان گفت كه با موقعيتى كه سر هاورث پس از بررسى روايات جهانگردان چينى هيوئن تسانگ و هيولى به دست آورده تفاوت عمده نخواهد داشت. وى دريافته كه شهر در آن ايام كه به نام چينى سويه ناميده مى شده به احتمال قريب به يقين در كنار رودخانه چو قرار داشته و از دامنه هاى شمالى رشته كوه هاى اسكندر دور نبوده است. همچنين شهر مذكور پايتخت مملكت تركان منطقه بوده و بنابراين نامى غير از بلاساغون داشته است. اين استنساخ مخصوصا زمانى بسيار محتمل به نظر مى رسد كه با سفرنامه هيوئين تسانگ مقايسه شود. وى سويه را در ٥٤٠ يا ٥٥٠ لى [واحد سنجش مسافت در چين قديم كه امروزه معادل يك ميليمتر و يك كيلومتر است (م)] شرق طراز و شمال رشته كوه هاى پر برف مشخص كرده است؛ اگر هر پنج لى زمان هيون تسانگ را يك ميل - يا حدود ١١٠ ميل - محاسبه كنيم و يك پنجم مسافت را به پيچ و خم هاى سراشيبى ارتفاعات اختصاص بدهيم، سويه در حدود هشتاد مايلى، در مسير مستقيم به سوى شرق طراز (اوليا آتا)، يا در محلى صرفا در غرب مركه قرار خواهد گرفت. اين مورد، مجادله شويلر را نيز خنثى مى كند. (ر. ك: هاورث، مجله جغرافيايى، ١٨٧٥، صص ١٧ - ٥١٢؛ و سفرنامه هيوئن تسانگ، sdrocer tsihddub، اثر بيل، ١، ص ٢٦.)

در خصوص املاى اين اسم، من از ميرزا حيدر پيروى كرده ام كه همه جا آن را به صورت بلاساقون آورده.

به هر حال وقتى ميرزا حيدر به متن جهانگشاى مى رسد كه شامل اسم مذكور است، اين نام را به تبعيت از مغول ها، قرباليغ مى آورد، در حالى كه در منتخبات دوسون و ديگران از جهانگشاى كه تاكنون منتشر شده اين اسم هميشه به صورت قوباليغ بوده و به معنى «شهر خوب» ترجمه شده است. با تمايل براى روشن ساختن

(اين اختلاف، نسخه جهانگشاى موجود در موزه بريتانيا را با اثر آقاى راس مقابله كردم و قانع شدم كه (به هر صورت در آن نسخه) اسم مذكور، قرباليغ يا قرباليغ خوانده مى شود. عبارت چنين ادامه مى يابد « ... به حدود بلاساقون آمدند و اكنون مغولان آن را غرباليغ مى خوانند و امير آن حدود يكى بودست كه نسبت خود به افراسياب مى كردست.» [جهانگشاى جوينى، تصحيح علامه قزوينى، ج ٢، ص ٨٧. (م)] بدين ترتيب ما در اصل ساقون را به جاى ساغون، مغول را به جاى منقول، و غر (يا شايد غر) را به جاى قو مى يابم؛ در حالى كه پس از كلمه غرباليغ، عباراتى كه دلالت بر معناى اين نام، به معنى «شهر خوب» داشته باشد، وجود ندارد. (در زمره آثار ديگر، ر. ك: دوسون، ١، ص ٤٣٣ - ٤٤٢؛ برتشنيدر، ١، ٢٦٦.)

الماليغ - ارمالك، در سفرنامه هاى اروپائيان سده هاى ميانه - پايتخت خان چغتاى و جانشينان بلافصل او بود.

اين شهر در كنار يا در نزديكى رودخانه ايلى در مجاورت شهر جديد كوكجا قرار داشت. اين شهر در دوران مغول، مقر اسقف لاتين، و ظاهرا مقر اسقف نسطورى بوده است. ر. ك: خطاى، ص ٢٢٢، ٢٣٦، الى آخر.

مرگ تغلق تيمور در حدود ٧٦٤ هجرى يا ١٣٦٣ ميلادى اتفاق افتاد.

متن فارسى در اينجا ناقص است. نسخه تركى چنين خوانده مى شود: - «در جاهايى كه بناها محكم ساخته شده اند، هنوز پابرجا هستند. عده اى آنها را بازسازى كرده و عده اى دوباره خرابشان كرده اند.»

اين كلمه را مى توان جو و يا جود خواند يا در هر دو مورد، ج را به چ تبديل كرد. نسخه تركى چنين آورده: - «دهكده اى موسوم به جو». امكان دارد كه منظور را از آن حوزه يا ناحيه رودخانه چو بوده است. به سطور بعدى نگاه كنيد.

اين بقعه امام بزرگوار و شيخ درستكار، جامع علوم منقول و معقول، رئيس فروع و اصول، امام محمد فقيه بلاساقونى است، پيوسته باد درخت يارى كننده وصل به جايگاه او و بزرگوارى ها بر او نگران باد. وفات يافت در سال ٧١١ نوشته عمر خواجه هداوى. (م)

نام جومقال و جومغال كه در نقشه هاى جديد در قلب ناحيه اى كه مغولستان بوده قرار گرفته، شايد مبين يومغال مورد نظر متن بوده باشد. اين نام يكى از سرچشمه هاى نارين و محل كوچكى - اردوگاه يا دهكده - در كنارهاى آن است.

درياچه اى كه مشخص نگرديده، اما به گمانم يسى گول بوده. در متن فارسى چنين خوانده مى شود: «كه از پاى گول بدر مى آيد.» اما در نسخه تركى به وضوح «از پاى درياچه» خوانده مى شود. بنابراين در متن فارسى بايد پاى گول خوانده شود. رودخانه تيكه شايد به جاى تكس به كار رفته كه سرچشمه اش در منتهى اليه شمال يا پاى يسى گول است و به طرف شرق جريان مى يابد.

اين اسامى را مى توان بارى گول (گاهى بارگول و به چينى پالى گون)، اميل و ارتيش خواند. گوگجه تينگيز يا تنگيز همان درياچه بالخاش است و قراتال نام رودخانه اى است كه با قدرت به طرف جنوب شرق جريان مى يابد. بوم ليش را نمى توانم شناسايى كنم. در خصوص درياچه بالخاش، آقاى اسپورر) rerops ((در nnamretop، سال ١٨٦٨، ص ٧٤) مى گويند تنگيز از نام هاى قديمى قرقيز است و بالخاش با زونگارها [كه قلماق بوده اند] همه ريشه است. اما وى (در صفحه ٣٩٣) مى گويد «بالخازى نور» به معنى «درياچه بزرگ» است در زبان قلماق، در حالى كه نام قرقيزى آن «آق دنگيز» يا «درياچه سفيد» مى باشد. اين دو اظهار نظر با هم سازگار نيست. [كلمه آق مانند ديگر كلماتى كه بر رنگ دلالت دارند به معنى بزرگ نيز هست. مانند آق اردو، گوگ اردو، يعنى اردوى سفيد و اردوى ازرق (آبى) كه به معنى اردوى بزرگ نيز هست. (م)]

اين فواصل، مطابق سفرنامه هاى امروزى، تقريبا درست است.

اين كلمه در متون به صورت صحارى آمده و به طور تحت اللفظى به دشت ترجمه شده؛ اما صحرا فقط در مورد جلگه ها، مناطق باز، يا «استپ ها» كاربرد دارد و در اينجا به همين معنى استعمال شده.

كرته: به ضم اول و سكون ثانى و كسر ثالث، به معنى پيراهن است و در عربى به آن قميص مى گويند. منظور از جمله مذكور اين است كه در تابستان به علت اعتدال هوا، پوشيدن يك پيراهن كافى است و اگر بيش از يك پيراهن هم پوشيده شود، گرما شخص را ناراحت نمى كند. (م)

در تخمين طول درياچه اشتباه شده يا علنا مبالغه گرديده است. تخمين ٣٠ فرسخ (١٢٠ ميل) براى عرض آن نيز، حتى اگر پهن ترين قسمت باشد بسيار زياد است.

اگر منظور بيست روز مسافرت از طريق جاده باشد، اين بيان دور از حقيقت نيست. در مورد برخى اظهارات راجع به ايسيغ گول، ر. ك: ص ٢١٧، پى نوشت شماره ٢٨٣.

اين فصل با پنج سطر نثر مسجع (كه حذف گرديده) شروع مى شود و بيانگر آن است كه خان در اين دنيا تا چه حدّ طالب شهرت بوده و در آن دنيا «مكان رفيعى» مى خواسته است. - راس [توضيح مترجم انگليسى كه عبارت «چون ... خان لازم بود» را حذف كرده است. (م)]

ظاهرا منظور فرغانه است. تنها عبارت «آن ولايت» به كار رفته است.

,٩٢٨ (م).

ظاهرا كلمه اى افتاده، مثلا بايد چنين مى بود: «و جهاندارى را جهاندار تواند بود» (م).

يك بيت از سعدى و پنج سطر نثر مسجع و شعر حذف گرديده است. - راس [توضيح مترجم انگليسى در حذف عبارات «كس ... سبوى من رسيد» (م)].

اين فصل با پنج سطر نثر مسجع آغاز مى گردد كه صرفا در رابطه با «توبه» است. - راس [توضيح مترجم انگليسى كه عبارت «كه هدايتى ... حضرت خان است كه» را حذف كرده است. (م)]

سوره التحريم: آيه ٨ (م).

موفقيت چيز عزيزى است كه اعطا نمى شود مگر بر بنده عزيز. (م)

بيش از چهار سطر در رابطه با توبه حذف گرديده است. - راس [توضيح مترجم انگليسى در رابطه با حذف عبارت «بيت ... لطيف و غريب است. (م)]

يعنى «توبوا الى الله تو» - ٩٢٩، و «به» - ٧ كه پس از اين هفت سال آيه كامل و به صورت تُوبُوا إِلَى اللهِ تَوْبَةً - ٩٣٦ (م).

مشايخ يسويه پيروان شخصى به نام شيخ احمد، معروف به حضرت خواجه احمد يسّى) issay (بودند كه بنيانگذار فرقه جهريه بود و در حدود ١١٢٠ ميلادى درگذشت. به گفته آقاى شويلر كه آرامگاه او را در تركستان زيارت كرده، وى از مشهورترين قدّيسين آسياى ميانه و مخصوصا پير قرقيزهاست. شهر تركستان، نزديك ساحل راست سيحون، به جاى يسّى ساخته شده است. هنوز مسجد «حضرت» در آنجا ديده مى شود كه تيمور در اواخر قرن پانزدهم آن را بر روى بقعه شيخ احمد ساخته و سپس در نيمه سده شانزدهم، عبد الله خان دوم، خان مشهور اوزبك، آن را بازسازى كرده است. اين مسجد يكى از مقدس ترين مساجد آسياى ميانه محسوب مى گردد. ر. ك: شويلر، ١، صص ٧٢ - ٧٠.

دو بيت شعر و چهار سطر عبارت مسجع در اينجا حذف شده است. همه اينها نيز شامل همان مطالبى است كه در عبارات قبل گفته شده. [توضيح مصحح انگليسى در حذف عبارات «بيت ... الامجاد. (م)]

سوره البقرة: آيه ٢٢٢.

قوچقار، قوشقور، يا رودخانه گوچگر، يكى از شاخه هاى بزرگ سرچشمه چو است. دره آن به سوى جنوب غربى ايسّى گول كشيده شده و ظاهرا براى برپايى اردوگاه، مناسب و از نظر مرتع، مطلوب مغولان است. ر. ك:

نقشه. [منظور نقشه ضميمه است كه در نسخه انگليسى مورد استفاده ما، موجود نيست. (م)]

حكايت بى ربطى در مورد برخى از مشايخ كه ترجمه شد. [توضيح مترجم انگليسى در حذف عبارت «چنانچه ... راه درآمد. (م)]

ياد نيكان سربازى از سربازان خداوند بلند مرتبه است. عبارات فوق در نفحات الانس چنين آمده: المشايخ جند من جنود الله. نفحات الانس، نور الدين عبد الرحمان جامى، تصحيح دكتر محمود عابدى، انتشارات اطلاعات، تهران ١٣٧٠، ص ٢٣. (م)

چهار سطر حذف شده كه متضمن گفته است از نجم الدين در رابطه با آن چه كه يك مريد كسب مى كند و آنچه كه يك بى ايمان از دست مى دهد. [توضيح مصحح انگليسى در ارتباط با حذف عبارت «و در ... » (م)].

يعنى مولانا محمود را ظاهرا از بخارا به مغولستان آورده بوده اند. (م)

حذفيات اين بخش شامل تعدادى از اسامى مشايخ بى اهميت و اشاره مختصرى است به حكايتى در رابطه با يكى از آنان. - راس [توضيح مترجم انگليسى در مورد حذف عبارت «مرد ... پرهيز كن» و «بعد ...

مى داشته اند. (م)]

طالش [در ترجمه به همين صورت آورده. (م)] احتمالا بايستى طايش خوانده شود كه در ميان رؤساى قلماق، لقبى عاديست.

جريده: به فتح اول، يعنى كم و اندك. يعنى خان با همراهان اندكى رفت. (م)

[٩١٧ (م)] بدون ترديد منظور از اين تاريخ ٩٢٧ بوده است. اين عبارت در متون مختلف به صورت ارقام عربى آمده كه در اين مورد احتمال غلط خواندن (عشر به جاى عشرون) بسيار زياد است. ميرزا خان (يا به عبارت درست تر، ويس ميرزا) تنها پسر سلطان محمود ميرزا و عموزاده بابر بود. وى در ٩١٣ (١٥٠٧) فرمانرواى بدخشان شد. عقيده بر اين است كه وى در حدود ٩٢٦ (١٥٢٠) درگذشته و اگر اين تاريخ چنانكه من حدس مى زنم، ٩٢٧ خوانده شود احتمالا دقيق خواهد بود. ميرزا خان پسرى به نام سليمان داشت كه تحت مراقبت بابر بود. در آن ايام بابر پسر خود همايون را به حكومت بدخشان منصوب ساخت و او تا ٩٣٢ (١٥٢٦) حكومت آن ولايت را به عهده داشت. (ر. ك: ارسكين، تاريخ هند، ١، ص ٢٤٩، ٢٦٨، ٥١١ الى آخر).

لك: به فتح اول، يك صد هزار (م).

در متن، منظور از ايشان معلوم نيست چه كسانى هستند، اما حدس مى زنم (در صورت صحت ترجمه) منظور مغولان باشند، و گوينده به شكست هايى كه اخيرا سلطان سعيد خان بر قرقيزهاى قزاق وارد ساخته بود اشاره مى كند. جمله بعدى اين فرضيه را قوت مى بخشد. به هر حال ر. ك: يادداشت بعدى.

در خصوص نامشخص بودن اين اسم در صفحه ١٣٤ سخن گفته شد. در آن مورد، يك بار به صورت منغفيت يا منعقيت آمده بود. در اينجا كلمه مذكور دوبار به كار رفته اما تلفظ آن متفاوت و طورى است كه مى توان آنرا منقفيت، ميقفت و غيره و غيره خواند. اما دكتر ريو كه در بررسى متن اصلى مورد لطف او بوده ام، معتقد است كه در هر دو مورد احتمالا كلمات نامفهومى از سوى نسّاخ، به نام قبيله منگيت يا منگوت افزوده شده است.

روشن است كه اين كلمه در هر دو صورت، مبين يك موضوع - يعنى بستگى قزاق ها با بقيه قبايل اوزبك - است. اسم مذكور در جاى ديگرى از اين كتاب ديده مى شود. [شيبانيان، قزاق ها، و منقت (منقيت) ها هر سه از طوايف منسوب به اوزبك هستند. منقيت ها پادشاهان حاج ترخان بودند. (ر. ك: مهمان نامه بخارا، تأليف فضل الدين روزبهان خنجى، به اهتمام دكتر منوچهر ستوده، بنگاه ترجمه و نشر كتاب، تهران ١٣٤١ ه‍ش، ص ٣٩) (م)].

بزرگوار كلمه فارسى است و مؤلف با افزودن تاء تأنيث (ه) عربى آن را مؤنث ساخته است. (م)

سرزده: در حالى كه سرش خم بود، با حالت تعظيم. (م)

در ترجمه انگليسى اشتباها به جاى خان، طاهر خان آورده؛ يعنى نوشته كه طاهر خان محمد قيرغز را بند كرد. (م)

يعنى سلطان سعيد خان براى ايجاد نظم و آرامش، ميرزا حيدر را در مغولستان گذاشت. (م)

سه بيت شعر و غيره حذف شده است. [توضيح مصحح انگليسى در حذف عبارات «فروغ ... تابنده شده».

(م)]

چگل - به كسر اول ثانى و سكون لام، شهريست از تركستان كه مردم آنجا بغايت خوش روى مى باشند و در تيراندازى عديل و نظير ندارند. به تلفظ جغتايى، چكيل. برهان قاطع (م)

در اينجا يك رباعى به عنوان ماده تاريخ به كار برده كه متصمن ظل - ٩٣٠ [١٥٢٤] است.

مؤلف در اين مورد به قول خود عمل نكرده و بعد از اين تنها در يك مورد از ابراهيم نام مى برد، آن هم زمانى كه زينب سلطان خانم مادر ابراهيم، هنگام تبعيد از خانه اش در كاشغر، كه از سوى عبد الرشيد انجام گرفت، ابراهيم را با خود به كابل برد (ر. ك: ص ٦٧١). در آن هنگام اين سومين پسر سعيد خان حدود سيزده سال داشته است و حتى زمانى كه مؤلف به نوشتن اين تاريخ مشغول بوده ابراهيم خيلى جوانتر از آن بوده كه كار ارزشمند و قابل ثبتى در تاريخ به انجام رساند.

سوره البقرة: آيه ٢١٨ (م).

نورا به جاى نور الدين به كار مى رود. - راس

ظاهر اين همان اسمى است [در ترجمه انگليسى قابيلقاقلا (م)] كه در آغاز فصل، تحت عنوان قابقار آمده بود. نسخه تركى، قاپيلقالار آورده است. من از اين نام و از قونغار اولانگ كه چند سطر پائين تر آمده نشانه اى نيافتم. به احتمال قوى هر دوى آنها جايگاهى براى اردو زدن بوده اند و به همين دليل آثارى از آنها باقى نمانده است. قاپيلقالار بايد تا شرق ايسّى گول، ده روزه راه بوده باشد. ظاهر اين محل در برابر قلماق ها قرار داشته كه خان به آنجا لشكر كشيده است. [اولانگ در بعضى نوشته ها، اولنگ ديده مى شود و به معنى چمن است؛ قونغار اولانگ يعنى چمن قونغار (م)].

ظاهرا دو بيت شعر بوده و افتادگى دارد. مصرع دوم بايد چنين باشد: طريق سلامت به از كارزار. (م)

قاتليش به معنى تلاقى دو رودخانه است؛ در اين صورت، احتمالا تلاقى بعضى از رودخانه ها با آت باشى، يا آت باشى با نارين مورد نظر است. دره آت باشى كه در حدود نيمه راه كاشغر و ايسّى گول واقع شده، ظاهرا يكى از بزرگترين و اصلى ترين جايگاهها براى اردوى خانان مغول بوده است. به احتمال زياد شهر و روستايى در آنجا وجود نداشته است.

به نوشته روس ها، رودخانه هاى قاش و كونقس.

بدون ترديد اردوگاهى در رودخانه آقساى ميان كاشغر و آت باشى.

عبارت «برآرم ... منهزم ساخته است» در متن اصلى ناخواناست و از ترجمه انگليسى نقل شده. (م)

يعنى خواجه نورا يا نور الدين.

ظاهرا منظور يك منزلى رودخانه آقساى است.

شايد بتوان آق قوماس را به واسطه آق قوم، بين طالاس سفلى و چو شناسايى؛ واريش لار را با درياچه اريس كه در غرب رودخانه سارى و تقريبا شمال آق مسجد در سير دريا مطابقت داد. اين مناطق از مغولستان فاصله زيادى دارند و مشكل بتوان تصور نمود كه مغولان در چنين فاصله اى به تعقيب قرقيزها پرداخته باشند. مع هذا از متن چنين برمى آيد كه اين تعقيب طولانى بوده و در مسير شمال به غرب انجام گرفته، زيرا در سطور بعد مى گويد، قرقيزهايى كه به اوزبكان پيوسته بودند جلگه هاى شمال غرب را در تصرف داشتند.

در كرانه جنوبى رودخانه ايلى، به فاصله اندكى از قلعه فعلى ايليجسك) ksjili (، آق قوم ديگر و كوچك ترى قرار دارد كه در مسير مستقيم نيست و نمى تواند با فاصله گفته شده وفق داشته باشد. اريس ديگرى هم تا آنجا كه من مى دانم در حومه آنجا وجود ندارد. تنها مورد ممكنى كه نقشه هاى فعلى در مورد ارس (يا اريس)

(دارند آن است كه در كنار رودخانه اى به همين نام كه در نزديك چيمكنت به سيحون مى ريزد، واقع شده، اما اين، شهر آبادى بوده كه احتمال فرار قرقيزها به آنجا و ورود مغولان براى تعقيب آنان وجود ندارد. در مورد كلمه لار نتوانستم نشانه پيدا كنم. [لار و لر در تركى علامت جمع است، مثل چايلار يا چايلر، يعنى رودخانه ها. احتمال دارد اربش (يا به قول ترجمه انگليسى اريش) كلمه اى مفرد باشد و لار آن را جمع ببندد.

(م)]

پرتال: به فتح اول، رخت، لباس، باروبند. اسباب و پرتال را برتاويده اند، يعنى اسباب و باروبنه آنها درهم و برهم بود. (م)

قوى (يا قويون) جريگى يعنى لشكر گوسفند. (م)

لك: به فتح اول، صد هزار. (م)

به دو يعنى به سرعت. همين دو به دو، يعنى طاهر خان و پسرش به سرعت به قيرقيزها پيوستند. (م)

بدون ترديد منظور ولايت كاشغر يا ارتفاعات مجاور كاشغر است. در اين دوره نشانى از انحطاط مغولان به عنوان يك ملت به چشم نمى خورد بلكه به عكس همه چيز حاكى از قدرت روزافزون آنهاست. چون سرزمين خود را به خاطر دشمنان ترك كردند، مدتى پس از بازگشت، زوال آنان آغاز شد.

,٩١٤ (م).

اتگه: به فتح اول ثانى و ثالث، مخفف اتاگاه يعنى شوهر دايه و به معنى ابوى مكان. در اينجا به معناى پيشكار به كار رفته است. (م)

يعنى هرچه كار رشيد السلطان بالا مى گرفت. (م)

,٩٣٧ (م).

اشاره به سنتى است كه در املاى دقيق براى تميز قطعى ميان حرف سين از حرف شين كه سه نقطه در بالا دارد، سه نقطه زير حرف سين مى گذارند. - راس

اين عبارت مختصر گرديده و يك رباعى حذف شده است. [توضيح مصحح انگليسى در حذف عبارت «و به ... ورنى مطلب. (م)]

شش سطر و مقدارى شعر در رابطه با اقبال و تغيير اوضاع مربوط به آن. در اينجا ترجمه نشده است. - راس [توضيح مترجم انگليسى در حذف عبارت «و اين حالات ... محقق آحوال آن است كه]

يعنى اندكى راه رفت و سپس فوت شد. (م)

منظور از «اين»، شاه محمد سلطان است. (م)

پيامبر، درود خدا بر او باد، فرموده است كسى كه به ظالم اعانت كند خداوند ظالم را بر او مسلط مى گرداند، فرستاده خدا راست گفته است. (م)

آياتى از قرآن [سخن پيامبر را اشتباها آيه قرآن خوانده. (م)] و حدود هفت سطر دعا در اينجا ترجمه نشده است. - راس [توضيح مترجم انگليسى در حذف عبارت «صدق ... يا ارحم الرحمين. (م)]

مرا مسلمان بميران و به نيكوكاران ملحق ساز و از شرارت ستمگران رهاييم ده و از خواب بى خبران بيدارم كن با رحمت خودت، اى بخشنده ترين بخشندگان.

مؤلف، يك چنين تعريف خوبى را از ناحيه اى به دست مى دهد كه سابقا مردم آسياى غربى آن را بلر) rolob (، بلور، بلورستان، ملور) rulom (و غيره و چينيان پولولو) ol - ol - op (مى ناميدند و تقريبا نيازى به توضيح بيشتر نيست. اين نام در نوشته هايى از قرن هفتم به بعد، تا قرن هجدهم، به همين شكل و يا اشكالى ديگر ديده مى شود. حتى امروزه هم [اواخر قرن نوزدهم. (م)] احتمالا به طور كلى از بين نرفته اند، زيرا آقاى شاو در حدود صد و بيست سال قبل دريافت كه قرقيزهاى پامير به علت نام پلور، چيترال ناميده مى شوند.

در هر صورت به نظر مى رسد كه اين كلمه در حال حاضر براى هيچ يك از اهالى مناطق مجاور ناشناخته نيست. من صرفا مى خواهم بگويم كه مؤلف ما، در تعيين ولايت كاشغر و ياركند به عنوان مرز شرقى بلورستان ظاهرا در جهت يابى خود تا حدودى دچار لغزش شده است. به هر ترتيب اگر كابل و لغمان [در متن، لمغان] مرز غربى و بدخشان مرز شمالى را چنانكه وى تصور كرده تشكيل دهند، ولايت كاشغر نمى تواند بخشى از مرز شرقى را دربر بگيرد. ظاهرا وقتى او تصور مى كرده كه متوجه شمال است، تقريبا رو به شمال غرب داشته است و بدين ترتيب جهات او در سرتاسر خط افق، ٤٥ درجه جابجا شده است. اگر كاشغر در مجاورت شرقى بلور قرار مى گرفت، در آن صورت بدخشان مى بايستى در طرف غربى واقع گردد و نه شمالى و به همين ترتيب. همچنين ساريغ گول و پامير مى توانسته بخشى از بلور را تشكيل دهد اما با توجه به اظهارات خود ميرزا حيدر، اين موضوع مورد نظر نبوده است. توصيف او از آن خطه، فرآورده ها، و مردم صراحتا شامل ناحيه جنوبى كوه هايى است كه آب سند را تأمين مى كنند (شرق هندوكش) و نه دشت پالمير را؛ و بازگشت او از بلور به ساريغ چوبان نيز دلالت بر عبور از ناحيه جنوبى آن كوه ها دارد.

ياركند به يك معنى شايد بتواند بخشى از مرز شرقى را تشكيل دهد زيرا امكان دارد تمام بخش هاى كوهستانى غير مسكونى در ميان جلگه هاى جنوبى ياركند از يك سو، و بالتيستان يا تبت كوچك از طرف ديگر را چنانكه در ولايت كاشغر بگنجاند، جزو آن به حساب آورد. حتى تا حدودى امكان دارد كه ناحيه سفلاى تاش قورغان با وجودى كه آبريز شمالى است در قلمرو بلور قرار گيرد. بنابراين شايد صحيح تر باشد كه بگوييم ولايت ياركند و بالتيستان مرز شرقى ناحيه مورد نظر را تشكيل مى داده اند.

مملكت بلور در آن هنگام شامل هونزه، نگر، احتمالا تاش قورغان، گيلگيت، پانيال، يسين، چيترال و شايد ناحيه اى بود كه امروز به كافرستان مشهور است؛ و همچنين برخى از ايالات كوچك جنوب گيلگيت، يسين و غيره احتمالا بخشى از بلور محسوب مى شده است.

موقعيت بلور يا بلر براى جغرافى دانان و مفسرين، موضوع مفصل نامشخصى بوده است، اما چون در حال حاضر موضوع روشن گرديده ديگر نيازى به تجديد سؤالات قديمى نيست. كامل ترين اقوالى كه من در رابطه با اين موضوع سراغ دارم، اظهاراتى است كه در يادداشت هاى سريول در مجله انجمن آسيايى بريتانياى كبير) s. g. r. j (سال ١٨٧٢، ص ٤٧٣ و بعد از آن؛ در كتاب ماركوپولو، اثر همين شخص، ١، صص ١٨٨، ١٨٧ موجود است و در يك جمعبندى به توصيفات ميرزا حيدر بسيار نزديك مى باشد. تنها، اختلاف عبارت است از (١) به گفته مؤلف ما، بالتيستان نمى تواند جزو بلور باشد، زيرا وى هرگاه كه از آن خطه سخن مى گويد از بالتيستان با عنوان ولايت مستقلى با نام بالتى ياد مى كند؛ و (٢) بلور به احتمال قريب به يقين تا آنجا كه من از توصيف اين عبارت و عبارات ديگر (مثلا اظهارات او در صفحات ٤٠٥ و ٤١٧) مى توانم داورى كنم، در دامنه هاى جنوبى هندوكش شرقى با ميدان سرچشمه هاى سند محدود بوده؛ در حالى كه نقشه سر يول آن را در دامن ساريغ گول و بخش اعظم پامير شرقى قرار مى دهد.

زمان افعال به صورت حال استمرارى مراد است نه ماضى ساده، يعنى زنان ايشان طعام آماده مى سازند و واسطه صلح مى شودند. (م)

به همان ترتيب فوق، يعنى مقرر مى سازند و هركس به خانه خود مى رود. (م)

يعنى كمتر كسى از ايشان. (م)

,٩٣٤ (م).

در ترجمه انگليسى: بول الدّم، خون روى، نزف الدّم، خون ريزى. (م)

خداوند از سر گناهان وى درگذرد. (م)

خلدش - ٩٣٤ (م).

,٩٣٥ (م).

,٩٢٦ (م).

,٩٣٥ (م).

ناگريز مخلوقات: مرگ. (م)

,٣٦ [٩] (م).

در ترجمه تركى پانزده روز نوشته شده.

در اينجا در نسخه تركى چنين آمده: «موجب خلل ما و پادشاه» كه ظاهرا از روى معنى چنين استنباط شده است.

در تمام متون كابل خوانده مى شود اما ظاهرا اين نام به جاى بدخشان اشتباها ذكر گرديده زيرا در جايى واقع شده كه مفهوم عبارت مشخص نيست.

يعنى وقتى سليمان شاه ميرزا به كابل رسيد، سلطان سعيد خان مدتى بود كه بازگشته بود. (م)

تفصيلات نشانه هاى بيمارى حذف شده است. [توضيح مصحح انگليسى در حذف عبارت «اكثر ... مى رفت» (م)].

عبارت «قدرت ... طبى» در متن اصلى ناخواناست و از ترجمه انگليسى نقل شده. (م)

معنى عبارت «وراى ... الله ام» اين است كه: علاوه بر آن فضيلت من نسبت به تو بيشتر است و تو با فرزند بزرگ من شيرخورده اى (يا شايد نسبت به فرزند من، شيرخواره اى)، از اينها گذشته من مورد تأييد خدا و رسول خدا هستم.

عبارت «درگذشته ... گذشته» در متن اصلى ناخواناست و از روى ترجمه انگليسى نقل شده. (م)

اورمك [م]: نوعى منسوج از پشم شتر، كلاه طاقى پشمين را گويند، كلاه. لغت نامه (م)

فوطه [به كسر سوم]: دستار، رومال. (فرهنگ فارسى معين) در تركى به معنى پيش گير و لنگ نيز استعمال مى گردد. (م)

,٩٣٧ (م).

طاير بهشتى - ٩٣٧ (م).

مؤلف در ميان اين عبارات، اغلب به تحليل و سان و رژه لشكر خان در ايام تهاجم به كاشغر در بهار ٩٢٠ هجرى اشاره دارد. (ر. ك: ص ٣٠٥ و بعد از آن) [يسال: به فتح اول، لشكر، ميدان نبرد، جناح لشكر، سان و رژه. (م)]

ظاهرا لودگى به معناى ساده لوحى و حماقت است. (م)

يك سطر عبارات بى معنى حذف شد. - راس [توضيح مترجم انگليسى در حذف عبارت» كه به راى ...

نپذيرد، اكنون» (م)]

حذفيات اينجا شامل عبارات نسبتا طويل و بلند پروازانه در ارتباط با مشايخ است. مؤلف يادداشت خان در حاشيه نامه را ذكر نكرده است. - راس [توضيح مترجم انگليسى در حذف عبارات «بيت ... آمين يا رب العالمين» (م)].

مزجات: به ضم نخست و فتح ثانى، جمع مزجى، اندك و بى اعتبار، كم و پست. فرهنگ فارسى معين (م).

ركوه [ر و]: مشك خرد و نيم مشك. دلو خرد. ابريق چرمى كه به هندى چهارگل مى گويند. لغت نامه (م).

در ترجمه انگليسى قبل از عنوان، «فصل هشتاد و سوم» اضافه شده است. (م)

در اينجا برخى مطالب كاملا نامربوط در خصوص مشايخ و پرهيزگارى آنان ترجمه نشد. - راس [توضيح مترجم انگليسى در حذف عبارات «حضرت ايشان ... خواجه احرارند». اما چنانكه در متن مشاهده مى گردد

مطلب نامربوطى در خصوص مشايخ و پرهيزگارى موجود نيست، صرفا ذكر نسبت خواجه منظور نظر است.

(م)]

,٩٠٨ (م).

مراد از حضرت ايشان در اينجا ظاهرا كسى است كه تاكنون ذكرى از او به ميان نيامده است.

حويلى [ح]: اماله حوالى است كه به تصرف فارسيان به كسر لام و ياى معروف باشد و الاّ حوالى در حقيقت به فتح لام است. لغت نامه (م).

در سطور پايين عينا نقل شده اما به علت نداشتن اساس تاريخى، از ترجمه آن صرف نظر شده است.

يك سطر عبارت مسجع حذف شده. - راس [توضيح مترجم انگليسى در حذف عبارت «مى فرمودند ...

مسعود» مى خوانديم. (م)]

,٩٣١ (م)

در حدود پنج سطر راجع به معجزات مشايخ، همراه با سه بيت از يك غزل خود مؤلف، ترجمه نشد. [توضيح مترجم انگليسى در حذف عبارات «و در آن ... اوقات و ايام. (م)]

تجاوز در اينجا به معنى عفو و گذشت آمده است. (م)

,٩٣٧ (م).

در اينجا حدود نيم ورق از مسودات جامى آورده كه درج آن ضرورتى ندارد. [توضيح مصحح انگليسى (م)].

مكحله: سرمه دان (م).

رساله حذف شده است. اين رساله صرفا مربوط به الهيّات بوده و رجوعى به تاريخ رشيدى يا ديگر تواريخ ندارد. [توضيح مصحح انگليسى در ارتباط با حذف چند برگ از متن اصلى از عبارت «بسم ... ما حبس نفس خويش» به اين ذكر كرده ايم. (م)].

با توجه به ترجمه فارسى حديث، ظاهرا عبارت عربى «و بدين ترين ... بسيار است» افتاده است. (م)

خلاجاى: جاى لازم، بيت الخلا، پاى خانه، نهانخانه، ادب خانه، لغت نامه (م).

استنجا [ا ت]: شستن موضع غائط و بول را و سنگ و كلوخ ماليدن بدانجاى. (همانجا) (م).

سوره الحديد: آيه ٢٩.

در متن اصلى، جاى كلمات سفيد است. (م)

در متن اصلى، كلمات افتاده است. (م)

سوره النازعات: آيات ٤١ - ٤٠.

اين تيتر در نسخه تركى خوانده مى شود: «سفر به بدخشان».

نمى دانم منظور از اين نام، كدام عقبه مشرف به شهناز است. شايد قاسقاسو، يا قرآباش مورد نظر باشد. در آن هنگام خان ظاهرا از آقسو به يكى از شهرهاى غربى مراجعت كرده است.

سوره الكهف: آيه ٧٨.

يعنى خواجه نورا به آگره رفت و همايون پادشاه از او استقبال كرد. (م)

يعنى مولانا پرغرى براى نيل به مقصود دست به هر كارى مى زد هرچند كه آن كار نامشروع بوده باشد. شيخ پول به وى متوسل شد و قول داد كه اهداف او را برآورده سازد و بدين ترتيب او را با خود همراه ساخت. (م)

شيخ پول، فول، يا بهلول در هند به عنوان يك شيخ و ساحر، مشهور بود. وى در ١٥٣٧ توسط هواداران هندال ميرزا [پسر كهتر بابر پادشاه (م)] در آگره يا در حوالى آن به قتل رسيد. (ر. ك: tcid. aygoib. ro، اثر بيل).

,٩٤٣ [٧ - ١٥٣٦].

ظاهرا اشاره مؤلف به جنگ قنوج است كه طى آن در ٩٤٧ (١٥٤٠) سپاه شير شاه سورى مغولان را شكست داد.

هما نام پرنده ايست افسانه اى و چنان متصور است كه مشغول تماشاست در حالى كه سايه اش را بر روى پادشاهان انداخته. بدون ترديد منظور از سرزمين كه وجود طوطى در آنجا امرى عاديست، هند بوده. در اينجا گفتارى از مؤلف در رابطه با ثابت قدمى او و اعجاز خواجه نورا حذف شده است.

در اينجا به نامه صوفيانه خواجه نورا مى پردازد كه عينا آن را نقل كرده و از ترجمه آن صرف نظر شده است.

[توضيح مترجم انگليسى در حذف عبارات «از ... فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِيَ الْمَأْوى» (م)].

سوره الاعراف: آيه ١٧٩.

سوره الاحزاب: آيه ٥٢.

سوره النازعات: آيات ٤١ - ٤٠.

بعضى تفصيلات صوفيانه در اينجا حذف شده است. [توضيح مصحح انگليسى در حذف عبارات «و آنچه ...

ابوبكر است رضى الله عنه و حضرت» (م)].

در متن اصلى «ابو يوسف يعقوب» آورده. جهت اطلاع بيشتر ر. ك: نفحات الانس، صص ٣٨٤ - ٣٨٠. (م)

در متن اصلى چنين آمده: «به دل قاسم ابن محمد به ابوبكر صديق - رضى الله عنهم - و از دل جعفر صادق به دل سلطان بايزيد ... (م).

يعنى خان رشته خويشاوندى را نگسست. (م)

فتح بدولت - ٩٣٠ [١٥٢٤].

لك: به فتح اول، صد هزار. (م)

رعنا سنگا، يا سانكاى چتورى - ادايپور) rupiadu (فعلى در راجپوتانا. اشاره مؤلف ظاهرا به جنگ كانوا است كه در مارس ١٥٢٧ (جمادى الثانى ٩٣٣) اتفاق افتاد و طى آن بابر، بر رعنا سنگا پيروز شد.

در متن اصلى به صورت «غنجهاى» ضبط شده، بنابراين دقيقا مشخص نيست كه منظور «غنج» بوده يا «غنجه»، زيرا در متن اصلى معمولا در جمع كلمات «ه» را حذف نموده، مثلا خانه ها را، خانها آورده است. با توجه به معانى متعدد غنج و غنجه، فقط يكى از معانى «غنجه» به فتح اول و سكون ثانى و فتح ثالث، كه به معنى جمع كردن و گردآورى نمودن لغت نامه است مناسب جملات فوق به نظر رسيد. (م)

,٩٣٧ (م).

دمامه: به فتح اول، كوس، نقاره، ناى بزرگ كه در جنگ مى نواختند. فرهنگ فارسى معين (م).

در مورد تهاجم به لاداخ از سوى تركستان شرقى، ظاهرا مطالب دقيق و مفصل نيست. از اشاراتى كه ميرزا حيدر دارد چنين برمى آيد كه اين حوادث به طور تقريبى در سال هاى نخستين قرن شانزدهم اتفاق افتاده است. من نيز در دوره هاى قبل، ذكرى از آن نديده ام. مى توان به عباراتى كه تصادفا در اينجا به آنها اشاره شده، تاخت و تاز مير ولى سردار ميرزا ابابكر را نيز افزود. پس از آن مير مزيد حمله ديگرى را انجام داد اما سنگى بر سرش آمده و او را مقتول ساخت. تاريخ لشكركشى مير ولى را تنها مى توان در اواخر سده پانزدهم تعيين كرد. حمله مير مزيد بايستى در حدود سال ٩٢٣ (١٥١٧) انجام گرفته باشد. بدون ترديد تمام اين تهاجمات به قصد غارت بوده و رياكارانه آن را جهاد معرفى كرده اند.

,٩٣٨ هجرى در دوم اوت ١٥٣٢ تمام مى شود.

اين اصطلاحات در فرهنگ هاى تركى و فارسى پيدا نمى شود و من نمى دانم كه اينها به چه زبانى تعلق دارد.

اولى بيشتر مورد نظر محققين بوده و شكل موجود در متن [ركن باييلد. (م)] مطمئنا شكل صحيح آن نيست.

احتمال دارد به صورت ركن، زكان و غيره، و بيب، پين و غيره و غيره بوده باشد. بكنى را به چند طريق مى توان

خواند. خود مؤلف معنى آنها را براى ما روشن ساخته است.

حوچو، به شكل صحيح تر حچو، از شهرهاى استان كانسوى چين است كه در طرف راست يكى از شاخه هاى فرعى رودخانه زرد، در حدود ٣٢٠ لى (يا تقريبا ٨٠ مايلى) جنوب غرب لانچو واقع شده است. سالار مركب از گروه كثيرى از روستاهاى كرانه جنوبى رودخانه زرد است كه به طرف شمال و شمال غربى حوچو كشيده شده است. كنجان فو بيانگر سى نگان فوى فعلى است كه مركز استان شانسى مى باشد. اين ناحيه در محدوده نقشه اى كه ضميمه اين جلد است [در نسخه مورد استفاده كه چاپ هند است، نقشه ضميمه وجود ندارد.

(م)] ديده نمى شود. اما مى توان آن را در يك نقشه جامع از چين مشاهده كرد كه در حقيقت بيشتر به طرف شمال شرق تبت كشيده شده تا به طرف جنوب شرق كه ميرزا حيدر اين موقعيت را تعيين كرده؛ با اين همه اظهارات وى در تعيين موقعيت كلى به طور محسوسى روشنگرانه است.

سى نگان فو در دوران مغول ها به كنجان فو يا كنزان فو مشهور بود و ماركوپولو هم آن را به همين اسم خوانده و نوشته است: «و پس از هشت روز مسافرت به آن شهر بزرگ مى رسى ... به نام كنجان فو كه شهرى بسيار بزرگ و مركز ايالت كنجان فوست كه در روزگاران گذشته قلمروى باشكوه، ثروتمند و مقتدر بوده و شاهان بزرگ و دولتمند و تواناى متعددى داشته است.» كنجان فو قبل از دوره مغول، پايتخت چندين سلسله چين بود و در دوره هاى مختلف به نام هاى چانگان و كينگ چوفو ناميده مى شده. احتمالا مغول ها نام اخير را به كنجان فو تحريف كرده اند. بنابراين صورت مغولى آن ظاهرا تا روزگار ميرزا حيدر در ميان مردم تركستان و غيره باقى بوده است. حوچو و سالار ناحيه ايست كه عمدتا مسكن گروه كثيرى از مسلمانان متعصب بوده كه حداقل به مدت چهار قرن در آنجا سكونت داشته اند. اخيرا آقاى راك هيل) llihkcor. w. w (كه از آن منطقه ديدن كرده به ما گفت كه اين مسلمانان ريشه تركى دارند و به زبانى آميخته به كلمات تركى سخن مى گويند اينان دو گروه اند و در زبان محلى مسلمانان، «سياه كلاه» و «سفيد كلاه» ناميده مى شوند. سالار نيز تقريبا نام مردمى محلى است، اما نام شهر اصلى آنان، سالارپكون (پكن) مى باشد. اين سالار همان است كه چينى ها ايشان را «سياه كلاهان» مى نامند. آقاى راك هيل در يادداشت جالبى مى گويد كه سالنامه هاى سلسله مينگ از سالار به عنوان بقاياى قبايل متعدد تركى ياد مى كنند كه در حوچو، هوانگ و ديگر نواحى مجاور مستقر بوده و براى امپراتورى مايه مشكلات فراوانى بوده اند. وى با اشاره به مطلب سالى اويغور در «مينگ شى» (ر. ك:

ص ٧٥٧، پى نوشت شماره ٥٨٠) يادداشت خود را به پايان مى برد و مى پرسد كه آيا سالار مى تواند همان سارى (به چينى سالى) بوده باشد؟ پاسخ آن است كه بين اين دو كلمه نمى تواند ارتباطى وجود داشته باشد.

ساريغ اويغور اصطلاح درستى - ساريغ، تركى و به معنى زرد بوده و سالى تحريف چينى آن است - مى باشد، در حالى كه سالار در تركى به شكل كاملا متفاوتى نوشته شده و اسمى خاص است، نه صفت.

شايد بتوان گفت شورش ١٨٦٢ كه بعدا «شورش تونگنى» نام گرفت، در ميان اين تركان ياغى مسلمان حوچو و سالار بوده است. اين جنبش به تمام شنشى، كانسو، تركستان شرقى، زونگاريا و بخش هايى از مغولستان كشيده شد. (ر. ك: يول، ماركوپولو، ٢، صص ٢٣ - ١٨؛ راك هيل در كتاب سرزمين لاماها) samal eht fo dnal (، صص ٤٠ - ٣٨؛ و در مجله انجمن تحقيقات آسيايى) s. a. r. j (، ١٨٩٢، ص ٥٩٨.)

املاى اين كلمه در نسخه تركى، راستكام آمده است.

عباراتى كه براى بيان اين مسيرها به كار رفته عبارات مخصوصى است. موقعيت آنها مطابق متن، به ترتيب عبارت است از غرب تابستانى و غرب زمستانى ياركند. اما مرحوم آقاى شاو، عبارات را با اقتباساتى مختصر، در يادداشتى موسوم به «يك شاهزاده كاشغرى در جغرافياى تركستان شرقى» ترجمه كرده و من از ترجمه او استفاده كرده ام. با توجه به اينكه وى هنگام استفاده از تاريخ رشيدى، خود از معلومات مشهور محلى، در چين مواردى استفاده كرده است. (ر. ك: مجله انجمن سلطنتى جغرافيايى) s. g. r. j (، ١٨٧٦، ص

(٢٧٩) جهت يابى محلى مؤلف تا حدودى نادرست است. زيرا بدخشان قريب به يقين در غرب ياركند واقع شده و كشمير در ميانه جنوب و جنوب غربى قرار گرفته است.

به معنى توده كوه ها، يا ناحيه كوهستانى.

به طور صحيح تر سكاردو يا سكارد، به عباراتى ضعيف در فارسى و تركى اسكاردو نوشته شده و در مكالمات مردم هندوستان براى تلفظ حرف سين بلافاصله يك حرف مصمت در ابتداى كلمه قرار مى گيرد. سكارد نامى تبتى است. از اين اشاره به گذرگاه هاى ماوراى سكاردو چنين برمى آيد كه در روزگار ميرزا حيدر، جاده اى به طرف بالا مى رفته است. گذرگاه هاى آن ناحيه را امروزه توده هاى يخ مسدود كرده و راه ها براى مسافران غيرقابل استفاده است.

اين سلطان پور بايد شهر بزرگ كلو در دره علياى رودخانه بياس بوده باشد. درست در جنوب سلطان پور و در همان طرف بياس نيز محل كوچكى هست موسوم به بجاوره كه در نگاه اول به نظر مى رسد اشاره مؤلف ما به اين نام محلى بوده؛ اما آقاى شاو مى نويسد: «مايلم تصور كنم كه بجواره شهرى قديمى به همين نام بوده كه از سلتج دور نبوده و نزديك فلور قرار داشته، از ابتدا و بعد از آن نيز در رابطه با رودخانه مذكور، بدين نام خوانده شده.» (منبع پيشين، ص ٢٧٩) اين نظريه احتمالا صحيح است.

بديهى است كه اين اسم به جاى رادوق، گنگه و سپتى استعمال شده. دوتاى اولى در لهاسا مركز تبت و سومى در قلمرو ايرتيش [در ترجمه اشتباها بريتيش آمده. (م)] واقع است.

در اينجا منظور از بهره، بدون ترديد شهر بهره است كه در ساحل چپ جهلم در بخش سفلاى پينددادان خان قرار دارد. اين محل در روزگار ميرزا حيدر مشخص بوده و بابر اغلب از آن نام برده است. به گفته ژنرال كانينگهام تا زمانى كه پينددادان خان جاى آن را نگرفته بود بهره شهر اصلى آن بخش از مملكت محسوب مى شد. همچنين به گفته او، در ساحل مقابل رودخانه، نزديك احمدآباد، آثار حجيمى از خرابى موسوم به بهره قديم يا جوبنات نگرديده مى شود. (ر. ك: بابرنامه، ص ٢٥٣؛ اليوت، ٢، ص ٣٠٢؛ و كانينگهام، جغرافياى قديم هند). dni goeg tneicna (، ص ١٥٥).

قانچو و سوچو در استان كانسو.

نيلاب يا رودخانه آبى، نامى است كه در سده هفدهم (و شايد بعد از آن) تقريبا به طور لاينقطع از سوى مؤلفين مسلمان در ارتباط با آب سند يا ايندوس به كار رفته و از توالى و فقدان هرگونه ذكرى از ايندوس، معلوم مى گردد كه منظور همين رودخانه بوده است. «آب بهره» همان رودخانه جهلم است و رودخانه باجواره، چنانكه در يادداشت آقاى شاو ديده ام، به احتمال زياد همان ستليج مى باشد. جون و گنگ نيازى به توضيح ندارد و جمنا و گنگ ناميده مى شود.

كوكونور يا درياچه آبى - به چينى تسينگ هاى. مؤلف اگر چه در مورد رودهاى هند به طور قابل توجهى اظهارات صحيحى ارائه كرده، اما لوب نور را با كوكونور ظاهرا اشتباه كرده است. وى با دارا بودن معلومات عالى از جغرافياى تركستان شرقى، نمى توانسته از اين حقيقت كه قراقاش به لوب نور مى ريزد، بى اطلاع بوده باشد. رودخانه كريه را به احتمال زياد مى توان از شعبات ارونگ قاش، يا دو رودخانه به هم پيوسته ارونگ و قراقاش دانست هرچند كه كريه در واقع قبل از رسيدن به يكى از اين دو رود، در شنزار فرو مى رود. از آق قاش نشانى نمى يابم، اما به قرينه تصور مى كنم كه اين اصطلاح نام ديگر اورنگ قاش بوده است. در حقيت معنى هر دو يكى - يعنى «يشم سفيد» - است؛ و قراقاش به معنى «يشم سياه است». (ر. ك: رموزا، natohk ed elliv al ed. tsih، ص ١٥١.) هنگامى كه مؤلف بلافاصله در زير مى نويسد كه قراموران (نام مغولى رودخانه زرد چين) از كوكونور جاريست، مطمئنا دچار اشتباه مى گردد، اما در توصيف جريان آن از درياچه لوب، زياد نادرست نمى گويد. در حقيقت افسانه جريان رودخانه زرد از درياچه لوب از طريق كانال

زيرزمينى، افسانه اى بسيار قديمى در ميان چينى ها و بعضى از همسايگان آنهاست. موقعيت درياچه اى بزرگ در ريگستانى وسيع مى تواند اشاره اى درست تر به درياچه لوب نور باشد تا كوكونور.

گول: درياچه. (م)

يعنى عقبه ها از طرف ديگر سرازيرى ندارد. (م)

پزد: يعنى به عمل آيد و اگر به عمل نيامد سرما آن را از بين مى برد. (م)

زير پاى چهارپايان به زمين مى چسبد. (م)

يولپه شايد مختصر يول چوپه باشد كه از يول چو يا يول چه به معنى روستا گرفته شده است. چمپه، همان طور كه مؤلف مى گويد، چادرنشينان - مردم مراتع يا بيانگردان - تبت هستند اما به گفته دكتر ودّل، معنى اصلى يولپه «اهل روستا» مى باشد.

بخش اول اين اظهارات نياز به تصحيح دارد اما قسمت دوم به طور مضحكى نادرست است. چمپا و ديگر تبتى ها به علت انجماد شديد گوشت در زمستان، چاره ديگرى به غير از خام مصرف كردن ندارند و با اين حال، به نوعى آن را مى پزند. رسوم آنها در اين خصوص، مانند رسوم مغولان، قلماق ها و قبايل ديگر است.

در اينجا نيز مؤلف تا حدودى از روى سادگى، حقيقت و افسانه را درهم آميخته است. گوسفندان باربر تا آنجا كه من مى دانم مختص تبت و نواحى وابسته به تبت مى باشد و قبايل چادرنشين آن نواحى از شتر مخصوص بدويان استفاده مى كنند. اين شترها بزرگ و زيبا هستند و از نژادى مى باشند كه پاهايشان قدرى بلند است و در حدود ٣٢ پوند بار مى برند و روزانه به طور متوسط هفت تا هشت مايل راه مى روند. ژنرال كانينگهام، حد متوسط قامت آنها را ٢٧ تا ٣٠ اينچ برآورده كرده است. بار آنها هنگام حركت به سوى هند، معمولا نمك، سودا، يا بوره است و در بازگشت غلات و آرد مى باشد. اين فرآوردها در كيسه حمل مى گردد و در حقيقت حمل هر نوع بار ديگرى براى آنها تقريبا غيرممكن است. كلنل بيددولف) hpluddib. j (هنگامى كه در ١٨٧٣ به گروه سر فورسيث) htysrof. d (در كاشغر رسيد، با يك گله گوسفند سى رأسى كه غله و آرد حمل مى كردند آزمايش جالبى انجام داد. وى از تنكسه) hesknat (در لاداخ تا شاهدولا) alludihahs (در قراقاش، يك فاصله ٣٣٠ مايلى را در ٣١ روز همراه آن پيمود، اما با هر يك از آنها ٢٠ پوند بود. وى در گزارش خود مى گويد: «طناب هايى كه با فاصله بر سينه هاى آنها بسته شده، بارها را محفوظ نگاه مى دارد، جاده ها خوب است، گوسفندها غرق در پشم هستند و محكوم به كار نوبتى نمى باشند. در زمين نسبتا خوب هنگامى كه در جبهه اى وسيع حركت كنند در هر ساعت ٣/ ٤ ١ مايل راه مى روند. بدون ترديد در صورتى كه تعدادشان زياد باشد آهسته تر حركت مى كنند و اين حركت بستگى كامل به پهناى جاده دارد ... در صورت فقدان علف جدا چيزى براى خوردن ندارند زيرا حبوبات را نمى پسندند و از خوردن آن اجتناب مى ورزند ... پس از ورود به اردوگاه، بارها را از پشت آنان برمى دارند و رهايشان مى سازند تا آزاد بگردند و هنگام تاريك شدن هوا دوباره آنها را جمع آورى مى كنند. چمپه معمولا با چندين هزار گوسفند كه به صورت گله تقسيم شده اند حركت مى كند. اين گله ها جدا از هم رانده مى شوند، با اينكه چند مايل از همديگر فاصله دارند اما كاروان واحدى را تشكيل مى دهند. معمولا هنگام ظهر اردو مى زنند، گوسفندان را رها مى سازند و بارها را تا صبح روز بعد در يك جا انباشته مى كنند. اگر بارها را چنانكه مؤلف مى گويد، بر پشت آنها نگه دارند، گوسفند و كالا هر دو از بين مى روند. منظور ميرزا حيدر از ١٢ من شرعى احتمالا من اندجان است چنانكه در فوق (ص ٣٢٧) ديده ايم، وزنش اندكى كمتر از ٥ پوند مى باشد. بنابراين رقم صحيح تر بايد ٦ يا ٧ من اندجان بوده باشد. (در مورد گزارش كلنل بيددولف ر. ك: گزارش مأموريت ياركند) troper noissim dnakray (ص ٤٩٢، و كانينگهام، در لاداخ، صص ٢١١ - ٢١٠).

تنه كار: پارچه بافته شده از موى بز. (نقل از ترجمه انگليسى) (م).

[در ترجمه انگليسى به جاى ماه فرفين، زدوارى) yraodez (آورده و چنين توضيح داده: (م)]

زدوارى يا جدوار، نوعى ريشه گياهى خوشبوست كه در طبّ شرقيات كاربرد دارد. (ر. ك: فرهنگ لغات دشوار، اثر يول، ص ٧٤) [ماه فرفين، به فتح اول، به معنى ماه پروين است، زرنباد و جدوار. لغت نامه (م)]

قطاس: به ضمّ اول، منگوله. در ترجمه انگليسى به جاى آن «قوتاس» به معنى نره گاو تبت آورده. (م)

طى [ط لا]: طلا، لغت نامه (م).

احتمالا منظور مؤلف از «شال»، شال پشمى است زيرا اين عبارت معمولا در مورد شال كشمير و لادك استعمال مى گردد. همچنين به نظر من منظور از قطاس يا نره گاو تبت، «پشم نره گاو» مورد نظر بوده است.

سودا كردن: در تركى به معنى خريد و فروش و تجارت كردن است. (م)

اين گزارش از شيوه زندگى چنپه هايى كه تجارت خود را به وسيله گوسفندان انجام مى دهند، اگر چه عمدتا صحت دارد اما تا حدودى مبهم است، در هر صورت اظهارات مؤلف به طور تحت اللفظى ترجمه شده است.

كلمه دولپه را شايد بتوان به صور مختلفى مانند دوليه، بوليه، پولبه و غيره و غيره خواند. همچنين مطابق متن شايد بتوان ل راك خواند. ميل دارم تصور كنم كه قصد مؤلف ك بوده و آن كلمه به جاى دوكپه يا پوكپه به كار رفته، اگر چه دكتر ودّل به من گفت كه دولپه (با تلفظ گولپه) نام قبيله اى بومى (شبيه به چندال هاى هندى) است كه در تبت به قصابان تعلق دارد. اما از روى فرهنگ جائشكه) ekhcseaj) چ نين استنباط مى كنم كه دولپه بيشتر يك فرقه است تا يك قبيله، و آنان اشخاصى هستند كه به جهت داشتن زندگى حيوانى، به پستى شهره گشته اند.

اول در مورد دولپه. اين كلمه يا به طور صحيح تر دوگپه در غرب و مركز تبت، در تمام ولايت تبت به دروگپه، دروكپه تحريف شده است. اما اگر منظور مؤلف دوكپه بوده باشد مشكل بتوان آنها را قبيله اى از چنپه يا بدويان دانست، هرچند كه عادات آنها تا حدودى شبيه به چنپه هاست؛ چنانكه آقاى راكهيل آنان را در بخش هايى از تبت «گله داران نيمه بدوى» مى نامد. تعريف واقعى كلمه دروك و غيره، عبارت از چراگاهى كوهستانى است كه فقط در تابستان مورد استفاده مى باشد يا همان طورى كه آقاى شاو به طور اتفاقى ترجمه كرده عبارت از «قله اى بلند» است؛ در عين حال خود او و آقاى درو) werd (دروكپه، بروكپه و غيره را اصطلاحا «كوه نشينى» ترجمه كرده اند. در لاداخ، دروكپه به قدرى با چنپه متفاوت است كه دروكپه فقط در تابستان به دروك سفر مى كند؛ در زمستان همراه با گوسفندان، نره گاوها و غيره براى استقرار در روستاها و ادامه زندگى به سان يك روستايى عادى، از دروك پايين مى آيد. از طرف ديگر چنپه تمام عمر خود را در چادرى به سر مى برد كه از موى بز بافته شده است و صرفا ميان پستى و بلندى اراضى مرتعى، بر حسب فصول سال حركت مى كند. در بسيارى از روستاهاى لاداخ و ولايات مجاور تعدادى از دروكپه ها هستند كه در تابستان گله ها و رمه هاى همسايگان مستقر شده مجاور را رعايت مى كنند و آنها را براى چرا به دروك مى برند. بنابراين با داورى از روى آداب و رسوم زندگانى، اگر منظور ميرزا حيدر در اينجا اشاره به دروكپه يا دوكپه بوده باشد، اشارات او مشكوك به نظر خواهد رسيد. مى توان افزود كه اصطلاح مذكور معمولا در مورد قبيله اى عجيب يا غريب استعمال مى شود كه به نواحى كوهستانى مجاور، خواه مرتعى يا نيمه مرتعى تعلق دارند؛ عاداتى مانند عادات بهوتان و قبايل كوهستانى دارند و به غلط درد) sdrad (ناميده مى شوند و در غرب بالتيستان ساكنند.

دوم در مورد پوكپه. ميرزا حيدر اندكى پايين تر (ص ٤١١) از معادن طلايى سخن مى گويد كه شعبه اى از قبيله دولپه آن را ايجاد كرده اند و در غارها و حفره هايى زمين در نزديكى معادن خود زندگانى مى كنند.

پانديت ناين سينگ در ١٨٧٣ در سفرى از لاداخ به لهاسا، اين معادن طلا و كاركنان آن را تقريبا به همان

صورت دقيق توصيف كرده است. وى هنگام صحبت از مواضع شمال دره تسانگ پو، مى گويد: «حفاران بيشتر در غارهايى كه در زمين حفر شده سكونت دارند. اين مساكن در اصطلاح محلى، فوكپه نام دارند ... جمعيتى را در بر مى گيرد كه بر حسب دارايى مالكان از پنج تا بيست و پنج نفر در اينچ متغير است،» آنها براى در امان بودن از دست غارتگران در آنجا به سر مى برند، غارها به راحتى قابل دفاع هستند، در حالى كه چادرها علنا در مقابل حملات بى دفاع مى باشند. پانديت مى گويد اين حفاران طلا بيشتر از چنپه ها بوده اند. منازل اينجا و نه اهالى آن، به فوكپه (يا به طور صحيح تر پوگپه يا پوكپه، در تبت) مشهور شده اند. اما احتمال زياد دارد كه اين كلمه را مغولان براى حفاران به كار برده باشند و ميرزا حيدر دومى را به عنوان پوكپه، چنپه شناخته باشد.

همچنين ممكن است ميرزا حيدر هنگامى كه در تبت بوده هم دوكپه و هم پوكپه را شنيده و دو كلمه غريبه را مغشوش ساخته است. در هر صورت نظر وى كه مى گويد معدنچيان را چنپه مى نامند درست است؛ اما اشاره او به تعلق مردم دروك به آن طبقه چندان نزديك نيست. به نظر مى رسد فرقه دوگپه عادت مخصوصى نداشته و ظاهرا ممكن است در روايت ميرزا حيدر از آنها به عنوان پوگ - په يا جماعت غار، ياد شده باشد. (ر. ك:

راكهيل، مجله انجمن سلطنتى - آسيايى) s. a. r. j (، ١٨٩٠، ص ١٢ و ٥٦؛ شاو، در مجله، انجمن آسيايى بنگال) b. s. a. j (، شماره ١، ١٨٧٨، ص ٣٦؛ درو) werd (در جامو و كشمير) rimhsak dna ommuj (، ص ٤٣؛ و پانديت ناين سينگ در snoitarolpxe nayalamih - snart. per، ٥ - ١٨٧٣، ص ٥٨؛ همچنين جائشكه، فرهنگ معانى براى تبت) gninaem rof. tcid. pit (.

هرچند كه امروزه نام ماريول در لاداخ مستعمل نيست اما به كلى هم فراموش نشده است. دكتر ماركس مى گويد ماريول به همراه نوبره) arbun (، زنگسكار) raksgnaz (و غيره و نواحى مخصوص لاداخ عليا و سفلى را در بر مى گيرد؛ ژنرال كانينگهام، ماريول را به كل لاداخ اطلاق مى كند؛ اما ژنرال استراچى) yehcarts (آن را وسيع تر تعريف كرده و ماريول را شامل تمام بالتيستان مى داند. من به جرأت تصور مى كنم كه تعريف دكتر ماركس را مى توان با توجه به اظهارات بوميان آن ولايت، پذيرفت. در مورد معنى كلمه نيز منابع ما اختلاف دارند. دكتر ماركس به نقل از تعريف هوشيارانه و كاملا آگاهانه از لاما (آشناى قديمى من تاشى تنپل) مى گويد اين كلمه از مى - رو، به معانى «صخره هاى برهنه» مشتق است؛ ژنرال كانينگهام) آن را زمين سرخ ترجمه كرده؛ استراچى و كسوما دو كوروس) sorok ed amosc ((به گفته كانينگهام) آن را «سرزمين پست» ترجمه كرده اند و دكتر ودّل با تعريف كوروس موافق است. بنابراين در مورد معنى عبارت هنوز ترديدهايى وجود دارد. شايد تصور شود سرزمينى كه در حدود ٩٥٠٠ پا از سطح دريا ارتفاع دارد نمى تواند ناحيه پستى را شامل شود تا بتوان به آن عنوان «پست» اطلاق كرد، اما با توجه به گوگه، روپچو و نواحى كوهستانى محصور در ماريول، در حقيقت بخش هاى آباد سرزمين در نقاط پست نواحى مرتفع قرار گرفته اند.

قسمت ميانى لاداخ عليا و سفلى كه دكتر ودّل از آن سخن مى گويد، فلاتى است كه نواحى روستايى باسگو و ساسپوله را در سند از هم جدا مى كند. به هر حال نبايد ماريول را با مانگ يول يا «مملكت مانگ» اشتباه كرد.

مانگ همان طورى كه دكتر ودّل خاطرنشان ساخته، نام اختصاصى ولايتى است كه در ميان لاداخ و تبت غربى يا تسانگ قرار گرفته؛ و در حقيقت نام ديگر بخش نگارى است.

ميرزا حيدر هرجا كه از لاداخ به عنوان يك مملكت سخن گفته از نام تبت استفاده كرده، همان طورى كه در حال حاضر اين امر در ميان بوميان تركستان شرقى، بدخشان و غيره موسوم است. نام لاداخ تنها در جنوب قراقروم و هندوكش شنيده شده و در آن نواحى براى شهرهاى بزرگ و همچنين براى تمام مملكت، له) hel (به كار مى رود، درست مانند سرى نگر كه چون پايتخت كشمير است، نام كشمير به آن داده شده است.

«له» و «سرى نگر» در ميان بوميان لاداخ و كشمير به ندرت شنيده مى شود. همچنين وقتى ميرزا حيدر از ماريول سخن مى گويد معمولا جز در چند مورد معدود، به پايتخت و بلوكات وابسته به آن - خواه شهر له يا

به عبارت ديگر، شه در مجاور آن - اشاره مى كند. مؤلف در سده شانزدهم لاداخ را جزئى از بالتيستان به حساب آورده و اين اشتباه است.

مى توان گفت كه املاى صحيح نام لاداخ به تبتى لادوگس) sgaudal (است اما در تلفظ اين سيلاب ها يتينا حروفى افتاده و حروفى تغيير يافته، تا آنجا كه سرانجام به لاداخ منجر گشته است. خ اخير [در متن ترجمه معمولا «لاداك») kadal (خوانده مى شود (م)] چنانچه غالبا در اين اسم ديده شده، تحريفى كشميرى و هندوستانى است. (ر. ك: ماركس، مجله انجمن آسيايى بنگال) b. s. a. j (مذكور در فوق، صص ١١٦ - ١١٥؛ كانينگهام در لاداخ، صص ١٩ - ١٨؛ و استراچى، جغرافياى طبيعى غرب تبت) tebit. tsew fa. yoeg. syhp (، ص ١٣.)

اين اسامى تا آنجا كه «گوگه» [در متن اصلى كوله. (م)] را در بر مى گيرند، به راحتى قابل شناسايى هستند، براى اطلاع از برخى تلاش ها در جهت شناساندن بقيه، ر. ك: بخش هاى بعدى - يادداشت شماره ١، ص ٤٥٦. در خصوص اورسانگ كه بلافاصله در سطور پايين آمده، در بخش اول، ص ١٣٦، پاورقى شماره ٣ مأخذى هست كه نشان مى دهد منظور از آن لهاسا مى باشد.

آلتون در تركى به معنى طلا و زر است، آلتونچى يعنى زرگر و معدن طلا. (م)

يعنى اندازه سوراخ ها به قدرى است كه شخص مى تواند به درون آنها داخل شود. (م)

ترجمه اين عبارات در رابطه با روغن، قابل اعتماد نيست. [توضيح مصحح انگليسى در ترجمه عبارت فوق كه بدين صورت: «سرجوش گوسفند كه فاقد چربى است» ترجمه شده است. چر، به ضم اول در فرهنگ لغات داراى معنى است كه ذكر آن در اينجا مناسب نيست «اما چر به فتح اول، در تركى احتمالا به مع نى چاييدن حيوان است و آن هنگامى اتفاق مى افتاد كه حيوان به شدت عرق كرده باشد و در معرض هواى سرد قرار گيرد. ظاهرا منظور مؤلف همين معنى اخير بوده است. (م)]

غلبير: به فتح اول و سكون ثانى، غربال. (م)

اماج: به فتح اول، بيل، افزار برزگر. (م)

مهرى: به ضمّ اول، ناب، سره. (نقل از ترجمه انگليسى) (م)

ولايات غربى تبت كلا به وجود طلا مشهوراند، اما مقاديرى كه حاصل مى گردد بسيار اندك و منحصر به گرد و خاك است. به ندرت شنيده شده كه به صورت غلنبه پيدا شود. گفته شده كه جنس آن مرغوب است و بيشتر در سر راه كشمير و هند يافت مى شود محل كار - به هر صورت در لاداخ - همان طورى كه ميرزا حيدر توصيف مى كند به شكل غار و گودال مى باشد. تذكر او در مورد معدنچيان مراقب «مغولان» شگفت آور است، اما روشن نيست كه آيا اين شماره او به لشكركشى خودش است (كه به شرح آن پرداخته) كه به محض ديدن آنها معدنچيان از جلوى افراد گريخته به زيرزمين پناه برده اند، يا به يك رسم معمول اشاره مى كند. اگر مورد اخير منظور نظر باشد، اشاره بر اين است كه مغولان تركستان شرقى عادتا بر حفاران معدن مى تاخته اند. در فصول ٩٢ و ٩٤ خواهيم ديد كه منظور اصلى خان از تهاجم به تبت، غارت دولپه يا پوكپه بوده عليرغم اينكه آن را به غلط به جهاد تعبير كرده؛ اگر اين نمونه اى از يك مورد باشد، احتمال دارد كه مهاجمين قبلى نيز در نهايت همان قصد را داشته اند.

املاى صحيح اين كلمه، به گفته آقاى شاو بايد ايسّ بوده باشد. براى دم گيرى كه ناشى از كم نفسى در ارتفاعات است، معادل انگليسى وجود ندارد. معادل فرانسوى آن) engatnom ed lam (و معادل آلمانى اش) tfig - nessap (است. ر. ك: يادداشت صفحات بعد.

مؤلف على رغم عدم اظهارنظر در رابطه با علت بروز علائم بيمارى، آثار هواى رقيق را بر تنفس و گردش خون در ارتفاعات زياد، كلا به نحو احسن توضيح داده است. وى در مواردى متحير مى گردد، چنانكه

مى گويد بوميان تبت از اين كاستى رنج نمى برند. تبتى ها كه در ارتفاعات ١٢٠٠ پايى متولد مى شوند و تربيت مى يابند، غالبا هنگام صعود به ارتفاعات ١٧٠٠ يا ١٨٠٠ پايى، بيشتر از بوميانى كه در سرزمين هاى تقريبا هم سطح دريا زندگى مى كنند، دچار دم گيرى (يا چنانچه معمول است، دم) شديد مى گردند. شدت ابتلاء بسته به وضعيت شخص يا ميزان عادت او به ارتفاعات زياد است. سرما، صرف نظر از تشديد علايم بيمارى، به طور جزئى تخفيف دهنده اين علايم نيز هست تا آنجا كه نسبتا از فشار آن مى كاهد. اما اين بيشتر يك فرضيه است تا يك تجربه. تنها راهى كه علوم جديد براى بهبودى بر آن تأكيد دارند، استفاده از نمك مسهل از قبيل كلورات پتاس است كه موجبات افزايش اكسيژن مورد نياز مزاج را فراهم مى آورد؛ اما به عقيده من اين نوع تجربيات هيچ گونه نتيجه محسوس در بر نداشته است. دكتر بللو عقيده داشت كه كلورات پتاس سر درد و تهوع ناشى از گردش ناكافى خون اكسيژن دار را تسكين مى دهد. ميرزا حيدر زمانى كه تجويز مى كند كه بيمار به مجاورت قلاع يا روستاها منتقل گردد، ناآگاهانه تنها راه علاج واقعى را پيشنهاد مى نمايد - يعنى نزول به ارتفاع پايين تر، زيرا روستاها يا بناها از هر نوعى كه باشند در ارتفاعات نسبتا پايين ترى يافت مى شوند.

بوميان نواحى تبت و پامير براى كاهش آثار هواى رقيق كه تقريبا به طور ثابتى آنها را معلول خروجى گازهاى سمى از زمين، يا وجود علف هاى هرز مضر مى دانند، داروهاى من درآوردى زيادى از قبيل پياز، زردآلوى خشك شده، يا گياهان خوشبو و غيره دارند. در مورد آثار «دم» يا بيمارى ارتفاع در آسياى مركزى، گزارش خوبى را مى توان در suxo s’doow، ص ٢٣٨ - ٢٣٦؛ جامو و كشمير اثر درو) werd (، ص ٢٩٢ - ٢٩٠؛ كشمير و كاشغر، اثر بللو، ص ١٦٤ و غيره، و ديگر آثار پيدا كرد. سريول (در مقدمه مقاله suxo s’doow، ص ٦٥) مى گويد كه اين ناخوشى را «بدخشى ها و وخى ها، تونك) knut (، ترك ها، اش [ايسّ؟] به منظور اعلام بو يا بخارى بدبو، و جماعت هندى هيمالايا، بيش كاهاوا يا هواى سمى مى نامند.» در نسخه تركى مورد استفاده اين ترجمه، كلمه مذكور به صورت توتقى آمده كه (به گفته آقاى راس) از فعل توتماق، به معنى ضبط و توقيف كردن مشتق است، چنانچه مثلا كلمه گير مشتق از گرفتن مى باشد. [توتماق در تركى، مصدر و به معنى گرفتن در معانى مختلف است: مثلا گرفتن نفس، تاريك شدن، اسير كردن، و ... توتقى در واقع مى تواند فاعل آن تلقى گردد به معناى گيرنده، تاريك كننده و ... (م)] كلمات تبتى (چنانچه آقاى ودّل به نحو احسن يادداشت كرده) عبارت است از داغرى يا «زهر كوهستان» و لاداغ يا «زهر گذرگاه» بدون ترديد درباره اين ناخوشى مى توان مطالب ديگرى را از گزارشات مربوط به كوه هاى آلپ و آند و غيره، در كتب پيدا كرد.

[در ترجمه انگليسى «تونكنه كحجور» آورده و چنين توضيح داده] كحجور را مى توان كيچووا نيز خواند. دكتر ودّل در رابطه با اين اصطلاحات، مرا مورد عنايت خود قرار داده و توضيحات زير را در اختيارم گذاشت؛ درجه معمول روحانى در تبت، تا حدودى شبيه به درجه تعميد دهنده ماست. اين درجه زمانى كه از سوى دانشگاه تاشى ايهنپو اعطاء گردد با لقب تونگ با (به عبارت صحيح تر تونگ رام پا كه به صورت درون رامس پاهجى مى گردد)، و هنگامى كه از سوى دانشگاه مركزى تبت (يعنى دپونگ، سرّا و گاهلدان) واگذار شود با لقب گى شى همراه است. اما بالاترين درجه اى كه مى توان آن را دكترى ناميد و در اختيار چند لاماى معدود است، درجه ايست كه وقتى از سوى تاشى ايهنپو واگذار شود با لقب كاه چان يا كاه چو يا كاب چو (اسكابس بچو يا اسكاس تچو تلفظ مى گردد) و هنگامى از طرف دانشگاه مركزى تبت داده شود با لقب راب بيام پا همراه است. بدين ترتيب كحجورا يا كيچووا ممكن است به جاى كاه چان يا گى شى - احتمال اولى بيشتر است - به كار رفته باشد، هرچند كه امكان دارد به جاى كوشوق نيز كه لقبى است از سوى دربار به تبتى هاى تحصيل كرده اعطاء مى شود، استعمال شده باشد، اين افراد حتى ممكن است از طبقه غيرروحانى باشند، اما ظاهرا در لاداخ به بالاترين لاماها - كسانى كه به عنوان تجسم رؤساى روحانى مطرح هستند اختصاص دارد.

احتمالا تونكنه به معنى تول كو - لقب واقعى لاماهاى مجسم - خوتوكتو منقلى ها نيز نمى باشد. به عقيده من

(وقتى دو لقب را با هم جمع مى كنيم احتمالا تونگ رام پا و كاه چو منظور نظر خواهد بود و اين احتمال را تقويت خواهد كرد كه مؤلف با لاماهاى عضو تاشى ايهنپو كه به عنوان تعليم يافته از مركز دانشگاه هاى لهاسا از شهرت زيادى برخوردار بودند، گفتگو داشته است (١ - مقايسه كنيد با فرهنگ تبتى) tcid natebit (اثر جائشكه، ص ٢٦٣، و ٢ - ahddub sednoigiler eid، اثر كوپن) neppok (، ٢، ص ٢٥٣). ودّل) w. a. l (».

دكتر ودّل مى نويسد: «ساكيا، تو - با. توب - پا معادل تبتى ساكياى سانسكريت و به معنى تحت اللفظى «يگانه توانا» است. (مقايسه كنيد با فرهنگ جائشكه، ص ٢٣٦.) ودّل». [ظاهرا همان ساكيامونى است كه شكامونى گفته اند. (م)]

اين كلمه بد ترجمه نشده. پروفسور بندال) lladneb (به من گفت كه اين كلمه بايد جاناكاسياپا خوانده شود.

دكتر ودّل در اين مورد مى نويسد «كاسياپا آخرين بشر بود، اين افسانه اى است كه بر ساكيامونى مقدم بوده و به ويژه در حال حاضر [اواخر قرن نوزدهم. (م)] مورد پرستش بونپا) apnob (پ يروان سابق مذهب لامايى تبت است. مقايسه كنيد با مرجع فاهيان) naih af (در رابطه با پيروان تصوف كه در نواحى اطراف لاداخ رفت و آمد دارند. «ودّل»

به عقيده پروفسور بندال، افسانه هاى مذكور احتمالا جاتاكا يا «داستان هاى تولد» هستند.

ماه فرفين: به فتح اول، به معنى ماه پروين، زرنباد و جدوار. لغت نامه (م).

معمولا تاريخ مفروض براى نيرواناى ساكيامونى، حدود نيمه سده پانزدهم قبل از ميلاد است؛ بدين ترتيب تخمين ميرزا حيدر حدود هزار سال نيز جلوتر است. اما دكتر ودّل به من گفت كه در ميان لاماهاى تبت غالبا به ساكيامونى قدمتى ٣٠٠٠ ساله داده اند. بنابراين ميرزا حيدر احتمالا براى اين بيان خود مرجعى داشته است.

اكتبر ١٥٣٣.

در رابطه با ابعاد واقعى قوتاس يا، يك، ر. ك: ص ٧٤٨، پى نوشت شماره ٣٨٧.

در اينجا ده سطر عبارت لفاظى در ارتباط با غزات يا جهاد، ترجمه نشده است. [توضيح مترجم انگليسى در مورد حذف عبارات «و در ... اين مقدمه آنكه» (م)].

,٩٣٨ [روئيه ١٥٣٢].

عبارت به اين صورت است: شرق زمستانى، و به گفته آقاى شاو «در مسير طلوع آفتاب زمستان» ترجمه شده چنانكه در ص ٧٧٣، پى نوشت شماره ٧٨٢ ديده مى شود.

ر. ك: ص ٧٧٦، پى نوشت شماره ٨٠٤ و ص ٧٧٨، پى نوشت شماره ٨١٤.

اين نام را مائوتدرا نيز مى توان خواند. اما احتمالا هوندرا واقع در تلاقى رودهاى نوبره و شايوك) koyahs (منظور نظر بوده. در حال حاضر [اواخر قرن نوزدهم] دهكده عمده و مركز اصلى اين نواحى، در دره نوبره واقع است و تاگار - نامى كه به بخشى از كلمه موتدار شباهت دارد - خوانده مى شود. در آن هنگام، مركز اصلى عبارت بود از چاراسا كه در مقابل رودخانه قرار داشت.

تورا: قسمتى از پرده كه تيراندازان از پشت آن تيراندازى مى كنند. لغت نامه (م).

سوره بنى اسرائيل: آيه ٨١.

در اين دوره به راحتى نمى توان شاهان يا فرمانروايان لاداخ را پى گيرى كرد. اولا تاريخ اين سرزمين تاكنون [اواخر قرن نوزدهم ميلادى. (م)] به صورت كامل درنيامده؛ ثانيا تواريخ آن (مگر يكى از يكى نامطمئن تر) تا سال ١٨٥٠ ثبت شده است. تا قبل از آن تاريخ، دو فهرست از فرمانروايان - يكى متعلق به مرحوم اميل شلاگين تويت) tiewtnigalhcs. v lime (و ديگرى از آن دكتر كارل ماركس، عضو هيأت موراوى در لاداخ - در دست هست. هر دو اينها از همان اثر تبتى - بطريقان لاداخ) kadal sbarlayg (اقتباس شده، با وجود اين، تا

حدودى با اثر مذكور و به ويژه با دوره اى كه تاريخ ميرزا حيدر را در بر مى گيرد، متفاوت است. ترجمه اخير دكتر ماركس احتمالا از قابل اعتمادترين آنهاست زيرا وى چندين نسخه خطى از بطريقان لاداخ را جمع آورده و از منابع معتبر تاريخى آن سرزمين استمداد جسته است. اگر وى تنها كسى باشد كه موفق به تهيه تواريخ سلطنت اين پادشاهان و حوادث مذكور گرديده، حقيقتا كار ارزشمندى انجام داده است. تنها راهى كه من توانسته ام به طور تقريبى، مرجعى براى تشخيص اين تواريخ پيدا كنم، اين است كه شانزدهمين فرمانرواى اين دودمان، به فاصله اندكى از نيمه نخست سده پانزدهم حكومت مى كرده، زيرا يكى از حوادث مذكور در روزگار اين پادشاه نشان مى دهد كه تسونگ كاپا، مصلح مذهبى مشهور، در آن روزگار حيات داشته، و دوران زندگانى تسونگ كاپا (از روى منابع چينى) كاملا مشخص است، وى از ١٣٥٥ تا ١٤١٧ مى زيست. بنابراين شانزدهمين پادشاه لاداخ بايستى قبل از ١٤١٧ به سلطنت رسيده باشد. اما تهاجم ميرزا حيدر در پائيز ١٥٣٢ (صفر ٩٣٩ هجرى) انجام گرفته، يعنى زمانى كه نام يكى از فرمانروايان لته جوغدان) nadhgujatal (يا چوگدان بوده است. با اين حال، چوگدان (نام كامل، لودوس چوگ لدان) صرفا نام هفدهمين فرمانرواست.

وى پسر فرمانرواى شانزدهم بوده و بعيد است شخصى كه پدرش قبل از ١٤١٧ سلطنت مى كرده، بتواند در ١٥٣٢ فرمانروايى كند. بنابراين اختلافاتى در اينجا هست و من راه حلى براى آن نمى يابم. تا حدودى شايد بهتر باشد كه نام فرمانرواى ديگر را كه ميرزا حيدر، تاشيكون، يا تاشى گون آورده، با نوزدهمين پادشاه مذكور از سوى دكتر ماركس، به نام تاشيس نام قيال مطابقت دهيم. در حقيقت نام اخير مى تواند دو نام بسيار متداول تبتى باشد و س اخير در شين قابل ادا كردن نيست و كلا بايد تاشى نام قيال تلفظ گردد. گفته شده كه اين شخص خود را ارباب تمام آن سرزمين از پوريگ (يا پوريق - واقع در بين لاداخ سفلى و سورو) در غرب، تا دوشود) dohsod (نزديك سرچشمه تسانگ پو (برهماپوترا) در شرق قرار دارد: «وى در مقابل سپاه مهاجم ترك پايدارى كرده بسيارى از آنان را كشت. براى خدايان (چهارگانه) معبدى برپا داشت (اهدا كرد) ... و اجساد تركان را زير پاى (مجسمه هاى) خدايان (چهارگانه) قرار داد. همچنين با ساختن معبدى براى خدايان (چهارگانه)، قدرى بيش از شيطان كه موجبات بازگشت سپاهيان خصم را فراهم مى آورد، كسب كرد.» آيا اين تهاجم «تركان» كه اشاره به كار برجسته ميرزا حيدر دارد، مى تواند صرفا موضوعى تخيلى باشد؟ و به راستى براى من جاى بسيار ترديد دارد كه تاشى نام قيال و تاشيكون شخص واحدى محسوب گردد. تاشى در ميان بوميان تبت نامى متداول است كه به ندرت شخصى را از ديگران متمايز مى سازد. تاشيكون نامبرده در اينجا ظاهرا همان رئيس مذكور بعدى است كه هنگام مراجعت ميرزا حيدر از لشكركشى به لهاسا از وى استقبال كرد؛ در عين حال به نظر مى رسد كه شخصيت ديگر اين نام، سركرده نوبره بوده باشد و در ادامه مطلب گفته شده كه مغول ها او را اعدام كردند. كلا از سالنامه هاى لاداخ كه در دسترس ماست چيز كاملا روشنى به دست نمى آيد. (در مورد ترجمه ماركس، ر. ك: مجله انجمن آسيايى بنگال) b. s. a. j (، ج ٦٠، ١٨٩٢، بخش سوم، ص ٩٧ و بعد از آن؛ و در مورد فهرست هاى شلاگين تويت، به ,. ete,eriotsih’d leunam , اثر استكويس، ١، صص ٣ - ٢٤٢.)

ميزان - ماه مهر. يعنى پائيز فرا رسيد. (م)

اسد - تيرماه (م).

يايلاق: همان ييلاق است كه در تركى به صورت اولى تلفظ مى گردد. (م)

سنبله - شهريور ماه (م).

از اينجا معلوم مى گردد كه خان به قصد عبور از يكى از مسيرهاى مستقيم، از ختن به سوى نگارى خور سوم يا ولايت غربى آنچه كه امروزه لهاساى تحت حكومت تبت - ناحيه اى كه كارگاه هاى طلا در آنجا يافت مى شود - نام دارد، به راه افتاده است. اين راه ها چه از طريق قراقاش و چه از طريق پولو، به قدرى سخت

است و در ارتفاعاتى چنان رفيع واقع شده كه عبور از آن عملا غيرممكن است مگر براى گروه هايى كه سبك بار و مجهز بوده و در بهترين فصل سال از آن عبور كنند. اين راه ها هرگز مورد استفاده بازرگانان و مسافران قرار نمى گيرد و معروفيت بسيار اندكى دارد. راه ميرزا حيدر (و راهى كه خان در پى آنها مى پيمود) يكى از گذرگاه هاى عادى قراقروم بود و از نوبره مذكور روشن مى گردد كه نخستين نقطه براى ورود به لاداخ است.

ميزان - مهر ماه.

چو را شايد بتوان جو نيز خواند كه متداول ترين جزء آخر اسامى بوميان كشتوار در ولايت كشمير، چه هندو و چه مسلمان است. اما اين به همان معنى مورد نظر ميرزا حيدر در عبارت فوق و ديگر عبارات متعددى كه از پى مى آيد نمى تواند مطرح باشد. ظاهرا منظور او اشاره به منصبى از مناصب بوده و به عقيده من اين كلمه همان چهو يا چو مى باشد كه مورد نظر ژنرال كانينگهام بوده. وى مى نويسد (ص ٢٦٠): «در ميان مسلمانان لاداخ ... رؤساى جزئى هستند كه به طور ثابت، چهو خوانده مى شوند»؛ اما (ص ٢٧٧) وى چوپون را به عنوان معادلى براى منصبى پايين تر - «اون باشى» يا گروهبان - به كار برده است. موركرافت نيز (٢، صص ٣٠، ٢٩ و غيره) از منصب فروتر ديگرى با عنوان چوچو سخن گفته است. من اين كلمه را در زمره مناصب جديد لاداخ، در كاربرد محلى نمى يابم اما ممكن است در بالتيستان مستعمل باشد. بهرام چنانكه از نام او برمى آيد شخصى مسلمان بوده و در عبارات بعدى خواهيم ديد كه ميرزا حيدر هنگام اشاره به رؤساى مسلمان، همواره از كلمه چو استفاده كرده است.

قلاوز: به فتح اول و ضم رابع، بلد لشكر، راهنماى لشكر. (م)

تلفظ صحيح، شگار است اما در صفحه ٤١٠ اشگار نوشته شده.

[ظاهرا منظور مؤلف اين است كه قلاع و دره هاى محكم تسخير نشد، اما در ترجمه انگليسى گفته شده كه «حتى قلاع و درهاى محكم لگدكوب اسب هاى سپاهيان خان شد و چنين توضيح داده: (م)] چون متون فارسى معنى روشنى براى اين عبارت نداشتند، ترجمه از روى متن تركى انجام گرفت. به نظر من در عبارت مذكور به شيوه دفاعى تبتى ها اشاره دارد كه در ميان دره هاى تنگ با ايجاد ديوارهايى كه سرتاسر از سنگ هاى سست است، سنگربندى مى كنند. هنوز بقايايى از اين نوع سنگرهاى دفاعى را مى توان در بخش هاى متعددى از لاداخ پيدا كرد. مثلا دو تا از آنها در ياركند موجود بوده است كه در اصل به منظور جلوگيرى از مغول ها ساخته شده است.

سوره فاطر: آيه ٤٤.

يسال به فتح اول: جناح لشكر، جايگاه لشكر، سان و رژه نظامى. (م)

ماريول در اينجا با نوبره متفاوت است و ظاهرا نماينده ناحيه پايتخت - در آن هنگام احتمالا شه نزديك له - بوده است. (ر. ك: ص ٧٧٧، پى نوشت شماره ٨٠٦؛ همچنين به سطر آخر صفحه ٦٤٢ كه در آنجا ظاهرا به جاى پايتخت به كار رفته و نه به جاى لاداخ.

در خصوص تاشيكون ر. ك: ص ٧٨٠، پى نوشت شماره ٨٣٢.

عقرب - آبان ماه.

,٩٣٩ (م).

رودخانه سند (در نقشه ما) [در نسخه چاپ هند، نقشه موجود نيست. (م)] در جايى كه از عقبه زوجى به سوى جهلم سرازير مى گردد، لار خوانده مى شود. گردنه باريك و صعب العبور كه بلافاصله در پايين به عنوان موضع دفاعى كشميريان مذكور گرديده، به احتمال زياد گردنه هنگ يا هنگ ساتو، واقع در ميان دهكده هاى گنگانگير و سونامارگ - يا واقع در حدود بيست مايلى دامنه سفلاى غربى عقبه زوجى - بوده است.

,٩٥٠ [٤ - ١٥٤٣].

سوره السبأ: آيه ١٥.

كلمه كروه يا كوروه، شكل فارسى كلمه متعارف كرو يا قوس هندى است. اين كلمه به مرور ايام، از نظر معيار اندازه گيرى چنان تغيير يافته و چنان با كاربرد محلى فعلى متفاوت است كه حدسى بهتر از آنچه مؤلف ارائه كرده نمى توان به عمل آورد. وى اندازه آن را ٠/ ٣ فرسخ يا حدود ١/ ٣ ١ مايل برآورد كرده است. در روزگار خود ما [اواخر قرن نوزدهم. (م)] در هند شمالى و كشمير، قوس حدود ١/ ٢ ١ مايل برآورد گرديده. اكبرشاه، قوس را بر اساس ٥٠٠٠، ايلاهى گز گرفت كه در معادل انگليسى بيش از ١/ ٢ ٢ مايل است؛ اما احتمال دارد كه ارزش قوس قبل از اصطلاحات اكبر، مانند ارزش گز پايين بوده باشد. به همين جهت شايد به اندازه گيرى ميرزا حيدر بسيار كمتر از قوس ايلاهى است. به گفته ژنرال كانينگهام، معيار قوس حتى بعد از روزگار اكبر كمتر از ١/ ٢ ٢ مايل متداول بوده است. بنابراين در كل شايد ١/ ٣ ١ مايل فرض مناسبى براى نزديكى به طول آن مقياس بوده باشد. اما در حقيقت طول دره كشمير، حدود ٨٠ مايل انگليسى است و عرض آن به قدرى متغير است كه بيان ارقامى در اين مورد ممكن نيست. (جهت اطلاع كافى و جالب در ارتباط با اصل كلمه كروه و قوس و معيارهاى آنها در ادورار مختلف، ر. ك: كانينگهام، aidni. goeg. tcna (جغرافياى قديم هند)، ضميمه رضي الله عن؛ و yrassolg (فرهنگ لغات دشوار، فهرست معانى) اثر يول، ص ٢٠٢).

للى: زمينى كه نياز به آبيارى مصنوعى ندارد. (نقل از ترجمه انگليسى) (م).

ظاهرا «سه» خوانده مى شود. (م)

گول: درياچه. (م)

تمام اين عبارات زمين خوانده مى شود و صحت ترجمه آن مورد ترديد است. نسخه خطى تركى واضح تر به نظر مى رسد اما صرفا از سه نوع زمين نام برده است: يك نوع، زمينى كه زراعت آبى [رودخانه اى] داشته. نوع ديگر زراعتش با آب باران بوده. نوع سوم زمين هموارى بوده كه در كنار رودهاى پوشيده از بنفشه و گل هاى متعدد الوان قرار داشته است؛ اين نوع زمين به دليل شدت رطوبت، براى زراعت مناسب نبوده است.

مروحه: به كسر اول و سكون ثانى و فتح ثالث و رابع، بادبزن، پنكه. (م)

چند جمله مسجع خلاصه شده و يك بيت حذف گرديده. [توضيح مصحح انگليسى در حذف عبارات «از ...

جان آيد» (م).]

سوره يس: آيه ٧٨.

حدود نيم برگ [يك و نيم برگ (م)] نثر غنبله و نظم، در توصيف گل ها، پرندگان و غيره در اينجا حذف شده است. [توضيح مترجم انگليسى در حذف عبارات «گردون ... بارش به مثال نفخه روح روان» (م)]- راس

سوره الحجر: آيه ٢٩؛ سوره ص: آيه ٧٢.

سوره الانعام: آيه ٩٥.

سوره البقرة: آيه ٢٥.

ناشباتى: گلابى، امرود. (م)

آلو و بالو: آلبالو. (م)

عجايبات: جمع الجمع عجيب و به جاى عجايب به كار رفته. درگذشته استعمال چنين كلماتى گاهى اتفاق مى افتاده است. (م)

تحت اللفظى «بغل هاى كوچك». - راس

چنانكه قبلا ديده ايم (يادداشت صفحات ٢٥٨ - ٢٥٦) گز مورد نظر ميرزا حيدر، احتمالا همان گز مورد استفاده بابر بوده و به همين جهت اندازه آن حدود ٢٦ تا ٢٨ اينچ برآورد گرديده است. اما اگر در اينجا حتى

(گز كوچكتر هندى - ال) lle (، ١٨ اينچ [در فرهنگ انگليسى فارسى حييم، ١١٥ سانتيمتر. (م)]- مورد نظر باشد، در ادامه مطلب خواهيم ديد كه مقياس هاى او، صرف نظر از تمام اندازه ها، بسيار زياد است.

از اين روايت معلوم نمى گردد كه كدام يك از معابد مورد توصيف مؤلف بوده است. وى در تبليغ آنها به يك صد و پنجاه باب، ظاهرا مبالغه نكرده است زيرا در روزگار آقاى وينه) engiv ((حدود ١٨٣٨ - ١٨٣٤) نيز تعداد آنها كمتر از هفتاد تا هشتاد برآورد نشده است. بسيارى از آنها در فاصله سه قرن بايد ناپديد شده باشد.

بعضى از آنها كمتر از هفتاد تا هشتاد برآورد نشده است. بسيارى از آنها در فاصله سه قرن بايد ناپديد شده باشد.

بعضى از آنها كه معروف بوده تخريب گرديده و از سنگ هايشان در مقاصد ديگرى استفاده به عمل آمده، برخى هم پنهان از ديده ها و يا به طرق ديگر بنا شده، و تعدادى را هم جنگل پوشانيده است. در حال حاضر [اواخر سده نوزدهم (م)] برجسته ترين خرابه هاى شناخته شده پنج تاست كه در مارتاند يا پاندوكرو، در حدود پنج مايلى شرق اسلام آباد (پايتخت قديمى دره [كشمير؟ (م)] كه امروزه هندوها آن را انانت ناگ مى خوانند) در بهانيار (نزديك اورى)، آوانتى پور، پاندرتان، و پايچ قرار گرفته است. معبد مارتاند نه تنها بزرگترين همه آنها، بلكه به مراتب قشنگ ترين آنهاست و چنانكه آقاى فرگوسن) nossugref (خاطرنشان ساخته، مثال زدنى ترين شيوه معمارى كشمير مى باشد. تاريخ آن از حدود ٧٥٠ ميلادى آغاز مى گردد و بعضى ها تاريخ آنها را تا حدودى قديمتر مى دانند. به نوشته آقاى فرگوسن «اما نه از تاريخ سلطنت باناديتيا - ٥٨٧ تا ٥٩٤ ميلادى - عقب تر مى رود (برخى از منابع تا حدودى با اين تاريخ تفاوت دارد. (ر. ك: استكويس، ١، ص ٢٣٩، و نه مى توان آن را به كمتر از ١٢٠٠ كه احتمالا تاريخ پايچ است پايين تر آورد ... شيوه اين شش قرن چنان متحد الشكل است كه شايد بتوان آن را نمونه اى براى مقاصد تاريخ عمومى دانست.»

اگر فرض كنيم كه توصيف ميرزا حيدر در ارتباط با بزرگترين معابد بوده، در اين صورت مقايسه ميان سخنان او و گزارش آقاى فرگوسن جالب خواهد بود. وى مى گويد: «خود معبد ساختمان بسيار كوچكى است كه تنها ٦٠ پا طول و ٣٨ پا عرض دارد. اما به پهناى سردر، دو پنجره يا چيزى شبيه به آن افزوده اند كه آن را به ٦٠ پا رسانيده است. «سپس وى در تكميل سخنان خود به نقل از ژنرال كانينگهام، ارتفاع آن را نيز ٦٠ پا برآورد مى كند و بدين ترتيب تمام ابعاد آن را به ٦٠ پا مى رساند. آقاى فرگوسن در مورد مسقف بودن معبد ترديد داشته است. در روزگار معاصر، در كف معبد هيچ نشانى از قطعات سقف ديده نمى شود و او با داورى از نازكى ديوارها و جاهاى وسيع خالى آنها، ترديد دارد كه آيا ديوارها تاب تحمل سقفى سنگى را داشته اند يا نه؟ به عقيده او اگر واقعا سقفى هم وجود داشته به ناچار از چوب بوده است. به اعتقاد آقاى فرگوسن، موضوع محوطه اى كه معبد را محصور و احاطه كرده، جالب توجه تر از خود معبد مى باشد. وى ابعاد داخلى آن را ٢٢٠ پا در ١٤٢ پا ذكر مى كند. در هر رويه يك حجره قرار گرفته كه كلا ارتفاع آن تا نوك سقف به ٣٠ پا مى رسد، در حالى كه ستون هاى واقعى در طرف حجره ٩ پا بلندى دارد. در خرابه ماراتاند هيچ كتيبه اى يافت نشده و تاريخ آن صرفا از روى گزارشات تاريخى مرتب گرديده است.

آقاى وينه) engiv. g. t (كه در ١٨٢٤، روايتى از سفر خود در كشمير را منتشر ساخته، تا معبد مارتاند را اندازه گيرى كرده و حداكثر طول آن را - در طرف ديوارها - حدود ٢٧٠ پا برآورد كرده، در حالى كه طول آن در قسمت قدامى ١٦٨ پا بوده است. وى ارتفاع ستون ها را از پايه تا تاج كمتر از ده پا و ضخامت بلوك هاى سنگ آهكى را كه «با حجم متناسب» در ساختمان به كار رفته و «با ملاطى عالى مستحكم گرديده» كلا ٦ تا ٩ محاسبه كرده است. اندازه گيرهاى او در طرف ديوارها و در جلو، ظاهرا اشاره به محوطه بيرونى است و نه داخل خود معبد. اين اندازه ها بيشتر از اندازه هايى است كه آقاى فرگوسن ارائه كرده، اما اين اختلافى كه در محاسبه آقاى وينه ديده مى شود مربوط به بيرون ديوارها بوده باشد؛ اما آقاى فرگوسن صريحا مى گويد كه اين ارقام مربوط به محوطه درونى است. به هر حال شايد اين ابعاد مبالغه آميز گزارش شده از سوى ميرزا به طور قابل توجهى در تمام موارد در پايين آورده شده، چنانكه در موارد اظهارات آسيايى ها در رابطه با ارقام

معمول است. جالب ترين بخش توصيفات او آن است كه يكى از قديمى ترين - شايد قديمى تر از قلم هر مسلمان يا نويسنده اى بيگانه - يادداشت ها در مورد خرابه كشمير است كه به دست ما رسيده است.

در خصوص موضوع سقف، اگر چه گزارش صريح مؤلف ما از يك گنبد كه به جهاتى دقيق بوده و مى تواند مهم باشد، اما با داورى از روى ديگر اظهارات نادرست او، اين يكى نيز نمى تواند قابل توجه باشد.

(ر. ك: فرگوسن، تاريخ معمارى هند و شرق) erutcetihcra nretsae dna naidni - fo,tsih (، ١٨٧٦، ص ٢٧٩ و بعد از آن؛ وينه، سفرهايى در كشمير) rimhsak ni slevart (، ١، صص ٣٨٦ - ٣٨٥؛ همچنين موركرافت، ٢، ص ٢٣٩ و بعد از آن؛ و يادداشت هاى جالبى از آقاى سيمسون در مجله مؤسسه معماران بريتانيا) stcetihcra. tirb fo. tsni eht fo lanruj (، مه ١٨٦٢.

چشمه ويرنگ از مشهورترين چشمه هاى كشمير است و هندوها بيشتر از آن استفاده مى كنند. مشهور است كه جهلم از آنجا سرچشمه مى گيرد، اما سرچشمه هاى واقعى آن در كوه هايى است كه به فاصله اندكى از جنوب و شرق ويرنگ واقع شده اند. در كتاب koobdnah rimhsak (راهنماى كشمير) تأليف اينس) ecni (مى خوانيم كه «آب چشمه كه بسيار سرد است و از يك گودى عميق به رنگ آبى متمايل به خاكسترى برمى آيد، به حوض سنگى هشت گوشى به پهناى حدود ١١١ پا و عمق ٥٠ پا در وسط و ده پا در كناره ها مى ريزد و پر است از ماهيان مقدس؛ آب چشمه پس از پيمودن باغ از طريق يك رشته كانال هاى سنگى بلافاصله به سندرهان مى پيوندد. در اطراف حوض بنايى قديمى وجود دارد كه بسيارى از سنگ هاى آن هنوز باقى است ... » حوض سنگى و ديگر بناها و كانال ها بعد از ميرزا حيدر به وجود آمده: اينها را به جهانگير پادشاه نسبت داده اند كه ويرنگ پاتوق مطلوب او بود.

ثور - ارديبهشت ماه. (م)

اكنون دهكده اى بيش نيست و به فاصله اندكى از جنوب سرى نگر واقع است.

نام ديوسر يا دئوسر، امروزه ظاهرا مورد استفاده نيست. اما ناحيه اى بوده كه دهكده يا شهر اصلى آن، كولاگام) magalok (محسوب مى شده و كولاگام يا كلگام در چپ جهلم عليا - در راستاى جنوب غرب اسلام آباد - قرار گرفته است. (ر. ك: موركرافت، ٢، ص ١١٣؛ همچنين به نقشه لاداخ، اثر كانينگهام.)

گول: درياچه. (م)

درياچه اولور يا وولار - بزرگترين پهنه آب در كشمير. مؤلف معمولا در اندازه گيرى ها افراط مى كند، اما در تحديد محيط و ولار به حدود ٢٨ مايل، تا اندازه اى تفريط كرده است. محيط آن تقريبا ١٢ مايل در ١٠ مايل است كه بر حسب فصل متغير مى باشد. اما در خصوص محل عمارت؛ هنوز خرابه هاى آن بر روى جزيره لانكا باقى است و جهانگردان غالبا از زمان ميرزا حيدر به جستجوى آن پرداخته اند. جزيره در مجاورت مدخل رودخانه جهلم به درياچه قرار گرفته و ابعاد آن حدود ٩٥ در ٧٥ يارداست. برينه جهانگرد فرانسوى كه در ١٦٦٥ به جزيره لانكا سفر كرده از كاخ به عنوان «گوشه عزلتى ... كه چنان مى نمايد كه به طور اعجازآميزى بر روى آب شناور است» با اين حال وى بر حسب روايت به توصيف آن نيز پرداخته، «يكى از پادشاهان باستانى كشمير، با خيال پردازى محض، آن را بر روى تعدادى از تيرهاى كلفت به هم بافته، ساخته است.» آقاى موركرافت در ١٨٢١ در جزيره پياده شد و دو بناى ويرانه پيدا كرد؛ يكى از بناها سنگى و در منتها اليه شرقى جزيره قرار داشت و تعدادى ستون چند ضلعى در اطراف آن ريخته بود؛ ديگر خانه اى كاملا مستطيلى يا سقفى قيراندود و ديوارهاى گچ زاده همراه با قطعاتى از لعاب آبى. وى اولى را بدون ترديد از بناهاى هندوها محسوب داشت، اما منشاء دومى را اعلام نكرد. به گفته مخبران محلى او، اركان هر دو بنا از سنگ هايى ساخته شده كه در ساختمان معابد قديمى هندوها در ديگر مناطق كشمير به كار رفته و به دست مسلمانان ويران گشته است. در صورت صحت اين امر، احتمال دارد كه در ساختمان مسجد يا خود كاخ،

تخته سنگ ها، ستون ها و غيره كه به كار رفته، از مصالح معابد باستانى بوده و اين امر آقاى موركرافت را متقاعد ساخته كه خرابه مذكور، منشائى هندويى داشته است. با وجود اين، وى از مشاهده كتيبه اى سخن مى گويد مبنى بر آنكه بناى مورد نظر را سلطان زين العابدين برپا داشته و اين سلطان در حدود ٨٢٧ تا ٨٧٤ (١٤٢٤ تا ١٤٦٩ ميلادى) سلطنت مى كرده. درباره اين جزيره و خرابه هاى آن، روايات متعددى موجود است، اما همه آنها ظاهرا به شالوده استادانه اى كه بناها بر روى آن قرار گرفته اشاره مى كنند. به احتمال زياد وجود تپه اى زير آبى محتمل تر از وجود جزيره بوده يا شايد پايابى بوده كه فقط در فصل پايين بودن سطح آب، به صورت جزيره اى بر روى درياچه ظاهر شده است. در اين صورت، محل آن بدون ترديد شل و گلى بوده و شالوده هر كاخ يا معبدى مى توانسته در آنجا كار گذاشته شود. به هر ترتيب ميرزا حيدر در اسناد بناى مذكور به سلطان زين العابدين كه ايام سلطنت او فقط در حدود يك صد سال قبل از روزگار خود وى بوده، محق است. در ١٨٧٤ آقاى كنستابل) elbatsnoc ((مصحح كتاب برينه) مانند آقاى موركرافت، كتيبه اى را بر روى تخت سنگ سياهى مشاهده كرد كه داراى نوشته اى به زبان فارسى بود و به يادبود برپايى عمارت از سوى سلطان - به گفته برنيه «پادشاه باستانى كشمير» - در ١٤٤٤ - ١٤٤٣ حك گشته بود. به نظر من كتيبه مذكور هنوز موجود است.

نام لانكا ظاهرا به دوران قبل از مسلمانان تعلق دارد، اما موركرافت شنيده كه زين العابدين به منظور استهزاى رسوم هندوها، آن را لانكا ناميده است. لانكا يا لانكاديپا نام باستانى جزيره سيلان به زبان هندويى يا پالى است و بعيد نيست كه اين جزيره كوچك در وولار، قبل از دوره پادشاهان مسلمان كشمير، نام خود را از شخص برجسته اى گرفته باشد.

شايد بتوان تذكر داد كه موركرافت با مراجعه به اين محل است كه آشنايى خود را با مؤلف ما ظاهر مى سازد. وى مى نويسد «ميرزا حيدر معروف، لانكا را به عنوان محلى مطلوب براى اشخاص خوشگذران - و نه بيش از آن! - بسيار ستوده است. (برنيه، به كوشش كنستابل، ص ٤١٧ - ٤١٦؛ موركرافت، ٢، ص ٢٢٥ - ٢٢٣.)

منظور از آشيانه، طبقه است. يعنى ساختمان مذكور دوازده طبقه بوده است. (م)

به نظر مى رسد اثرى از كاخى كه راجدان ناميده مى شده بر جاى نمانده است. شگفت آور نيست كه اين بنا ناپديد شده باشد، زيرا گفته شده كه ساختمان آن از چوب بوده است.

بقيه فصل از ظفرنامه است.

نام عربى atanutrof alusni (جزاير خوشبخت) كه جغرافيون قديم - اعراب و يونانيان - بعد از بطلميوس، آن را براى نصف النهار مبدأ به كار مى بردند. اظهارات ارائه شده در اينجا، تا جايى كه مى توان مشاهده كرد به طور قابل توجهى درست است، زيرا سرى نگر در ٣٤ درجه و هفت دقيقه عرض شمال قرار دارد.

حده: به كسر اول فتح ثانى، يگانگى، يگانه بودن. در ترجمه انگليسى «سازگارى» آمده. (م)

بايد در نظر داشت كه اين دو نام از ميرزا حيدر نيست بلكه از آن مؤلف ظفرنامه است. به سادگى نمى توان حدس زد كه آيا يكى از آنها يا هر دو به شكل صحيح نوشته شده يا به شكل نادرستى از تاريخ ديگر رونويسى گشته، اما به گمان من جمله موجود در متن، تحريفى از جمد) dmaj (است. از آنجا كه ميرزا مطالب مذكور را از ظفرنامه نقل كرده، عبارات او به هيچوجه نمى تواند به دقت اقتباساتى باشد كه اليوت در تاريخ هند، از همان مطالب ترجمه كرده است. اين مطالب با بخشى از ترجمه فارسى ابو طالب حسينى از ملفوظات تيمورى در توصيف كشمير، به نحو احسن مطابقت دارد و اليوت نيز دوباره آن را به انگليسى برگردانده است. بعيد نيست كه ميرزا حيدر از روى آگاهى هاى محلى، هنگام استنساخ از ظفرنامه به اصلاح آن پرداخته باشد، اما روشن نيست كه آيا شرف الدين از نسخه تركى ملفوظات (در صورت موجود بودن) رونويسى كرده، يا ابو طالب (كه تاريخ ترجمه او از ١٦٢٠ مى باشد) از روى شرف الدين استنساخ نموده است. به هر حال هر دو گزارش با

وجود اندكى اختلاف، يك شكل و يكسان هستند. اين دو اسم فعلى در رابطه با جهلم در هر دو صريحا يكى است و ميرزا حيدر در اين مورد هيچ اصلاحى به عمل نياورده است. دندان تا آنجا كه من توانسته ام تحقيق كنم، به غير از اين عبارات ظفرنامه و در ملفوظات، در هيچ كجاى ديگر نوشته نشده، اما جمد (يا جمد) damaj (در اثر اخير، نه تنها به جاى جهلم در مجاورت كشمير ذكر گرديده، بلكه در تمام مسير جهلم، موضوع به همان ترتيب است. به نظر مى رسد كه تاريخ نويس لشكر كشى هاى تيمور، نام مذكور را نام متداول رودخانه فرض كرده است. تاريخ حافظ ابرو كه ادوار آن تقريبا همزمان با آن دو تاريخ ديگر (نيمه نخست سده پانزدهم) است، تمام طول رودخانه جهلم را از سرچشمه آن در كشمير تا تلاقى آن با سند، با عنوان جمد توصيف كرده است؛ مطلع السعدين نيز (كه تقريبا از نيمه سده پانزدهم آغاز مى گردد) به طور متفاوتى از جهلم با نام جمد سخن مى گويد. اما اندكى بعد از يك قرن مى بينيم كه بابر آن را بهات) taheb (- نامى كه تا به امروز باقى است و شكل قديمى بيدستا يا ويداستا است - مى خواند. بنابراين به نظر مى رسد جمد يا جمد از هر دوره اى كه براى نخستين بار مورد استفاده قرار گرفته باشد، توسط نويسندگان مسلمان از سده پانزدهم به بعد به دست فراموشى سپرده شده است. (براى ظفرنامه ر. ك: اليوت، ٣، ص ٥٢١؛ براى ملفوظات تيمورى، ٣، ص ٨٣ - ٤١٠؛ براى تاريخ حافظ ابرو، ٤، ص ٤؛ و براى مطلع السعدين، ٤، ص ٩٤؛ بابرنامه، ص ٢٩٤؛ همچنين ماژور راورتى در مجله انجمن آسيايى بنگال) b. s. a. j (، ٣٩، ١٨٣٩، چ اپ اول، صص ١ - ٢٩٠.) سياب ظاهرا چناب است كه بد جورى استنساخ شده است.

در اينجا بدون ترديد به نام قديمى شهر اشاره دارد كه در مجاورت كناره چپ پنجاب، درست در ملتقاى ستليج واقع است. به گفته ژنرال كانينگهام «در روزگار تيمور و اكبر، محل تلاقى چناب و سند در مقابل اوچه در ٦٠ مايلى بالاى ملتقاى فعلى ميثانكوت قرار داشت ... اما در اوايل قرن حاضر [قرن نوزدهم (م)] سند به تدريج مسير خود را تغيير داد و مجراى سابق را در ٢٠ مايلى اوچه عليا ترك كرده مسيرش را به جنوب - جنوب - غرب تغيير داد، تا اينكه در ميثانكوت دوباره به مجراى قديمى پيوست» بنابراين در زمان ميرزا حيدر، اوچ در ملتقاى رودخانه هاى بزرگ قرار داشته و شايد به همين دليل شهرى نسبتا مهم بوده است. نام اوچ يا اوچه در هند شمالى نامى عادى است؛ و محلى به همين نام را مى توان به فاصله اندكى در غرب ملتقاى جهلم و چناب پيدا كرد؛ در عين حال رودخانه سومى نيز در حدود ٣٠ مايلى شمال يعقوب آباد وجود دارد. (ر. ك: كانينگهام، جغرافياى قديم هند، صص ٢٢١ - ٢٢٠ و ٢٤٢ و بعد از آن)

تته نزديك رأس دلتاى سند واقع است و اگر چه امروزه داراى اهميت زيادى نيست اما محلى است با قدمت تاريخى بسيار و در اوايل دوره مغول، سند سفلى به اين نام خوانده مى شد. (در رابطه با گزارش كاملى از تته، ر. ك: كانينگهام، ص ٢٨٨ و بعد از آن.)

سوره ق: آيه ٧ (م).

راسيات: جمع راسيه به معنى كوه استوار است. لغت نامه (م)

يعنى مردم كشمير در پناه آن ديوارها (كه از كوه ها تشكيل گرديده) از تعرض دشمنان ايمن هستند و نگران خرابى آن از باد و باران و گذشت روزگار نمى باشند. (م)

ظفرنامه بقيه عبارت را تا امتداد گياهان سمى جاده كشمير به لادخ ادامه مى دهد. هر كسى كه اين مطلب را اظهار داشته، معلومات قابل توجهى از آن سرزمين را به طور صحيح ادا نموده كه تا به امروز معتبر است. در ميدان گرد محلى موسوم به بالتال در غرب دامنه گذرگاه زوجى، در ميان سبزه ها، گياهانى سمى وجود دارد كه در صورت بيرون بردن آن از مرتع، غالبا براى اسب ها مهلك خواهد شد. در هيچ كجاى ديگر اين نواحى (تا آنجا كه من مى دانم) چنين گياهانى وجود ندارد.

اين سيد على همدانى پناهنده اى بوده از همدان در ايران، گفته مى شود كه تيمور در حدود سال ١٣٨٠ او را به

(همراه پيروانش از همدان تعبيد كرده. به گفته آقاى بيل، در آن مهاجرت هفتصد تن، سيد را تا كشمير همراهى نمودند و پس از آن سيصد نفر ديگر از پيروان وى، در موكب مير محمد پسر سيد، در پى آنها به كشمير عزيمت نمودند. اين مهاجرت سيدهاى ايرانى، در دوره قطب الدين انجام گرفته و تغيير مذهب كشميرى ها به فرد اخير نسبت داده مى شود. سيد على در حدود سال ١٣٨٦ در پكهلى (Pakhli) درگذشت و پسرش ظاهرا شش سال بعد از آنجا رفت. سيد على در كشمير با نام «سيد همدانى» شناخته مى شود و شايد به نحوى يكى از مشوقان روحانى بخشى از جمعيت مسلمان بوده است. به اعتقاد من اولاد او - يا شايد هم مدعيان اين مزيت - هنوز در سرى نگر باقى هستند و مسجد شاه همدان يكى از محترم ترين مساجد شهر است. يكى از نويسندگان اخير [اواخر قرن نوزدهم (م)] در تايمز مى نويسد كه «محل اعتكاف و عبادت» اصلى سيد در حال حاضر در يك بناى محقر و تاريك نمودار است، «جايى كه فقط سوسويى بر ستون ها و سقف و ديوارهاى آن كه از سرو هندى رنگ خورده است مى تابد.» در معمارى مورد توصيف او از مساجد كشمير، گنبد و مناره اى ديده نمى شود «مگر تنها يك سقف فرو ريخته چهارگوش كه با يك برج مخروطى چوبى پوشيده شده ...

مسجد شاه همدان هر از چند گاهى سوخته و به خاك يكسان گرديده، اما از روى طرح اصلى دوباره برپا شده است.» (ر. ك: tcid. goib. tneiro، اثر بيل، ص ٢٣٨؛ و تايمز، ١٧ نوامبر ١٨٩٤.)

ظاهرا اين بدان معنى است كه طول سلطنت قطب الدين [در متن اصلى قطب الدين ديده نمى شود. (م)] كمتر از چهل روز بوده، اما به اين ترتيب هم مى توان جمله را قرائت كرد كه وى چهل روز پس از ورود سيد على همدانى به كشمير، درگذشت. تاريخ سلطنت قطب الدين روشن نيست، اما مدت آن را پانزده سال دانسته اند.

(ر. ك: يادداشت بعدى.)

بسيار جالب و رضايتبخش بود اگر مى توانستيم ميرزا حيدر را به عنوان منبعى براى تاريخ پادشاهان كشورى بپذيريم كه وى چنان مدت طولانى بر آن سلطنت كرده است؛ اما تاريخ او با تاريخ دو مورخ مشهور هند - فرشته و ابو الفضل - داراى چنان اختلافى است كه مقايسه ميان اظهارات مختصر او و گزارشات مفصل و فهارس دقيق و استادانه آنها، غيرممكن است. در ارتباط با تواريخ سلاطين و دوره سلطنت آنها، فرشته و ابو الفضل با هم توافق ندارند و حتى تفاوت هايى در چاپ هاى مختلف فرشته مشهور است. آقاى راجرز) sregdor. j. c (از روى نسخ گردآورى شده فرشته، خلاصه دقيقى از تاريخ كشمير را منتشر ساخته و نشان داده كه برخى از تواريخ آن تا چه حد مبهم است و در مواردى سكه ها تا چه حد بر فهارس تاريخى نتايج متفاوت داشته اند. چنانكه از ظواهر امر برمى آيد، فرشته احتمالا بهتر از ابو الفضل است؛ اما از آنجا كه اين يادداشت مدعى بررسى اختلافات يا تشريح تاريخ پادشاهان كشمير نيست، لذا من فقط يك فهرست تقريبى گردآورى شده از ترجمه آقاى راجرز را از آن پادشاهانى كه نامشان كمى بيش از دوره كوتاه ميرزا حيدر را دربر گرفته، ارائه داده ام. هرجا كه قبل از تاريخ سلطنت پادشاهان، علامت سؤال (؟) ديده مى شود بدان معنى است كه من صرفا از ميان ارقامى كه آقاى راجرز منبعى براى آن پيدا كرده يا از ميان ارقامى كه آن را به منابع ديگر ترجيح داده، ميانگين آنها را برگزيده ام: -

هجرى ميلادى

١ - شاه مير يا شمس الدين شروع به سلطنت؟ ٧٤٣ - ١٣٤٢

٢ - جمشيد شروع به سلطنت ٧٤٦ - ١٣٤٥

٣ - علاء الدين شروع به سلطنت ٧٤٨ - ١٣٤٧

٤ - شهاب الدين شروع به سلطنت ٧٦١ - ١٣٦٠

٥ - قطب الدين شروع به سلطنت ٧٨١ - ١٣٧٩

٦ - سكندر شروع به سلطنت؟ ٧٩٦ - ١٣٩٤

(٧ - على شير شروع به سلطنت ٨١٩ - ١٤١٦

٨ - زين العابدين شروع به سلطنت؟ - ٨٢٧ - ١٤٢٦

٩ - حيدر شاه شروع به سلطنت؟ ٨٧٤ - ١٤٦٩

١٠ - حسن شاه شروع به سلطنت؟ ٨٩١ - ١٤٨٦

پس از حسن شاه منازعات زيادى به وجود آمد و تا هنگام تهاجم ميرزا حيدر به آن سرزمين در ٩٤٨ (- ١٥٤١) اشخاص بر تخت نشستند كه يكى پس از ديگرى سرنگون گشتند. در دوران نيابت ميرزا - تا ٩٥٨ (- ١٥٥١) - نازك اسما سلطان بود. تاريخ شمس الدين كه نخستين اين پادشاهان بود با ابهام مخصوص ارائه شده، چه آقاى راجرز ظاهرا فكر مى كرده كه در ٧٤٧ همان شخص سلطنت داشته كه در ٧٤٣ فرمانروا بوده است. اين شمس الدين با نام شاه ميرزا يا شاه مير، وزير آخرين راجه يا سلسله هندوى سابق، به نام سينها دوا و از جانشينان او بوده قبل از ازدواج با بيوه دواونيل به پادشاهى، حدود سى سال داراى مقام مذكور بوده است. ابو الفضل فهرست اين سلسله حاكمان مسلمان را تكميل كرده و آن را مى توان در جلد دوم آيين اكبرى (چاپ كلنل جارّت) صص ٣٨٠ - ٣٧٩ پيدا كرد. فرشته، چاپ بريج، ج ٤، صص ٥٠٣ - ٤٤٤ نيز تاريخ آنها را به انضمام يك شجره نامه در بر دارد. (در مورد ترجمه آقاى راجرز ر. ك: مجله انجمن آسيايى بنگال) b. s. a. j (، ١٨٨٥، چ اپ نخست، ص ٩٨ و بعد از آن.)

در اينجا منظور اين است كه سرى نگر معمولا «كشمير» ناميده مى شود.

تابدان: بر وزن بادبان، طاقچه بزرگى را گويند نزديك به سقف خانه كه هر دو طرف آن گشوده باشد، گاهى طرف بيرون آن را پنجره و طرف درون را پارچه نقاشى كرده و جام و شيشه الوان كنند و گاهى خالى گذارند، و گاهى در هر دو طرف آن را پنجره كنند - و گلخن حمام و كوره مسگرى و آهنگرى و امثال آن را نيز گفته اند.

برهان قاطع (م).

احتمالا منظور مؤلف از نادر همان سلطانى است كه وى را نازك) kazan (ناميده است. آقاى راجرز نشان داده كه معمولا در روى سكه هاى كشمير معمولا نام نادر ديده مى شود، اما در تواريخ، اين نام بيشتر با نازك مطابقت دارد. (راجرز، منبع پيشين)

طالش ظاهرا به عنوان نامى براى گيلان به كار رفته، اما طالش در واقع فقط قبيله اى بوده كه در بخشى از گيلان سكونت داشته است (ر. ك: صادق اسپهانى، ص ١٥.)

به ترتيب يعنى: ابوبكر، عمر، عثمان و على (ع). (م)

خداوندا حقيقت را آن چنان كه هست به ما بنماء باطل را نيز، و اشياء را آن چنان كه هست به ما بنما. (م)

تالّق: از مصدر باب تفعّل، يعنى دقت كردن و نيك نگريستن. (م)

همانا خداوند به من امر فرموده كه اختلاف را از ميان اين امت، اولا در فروع بردارم و شريعت محمدى را بى كم و كاست آن چنان كه در زمان وى بوده بيان نمايم و ثانيا اختلاف در اصول را از ميان امت ها و تمام اهل علم به طور يقين بردارم. (م)

اماطه اذى: دور كردن اذيت. (م)

براى يارى به دين درست و حفظ راه راست. (م)

چله. يعنى به چله مى نشينند. (م)

معنى باباودال را پيدا نكردم. در ترجمه انگليسى به جاى آن، «حصار» آورده. (م)

يا بكلنه [در ترجمه بكلته آورده. (م)]، يا نكلنه و غيره. در نقشه موجود قابل رديابى نيست. شايد منظور مؤلف «طرف شرق كشمير» به سوى شرق سرى نگر بوده باشد.

تيرماه يعنى پاييز. (م)

به صور مختلف مى تواند بنين، بون و غيره باشد. در نقشه هاى جديد مشهود نيست.

دو سطر عبارت مسجع و يك بيت شعر حذف شد. راس. [توضيح مترجم در حذف عبارت «از مهبط ...

سرسبد» (م)].

ملك على و چند تن از ملوك معتبر كشمير همراه با عده اى انبوه كشته شدند. (م)

اين جمله تا حدودى خلاصه شده. - راس. [توضيح مترجم انگليسى كه جمله مذكور را چنين آورده: «ملك على اعظم ملوك كشمير مع چند ملوك معتبر كه سردار و سرور بودند معدوم شدند.» (م)]

پايان: به معنى پايين آمده است. (م)

در اينجا يك رباعى و يك عبارت پر از لفاظى حذف شده است. - راس [توضيح مترجم انگليسى در حذف «رباعى ... ناگام رفته شد.» (م)]

,٩٣٩ (م).

يعنى با گذشتن ماه شعبان ماه ارديبهشت هم به آخر رسيده و برف هايى كه در بهمن ماه در فصل زمستان باريده بود بر اثر تابش آفتاب ارديبهشت ماه آب شد. (م)

در اينجا عبارت «بلكه جمهور رذايل چغولان» حذف شده. من چيزى از آن نمى دانم. - راس [توضيح مترجم انگليسى كه عبارت مذكور را حذف كرده. ظاهرا چغول همان چغل [چ غ] است: يعنى سخن چين و نمام. ر. ك:

لغت نامه. (م)]

[مترجم انگليسى عبارت «و اين جريمه ... در گردن اوست» را حذف كرده و توضيح داده: (م)] در اينجا عباراتى را پى مى گيرد كه من صرفا معنى ناچيزى از آن درمى يابم. ظاهرا مفاد عبارت اين است كه خان همواره از اعمال شريرانه ميرزا على طغاى چشم پوشى مى كرده؛ اما مترصد فرصتى بوده تا در صورت مشاهده توطئه اى از سوى او، مثلا كشيدن سلطان اسكندر به طرف خود، بدون معطلى وى را به قتل رساند.

اين پايان آن چيزى است كه خان به دايم گفته و او اين سخنان را در متن اصلى به ميرزا حيدر گفته است. - راس

عبارت مبهم مى نمايد و ظاهرا منظور اين است كه در صورت كشتن ميرزا على طغاى به جرم توطئه، گناه اين قتل به گردن خود ميرزا على خواهد بود. (م)

سزاوارتر است اگر اين قسمت از گزارش ميرزا حيدر را در مورد لشكركشى به كشمير، مانند ترجمه آقاى راجرز از روى روايت فرشته [تاريخ فرشته، تأليف محمد قاسم هندو شاه. (م)] استنساخ بكنيم. وى مى گويد «در اين سال كه سنه تسع و ثلثين و تسعمايه باشد سعيد شاه، سلطان كاشغر پسر خود شاهزاده سكندر خان را به همراهى ميرزا حيدر كاشغرى با دوازده هزار كس از راه تبت و لار بر سر كشمير فرستاد و كشميريان از آوازه صلابت و مهابت ايشان كشمير را خالى كرده بى جنگ به اطراف گريختند و پناه به كوهستان بردند. كاشغريان به ولايت كشمير درآمده عمارات عاليه را كه از شاهان سابق بود به خاك برابر ساختند و شهر را آتش زدند و خزاين كه در زير زمين مدفون بود همه را به تفحص برآورده تمام لشكر پر از مال و اسباب كردند و هرجا كه اهل كشمير پنهان شده بودند خبر يافته بر ايشان مى رفتند و ايشان را به قتل مى رسانيدند و اسير مى ساختند و تا سه ماه اين در كار بود و ملك كاجى چك و ملك ابدال ماكرى و ديگر سران سرداران نامى به چك دره رفته بودند و چون آنجا بودند مصلحت ندانسته به جانب كهاور و باره دار و از آنجا به راه باده از كوه فرود آمدند و به جنگ مغولان قرار داده روان شدند. اسكندر خان و ميرزا حيدر كاشغرى نيز با لشكر انبوه در برابر ايشان آمدند و جنگى عظيم روى داده از سرداران كشمير مثل ملك على و مير حسن و شيخ مير على و مير كمال كشته شدند و از كاشغريان نيز مردم خوب به قتل آمدند و كشميريان خواستند كه پشت به معركه دهند ...

چون شب درآمد طرفين از غنيم خود حساب گرفته هر يك به جاى خود رفتند. و هر دو طايفه از جنگ

برآمده به مصالحه راضى شدند. پس كاشغريان صوف و سقرلاط و ساير نفايس نزد محمد شاه فرستاده نسبت خويشى قرار دادند و محمد شاه نيز به اتفاق ملك ابدال ماكرى و كاجى چك، صلح نامه نوشته با غرايب كشمير به جانب كاشغريان فرستاده قرار يافت كه دختر محمد شاه در عقد و ازدواج شاهزاده سكندر خان درآيد و بنديان كشمير كه در دست مغلان بودند رها كنند. القصه كاشغريان به اين صلح راضى شده و متوجه كاشغر گشتند و پريشانى كه در كشمير پيدا شده بود به امن و رفاهيت مبدل شد.» تاريخ فرشته، ج ٢، صص ٤٥٤ - ٤٥٣.

شايد منظور از كرسه، كرتسه بوده كه ناحيه و روستايى است ميان كارگيل و سورو. اما احتمال دارد كه كلسه يا كسى نيز بوده باشد كه دهكده ايست در سند در جاده اصلى به لاداخ و نزديك به دامنه هاى فوق العاده عميق و دره اى بسيار باريك.

اين دو عبارت اندكى خلاصه شده. - راس [توضيح مترجم انگليسى در حذف عبارات «كه ترك ... تيغ كشيد و «نسيم ... چنانكه قاتل «(م)].

سفوف: كاه. (نقل از ترجمه انگليسى) سفوف [س] داروى كوفته بيخته معجون ناكرده. آرد بيخته مطلقا و خصوصا از ادويه. لغت نامه (م).

اين فصل با چند سطر عبارت مسجع و شعر در ارتباط با جدايى و وصل آغاز مى گردد كه حذف در عين حال خلاصه شده است. - راس [توضيح مترجم انگليسى در حذف عبارت «خوش ... بعد از تقديم مذكورات و».

وى تمام عبارت مذكور را حذف و اين گفتار را چنين آغاز كرده: «چون بنده از لشكركشى باز آمدم خان با مهربانى از من استقبال كرده مرا در آغوش كشيد و از جميع جهات مورد عنايت فراوان قرار داد. (م)]

در ترجمه تركى، اين عبارت چنين آمده: متأسفانه مزاج من در اجراى چنين امرى ناتوان است. - راس

اين جمله در متن تا حدودى مبهم است و من تابع الفاظ نبوده ام. راس [توضيح مترجم انگليسى در تغيير جمله مذكور (م)].

ناگزير مخلوقات: مرگ. (م)

مؤبد: ابدى، هميشگى.

اين جملات در متون فارسى بسيار آشفته است و من تا حدودى از نسخه تركى پيروى كرده ام. - راس [توضيح مترجم انگليسى در ارتباط با عبارت «خان فرمود كه ... واقع نمى شود.» (م)]

اين فصل با يك و نيم ورق شعر و نثر در رابطه يا فانى بودن بشر آغاز مى گردد كه كلا از آن صرف نظر شده است. - راس [توضيح مترجم انگليسى در حذف عبارت «اين جمله ... روزگار سعادت آثار خان است.» (م)]

سوره آل عمران: آيه ١٨٥.

منظور از ساقرى شايد گذرگاه كاردونگ بوده است. اين گذرگاه بلافاصله در راستاى شمال شهر له كشيده شده و بلندى آن در حدود ١٧٨٠٠ پا است. اگر كاردونگ مراد نباشد، گذرگاهى منظور است كه در چند مايلى شرق آن قرار گرفته و ديگار نام دارد و ارتفاع آن تقريبا در همان حدود است. در ميان مردم آن سرزمين، اين گذرگاه ها نام هاى محلى متنوعى دارند، اما از آنجا كه اينها عملا تنها گذرگاه هايى است كه از سه طريق راه پيمايان را به داخل نوبره مى رساند، در صورتى كه اخبار ورود خان چهار روز پس از عزيمتش به له رسيده باشد، وى بايد از يكى از اين گذرگاه ها عبور كرده باشد.

صحت قرائت بعضى از كلمات تركى، به ويژه كلمه «نيمغه» در قافيه ها، مورد ترديد است. (م)

به معنى «گذرگاه توده يخ غلطان» يا ساسر (Sasser) كه شامل يك سرى گذرگاه هاى پر از توده يخ مى باشد.

ارتفاع بالاترين نقطه آن حدود ١٧٧٠٠ پا است.

منزل هشتم در راه ياركند از طريق شرق دامنه عقبه ساسر، در دره سوگت واقع است كه از گذرگاه سوگت به

(پايين رودخانه قراقاش اندكى بالاتر از شاهدولاّ مى رسد. منزلى در كمتر از سه فرسخى سوگت بايد به معنى نقطه اى در گذرگاهى به همين نام بوده باشد كه در نزديك ترين نقطه ١٨٠٠٠ پا ارتفاع دارد. بنا به يك يادداشت محلى، بحبوصه ناخوشى در اين ارتفاع است و بدون ترديد سلطان سعيد خان در همين گذرگاه فوت شده است. دوازده مايلى كه وى موفق به پيمودن آن نشد او را به سطحى در حدود ٦٠٠٠ پا، پايين تر مى برد.

سوره الفجر: آيه ٢٨.

سوره البقرة: آيه ١٥٧.

,٩٣٩ [٩ ژوئيه ١٥٣٣].

مؤلف، ويس خان را كه پدر يونس خان بوده حذف كرده: ر. ك: ص ٧٣ و ١٢٠.

جامع التواريخ رشيدى. (م)

منظور قسمت اول همين تاريخ است. (م)

,٨٩٢ [١٤٨٧].

در ترجمه انگليسى همه جا «تمبل» آورده است. البته اين شكل تركى «تنبل» است. در تركى معمولا حرف «ب» بعد از حرف «ن» به حرف «م» تبديل مى شود مانند «منبر» كه در تركى «ممبر» تلفظ مى گردد. (م)

يعنى ساعت ها به اداى نماز شب مشغول بود. - راس

اين عبارت قابل ترجمه دقيق نيست و براى معنى دادن به آن ضرورتا تا حدودى به ترجمه آزاد عبارت پرداخته شد. [توضيح مترجم انگليسى در ترجمه عبارت «آنانى كه ... بى خرديست.» (م)]

اين فصل در حدود ده سطر عمدتا با شعر آغاز مى شود كه در ارتباط با تأسف از سخت گيرى اجل در بريدن رشته زندگانى خان است. - راس [توضيح مترجم انگليسى در حذف عبارت «نظم ... قسمت ما اين كردند» (م)]

عينا از روى متن استنساخ شده اما كلمه «ونكيز» به صور مختلف وينكز، ونيكز، و غيره خوانده مى شود. كلمه «قاتله» را در هر دو مصراع شايد بتوان قانله نيز خواند. (م)

رمد: به فتح اول و ثانى، درد چشم، ورمى كه در طبقه ملتحمه پديد آيد. (فرهنگ فارسى معين) (م).

اسد - مرداد ماه. (م)

,٩٤٠. (م)

اين تقريبا ترجمه تحت اللفظى جمله «چون خونابه ايشان آشاميد» است كه در انگليسى معنايى ندارد. - راس [توضيح مترجم انگليسى در ترجمه عبارت «چون خونبهاى ايشان آشاميد». مترجم جمله مذكور را اين چنين ترجمه كرده: چون خونبهاى ايشان مصرف كرد. (م)]

يعنى براى مردگان با عزت، بهترين گله ها و رمه ها را قربانى مى كنند و براى آنها ختم مى گيرند و رشيد سلطان ختم پدرش را با كشتن عموى مؤلف و فرزندان او و على سيد برگزار كرده است. (م)

در اينجا اقتباس كوتاهى از ظفرنامه كه حدودا شامل يك عبارت دوازده [ده (م)] سطرى است حذف شده، اين عبارت، داراى سجع كامل و مقدارى شعر است. راس [توضيح مترجم انگليسى در حذف آن اين است ...

سمت اخلاص او بگرديد. (م)]

ياقوت رمانى: نوعى از ياقوت كه رنگش مشابه به رنگ دانه انار باشد. لغت نامه (م)

جزع [ج]: مهره يمانى كه در او سفيده و سياه باشد. (ايضا)

مدقوق [م]: به تب دق مبتلا شده، مبتلا به دق. (ايضا)

مستسقى [م ت]: صاحب مرض استسقا. چون در بعضى از اقسام استسقا تشنگى بسيار باشد لهذا صاحبش را

مستسقى گويند. (ايضا)

ما صدق ايشك برلاس كه كالناس بود: ظاهرا اگر قرائت كلمه «ايشك» به معنى خر درست بوده باشد، منظور اين است كه برلاس خرى بود در پوست انسان، يا خرى بود به صورت آدمى. (م)

در اينجا ظاهرا يك كلمه معنى منصبى را اعلام مى داشته كه در متن ناخواناست. - راس [توضيح مترجم انگليسى در حذف كلمات «ما صدق ايشك، كالناس». (م)]

يعنى به حرم خان تكليف مى كرد كه به عقد و ازدواج محمدى درآيند. (م)

ناهق: آواز حمار بركشنده، مخرج آواز حمار. لغت نامه (م)

شايد بتوان اين جمله را چنين خواند: «روز يازدهم ... » - راس.

,١٩٣٩. (م)

در ترجمه انگليسى «چمپه» آورده كه تلفظ تركى است. در تركى در مواردى «ن» ما قبل حروف به «م» تبديل مى گردد، مانند قمبر به جاى قنبر، ممبر به جاى منبر و غيره. (م)

راى يا راجه هندوستان ظاهرا يكى از حكام نپال بوده زيرا حوادث مذكور در اين عبارت، در مجاورت مرز نپال رخ داده است. كيفيت اين حادثه آن است كه قشونى كه براى كمك به تبتى فرستاده شدند، مسلح به «كتره» يا شمشيرهاى كوتاهى بودند كه اين امر نيز اشاره به اهالى نپال - يك يا چند قبيله از آنها - دارد و آنها به سلاح ملى يعنى كوكرى مسلح اند. در حقيقت كتاره همان كوكرى نيست؛ كتاره سلاحى هندى است كه شامل دو ميله از طرف دسته بوده و يك قطعه متقاطع آن دو را به هم وصل مى كند، اما اين اسلحه كوتاه است و احتمالا نام آن براى توصيف صحيح نام «كوكرى» كافى است. در دوران مورد نظر سلسله حاكم در نپال تعلق به ماله) allam (داشت كه در اصل از سلسله مشهور راجپوت بودند، مانند غوركاس) sakruhg (يا غوركهالى) ilahkruhg (كه جانشين آنها شدند. اما در خصوص راى ياراجه اى كه در ١٥٣٣ حكومت مى كرده ظاهرا چيزى دانسته نيست.

شايد بتوان جيبا نيز خواند. در ترجمه انگليسى به معنى زره نيم تنه آمده، و در همين معنى كلمه اى به كار مى رود كه جيبه (به فتح اول و ثالث) خوانده مى شود. جباخانه: گورخانه، اسلحه خانه. (م)

سوره البقرة: آيه ١٥٧.

گول: درياچه، بركه. (م)

كج كلاه بودند: از درد به خود مى پيچيدند. (نقل از ترجمه انگليسى) (م).

لشكركشى ميرزا حيدر به تبت با وجودى كه يكى از برجسته ترين كارهاى اوست اما گزارش اين لشكركشى و امكنه و تواريخ مربوط به آن با چنان ايجازى آزار دهنده و عدم صراحت بيان شده كه كار او را بى نهايت ناخشنود كننده ساخته است. جالب خواهد بود اگر بتوانيم رد او را از مرزهاى لاداخ تا محلى كه از آنجا مجبور به بازگشت شده و دست از طرح هاى خود در لهاسا برداشته، پيگيرى كنيم. در واقع براى شناخت محلى كه وى آن را استكبرق يا اسكبرق ناميده، بايد و وسعت تهاجم او مشخص گردد و كليدى براى شناخت نواحى ديگرى كه وى نام برده به دست آيد. اما من نام اسكبرق را در هيچ يك از نقشه ها يا گزارشاتى كه از تبت سراغ دارم، نمى توانم رديابى كنم. از روايت او چنين برمى آيد كه مسير خود را از ماريول (له، يا حدود بلافصل آن) شروع كرده در مسير حركت خود به اسكبرق، از چهار محل گذشته است وى اولى را بارمانگ (يا يارمانگ، يا بارتانگ و غيره، به صور متعدد)؛ دومى را كارون؛ سومى را لوك ليوك (يا توك و لبوك؛ يا لوك لنوك و غيره) بر كنار درياچه اى بزرگ و در نيمه راه به لهاسا؛ چهارمى را هم (ياهرى) خوانده كه تا آنجا بيش از دو منزل است؛ و سرانجام به اسكبرق رسيده كه وى آن را از لهاسا هشت روزه راه دانسته است. شش روز در اينجا اقامت كرده و بازگشت او از محلى كه آن را تام ليق ناميده هشتاد روز [ظاهرا هشت

روز (م)] طول كشيده. اين آخرى از گوگه (شايد روستاى اصلى ناحيه گوگه منظور نظر بوده) دو روزه راه كوتاه تر بوده و از ماريول يا له بيست روزه راه داشته است. فاصله له به لهاسا همچنانكه ميرزا حيدر برآورد نموده دقيقا شصت منزل معمولى بوده و حدود نيمى از اين راه - يا چنانكه وى مى گويد، يك ماهه راه - از درياچه هاى بزرگ مانساروار) raworasnam ((تسولانك و تسومافام) مى گذشته است. بنابراين با در نظر گرفتن اين نكته كه درياچه ديگرى كه وى محيط آن را ٤٠ فرسخ (١٦٠ مايل) تخمين زده در اين محل موجود نيست، مى توان، هر نقطه اى از نيمه راه له و لهسا را مد نظر قرار داد.

سوروى پانديت) tidnup yevrus (در سفرنامه اى كه در ١٨٦٦ تأليف كرده، در نزديك كرانه شمالى درياچه لنك از چاپارخانه اى موسوم به بارخا نام برده كه منزل بيستم از لهاساست. اگر ميانگين طول هر منزلى را ١/ ٢ ٣٥ مايل به حساب آوريم، مجموع آن به ٧١٠ مايل خواهد رسيد. فاصله منازلى كه در فهرست پانديت مذكور گرديده، هر يك چيزى كمتر از ١٤ مايل است، اما اين منازل، مورد استفاده بازرگانان و مخصوص حيوانات باركش است. اگر فاصله هر منزلى را براى مسافرين كه همراه كاروان حركت نمى كنند، ميانگينى در حدود ١/ ٢ ٢٣ مايل محاسبه كنيم، فاصله تخمينى براى يك مسافرت سى روزه همان ٧١٠ مايل و يا در همين حدود خواهد بود. ميرزا حيدر همه جا علنا از منزل عادى براى مسافران سواره سخن مى گويد، اما احتمال دارد كه معلوماتش را در رابطه با فاصله ميان اسكبرق و لهاسا، از چاپارخانه ها يا از هر نوع منزل عادى، يا جاده، منزل كسب كرده باشد. با در نظر گرفتن مورد اول، اسكبرق را بايد در حدود ٢٨٤ مايلى لهاسا و در مورد دوم فقط در ١٠٢ مايلى آن جستجو كرد. در فهرست پانديت، نام هجدهمين چاپارخانه از لهاسا، جنگ لچه) ehcal gnoj (و نام هجدهمين منزل براى مسافران، گوبزى) izbog (آمده در حالى كه منزل هجدهم در حدود ١/ ٢ ٢٣ مايلى مى تواند، پنه جنگ) gnoj - anep (باشد. هيچيك از اين نام ها شباهتى به اسكبرق و استكبرق ندارند.

اما اين دليل كه ميرزا حيدر تصور مى كرده به هدف خود زياد نزديك نيست، مى رساند كه اسكبرق بايد در فاصله اى بسيار بيشتر از هجده منزل يا در واقع هجده چاپارخانه از لهاسا قرار داشته باشد. تنها نقطه مورد اعتماد در مسير لاداخ، درياچه بزرگى است، حتى نام «دژ» يا قلعه اى را كه در نزديكى آن (ولو هم نام لنك) واقع شده باشد نمى توان دقيقا محل يابى كرد. پانديت از محلى كه خود آن را لانگ گنگ) gnog - gnol (مى نامد در نزديكى ساحل شمالى درياچه لنك مى گويد و اين اسم شباهت مختصرى با لوك ليوك پيدا مى كند، اما براى تعيين هويت بسيار مخاطره انگيز است. به هر حال ميرزا حيدر مى گويد كه از اين «دژ» تنها دو روزه راه به سوى ولايت هم (ياهرى) حركت كرده و از آنجا براى رسيدن به بنگال، به يك راه پيمايى بيست و چهار روزه نياز بوده است. وى همچنين مى گويد كه پس از حركت در فاصله اى نامعين به سوى لهاسا و پس از ورود به اسكبرق نيز تا بنگال بيست و چهار روزه راه بوده است. در صورتى كه اين محاسبه از هر دو محل به عمل آمده باشد احتمال آن مى رود كه دو محل مذكور فاصله زيادى از همديگر نداشته اند. به علاوه فاجعه از دست رفتن اسب ها در دژى واقع در نزديكى درياچه بزرگ رخ داده و ميرزا حيدر تنها با نود سوار به راه افتاده در حالى كه چهار برابر آن تعداد، پياده حركت مى كرده اند، بنابراين وى با آن شرايط قشون خود و در زمانى كه زمستان آغاز مى شده (زيرا اواخر ماه اكتبر بوده) مشكل توانسته فاصله زيادى را به طرف جلو بپيمايد.

تواريخ ذكر شده در روايت نيز بسيار ناقص تر از آن است كه بتوان بر اساس آن، فواصل يا منازل را تخمين زد. ما بيش از اين چيزى نمى يابيم كه لشكر او در ١٤ ژوئيه ١٥٣٣ يا در همان حدود، له را ترك كرده و در ٢٢ اكتبر به اسكبرق رسيده، از اينجا در ٢٨ اكتبر به راه افتاده و در ١٠ ژانويه ١٥٣٤ به تام ليق در سرحد گوگه رسيده است. اين تام ليق از محل اصلى در گوگه (شايد تسه پرنگ يا دنكر) raknad ro gnarpast (دو

روزه و از ماريول يا له، بيست روزه راه بوده است. بارمانگ نيز ناحيه ايست كه مؤلف در اين لشكركشى از آن نام برده و احتمالا آن را بايد در گوگه يا چومورتى جستجو كرد كه با فاصله بيست روزه راه تخمين از له، تطبيق مى نمايد؛ كاردون يا شايد كاردم يا كاردونگ نيز در نقشه هاى تبت، در حدود دوازده مايل جنوب درياچه لنك واقع شده است.

از جمله نام هايى كه در صفحه ٦٠٦ به تفصيل از آن سخن گفته شده يكى گوگه است كه از نام هايى كه در مسير لهاسا واقع شده به مراتب گيج كننده تر است. در واقع بيشتر از آن نام ها ظاهرا به مناطقى اشاره دارد كه در مسير آن راه در معرض ديد قرار مى گيرند. در مورد وضعيت زونكه كه در متن آمده شايد بتوان از عبارت موجود در صفحه ٦١٠ كليد مبهمى به دست آورد و اين در حالى است كه مؤلف در تاريخ ها يك ماه اشتباه كرده باشد. در آنجا مى نويسد كه در ماه ربيع الاول ٩٤٠ در زونكه بوده است. همچنين مى گويد (١) در غره صفر به بارمانگ رسيده و (٢) آن محل از ماريول بيست روزه راه بوده و اين در حالى است كه وى به سرعت، يكى پس از ديگرى آنها را پيموده است. بيست روز از تاريخ ترك ماريول مى تواند به غره محرم تطبيق يابد در حالى كه تا غره صفر پنجاه روزه به طول مى انجامد. با اين حال مؤلف مى گويد كه در غره محرم در كاردون يا نزديك آن بوده و چند روزى در آنجا توقف كرده است. فاصله كارون (شايد هم كاردون) از ماريول بسيار دورتر از فاصله بارمانگ يا هر فاصله بيست روزه اى از له مى باشد، با اين حال مؤلف، يك ماه زودتر از اولى خود را در محل دومى قرار مى دهد. بنابراين تواريخ موجود در متن، به احتمال كلى بايد غره محرم در بارمانگ و غره صفر در كاردون - يعنى بيست روزه راه از ماريول به اولى و پنجاه روز به دومى - خوانده شود.

و در اين صورت زونكه بايد (مطابق تواريخ) در ميان كاردون (يا درياچه بزرگ) و اسكبرق واقع شده باشد.

اين تصحيح منطقى تر است زيرا مؤلف مى گويد كه از ماريول تا بارمانگ به سرعت حركت كرده و ملازمانش به تأنى آمده اند، تا اينكه دو گروه در نزديكى كاردون به يكديگر پيوسته اند. در صورت قابل قبول بودن يك چنين اصلاحى، كليد شناسايى زونكه بر اساس عبارت فوق خواهد بود.

در حال حاضر سفرنامه اى از كاپيتان استراچى متعلق به ١٨٤٦ در دست هست كه از ناحيه اى به نام سامكو) ukmas (واقع در چهاردهمين چاپارخانه از لهاسا سخن مى گويد كه مى تواند در جاى ساركاى مورد نظر پانديت و نقشه هاى ديگر قرار گيرد و در اين وضعيت زونكه (شايد هم سامكو) مى تواند در تعيين موقعيت ميرزا حيدر در ماه ربيع الاول قرار گيرد. در اين صورت، هم (يا هرى) و اسكبرق با در نظر گرفتن تواريخ، از يكديگر بسيار دور مى گردند و در صورتى كه قرائت نام هرى درست بوده باشد احتمال دارد كه آن محل نماينده آريدسونگ) gnosdira (باشد كه در نقشه دانوى) ellivna’d (در مجاورت درياچه اى بى نام در راستاى غرب رودخانه بزرگ نشان داده شده، اما قصد آن علنا درياچه پالگو) uglap (يا پالو در نقشه بعدى بوده است. اما آريدسونگ مورد نظر دانوى، با كما تعجب در نقشه هاى جديدتر موضعى به نام جنگ كو) ukgnoj (است كه شباهت عجيبى به زونكه دارد. به هر حال سامكوى مورد نظر در سفرنامه استراچى زياد مهجور نبوده و از ميان دو اسم مى توان يكى را ترجيحا به عنوان زونكه تعيين موقعيت كرد. در صورتى كه سامكو تحريفى از همان كلمه نباشد مى تواند نام ديگر ساركا تلقى گردد. كاپيتان استراچى خصوصيات اين محل را ذكر نكرده اما پانديت آن را چنين توصيف نموده «دهكده بزرگى داراى خانه هاى متعدد،» در حالى كه ميرزا مى گويد كه از مواضع مشهوره تبت بود. در هر صورت نتيجه اين است كه دورترين نقطه مورد نظر ميرزا حيدر از لهاسا نمى تواند (بر اساس اين فرضيات) در ماوراى پالگو يا درياچه پالو، واقع در حدود ٨٦ درجه طول شرقى يا در نهايت حدود ٣٥٠ مايلى از لهاسا قرار داشته باشد. اما اين اظهارات كم و بيش بر پايه تحقيقات نظرى است و اعتماد بر اساس آن بسيار جزئى مى باشد. به احتمال كلى، نام هاى تبتى در فارسى ميرزا حيدر نسبتا خوب است زيرا در فهرست نواحى در صفحه ٦٠٦ آنهايى كه در لاداخ و بالتيستان شناخته

(شده، با دقت قابل توجهى با حروف فارسى نشان داده شده و فقط در مواردى كه به تعيين موقعيت نواحى كاملا شناخته نشده مخصوص تبت مى رسيم، اختلافاتى بروز مى كند. توضيح احتمالى اين است كه ما از اسامى امكنه متداول آنجا، آگاهى بسيار اندكى داريم. اكثر آنها از منابع بيگانه - در قرن اخير [نوزدهم (م)] از چين و از هند دوران سوروى پانديت - به نقشه هاى ما رسيده و احتمال دارد كه با متن ميرزا حيدر تفاوت شكل داشته باشد. روايات جهانگردان معاصر نيز كمكى به ما نمى كند. حتى روايت ايپّوليتو دسيدرى) iredised otiloppi (مبلغ يسوعى ربع نخست قرن اخير [نوزدهم (م)] نامى از منطقه لاداخ و لهاسا را در بر نمى گيرد يا حتى نگاهى اجمالى به جغرافياى آن سرزمين ندارد. حال آنكه به نظر مى رسد وى تقريبا به طور دقيق در همان مسير ميرزا حيدر حركت كرده است. همين مورد را چنانكه ديده ايم درباره روايت پانديت نيز مى توان گفت.

در اينجا شايد بتوان افزود كه دكتر ودّل به من گفت كه معنى استكبرق، ببر صخره است كه به احتمال زياد در تبت نامى متداول مى باشد. اين هجاها در تبت مى تواند تاراك يا تارا تلفظ گردد، اما من در اين حال نيز نمى توانم اسم مذكور را رديابى كنم. (در مورد استراچى ر. ك: سفر ... در تبت، اقتباس از مجله انجمن آسيايى بنگال) b. s. a. j (، ١٨٤٨؛ و جغرافياى طبيعى تبت (در مجله انجمن سلطنتى جغرافيايى - s. g. r. j ١٨٥٤؛ پ انديت) nitarolpxe nayalamih. snart fo troper (١٨٦٧ - ١٨٦٥؛ نقشه دانوى در دوهالدى) edlahud (، مجموعه ٤، ص ٤٥٨؛ و دسيدرى در نسخه خطى متعلق به انجمن هكليوت.)

شباهت آنچه كه از لشكركشى ميرزا حيدر برمى آيد با نوشته هاى دوگرا) argod (تحت عنوان زور سينگ، درست ٣٠٠ سال بعد از ميرزا حيدر، قابل ملاحظه است. گلاب سينگ، راجه دوگرايى كشمير كه لاداخ را بدون زحمت زياد مطيع ساخته بود تصور مى كرد كه گسترش فتوحاتش به سوى خط لهاسا نيز به همان سادگى خواهد بود. در بهار سال ١٨٤١ قشونى به فرماندهى زور آور سينگ به سوى ايالت نارى خورسوم تبت در سه ستون - يكى از طريق تنكسه) esknat (، ديگرى از راه دره سند و سومى مسير فلات روپشو) uhspur (- به پيش رفت. چون در مقابل ستون اول، از سوى تبتى ها مقاومتى به عمل نيامد دوگراها به راحتى پيشروى كردند؛ اما پس از عبور به جنوب شرقى درياچه مانساروار، زمستان فرا رسيد و اين در حالى بود كه آن تقريبا به ارتفاع ١٥٠٠٠ پايى از سطح دريا رسيده بودند. سرما شدت داشت؛ گويى ملزومات و پناهگاهى مشهود نبود. سربازان در صدد برآمدند كه از تيرها [ى كمان (م)] و قنداق هاى تفنگ به عنوان سوخت استفاده كنند. تبتى ها از فرصت به دست آمده سود جسته و لشكر عظيمى از ايالت شرقى فراهم آوردند و به سر مهاجمان تاختند و از آن سوى سرما و گرسنگى، يا به قول وقايع نگاران دوگرا «سپاه فصل» نيز آنان را به ستوده آورد. در جنگى كه تقريبا در نيمه دسامبر، مابين كاردونگ و پورنگ رخ داد، دوگراها شكست يافتند. لشكركشى ميرزا حيدر اگر چه تا حدودى بدون فاجعه پايان يافت اما شباهت آن با لشكر كشى زورآور سينگ در اين است كه فرد اخير شرايطى را براى نپالى ها ايجاد كرد كه آنان را از حضور سپاهى مهاجم در مجاورت مرزهاى خود احساس خطر كردند. از سوى حكومت آنها سفرايى آمدند و از فرمانده دوگرا توضيح خواستند و ظاهرا پاسخ رضايتبخشى دريافت كردند زيرا گزارش خصومت آميزى با نپالى ها ثبت نشده است، حتى پس از فاجعه كاردونگ، سربازان فرارى اجازه يافتند كه به قلمرو راجه غوركا پناهنده شوند.

(گزارشى از اين لشكركشى را مى توان در گلاب نامه ديوان كيرپارام پيدا كرد. اين اثر تاريخ دوگراهاى كشمير به زبان فارسى است. من يك سال پيش [ظاهرا در يكى از سال هاى ١٨٩٠ تا ١٨٩٥ (م)] منتخباتى از آنها را ترجمه كرده ام.)

لازم به ذكر است كه حكومت هند كه نارى خرسوم را از آن چين مى پنداشت، با شنيدن خبر تهاجم، از

دوگراها خواست براى اجتناب از رويارويى با دولت چين، خطه تصرف شده را تخليه نمايند و روز ١٠ دسامبر ١٨٤١ براى انجام اين امر در نظر گرفته شد. كاپيتان ديوى كانينگهام، سفير نايب السلطنه [هند (م)] كه يك افسر بريتانيايى بود، مأمور نظارت بر تصميم متخذه شد و زورآور سينگ بر طبق قرار احضار گرديد. قبل از رسيدن كانينگهام به زورآور سينگ، فاجعه مذكور روى داد و زورآور سينگ قشون خود را بازگرداند. (ر. ك:

تاريخ سيخ ها) shkis eht fo. tsih (اثر ژنرال ديوى كانينگهام، صص ٢٥٨ - ٢٥٦.

يعنى گوگه از ولايات بزرگ تبت است. (م)

اين فصل با عبارتى مبالغه آميز آغاز مى گردد و اشعار متعددى راجع به خبر ناگوار، بدبختى ها و غيره دارد.

آنگاه مؤلف مى گويد كه جهت اطلاع خواننده، به ضبط برخى حوادث وحشتناكى كه بلافاصله پس از مرگ خان اتفاق افتاده، جرأت كرده مى شود، اين حوادث به طور مختصر اما واقعى است. - راس [توضيح مترجم انگليسى در حذف عبارات «نظم ... به اجمال و اختصار شروع مى رود» (م)].

در ترجمه انگليسى كوكلداش آورده، بخش اخير كلمه يعنى «داش» در تركى به صورت «تاش» نيز استعمال دارد و به معنى همراهى است مانند «قارين داش» كه گاهى قارداش و قرداش نيز تلفظ مى گردد و به معنى برادر است و يا مانند «يولداش» يعنى همراه راه يا دوست و رفيق. كوكلداش به معنى برادر رضاعى است. (م)

جوى يا چوى، ظاهرا عنوان حاكمان ماريول بوده است. مؤلف قبلا به آنها اشاره داشته (ص ٦١٣) و نوشته است: «در ماريول دو حاكمند: لتچوغدان، ديگر تاشيكون ... » چنانكه ملاحظه مى شود، املاء يكى از اسامى به دو صورت (لته جغدان و لتچوغدان) مذكور گرديده. البته فرق زيادى ميان ج و چ نمى توان قائل شد. (م)

شيه كه معمولا شه يا شى ناميده شده و در تبتى به شكل صحيح، شل نوشته شده، دهكده ايست واقع در حدود هشت مايلى جنوب شرق له كه در كرانه راست رود سند. در بالاى دهكده در يك صخره بلند، يكى از مقرّهاى پادشاهان قديمى لاداخ قرار گرفته كه در ادوار مختلف مركز دولت آنان را تشكيل مى داده است. در زمان ميرزا حيدر نيز شايد همين مورد وجود داشته و احتمالا او به همان دليل، شل را پايتخت لاداخ ناميده است. تا آنجا كه من مى دانم در دوره اى كه له پايتخت شده به هيچوجه از شل سخن به ميان نيامده اما دكتر ماركس در ترجمه سالنامه هاى لاداخ اظهار مى دارد كه نوزدهمين پادشاه (تاشى نام قيال مذكور در ص ٧٨٠، پى نوشت شماره ٨٣٢) بانى قلعه قديمى له است كه هنوز ويرانه هاى آن بر قله مشرف به شهر، مشهور مى باشد. «قصر» له نيز بر همان كوه واقع و اندكى پايين تر جاى گرفته است، اما سالنامه اشاره اى بدان نكرده.

گفته مى شود قدمت آن به سيصد سال قبل [در اواخر قرن نوزدهم (م)] مى رسد اما استنباط من اين است كه قصر مذكور، اندكى بعد از آن قلعه ساخته شده. در شه بود كه موركرافت در ١٨٢١ خواجه شاه نياز نامى را كه مقيم آنجا بود پيدا كرد. موركرافت اين شخص را از اخلاف «شاخه اى از خاندان همان بابر پادشاه» توصيف كرده است. (ر. ك: ماركس، مجله انجمن آسيايى بنگال، ٤٠، چاپ سوم، ١٨٩١، صص ١٢٤ - ١٢٣؛ و موركرافت، ١، ص ٢٤١.)

بالوقه: ظاهرا بايد به معنى دشنه و خنجر و يا مانند آن بوده باشد. در ترجمه انگليسى به همان صورت اصلى آمده. (م)

يعنى رشيد سلطان دويست نفر براى ملازمت ميرزا حيدر فرستاد و فرمان داد مانع بازگشت ملازمانى كه از نزد ميرزا حيدر گريخته بودند نگردند. (م)

لازم به ذكر است كه مردم سورو حتى در روزگار ما [اواخر قرن نوزدهم (م)] نيز به خودسرى مشهورند؛ آنان نسبت به بيگانگانى كه از سرزمين آنها ديدن كنند، بى مهرى شديدى نشان مى دهند و هرجا كه بتوانند در سر راه مسافران مانع ايجاد كنند و تهاجم دوگراها در قرن اخير، آنان را براى مقاومت، مصمم تر ساخته است.

يعنى وقت درو غلات نشده بود. (م)

سوت يا ست، نامى است كه غالبا در نقشه هاى جديد ديده نمى شود اما در نقشه موركرافت با املاى سث مشهور است. اين ناحيه از آن گروه دهكده هايى است كه معمولا به عنوان كارگيل شناخته مى شوند. در واقع ممكن است، سوت نام ديگر كارگيل بوده باشد.

منظور از ديوانه ظاهرا معنى دلير را قصد كرده، چه در تركى كلمه «دلى، به فتح اول» به معناى ديوانه علاوه بر مفهوم متعارف خود، به معناى دلير نيز آمده است. (م)

در اينجا نيم ورق [بيش از يك ورق (م)] شعر و عبارات مبالغه آميز حذف شده است. مؤلف از اندوهى كه از فقدان عموى خود و ديگر بستگانش داشته شكايت كرده و مى گويد كه سختى ها زمانى به اوج رسيده كه سنين عمرش از سى گذشته و به چهل نرسيده است. - راس [توضيح مترجم انگليسى در حذف عبارت «دوم شب ... راجعون فروخواندم» (م)].

و. سوره البقرة: آيات ١٥٧ - ١٥٦

اين عبارت مبهم است و معنى چندانى ندارد. به نظر مى رسد كه باغان مولانا را كشته و پس از آن مسلمانان ناحيه را به اتفاق همراهان مولانا به بردگى گرفته و سپس عازم ياركند شده است. [توضيح مصحح انگليسى.

ظاهرا منظور اين است كه نورعلى ديوانه و همراهانش، مولانا قراتاغ و درويش محمد را به باغان تحويل داده خود به ياركند رفته اند. (م)]

سوره الواقعة: آيه ٦.

شاندم: بر وزن ماندم، مخفف نشاندم و نشانيدم. (م)

املاى اصحّ اين كلمه شايد همان باشد كه ميرزا حيدر نوشته است. در جديدترين نقشه هاى ما، املاى آن به صورت تاكانك آمده و محلى است بر كنار رودخانه ياركند درست در زير كولان اولدى يعنى محلى كه راه كوگيار و ياركند از دره آن رودخانه منشعب مى گردد. گروه ميرزا حيدر (چنانكه از نقشه برمى آيد) در مسير مستقيم ياركند در آق تاغ در اين راه منعشب شده سپس به سوى پايين رودخانه ياركند حركت كرده از كنار كولان اولدى، تاغ ناق [تاغاناق (م)] و غيره ابتدا به ناحيه اى موسوم به راسكام داخل شده و سرانجام به پامير در تاغدوم باش رسيده اند. اين مسير يكى از سخت ترين راه هاست زيرا از رودخانه ها مى گذرد و بازرگان و مسافران هرگز از آن طريق حركت نمى كنند و يا به ندرت از آن عبور مى نمايند.

سنبله - شهريور ماه (م).

يعنى آب رودخانه تا غروب آفتاب جارى است اما پس از آن به طور ناگهانى يخ مى بندد، اين پديده در ارتفاع بالا و در هواى صاف، امرى غيرعادى نيست.

محوى مناب: جانشين محو. محو [م ح و]: نام واديى است كه در آن چيزى نرويد. لغت نامه (م)

حجر [ح]: مادريان. لغت نامه (م)

پرتال: به فتح اول، باروبنه، بسته، لباس، رختخواب. در تركى به صور مختلف: پلتار، پالتار، و غيره تلفظ مى گردد. (م)

پيدا كردن اسبانى كه به علت فقدان علف و كاه و يا ابتلاء به ناخوشى ارتفاع از خوردن جو اجتناب كنند امرى غيرعادى نيست. زمانى كه حيوان به دلايل مذكور از خوردن سرباز زند آسيبى جدى متوجه او نمى گردد اما اگر اين امتناع ناشى از تشنگى باشد، حيوان بلافاصله تلف خواهد شد. قفل شدن آرواره همان طورى كه مؤلف به درستى اشاره كرده، نتيجه سرماست و نه آنچنانكه غالبا تصور مى شود ناشى از رقّت هوا. اين وضعيت در سرماى شديد ارتفاعات پايين تر نيز اتفاق مى افتد. لازم به ذكر است كه در اين ترجمه، على رغم آنكه همه جا از كلمه «اسب» استفاده شده، اما اصطلاح درست تر آن، «يابو» است، زيرا در هيچ يك از نواحى شرقى افغانستان غربى، اسبانى كه بيش از سيزده وجب قد داشته باشد پيدا نمى شود. قد آنها به ندرت از ١٢

يا ١/ ٢ ١٢ وجب تجاوز مى كند.

لاس در فرهنگ ها معانى متعددى دارد، ظاهرا منظور اين است كه وجود ظاهرى محمدى برلاس، دل سياه او را پوشانيده و آن شيطان را مثل ساير مردم ساخته است و شيطنت هاى او بر اعمال بد رشيد السطان افزوده است. (م)

لازم به ذكر است كه امروزه در چنين فاصله اى از دره رودخانه ياركند، گاو وحشى ياقوتاس پيدا نمى شود.

بيشتر حدود باخترى آن را سرچشمه هاى قراقاش و دره چانگ چنمو در منتهى اليه شرق لاداخ تشكيل مى دهد.

عبارت «سليمان شاه ... واجب داشت»، ظاهرا جملاتى معترضه است و پيش بينى روايت مى باشد، چه مؤلف قبل از عبور از وخان نمى توانسته مورد استقبال سليمان شاه قرار گيرد.

در اينجا سه بيت [دو بيت (م)] شعر تركى حذف شده. اين سه بيت خطاب به رشيد سلطان و نكوهش بد اوست. - راس [توضيح مترجم انگليسى در حذف اشعار «شرط ... لاله» (م)].

ترجمه اين عبارت مسلم نيست. [توضيح مصحح انگليسى در ترجمه عبارت «از مواشى ... رشيد رسيد» اين عبارت را مطابق تصحيح فوق آورده است. (م)]

مورد در اينجا اسم زمان يعنى هنگام ورود. به معنى اسم مكان نيز درست است يعنى محل ورود. (م)

حكايت از بوستان سعدى است. عين حكايت را از كتاب مذكور، از روى نسخه محمدعلى فروغى ذكاء الملك نقل كرده و با متن تاريخ رشيدى مقابله نموديم. ر. ك: بوستان سعدى، انتشارات سعدى، چاپ دوم، بهار ١٣٦٤، صص ١٢٥ - ١٢٤.

دو بيت اخير در متن اصلى جابجا شده است. (م)

اشاره به شورش سام ميرزا برادر شاه تهماسب اول كه به همراه لله خود آغزوار خان شاملو، پس از قتل حسين خان شاملو به قندهار تاختند و در پى آن آغزوار در جنگ مقتول شد. (ر. ك: احسن التواريخ، ج ٢، ص ٣٢٣، ٣٤ - ٣٣٩) (م).

بابر غالبا از اين مير يا امير خواجه كلان نام برده است. وى يكى از بهترين سروران پادشاه و از مهمترين ملازمان او بوده است. او زمانى حاكم بجاور بود و يك موقعى نيز حكومت غزنى و كابل به او محول گشته بود، اما در اواخر ايام زندگانى بابر، هميشه فرماندهى لشكركشى هاى مهم به او سپرده مى شد. (ر. ك: بابرنامه، ص ٢٤٨، ٢٩٣، ٣٣٥ و غيره).

ارسكين تاريخ اين پيروزى را ٢٥ ژانويه ١٥٣٦ آورده است؛ تاريخ هند، ٢، ص ١٠١.

لك: به فتح اول، صد هزار.

بدين ترتيب يك شاهرخى برابر با حدود پنج سكه رايج آن زمان در هند بوده و ٧١/ ٨٧ نخود نقره را در بر مى گرفته است و چنانكه ديده ايم اين وزن حقيقى مثقال بوده است. ارزش آن چنانكه سابقا مذكور شده حدود ١/ ٢ ٩ پنى برآورد گرديده؛ در حالى كه سكه يا پول رايج در هند اندكى زير دو پنى ارزش داشته است.

ر. ك: ارسكين، تاريخ هند، ١.

شاعر ايرانى سده ششم و مداح سلطان سنجر سلجوقى. وفات او را ٥٨٣ نوشته اند. (فرهنگ فارسى معين) در راحة الصدور و آية السرور (ص ٥٧)، سال وفات او ٥٨٧ آمده. جهت اطلاع بيشتر، ر. ك: همين كتاب، تأليف محمد بن على بن سليمان الراوندى، تصحيح محمد اقبال و مجتبى مينوى، انتشارات امير كبير، چاپ دوم، ١٣٦٤، ص ٥٧، ١٦٩، ١٩٨ - ٢٠٢، ٢٢١، ٣٥٩، ٥٠٥ (م).

هفتده - هفده (م).

شاگردپيشه: اشخاصى كه كارهاى پست را انجام مى دهند. (م)

در اينجا به شكستى كه همايون در چوسه (در متن جوسه) در نزديكى بوكسار در ٢٧ ژوئن ١٥٣٩ هنگام لشكر كشى از شمال به بنگال متحمل شد، اشاره مى كند. شير خان پس از توافق با پادشاه، خيانت ورزيد و در كرانه هاى كرمناسا به اردوى او تاخت و سعى كرد راه او را به كالپى و آگره ببندد. در بسيارى از تواريخ گفته شده كه اردوى همايون در چپه غات در گنگ - محلى نزديك چوسه - غافلگير شد. نامى كه به صورت پايك يا بايك در متن آمده، در هيچ يك از گزارش هاى اين حوادث كه من به آنها دسترسى داشته ام، مشاهده نمى گردد.

پشكال: بر وزن دسمال، فصل باران هندوستان را گويند. برهان قاطع (م).

,٩٤٦. ماه صفر ٩٤٦ هجرى برابر است با ١٨ ژوئن تا ١٧ ژوئيه ١٥٣٩.

كلمه گنگ در تمام اين فصل به صورت گنگس ترجمه شده است.

امراض متعددى را مشخص ساخته كه در ترجمه حذف شد. [توضيح مترجم انگليسى در حذف عبارت «و اشتهاى ... بول نيز شد].

سور القنيه: هرگاه كه مزاج از حال طبيعى بگردد و ضعف بر وى مستولى شود حالى نزديك حال مستسقيان پديد آيد طبيبان آن را سوء القنيه گويند و سوء المزاج نيز گويند. لغت نامه (م).

يكى از نسخ خطى فارسى چنين آورده: «سلاطين اوزبك و قريم» يعنى «كريمه» [توضيح مصحح انگليسى در حذف عبارت «كفه و قريم» (م)]. كفه ظاهرا نزديك كريمه (قريم) قرار دارد. در حبيب السير، ج ٤، ص ٥٤٣، چنين آمده: « ... از حدود روس تا كفه و قرم ... » (م).

يعنى اگر كامران ميرزا به خاطر بيمارى اش از تو مى خواهد كه همراه او بروى، تو نه طبيبى و نه مى توانى بيمارى او را علاج كنى، و اگر به دليل خويشاوندى از تو چنين تقاضايى دارد، خويشاوندى تو با او و با من به يك اندازه است. (م)

يا «با كسى همدردى نخواهى كرد.»

فرشته، ترجمه بريج، اين موضوع را در جمله كوتاهى مرتب كرده است: - «و از جمله نوكران كامران ميرزا، ميرزا حيدر دوغلات، ترك رفاقت ميرزا كرده ملازم پادشاه گرديد و از جمله مقربان گشته در اكثر مهمات صاحب دخل شد.» (ج ١، ص ٢١٨) [در ترجمه انگليسى از قول بريج نوشته كه ميرزا حيدر از كامران متنفر بود. من عبارت را عينا از تاريخ فرشته نقل كردم. (م)]

بشليغ: به فتح اول، سركرده، رئيس، فرمانده. (م)

بى باش: بدون رئيس و فرمانده، پست. (م)

پشكال: به فتح اول، فصل باران هندوستان. برهان قاطع (م)

تفنگچيان، در تركى تفنگ را «توفك» مى گويند. (م)

تپچاق: به ضم نخست، اسب سوارى و لايق ميدان جنگ. (م)

جيبا: ظاهرا همان جيبه (به فتح اول) به معنى زره نيم تنه است (م).

جونغار غول: يسار قلب. جونغار - جرانغار يعنى چپ؛ غول - قول يعنى قلب. (م)

اوبچين: آهن پوش. (نقل از ترجمه انگليسى) (م).

كستن: به ضم نخست، كوفتن و كوبيدن. لغت نامه؛ در اينجا از سياق كلام چنين برمى آيد كه به معنى حربه اى مانند گرز به كار رفته، مثلا به معانى «تخماق» (به ضم اول) كه در تركى وسيله كوبيدن و گوشت كوب است.

(م)

يعنى در جاى خود بمان. (م)

يعنى غلامانى كه در عقب ايستاده بودند به قلب لشكر فشار آورده و آنان را به طرف زنجيرهاى گردون ها

راندند و اين باعث آشفتگى شد. (م)

سوره الفجر: آيه ٢١.

جوهر، مورخ هندى، علت شكست اين مرحله را كلا ناشى از زنجيرهاى گردون ها مى داند. به گفته وى، همايون فرمان داد تا زنجيرها را برداشتند و به زعم او صدور اين فرمان ناشى از تدبير ناصواب ميرزا حيدر بوده، چه «ميرزا حيدر وانمود مى كرد كه براى فراهم آوردن امكان عبور فراريان برداشتن زنجيرهاى گردون ها كه در مقابل قلب قرار داشتند ضرورى است. متأسفانه اعليحضرت با اين تدبير موافقت كرد و زنجيرها برداشته شد. فراريان از ميان صفت گردون ها گذشتند.» اما به نظر مى رسد دليلى براى ترديد روايت ميرزا حيدر وجود ندارد. وى نقش مهمى در جنگ ايفا كرد و از شاهدان عينى حوادث بود. (در مورد جوهر ر. ك:

اليوت، ٥، ص ١٤٣؛ يا همايون نامه،) nuyamuh fo nem (اثر چارلز استوارت، ص ٢١.)

كيجيم: ظاهرا همان كجيم است. «كجيم بر وزن قديم، برگستوران را گويند كه روز جنگ پوشند و بر اسب نيز پوشانند.» برهان قاطع (م).

جبا كه در متن جپا نيز خوانده مى شود، همان جيبه (به فتح اول و ثالث) به معنى زره نيم تنه است (م).

,٩٤٧. (م)

در اينجا سه سطر القاب خواجه حذف شده است - راس [توضيح مترجم انگليسى در حذف «حضرت ...

المشتهربه» (م)].

يعنى سيد ابوبكرى و عمرى. (م)

منابع ايرانى تعداد فرزندان سلطان حسين ميرزا را چهارده پسر و يازده دختر نوشته اند. مثلا، ر. ك: حبيب السير، ج ٤، ص ٢٣٠؛ احسن التواريخ، ج ٢، ص ١١٩؛ جهانگشاى خاقان، مؤلف ناشناس، مقدمه و پيوست ها دكتر الله دتا مضطر، مركز تحقيقات فارسى ايران و پاكستان، اسلام آباد، تاريخ انتشار ١٤٠٦ ه‍ق، ١٣٦٤ ه‍ش، ص ٣٣٦. (م)

شكست قطعى فرزندان سلطان حسين ميرزا از اوزبكان در ٧ محرم ٩١٣ اتفاق افتاد، اما بعضى از فرزندان وى تا چند سال بعد از آن زنده بودند؛ مثلا ابن حسين ميرزا تا ٩١٩ و فريدون حسين ميرزا تا ٩١٥ (ر. ك:

حبيب السير، ج ٤، ص ٣٧٤؛ جهانگشاى خاقان، ص ٣٤٦، ٣٥٢.) (م)

از آنجا كه اين عبارت [از آنجا كه كوه سهرند است تا كوه سارنگ. مصحح اين عبارت را چنين تصحيح كرده، از آنجا كه كوه سهرند است تا آنجا كه سارنگ متصرف شده. (م)] در دو اثر منتشر نشده - آثار آقاى ارسكين و ماژور پرايس - به طور متفاوتى ترجمه گرديده، لذا توضيحى چند در مورد تغييرى كه من در متن ايجاد كرده ام ضرورى است. عبارت مذكور در تاريخ رشيدى درست مانند آن چيزى خوانده مى شود كه در ترجمه آقاى ارسكين ديده مى شود (و آقاى راس نيز اين عبارت را به همان ترتيب ترجمه كرده) يعنى «دامنه هاى سرزمين كوهستانى ميان سهرند و سارنگ»؛ اما به معنى سارنگ اشاره اى نشده است. ظاهرا منظور از سارنگ، محل يا ناحيه اى بوده، اما در آن بخش از هند مورد بحث، يك چنين نامى كه مبين ناحيه باشد به چشم نمى خورد. ترجمه پرايس از روى اكبرنامه بوده و نه از تاريخ رشيدى و مؤلف اكبرنامه ظاهرا مطالب خود را از روى ميرزا حيدر استنساخ كرده است. عبارت مذكور، در نوشته پرايس چنين آمده «بايد ... دامنه هاى كوه ها را در تمام جوانب از سهرند تا سارنگ، يعنى سراسر منابع رودخانه هاى كوگر، سرسواتى، و جمنا از سهرند تا سوهورونگپور محكم ساخته باشيم.» ظاهرا جمله اخير را مؤلف اكبرنامه براى توضيح بيشتر درج كرده است. [بايد از سوى مترجم يعنى پرايس اضافه شده باشد زيرا در اكبرنامه، ص ٢٥٥، جمله اخير (يعنى سراسر ... تا سوهورونگپور») مشاهده نمى گردد. (م)] در فصل بعدى خواهيم ديد كه فقط در يكى از نسخ تاريخ رشيدى، نام سارنگ براى بار دوم ظاهر مى گردد و در اينجا به عنوان شخص و نه نام محل، مطرح

مى شود. آنگاه در مورد سارنگ توضيح مى دهيد: «يكى از سلاطين دامنه هاى كوه هاى هند.» به نظر من از اين اشاره او چنين برمى آيد كه شخصيت مورد نظر نمى تواند كسى غير از سلطان سارنگ قبيله گكر باشد و ناحيه اى كه به گفته ميرزا حيدر، امرا و سپاه چغتايى بايد تصرف مى كردند، ظاهرا دامنه يا بخش هاى خارجى كوه ها بوده كه از سهرند تا سلسله سالت امتداد داشته [مصحح انگليسى سهرند را به صورت سرهند آورده (م)] زيرا مملكت گكر در سلسله سالت و اطراف آن واقع بوده است. بنابراين تنها معنى منطقى عبارت مذكور مى تواند همان تغيير موجود در متن بوده باشد.

سلطان سارنگ به عنوان رئيس گكرها و تمام چغتائيان در اوايل نيمه نخست سده شانزدهم، شخصيتى نسبتا معروف در تاريخ هند است و قطعه سرزمين كه قبيله گكر در تصرف داشت در آن هنگام وسيع تر از امروز بوده است. نظام الدين احمد در طبقات اكبرى مى گويد: «از گذر آب سند كه به نيلاب مشهور است، تا دامن كوهستان سوالك و تا حد كشمير، تمام اين عرصه، همه وقت در تصرف كهكران بوده است.» [به طورى كه ملاحظه مى شود، مصحح انگليسى به جاى كهكر، گكر آورده و شايد از قول مترجم طبقات اكبرى نقل كرده است. (م)] ظاهرا منظور از كوه هاى سوالك، سلسله سالت است، اما صادق اسپهانى از جامو به عنوان «خطه اى در كوهستان سورالك» نام برده (ص ٨٦) - يعنى دامنه هاى سلسله پير پنجال. ابو الفضل در اكبرنامه آن محل را به طور خيلى خلاصه «مابين بهت و سند» قرار مى دهد يعنى در ميان سند و جهلم. عبارات مختصر دو مؤلف نامبرده در مورد گكرها، با تاريخ داوودى و تاريخ جهان خان لودى بسيار متفاوت است و تاريخ هايى كه اليوت از اين آثار اقتباس كرده بسيار محتاطانه است. به هر حال به نظر مى رسد كه سرزمين گكر در نيمه نخست سده پانزدهم متعلق به كشمير بوده، اما در خلال سلطنت زين العابدين (١٤٦٩ - ١٤٢٣) به گفته فرشته، و ٧٢ - ١٤٢٢ به گفته ديگران) سلطان كشمير، ملك كدنامى كه امير غزنه بود، بر اين خطه حمله كرد و آن را از كشمير جدا ساخت. پس از ملك كد پسرش ملك كلان جانشين او و رئيس قبيله شد و جانشين فرد اخير پسرش ملك پير بود. پس از سلطنت ملك پير و اندكى قبل از ١٥١٩ گكرها ظاهرا به دو گروه متخاصم تقسيم شدند. هتى خان نامى بخش عليا و دست نيافتنى ترين قسمت ملك را تصرف كرد و شخصى به نام تاتارخان نواحى سفلى را ضبط نمود. زمانى كه بابر در ١٥١٩ از بهير به كابل بازمى گشت، هتى گكر با تاتار وارد جنگ شد و او را مقتول ساخت و قلمروش را ضبط نمود. بابر نقشه يك لشكركشى بر ضد پرهاله (يا فرواله) را كه پايتخت تاتار بود طرح كرد و آن را به انضمام تمامى مملكت تصرف نمود. هتى خان كه به پرهاله گريخته بود اندكى بعد اعلام انقياد كرد. از آن زمان به بعد خاندان او از متحدان ثابت قدم چغتائيان شدند. حتى هنگام مرگ خود كه ظاهرا در حدود ١٥٢٥ اتفاق افتاد دو پسر بر جاى گذاشت به نام هاى سارنگ و آدم؛ اولى جانشين رياست شد و بلافاصله اطاعت خود را نسبت به بابر اعلام كرد. سارنگ پس از مشاهده شكست همايون در ١٥٤٠ و فرار او در طول سند، در مقابل افاغنه شيرخان دليرانه ايستاد اما سرانجام پس از چند سال خصومت اسير و زندانى شد و پوستش را زنده زنده كندند. من تاريخ دقيق مرگ او را در هيچ كجا نيافته ام و مؤلفان محلى نيز در نام پادشاه افغانى هندوستان كه مرتكب اين وحشيگرى شده موافقت ندارند. نعمت الله و نظام الدين احمد، او را شير خان توصيف كرده اند، در اين صورت قتل او بايد قبل از سال ١٥٤٥ كه سال مرگ شير خان است اتفاق افتاده باشد. جانشين شيرخان پسرش سليمان بود كه در ماه مه همان سال بر تخت نشست و دو سال بعد به گكر حمله برد. عبد الله مؤلف تاريخ داوودى قتل سارنگ را به اين شاه نسبت داده است و اگر روايت او صحت داشته باشد قتل سارنگ را بايد در ١٥٤٧ يا ١٥٤٨ دانست. ميرزا حيدر در فصول آخرى كتاب خود كه مربوط به كشمير است، چند خصوصيت را برمى شمارد كه با مقايسه حوادث آن دوران كه فرشته و ابو الفضل و ديگران نقل كرده اند معلوم مى گردد كه پايان زندگانى سارنگ بايد در تاريخ تخمين زده شده فوق انجام گرفته باشد.

(به هر حال شايد بتوان گفت كه سارنگ نام محلى نبوده، بلكه نام رئيس گكر بوده كه يكى از متحدان همايون و خاندان چغتايى محسوب مى شده و در ١٥٤٠ حيات داشته است؛ در عين حال هيچ چيز سازگارتر از اين روايت نيست كه ميرزا حيدر پس از شكست قنوج با مشورت اربابش موقعيتى به دست آورده كه منجر به حمايت قلمرو سارنگ گرديده است. اشاره بعدى به آدم، سلطان گكرهاست كه فرشته آن را چنين آورده كه وى در ملاقات با ميرزا حيدر در «قلعه ديبل» خواهان پناهندگى ملك ها به كشمير شد.

(ر. ك: ارسكين، تاريخ هند، ١، صص ٤١٥ - ٤١٤؛ ٢، صص ٤٢٧ - ٤٢٥ و ٤٦٦ - ٤٦٥. همچنين بابرنامه، صص ٢٦٢ - ٢٥٦؛ ابو الفضل در tsih. mahum اثر پرايس، ٣، صص ٣٨٨ - ٧٨٧؛ تاريخ داودى در ترجمه اليوت، ٤، ص ٤٩٣؛ تاريخ جهان خان لودى، همانجا، ص ١١٤، طبقات اكبرى همانجا، ٥، صص ٣٨٠ - ٣٧٨؛ فرشته (بريج) ٤، ص ٥٠١ و همانجا (راجرز)، مجله انجمن آسيايى بنگال، ١٨٥٥، چاپ اول، ص ١١٨.)

بياس.

بنده دوم به معنى غلام و برده است؛ يعنى همراهان مؤلف چهارصد كس بودند كه متشكل از غلامان و آزادگان بوده اند. (م)

لازم به ذكر است كه روزگار شاه مير نخستين سلطان مسلمان كشمير در حدود نيمه سده چهاردهم، در آنجا دو خاندان بزرگ زندگى مى كرده كه مشهور به چك و ماكرى بوداند. ظاهرا رقابت ميان آنها به بى نظمى و هرج و مرج بيشتر منجر دشته و در بخش عمده اى از سده شانزدهم مملكت از آن رنج مى برده است. ميان آنان همواره بر سر منصب وزارت پادشاهان سلسله، منازعه بوده و پادشاهان فقط نامى از اقتدار داشته اند و قادر به اداره قلمرو خود و جلوگيرى از جاه طلبى اين خاندان هاى متنفذ نبودند. در ايام تهاجم ميرزا حيدر به كشمير، ظاهرا پادشاهى به نام نازك شاه (يا در مواردى، نادرشاه) بر آنجا سلطنت مى كرده اما قدرت در دست ملك آچى، كاچى يا آجهى از خاندان چك بوده است.

در پيوست يك گزارش مشروحى از اوضاع كشمير در دوران ميرزا حيدر موجود است. ضميمه مذكور اقتباسى است از مقاله وزين آقاى راجرز در ارتباط با «سكه هاى سلاطين كشمير» كه عمدتا بر اساس ترجمه ايشان از نسخ متعدد فرشته جمع آورى شده است. (ر. ك: مجله انجمن آسيايى بنگال، ٤٦، چاپ نخست، ١٨٨٥، ص ٩٢ و بعد از آن.)

دهكده اى واقع در دامنه كوه هاى راجورى.

خرخشه - بر وزن اقمشه، بى جا و بى موقع مجادله نمودن و خصومت كردن. در تركى خرخشه به فتح دو خاء - قارغاش به معنى نزاع، مجادله و آشوب. برهان قاطع (م)

شاه بيگ در تاريخ ظاهرا با عنوان شاه شجاع شناخته مى شود و پسرش نيز به جاى شاه حسين غالبا شاه حسن ناميده شده است. فتح تته (يا سند) كه در اينجا مذكور شده اولين بار در ١٥٢١ اتفاق افتاد. شاه بيگ در ١٥٢٤ درگذشت و متصرفاتش در سند به دست پسرش حسين يا حسن افتاد كه پس از دو سال كشمكش سخت، اوچه و مولتان را به تصرف خود افزود. وى در ١٥٢٧ ولايت اخير را به سود بابر از دست داد اما سرانجام آن را از همايون پس گرفت. او سومين و آخرين خاندان ارغون بود كه حكومتش تا ١٥٥٤ ادامه يافت. (ر. ك: ارسكين، تاريخ هند، فصل ششم، بخش هاى ١ و ٢؛ و استكويس، ١، ص ٢٥٣.)

جهت اطلاع بيشتر از احوال همايون در عراق (ايران)، ر. ك: تاريخ روابط ايران و هند، تأليف رياض الاسلام.

(م)

«در بيست و دوم رجب» - ٩٤٩. مترجم انگليسى اشتباها «جلوس دار الملك شيراز» آورده است. (م)

سوره آل عمران: آيه ٢٦.

حذفيات اينجا شامل چند سطر در توصيف بهار است. - راس [توضيح مترجم انگليسى در حذف عبارت «كه

سحاب ... سر برآورد» (م)].

فرشته، اين نام را (مطابق ترجمه راجرز و بريج) اندركوت آورده و اين شكل مى تواند كاملا كشميرى و به احتمال زياد صحيح تر از اندركول باشد. من نمى توانم اين محل را شناسايى كنم، اما از قرينه فرشته (ر. ك:

پيوست يك، ص ٧٠١) چنان برمى آيد كه در نزديكى باره موله فعلى قرار داشته است.

,٩٤٨ برابر با دوم اوت ١٥٤١ ميلادى.

سوره الفيل: آيه ١ (م).

سوره الصفّ: آيه ١٣.

مايان: جمع ما. (م).

سوره البقرة: آيه ٢٤٩.

فتح مكرر - ٩٤٨.

در اينجا به دعا و اعتذار از خواننده در مورد خطاها و لغزش هاى «مختصر» [قسمت دوم تاريخ رشيدى (م)] پرداخته است. [توضيح مصحح انگليسى در حذف عبادت «اختتام ... عذاب النّار» (م)].

عبارات توى گيومه از مقدمه گلستان سعدى است. (م)

عبارت داخل قلاب از آن نسّاخ نيست زيرا نوشته هاى متن به خط نسخ و عبارت مذكور به خط نستعليق است. به علاوه بر روى جلد اين نسخه، عبارتى از آن مالك ديده مى شود كه تاريخ تملك آن را ١١٤٠ مى داند. بنابراين، عبارت داخل قلاب ظاهرا از خود مالك نسخه است، زيرا بر روى جلد هم اسم خود را ميرزا محمد نوشته و خط هر دو نوشته با هم مطابقت دارد. (م)

فهارس

١. كسان

٢. جايها

٣. كتابها

٤. سلسله ها، اقوام، طوايف، اصطلاحات، لغات و ...

٥. كتابنامه

١. كسان

آدم كهكر، ٦٩٩

آغا سلطان سلطانيم، ١٣٢

آقبوغا، ٦٠، ٦٧، ٦٩، ٧٧

آقتمور، ٧١

آقتمور بهادر، ٦٦، ٧٨

آلاكو، ١٠٤

آلبوكرك، ٧٠٨

آهي، ٣١٢

ابابكر ميرزا - ميرزا ابابكر

ابدال ماكري - ملك ابدال ماكري

ابراهيم (ع)، ١٤، ١١٨

ابراهيم اونگ، ١١٩

ابراهيم برلاس، ١٣٧

ابراهيم بيگجيك مغول، ٦٧٥

ابراهيم سلطان، ٦٧١

ابراهيم شاه، ٦٩٦

ابن سيد محمود ميرزا، ٦٥٠

ابن ميرزا ابابكر سلطان محمد ميرزا، ٦٥٠

ابو اسحق، ٥٩

ابو الخير خان، ١٠٧، ١٠٨، ١١٩، ١٢١، ١٤٩، ٢٤١، ٢٥٦، ٢٥٧، ٤٠٤

ابو القاسم جنيد بغدادي، ٥٣٣

ابو القاسم سلطان، ٥٤٣

ابوبكر (صديق) - ابابكر صديق ابوبكر گلدي نداف، ٥٤

ابو جهل، ١٤

ابو سعيد خان - ابو سعيد ميرزا

ابو سعيد ميرزا، ٤١٣، ٥٣٦، ٥٥٣

ابو علي فارمدي طوسي، ٥٩٩

ابو هريره، ٥٧١

ابي العاص، ١٨٥

اجمكا اخته، ٤٥٨

احمد خان، ١٤٠

احمد علي، ٣٧٨، ٤٣٨

احمد ميرزا، ٨٩، ١٤٤

ادوارد دوم، ٧٠٦

ادوارد سوم، ٧٠٦

ادوارد چهارم، ٧٠٦

ادوارد ششم، ٧٠٧

اديك سلطان، ٤٠٤، ٥٣٦

اربگتمور، ٤٩

ارس خان (اوزبك)، ٧٠، ٧٨

ارغون، ٢٦٩

ارلات، ٤٨٤

اسامه، ٥٧١

استاد ابدال شيخ، ٤٥٨

استاد احمد رومي، ٦٨٢

استاد بابا حاجي، ٣١٨

استاد حسام الدين غداره گر، ٣١٩

استاد حيدر شاد بلباني، ٣٢٠

استاد سيد احمد غجكي، ٣٢٠

استاد شيخ احمد، ٣١٩

استاد شيخي نايي، ٣٢٠

استاد علي قلي، ٦٨٢

استاد قل محمد، ٣٢٠

استاد منصور، ٣١٧

اسحاق بهادر، ٤٤٢

اسحاق سلطان، ٦٥٢

اسفنديار، ٤٤٢، ٤٤٩

اسكندر، ٤٨٦

اسكندر اغلن - اسكندر اوغلان

اسكندر اوغلان، ٤٠، ٤٤

اسكندر توپچي، ٦٨٨

اسكندر ذو القرنين (فيلقوس رومي)، ١٣٧، ٢٥٠، ٢٧٦

اسكندر سلطان، ١٦٥، ١٧٢، ١٨٣، ٤٨٦، ٦١٢، ٦٣٤، ٦٣٥، ٦٣٨، ٦٤٩، ٦٥٥، ٦٥٩، ٦٦٠، ٦٦٦، ٦٦٨، ٦٦٩، ٦٧١، ٦٧٨، ٦٨٠

اسلام شاه، ٧٠٠

اسماعيل، ٣٦٣، ٣٦٨

اسماعيل دوم، ٧٠٩

اسماعيل سلطان، ٦٥٢

اصبغي، ٣١٢

اصيل پولاد، ٢٨٥

افراسياب (ترك)، ٤١٨، ٤٥٣٢، ٥٢٣

افريدون، ٤١٨

افلاطون، ٤٩٣

الاجي خان - الاچه خان

الاچه خان، ١٥٦، ٢٤٣، ٢٤٥، ٢٥١، ٢٥٢، ٢٥٧، ٢٧٤، ٣٨٤، ٤٧١

الانقوا كورك لوك، ١٥

الجايتوابردي، ٤٣

الغ تقتمور - الغ توقتمور

الغ توقتمور، ٢٣، ٥٣

الله بيردي (يساول)، ٣٥١، ٣٥٢

الله قلي كوكلداش، ٤٣٩

الوغ بيگ (ميرزا)، ١٠٢، ١٠٣

الوغ ميرزا، ٦٨٠، ٦٨٤

الياس (اونگ)، ١١٨، ١١٩

الياس خواجه، ٤٠

الياس خواجه اغلن، ٢٩

الياس خواجه خان، ٣٠، ٣٥، ٣٦، ٣٨، ٤٨، ٥٥، ٥٦

الياس شاه (ميرزا)، ١٢٨، ١٢٩

الياس يسوري، ٧٥

اليزابت، ٧٠٧

اماسانجي تايشي، ١١٨، ١١٩، ١٢١

امام جعفر صادق، ٤٣٠، ٥٩٦، ٥٩٩

امام علاء الدين محمد ختني، ٤٢١، ٤٢٢، ٤٢٣، ٤٣٠

امان سربدال، ٦٩

ام ولد، ٢٥١

امير احمد (ايتارجي)، ٢٦٢، ٣٧٢

امير احمد قاسم كوه بر، ٣٢٣، ٣٨٩

امير المومنين حسن (ع)، ٥٧٣

امير المومنين حسين (ع)، ٥٧١

امير المومنين علي (ع)، ١٣، ٤٩٤، ٤٩٧، ٥٩٦، ٥٩٨

امير اوروس دورمن، ٣٦٩

امير ايحل، ٤٣٢

امير بايداغان، ٤٢٦

امير بولاجي، ٥٦، ٨٣، ٨٤

امير تومن، ٧٨

امير تيمور (گوركان)، ٢٤، ٢٥، ٢٦، ٢٧، ٢٨،

٢٩، ٣٠، ٣١، ٣٣، ٣٤، ٣٥، ٣٦، ٣٧، ٣٨، ٤٠، ٤١، ٤٢، ٤٣، ٤٤، ٤٥، ٤٦، ٤٩، ٥٠، ٥٢، ٥٣، ٥٤، ٥٥، ٥٧، ٥٨، ٦٠، ٦١، ٦٢، ٦٥، ٦٦، ٦٧، ٦٨، ٦٩، ٧٠، ٧١، ٧٣، ٧٤، ٧٦، ٧٨، ٧٩، ٨٠، ٨١، ٨٢، ٨٩، ٩١، ٩٩، ١٠٩، ١١٠، ١٣٧، ٢٦٣، ٢٦٤، ٢٩٢، ٣٠٦، ٣١٥، ٣٣٣، ٦٥١، ٧٠٧، ٧٠٨، ٧٠٩

امير جانكه، ٥٤٩

امير جان وفا، ٢٩٠، ٢٩١

امير جبار بيردي، ٢٥١، ٤٣٩، ٤٧٤، ٤٨١، ٤٨٢، ٥٠١

امير حاجي (برلاس)، ٢٣، ٢٤، ٢٥، ٢٦

امير حسين، ٢٨، ٢٩، ٣٠، ٣١، ٣٤، ٣٦، ٣٨، ٤٠، ٤١، ٤٢، ٤٣، ٤٤، ٤٥، ٤٦، ٤٨، ٤٩، ٥٠، ٥٢، ٥٣، ٥٤

امير حيدر اندر خودي، ٤٢

امير خان معمار، ٧٠٤

امير خدايداد، ٧٩، ٨٠، ٨١، ٨٢، ٨٤، ٨٦، ٨٧، ٨٨، ٨٩، ٩٠، ٩٥، ٩٩، ١٠١

امير خضر يسوري، ٢٧

امير خواجه كلان، ٦٨٨، ٦٨٩

امير دايم علي، ٣٧٣، ٤٠٣، ٤٣٨، ٤٦٦، ٦١٦، ٦٣٣

امير دوست ناصر، ٣٨٩

امير راي، ٣٦٥

امير سلطان علي جراس، ١٥٥

امير سيد احمد، ٨٨، ٢٩٤

امير سيد حسين سادات، ٣٣٦

امير سيد علي (گوركان)، ٨٤، ٨٧، ٨٨، ٨٩، ٩١، ٩٣، ٩٤، ١٠٣، ١٠٦، ١١٣، ١٢٦، ١٢٩، ١٣٤، ٢٤٠، ٢٩٥، ٣٨١، ٣٨٢

امير سيد محمد نوربخش، ٦٢٧

امير شيخم احمد، ٣١١

امير شيخ نور الدين، ٩١

امير ضياء الدين، ١٣٧

امير عباس، ٧٨

امير عبد العلي ترخان، ٢٥٧

امير عبد القدوس، ١٢٣، ١٣٢

امير علي، ٨٨

امير علي شير (نوايي)، ٢٦٥، ٣١٠، ٣١١، ٣١٢، ٣١٣، ٣١٨، ٣٢٠

امير غوري برلاس، ١٧٩

امير قاسم قوچين، ٣٧٣، ٥١٩

امير قراجار، ٢٧

امير قمر الدين، ٥٥، ٧٨، ٨٢، ٨٤، ٨٥

امير قنبر، ٣٦٥

امير قنبر علي، ٥١٩

امير قنبر كوكلداش، ٦١٦

امير محمد شاه گوركان، ٨٤

امير موسي، ٣٣، ٧٨

امير مويد، ٧١

امير نجم، ١٦٩

امير يار، ٢٩١

امين داروغه، ٤٥٢، ٤٥٥، ٤٥٨

انگرچاق حاجي بيك، ٥٣

اوبويلاش خان، ٢٥١

اوجه بهرام، ٦٩٨

اوچ قرابهادر، ٣٣، ٦٢

اوچكو محمد ميرزا، ٢٨٢

اورتوبرا، ٨٣

اورتوبو، ١٦

اوردن سلطان خانيم، ٩١، ١١٤

اوزار خان، ٤٢٠

اوزبك، ٤٧٢

اوزبك تيمور، ٥٧

اوزون حسن، ٣٦٣

اوزون سقال توقته قلي، ٤٤٢

اوغان سلطان ابراهيم، ٥٢٠

اوغلان توروق، ٤٠٨

اوكتاي، ٤٢٦

اولجاي تركان، ٤١

اولجايتو ابردي، ٤٦

اولوغ بيگ، ٢٩٥

اولوغ بيگ ميرزا، ٤٧٠

اولوغ بيگ ميرزاي كابلي، ٢٦٩

اونگ، ١١٩

اويس خان، ٢٤٠، ٢٦٤

اويس قرني، ٥٩٦

اهلي، ٣١٤، ٣٢٠

ايدگو، ٢٨

ايرازان (بارين)، ١٠٢، ١٠٣، ١١١

ايسان (بوغا خان)، ١٤، ١٥، ١٦، ٢٣، ٨٨، ٩٢، ١٠١، ١٠٣، ١٠٦، ١٠٧، ١٠٨، ١٠٩، ١١٠، ١١١، ١١٢، ١١٣، ١١٤، ١١٥، ١١٧، ١٢٩، ١٥٥، ٢٦٣، ٣٨٣، ٤٠٤، ٤٧١

ايسان تايشي، ٩٢، ٩٣، ٩٤، ١١٨

ايسان تيمور سلطان، ٦٥٢

ايسان خان، ٨٥

ايسان دولت (بيگم)، ١١٣، ١٢٢، ١٥١، ٢٦٦، ٣٢٤، ٦٠٠

ايلچي بوغا، ٦٧، ٦٩، ٧٦

ايلچي بوغاسلدوز، ٥٣

ايلچيكداي، ٤٢

ايل قولي ايتارجي، ٤٥٨

ايلك خان، ٥٢٣

ايمن، ٤٤

ايمن خواجه (سلطان)، ١٦٠، ١٦١، ١٧٠، ١٧١، ١٧٢، ١٨٢، ١٨٤، ٢٥٠، ٤٧٤، ٤٧٥، ٤٧٦، ٤٧٨، ٤٨٥، ٤٨٦، ٤٩٨، ٥٠٦، ٥١٠، ٥١٣، ٥١٤، ٥٣٤، ٥٥٨، ٥٦٠

اينجوملك، ١٦

ايوان چهارم (مخوف)، ٧٠٨

ايوان سوم، ٧٠٧

ايوب، ٣٧٣

ايوب همداني، ٥٩٨

باباجاق (سلطان)، ١٥٧، ١٦٠، ١٦١، ١٦٥، ٢٥٠، ٢٧٤، ٤٧٥، ٤٨٥، ٤٩٩، ٥٠٣، ٥٠٥، ٥٠٦، ٥٠٧، ٥٤٢

بابا چوچك، ٦٨٨

بابا ساريق ميرزا، ٤٤٠، ٤٥١، ٦١٦، ٦٣٦

بابا سلطان، ١٧٩، ١٨٠، ١٨٢، ١٨٤، ٣٨١، ٥١٣، ٥٢١، ٥٢٧، ٥٤٣، ٥٤٤، ٥٤٦، ٥٤٧، ٥٤٨، ٥٤٩

بابا سيد، ٥٤٨

بابا شيخ، ٥١٩

بابا عليشاه، ٣٠٥

بابر (شاه) - ظهير الدين محمد بابر شاه

بابولاي، ١١٩

بابيل، ٦٣٢

باران طايش، ٥٣٦

باغان، ٦٦٥

باغ باسار اوغلان، ٢٥٥

باقي تيله فروش، ٢٦٩

باقي چغانياني، ٢٦٩

باك ميرآخور، ٤٤٢

بامنگاي، ٤٣١

باوش سلطان ابن اديك سلطان اوزبك قزاق، ٦٥٣

باي تيشه، ٤٤٢

بايزيد، ٤٤

بايزيد بسطامي، ٥٩٩

بايزيد جلاير، ٢٣، ٢٧، ٦٦

بايسنغر، ١٥

بايسنغر ميرزا - بايسنقر ميرزا

بايسنقر ميرزا، ٢٤١، ٢٥٣، ٢٦٥، ٢٦٨

بتلانجي ارلات، ٤٦

بخت ملك آغا، ٧٥

بديع الجمال خانيم، ٦٥٣

بديع الزمان ميرزا، ٢٥٤، ٦٠١، ٦٨٦

برات خواجه كوكلداش، ٧٦

براق، ١٤

براق خان، ٤٣١

براندوق، ٣٦١

برتان، ١٤

برلاس، ٤٣٨

برمزيد منكيش، ٤٤٢

برندوق خان، ١٠٩، ٢٤١، ٢٥٢، ٤٠٤، ٤٠٥

بروج اوغلان، ١١٩، ١٢٠، ١٢١، ١٢٤، ١٢٧، ١٤٩، ١٨٧

برين آزوق ميرزا، ٤٤٢

بلتاكار توقته قلي، ٤٤٢

بلغاجي، ١٠٧

بلقيس، ٤١

بنايي، ٣١٢، ٣١٣

بندگان كوكه، ٦٩٨، ٦٩٩

بورقبا، ٦١٢

بورنجرخان، ١٥

بوزرجمهر، ٢٧١

بوزنه، ٢٨٥

بوستانگير، ٤٧١

بوغا (خان)، ٤٦، ١٠٨، ٤١٨

بوقا، ١٥

بوقتلغ، ٧٣

بولاجي، ١٦، ١٧، ٣٠، ٥٦

بويان قلي، ١١٤

بويلاش، ١٠٩

بويون پيرحسن، ٣٦٢

بهادر، ٦٧

بهاء الدين نقشبند، ٢٩٦

بهرام جلاير، ٣٥، ٥٧، ٦١، ٦٥، ٦٧

بهرام جو، ٦١٦

بهرام چك، ٧٠٠، ٧٠٤

بهريكه ميرزا، ٤٣٨، ٤٥١، ٦٣٩

بهزاد، ٣١٨، ٣١٩

بيان سلدوز، ٢٨، ٢٩

بيدكن ابن جان احمد، ٦٦٢

بيشكه ميرزا، ٤٤٠، ٤٥١، ٤٥٢

بيگجيك، ١٧، ٢٣، ٢٩، ٣٠، ٣٢، ٣٨، ٣٩، ٤٠

بيگ ساريق ميرزا، ٤٧٦

بيگ قلي، ٤٤١

بيگ قلي مكريت، ٤٦٦

بيگ محمد، ٣٥٥، ٣٧٨، ٤٤١، ٤٥١، ٤٦٦

بيگي، ٣٩

بينش خان، ٤٠٨

پشن، ٤١٨

پوتاجي، ٤٤٢

پولاد، ٦٨

پولاد بوغا، ٣١، ٤٦، ٤٩

پولاد بهادر، ٧٣

پير علي بيگ، ٤٥٣

پير محمد، ٧٥

پير محمد برلاس، ١٠٤

پير محمد بنگي، ١٠٤

پير هرات، ١٤، ٢٩٣

پير هري - پير هرات

پيشكه ميرزاء ايتارجي، ٣٧٨

پيغامبر - رسول خدا (ص)

تابان بهادر، ٤٩

تاج الدين محمد، ٢٤٩

تاش اريغي، ٣٥

تاش تيمور، ١٦، ١٧

تاشيكون، ٦١٣، ٦١٧، ٦٦٠

تايشي، ٩٢

تايشي ايسان، ١٥٥

تايماخان ايمان، ٤١٨

تردي بيگ، ٦٨٤

تركن، ٦٨

تركن ارلات، ٦٥، ٦٨

ترمش، ٦٨، ٦٩

ترمشرين خان، ٢٣

تكه، ٢٨٥، ٥١١

تمور پسر بومكان، ٣٢

تمور خواجه اغلن، ٤٧، ٥٣

تنبل، ٢٥٧، ٢٥٨، ٢٦٠، ٢٦٦، ٢٧٤، ٦٤٥

تنگير بردي، ٤٤٢

تنگي سكاب، ٦٦٣

توبره (نياغوت)، ٢٧٩، ٣٧٨، ٣٩٥، ٣٩٦

توبره ميرزا، ٣٧٩

توتوق خانيم، ٣٨١

توجه، ٦٠١

توخته بوغه سلطان، ٢٥٠

تور، ٤١٨

تورانگير، ٤٧١

توسوكاي، ١٤

توغلغ سلدوز، ٣٢

توغلقتمور (خان)، ١٤، ١٥، ١٧، ١٩، ١٦، ٢٠، ٢٣، ٢٤، ٢٧، ٢٩، ٣٠، ٣٥، ٥٥، ٥٦، ٧٩، ٨٠، ٨٣، ٨٤، ٨٥، ١١١، ١٧٧، ٢٤٠، ٢٦٥، ٥٢٤، ٦٤٥

توغلق خواجه، ٣٢

توقتمش اغلن، ٧٨

توقتمور (بهادر)، ٣٨، ٣٩

توكل خانيم، ٨٠

تولك، ٢١، ٢٢، ٥٦، ٤٣٩

تولي، ٤٢٦

تومان آغا، ٦٢

تومان بهادر، ٤٤٢

تومان بهادر قالوچي، ٦١٧

تومان سلدوز، ٦٦

تومنه، ١٥

توهان تيمور، ٧٠٩

تيلانجي، ٤٨

تيمور - امير تيمور گوركان

تيمور اويغور، ١١٢

تيمور خواجه اغلن، ٥٢

تيمور سلطان، ٢٤٣، ٢٤٩، ٢٦٠، ٣٣٢، ٣٦٥، ٣٦٦، ٣٧٤، ٣٧٥، ٣٧٨

تيمور سلطان ابن شاهي بيگ خان، ٣٢٤، ٥١٢

جاقير، ١٠٠

جاكو، ٤٠، ٤٧

جاكوي برلاس، ٣٥

جالينوس، ٤٩٣

جامي، ٥٨٨

جان احمد اتكه، ٣٧٥، ٣٩٩، ٦٦١، ٦٦٦، ٦٦٧

جانا كسپه، ٦١٠

جان حسن، ٤٥٨

جان حيدر سلطان، ٤٠٨

جانش خان، ٤٠٨

جانكه ميرزا، ٤٤٠، ٤٥٢، ٦٣٩

جان ميرك ميرزا، ٦٩٨

جاني بيگ، ١٧٨، ٢٦٠

جاني بيگ اخته، ٤٥٨

جاني بيگ خان، ١٠٨، ١٠٩، ٣٨٤، ٤٠٤

جاني بيگ خان (قزاق)، ١٢٠، ١٥٢، ٥٣٦

جاني بيگ سلطان، ١٦٧، ١٧٩، ٢٤٨، ٢٤٩، ٢٧٤، ٢٧٩، ٢٨٩، ٣٤٩، ٣٥٠، ٣٥١، ٣٧٢، ٣٧٤، ٣٧٨، ٣٨١، ٣٩٠، ٣٩٥، ٤١٠، ٤١٣، ٥٤٣

جاورجي، ٥٢

جبار بيردي، ١٥٨، ١٦٠، ٤٩٩

جبرييل، ١٥

جراس، ٢٢

جرعلي، ٧٠٢

جعفر طيار، ٤٣٠

جغتاي (خان)، ١٤، ١٦، ١٧، ٢٢، ٢٣، ٤٢، ٨٥، ١٤٧، ١٦٣، ٢٤٢، ٢٦٣، ٣٢١، ٤٢٦، ٤٣١

جكه، ٥١٩

جگه، ٤٤٠

جگيراك، ٧٩

جلال، ٣٥٣

جلال الدين برلاس، ٣٥

جلاير، ٧٠

جم، ٦٤٤

جماعت بهرين، ٤٥١

جماك آغا، ١٣٠، ١٣٣

جمال آغا، ١١٥

جمشيد، ١٩١، ٦٤٢

جنانكه ميرزا، ٣٧٨

جنيد، ٥٧٦

جوجي (خان)، ١٠٨، ١١٩، ٢٤١، ٤٢٦

جوغام برلاس، ٢٨

جهانشاه، ٦٦٧، ٦٦٩

جهانگير (- پسر امير تيمور گوركان)، ٦١، ٦٢، ٦٣، ٧٠، ٧٣، ٧٤

جهانگير برلاس، ١٣٧

جهانگير قولي، ٦٧٥

جهانگير ماكري، ٧٠٢

جهانگير ميرزا (- برادر بابر پادشاه)، ٢٥١، ٢٦٦، ٣٢٣، ٣٢٥، ٣٢٩، ٤٦١، ٤٦٥، ٤٧١

جهانگير ميرزا ابن ابابكر، ٢٤١، ٢٩٢، ٣٢٣، ٤٦٢، ٤٧٠، ٥١٣

جي چك، ٧٠٠

چارلز پنجم، ٧٠٧

چغتاي (خان) - جغتاي خان

چنگ تسونگ، ٧٠٩

چنگيز خان، ١٤، ١٨، ٣٠، ٨٢، ٨٣، ٨٥، ٩٢، ١١٩، ١٩٠، ٢٦٣، ٤١٨، ٤٢١، ٤٢٥، ٤٣١، ٥٢٢، ٥٣٥، ٦٣٨

چوناق، ٥١٩

چونقال، ٤٤٢

چين تيمور سلطان، ٢٥٠

چين صوفي، ٣٣٠

حاجي، ٦٦١، ٦٨٨

حاجي برلاس، ٢٨

حاجي بيگ، ٢٣، ٣٢، ٤٨، ٤٩، ٦١

حاجي محمد شايسته، ١٠٣، ١٠٤

حاجي محمود شاه يسوري، ٢٦

حاجي ميرزا، ٤٣٩، ٤٤٦، ٤٥١، ٤٦٦

حافظ، ٣٦٦، ٤٣٩

حافظ الدين كبير بخاري، ١٨

حافظ بصير، ٣١٩

حافظ حسن علي، ٣١٩

حافظ زين الدين، ٣٦٦

حافظ فوطه، ٣١٥

حافظ محمود زيارتگاهي، ٣٠٥

حافظ مگس (سگ)، ١٦٤

حافظ ميرم، ٣٣٣، ٣٣٥

حبيبه سلطان خانيش، ١٧٨، ٢٩١، ٣٣٢، ٤٠٠

حسن خليفات، ٦٨٢

حسن ديوانه، ٦٦٢

حسن سلطان، ٩٣

حسن علي جلاير، ٣١١

حسن ماكري، ٧٠٢

حسن منوجا، ٧٠٤

حسن نگار خانيم، ١١٦، ١٢٧

حسين، ٦٢، ٦٣

حسين شرواني، ٦٩٧

حسين فضل خواجه، ٤٣٣

حسين ماكري، ٧٠١، ٧٠٢

حسين منصور ابن سيد محمد ميرزا، ٦٥٠

حضرت ايشان - ناصر الدين خواجه

حضرت خواجه (مخدومي) نورا - خواجه محمود خاوند

حضرت خواجه نقشبند، ٥٧٤

حضرت صاحب قران - امير تيمور گوركان

حضرت مخدومي (نورا) - خواجه خاوند محمود

حضرت مولانا، ٣٠١، ٣٤٢، ٣٤٣

حق نظر ديوانه، ٤٤٢

حق نظر قوغوجي، ٤٤٢

حمزه سلطان، ٢٧٥، ٣٤٥، ٣٤٦، ٣٤٧، ٣٦٩، ٣٧٤، ٣٧٦، ٣٧٨، ٣٨٠، ٣٩٩، ٤١١

حميد، ٢٨، ٣٥، ٣٨، ٤٠، ٤٣، ٤٤، ٤٨

حيدر كليبجه، ٣١٤

حيدر ميرزا، ١٣٢

خان، ١١٥، ١٨٣، ٢٥٠، ٢٥١، ٢٧٤، ٢٧٧، ٢٨٠، ٢٨١، ٢٨٣، ٢٨٤، ٢٨٥، ٢٨٨، ٢٨٩، ٣٥٠، ٣٥٢، ٣٥٣، ٣٥٤، ٣٥٧، ٣٦٠، ٣٧٣، ٣٧٤، ٣٧٨، ٣٧٩، ٣٨٠، ٣٨١، ٣٩١، ٣٩٣، ٣٩٥، ٣٩٧، ٣٩٩، ٤٠٠، ٤٠٢، ٤٠٣، ٤٠٦، ٤٠٧، ٤١٠، ٤١١، ٤١٣، ٤١٤، ٤٣٥، ٤٣٧، ٤٣٩، ٤٤٠، ٤٤٤، ٤٤٦، ٤٤٧، ٤٤٨، ٤٥١، ٤٥٤، ٤٥٥، ٤٥٨، ٤٦٣، ٤٦٤، ٤٦٥، ٤٧١، ٤٧٢، ٤٧٤، ٤٧٥، ٤٧٧، ٤٨٣، ٤٨٥، ٤٨٦، ٤٨٧، ٤٨٩، ٤٩٩، ٥٠٠، ٥٠١، ٥٠٢، ٥٠٥، ٥٠٧، ٥٠٨، ٥١٠، ٥١٢، ٥١٥، ٥١٦، ٥١٧، ٥١٩، ٥٢١، ٥٢٦، ٥٢٨، ٥٣٠، ٥٣٣، ٥٣٥، ٥٤٠، ٥٤٢، ٥٤٣، ٥٤٥، ٥٤٦، ٥٤٩، ٥٥١، ٥٥٢، ٥٥٣، ٥٥٤، ٥٥٨، ٥٦١، ٥٦٣، ٥٦٨، ٥٧٠، ٥٨٩، ٦٠١، ٦١١، ٦١٣، ٦١٥، ٦١٦، ٦٣٥، ٦٣٧، ٦٤٠، ٦٤١، ٦٤٢، ٦٤٤، ٦٤٥، ٦٤٧، ٦٤٨، ٦٥٢، ٦٥٥، ٦٥٨، ٦٧١

خان بلاش، ٤٠٥

خان بهادر، ٧٠٤

خان جاقير، ١٠٠

خانجي، ٧٠٣

خانزاده، ٧٥ تاريخ رشيدي متن ٨١٤ ١. كسان ..... ص: ٨٠٧

نزاده ابو المعالي ترمذي، ٥٩

خانزاده بيگم، ١٥١، ٢٤٣، ٢٦٦، ٣٢٢، ٣٧٠، ٤٧١، ٥٩٢

خان سلطان خانيم، ١١٥

خان سلطان سلطانيم، ٣٨٨

خانكه ميرزا، ٤٥١

خان نظر، ١٣٠، ١٣١

خان نظير ميرزا، ١٢٩

ختاي بهادر، ٦٩، ٧١، ٧٧

خداداد ابن امير بولاجي، ٢٤٠

خدايداد، ٥٦، ٦٣

خداي قلي شقاول، ٤٤٢، ٤٥٠

خديجه بيگم، ٣٢٢، ٣٢٥

خديجه سلطان خانم - خديجه سلطان خانيم

خديجه سلطان خانيم، ٢٥١، ٤٧١، ٥٥٠، ٦٥٢

خرگوره، ٥٠٦

خرم شاه سلطان، ٣٧٠

خسرو، ٤٧٠

خسرو شاه، ١٦٦، ٢٥٣، ٢٥٤، ٢٥٥، ٢٥٦،

٢٥٨، ٢٦٠، ٢٦٥، ٢٦٧، ٢٦٨، ٢٩٠، ٣٢٧، ٣٢٩، ٥١٥

خضر خواجه خان، ٥٧، ٧٩، ٨٠، ٨١، ٨٢، ٨٤، ٨٥، ٨٦، ٩٥، ١١١، ٢٤٠، ٢٦٥، ٦٤٥

خضر خواجه سلطان، ٦٠٠

خضر شاه (ميرزا)، ١٢٨، ١٢٩

خضر يسوري، ٢٧، ٥٩

خطاي بهادر، ٥٧

خليل، ٣٩٣، ٦١٩

خليل سلطان، ٥٢١

خمار خاتون، ٣٨٧

خواجگا خواجه، ٥٦٦

خواجه ابو البركه، ٣١٤

خواجه ابو الوفا، ٥٨٤

خواجه احمد، ٢٣

خواجه امام ابو يعقوب يوسف، ٥٩٨

خواجه امام ابو يوسف همداني، ٥٩٩

خواجه اوجه، ٦٩٨

خواجه بهاء الحق، ٥٨٤

خواجه بهاء الدين محمود، ١٧٧

خواجه بهاء الدين نقشبند، ٩٥، ٥٣٣، ٥٩٩

خواجه بهرام، ٧٠٢

خواجه تاج الدين (محمد)، ١٦٢، ٥٣٥، ٥٣٦

خواجه حاجي (كشميري)، ٦٩٨، ٧٠١، ٧٠٣

خواجه حافظ، ٣١٠

خواجه حافظ الدين (بخاري)، ١٨، ٥٣٥

خواجه حبيب الله، ٣٤٥

خواجه حسن استاد، ١٧٦

خواجه حسن عطار، ٩٥

خواجه خاوند محمود، ١٧٧، ٢٩٧، ٢٩٩، ٣٠٠، ٣٠١، ٣٠٤، ٣٤٣، ٤٣٠، ٥٣٥، ٥٣٩، ٥٤٠، ٥٤١، ٥٤٢، ٥٥٥، ٥٥٦، ٥٥٧، ٥٦٢، ٥٦٣، ٥٦٥، ٥٦٦، ٥٦٧، ٥٦٨، ٥٨٨، ٥٩٨، ٥٨٩، ٥٩٩، ٦٠٠، ٦٠١، ٦٤٦، ٦٨٥

خواجه خسرو، ٣١٠

خواجه رشيد الدين فضل الله، ٤١٨

خواجه زاهد (كاشغري)، ٩٦

خواجه ساقي علي، ٤٤٥

خواجه سالبري، ٣٦

خواجه شاه محمد ديوان، ٦٤٨

خواجه شجاع الدين محمود، ٥٣٥

خواجه شريف (كاشغري)، ٨٨، ١٠٣، ١٠٤، ١١٧

خواجه شمس الدين، ٣٦

خواجه شمس الدين مغل، ٧٠١

خواجه صالح، ٣٥٣

خواجه عارف ريوگردي، ٥٩٩

خواجه عبد الحق، ٦٨٥

خواجه عبد الحي، ٣١٨

خواجه عبد الخالق غجدواني، ٣٠٢، ٥٩٨، ٥٩٩

خواجه عبد العزيز جامي، ٣٠٣

خواجه عبد الكريم، ١٠٠

خواجه عبد الله، ٢٩٧

خواجه عبد الله (مرواريد)، ٣١٩، ٣٢٠

خواجه عبيد الله - ناصر الدين خواجه عبيد الله خواجه عطاء الملك، علاء الدين محمد جويني، ٥٢٢

خواجه علاء الدين عطار، ٢٩٤، ٢٩٦، ٢٩٧

خواجه علي (بهادر)، ١٧٩، ١٨٠، ١٨٤، ٢٧٩، ٢٨٠، ٢٨١، ٢٨٤، ٢٨٥، ٣٤٩، ٣٥٠، ٣٥١، ٣٥٢، ٣٥٣، ٣٨١، ٤٠٦، ٤٤١، ٤٥٠، ٤٥٢، ٤٥٣، ٤٥٤، ٤٦٠، ٤٦٢، ٤٦٥، ٤٦٦، ٥١٠، ٥١١، ٥٢١، ٥٢٧، ٥٤٣

خواجه علي رامتين، ٥٩٩

خواجه فخر الدين ارتوجي، ١٠٥

خواجه قاسم، ٧٠٢

خواجه كلان، ١٢٢، ٣٣٩

خواجه نقشبند، ٢٩٤، ٢٩٧

خواجه محمد باباي سماسي، ٥٩٩

خواجه محمد پارسا، ٢٩٧

خواجه محمد عبد الله، ٥٣٤، ٥٣٥، ٥٦٦

خواجه محمد يوسف، ٥٣٤، ٥٣٨، ٥٥٦، ٥٥٧، ٥٦٢، ٥٦٨، ٦٦١

خواجه محمود انجير فغنوي، ٥٩٩

خواجه مولانا اصفهاني، ٣٠٧

خواجه مولانا محمد، ٣٤٥

خواجه ناصر الدين، ٣٣٩

خواجه ناصر الدين عبد الله، ١٤٣

خواجه ناصر الدين عبيد الله - ناصر الدين خواجه عبيد الله

خواجه نورا - خواجه خاوند محمود

خواجه نور الدين، ٥٥٥

خواجه مير هروي، ١٣٧، ١٣٨، ١٥٦

خوب نگار خانيم، ١٥١، ٢٤٠، ٢٤٣

خوش راي كوكلداش، ٢٥٥

خوش گيلدي (كوكلداش)، ٢٨٢، ٢٨٥

داد نشين، ٤١٨

داشمن، ٧١

داود خواجه، ٤٤، ٥٣، ٦٢٧

دختوي شراول، ١٦، ٤٨، ٥٣

درويش برحان، ١١٦

درويش پير عماد، ٣٠٥

درويش حسين برلاس، ٦٥٢

درويش محمد (قراتاغ)، ٦٦١، ٦٦٣، ٦٦٥

دلاله، ٤٣٧

دلشاد آغا، ٦٢، ٦٣، ٦٤

دواچچين، ٤٣١

دواخان (پادشاه)، ٢٣، ٤٢، ٤٣٠، ٤٣١

دورجي، ٤٢

دوست علي چولاق، ٣٥١

دوست محمد خان، ١١٥، ١١٦، ١١٧، ١١٨، ١١٩، ١٢٤، ١٢٦، ١٢٧، ١٣٠، ٣٨٣

دولت چك، ٦٩٩، ٧٠٢، ٧٠٤

دولت سلطان خانيم، ١٣٨، ١٥١، ٢٤٣، ٢٤٩، ٣٢٤، ٥١٢، ٥١٨، ٥٤٩

دولت سلطان سكنج، ٩١

دولت شاه، ٣٩

دولت نگار خانيم، ١١٥

دومتين، ١٥

دومسا، ٣٩

ذو القرنين، ٤٨٦

ذو النون ارغون، ٣٢٨

راجرز، ٦٩٥

رستم، ٤٤٢، ٤٤٩

رسول خدا (ص)، ٩٩، ٤٩٤، ٥٦٩، ٥٧٠، ٥٧١، ٥٧٤، ٥٨٣، ٥٩٦، ٦١٠

رسول الله - رسول خدا (ص)

رسول - رسول خدا (ص)

رشيد خان - رشيد سلطان

رشيد سلطان، ١٠٩، ١٦٤، ١٧١، ١٧٩، ١٨٠، ١٨١، ١٨٢، ١٨٣، ١٨٤، ١٨٦، ١٨٧، ٥١٣، ٥٢٠، ٥٢١، ٥٢٨، ٥٣١، ٥٣٢، ٥٣٦، ٥٣٧، ٥٣٩، ٥٤١، ٥٤٢، ٥٤٣، ٥٤٤، ٥٥١، ٥٥٤، ٥٥٨، ٥٥٩، ٥٦١، ٥٦٢، ٦٠١، ٦٤٨، ٦٤٩، ٦٥٠، ٦٥٢، ٦٥٣، ٦٥٤، ٦٥٨، ٦٦١، ٦٦٤، ٦٦٨، ٦٧٠، ٦٧١

رشيد كوكلداش، ٤١٠

رعنا سنگا راجه، ٦٠٠

ريچارد دوم، ٧٠٦

ريكي چك، ٦٣٥، ٦٣٦، ٦٨٧، ٦٩١

زبير (زاغي)، ٣٢٩، ٣٤٧، ٣٤٨

زنده حشم، ٤٦، ٤٨، ٥٨، ٦٠

زنگي چك، ٦٩٦، ٦٩٧، ٦٩٨

زيگول بهادر، ٢٨٢

زين الدين محمود، ٣١٧

زينب، ١٨٥

زينب سلطان خانيم، ١٨٧، ٦٧١

زينت سلطان خانيم، ٥٤٩

ژاندارك، ٧٠٧

ساتوق بغراخان، ٤١٨، ٤٣٢

ساتوق خان، ٩٩، ١٠٠، ١٠١

ساتيلمش خاتون، ١٥، ١٦

ساربوغا، ٦٧، ٦٩، ٧٠، ٧١، ٧٧

ساربوغاي قپچاق، ٩١

سارنگ، ٦٨٩

ساري بوغا، ٤٧

ساريغ ايغور، ٥٠٨

ساريق، ٣٢

ساريق قول، ٤٤٦

سالار اغلن، ٦٣

سام ميرزا، ٦٧٢

سانسيز ميرزا - سانيز ميرزا

سانيز ميرزا، ١١٤، ١١٥، ١١٦، ١١٨، ١٢٦، ١٢٧، ١٣٠، ١٣٧، ٣٨١

سلطانيم بيگم، ٢٥٤

سعدي، ٣٩٣

سعيد، ٥٤٧

سعيد بن تيمور گوركان، ١٠٠

سكاكي، ٥٢٤، ٥٢٥

سكندر سلطان، ٥٦١، ٦٠٠

سلطان ابراهيم (ابن سلطان سعيد خان)، ٥٣٨

سلطان ابو سعيد گوركان، ١٠٧، ١٠٩، ١١٢، ١١٣، ١١٧، ١٢١، ١٢٤، ١٣٧، ١٤٣، ٢٤١، ٢٤٣، ٢٥٣، ٢٥٦، ٢٦٣، ٢٦٤، ٢٦٥، ٣١٥، ٣١٦، ٣٢٤، ٣٣١، ٣٤٢، ٤٠٤، ٦٧٣

سلطان ابو سعيد ميرزا - سلطان ابو سعيد گوركان

سلطان احمد (تنبل)، ١٢٤، ١٦٦، ٢٤٧، ٤٧٤

سلطان احمد خان، ١٢١، ١٢٢، ١٣٨، ١٤٠، ١٤٢، ١٤٤، ١٤٥، ١٤٦، ١٤٧، ١٤٨، ١٤٩، ١٥١، ١٥٢، ١٥٣، ١٥٤، ١٥٦، ١٥٧، ١٥٨، ١٥٩، ١٦٢، ١٦٥، ١٨٧، ٢٤٣، ٢٤٤، ٢٥١، ٢٥٤، ٢٥٦، ٢٦٩، ٢٧٤، ٣٠٣، ٣٢٢، ٣٢٤، ٣٤٢، ٣٧١، ٣٨٤، ٣٩٥، ٤١٠، ٤٧٤، ٤٨٠، ٤٨١، ٥٣٦، ٦٤٥

سلطان احمد قراول، ٢٦٩

سلطان احمد ميرزا - سلطان احمد خان

سلطان اسكندر، ٥٢٠

سلطان اسكندر اوغان، ٦٠٠

سلطان اويس، ٥٤٤، ٥٥٣

سلطان اويس برلاس، ١٣٨

سلطان ايلك، ٤٣٢

سلطان بايزيد، ٥٩٦، ٥٩٩، ٧٠٧

سلطان حسين ميرزا، ٩٨، ١٢١، ١٣٧، ٢٤١، ٢٥٥، ٢٩٢، ٢٩٤، ٣٠٥، ٣٠٦، ٣١٠، ٣١١، ٣١٩، ٣٢٠، ٣٢١، ٣٢٢، ٣٢٣، ٣٢٤، ٣٢٨، ٣٣٠، ٣٣٢، ٤١٤، ٦٠١، ٦٨٠، ٦٨٥

سلطان حسيني، ٢٦٩

سلطان خاتون، ٩٥

سلطان خانيم، ٥١٥

سلطان خليل، ١٦٠

سلطان خليل سلطان، ١٥٩، ١٦٦، ١٦٧، ١٧٨، ١٧٩، ٢٥٠، ٢٧٨، ٢٨٩، ٣٤٩، ٣٧٢، ٣٨١، ٣٩٥، ٤٧٧، ٥٢٧، ٥٤٣

سلطان خليل ميرزا، ٦٥١

سلطان رشيد، ٨٥

سلطان زين العابدين، ٦٢٦، ٦٢٣

سلطان سعيد، ١٦١

سلطان سعيد خان، ٨٤، ١٥٧، ١٥٩، ١٦٠، ١٦٣،

١٦٤، ١٦٥، ١٦٦، ١٦٧، ١٦٨، ١٧٣، ١٧٧، ١٧٨، ١٧٩، ١٨٤، ١٨٧، ٢٥٠، ٢٦٢، ٢٦٣، ٢٦٩، ٢٧٤، ٢٧٨، ٢٩١، ٣٢١، ٣٣٠، ٣٤٩، ٣٥٢، ٣٦٠، ٣٧٢، ٣٧٣، ٤٠٣، ٤٠٦، ٤١٤، ٤٤٣، ٤٤٦، ٤٩٧، ٥٠٥، ٥١٨، ٥٣٧، ٦٤٥

سلطان سعيد خانش، ٢٧٣

سلطان سكندر، ٦٢٦

سلطان سليم، ٤١٢

سلطان سنجر، ١٣٨

سلطان شمس الدين، ٦٢٥، ٦٢٦

سلطان طاهر خان، ٤٠٥

سلطان عثمان، ٤١٨

سلطان علاء الدين، ٦٢٦

سلطان علي برلاس، ٩٨، ٩٩

سلطان علي ميرزا، ٢٤١، ٢٦٥، ٣٢٢، ٣٧٩، ٣٩٦، ٤٤٠، ٤٦٦

سلطان علي ميرزاي بيگجك، ٢٧٩، ٣٧٨، ٣٩٥

سلطان غياث الدين، ٤٣١

سلطان قطب الدين ابن علاء الدين، ٦٢٦

سلطان قلي، ٥١٩

سلطان قولنجاق، ٢٥٤

سلطان محمد ارسنگي، ٥٢٢

سلطان محمد بدخشي، ٥٤٦

سلطان محمد خندان، ٣١٦، ٣١٧

سلطان محمد خوارزم شاه، ٤١٨، ٤١٩

سلطان محمد دولاد، ٣٨٩

سلطان محمد سلطان، ٢٤٨، ٢٥١، ٢٥٢، ٣٧٢، ٥١٣، ٥٤٦

سلطان محمد ميرزا، ١٠٩، ٢٦٤

سلطان محمد نور، ٣٢٠

سلطان محمود (خان)، ١٠٠، ١١٠، ١٣٦، ١٣٨، ١٣٩، ١٤٤، ١٤٥، ١٤٦، ١٤٧، ١٤٨، ١٤٩، ١٥٠، ١٥٢، ١٥٣، ١٥٤، ١٥٦، ١٥٨، ١٦٠، ١٦٥، ١٦٦، ٢٤٠، ٢٤٢، ٢٤٣، ٢٤٤، ٢٤٦، ٢٤٧، ٢٥١، ٢٥٢، ٢٥٧، ٢٦٢، ٢٦٥، ٢٦٦، ٢٧٤، ٢٧٧، ٢٧٨، ٢٧٩، ٢٨٩، ٢٩١، ٣٢٤، ٣٣١، ٣٣٢، ٣٣٣، ٣٣٥، ٣٤٢، ٣٤٩، ٣٧١، ٣٧٢، ٣٨١، ٣٨٤، ٤١٠، ٤٨٠، ٥١٣، ٥٤٦، ٦٤٦

سلطان محمود غازي غزنوي، ٣٠٤

سلطان محمود گوركان، ٢٤١

سلطان محمود ميرزا، ١٢١، ١٣٢، ١٤٣، ١٥١، ٢٤٣، ٢٥٣، ٢٦٤، ٤٠٤، ٤٧١، ٥٣٦، ٥٥٣

سلطان مسعود كابلي، ١٣٧

سلطان مسعود ميرزا، ٢٥٣، ٢٦٨

سلطان نادر، ٦٢٦، ٦٢٧

سلطان ناصر ميرزا، ٣٣٢، ٣٩٤، ٥١٨، ٦٧٨

سلطان نگار خانيم، ١٣٨، ١٥١، ٢٤٣، ٣٢٤، ٤٠٤، ٥٣٦، ٥٤٢، ٥٤٩، ٥٥٢

سلطان ولد ميرزا، ١٤٣

سلطان ويس خان، ٩١

سلطان يعقوب (ابن حسن)، ٣١٣، ٣٦٣، ٦٢٣

سلطانيم بيگم، ٢٦١، ٢٩٢

سلطان يونس (خان)، ١٢٢، ١٤٨، ١٧٧، ١٨٧، ٢٤٤، ٢٦٩، ٣٣٣، ٣٨٢، ٣٨٤، ٥٣٦

سلمان، ٣١١

سلمان فارسي، ٥٩٨

سليمان، ٤١، ٥٥٣، ٥٩٧

سليمان برلاس، ٣٥

سليمان شاه ميرزا، ٢٤٣، ٥٣٧، ٥٥٤، ٦٧٠

سليم شاه افغان سور، ٧٠٠، ٧٠١

سنغوي بوكه، ٢٢

سوت ايم بهادر، ١٥٥

سوقار، ٢٨٥

سوقار اوچسي، ٤٤٢

سوقار قالوچي، ٤٤٢

سوينجك - سيونجك سلطان سوينجك خان - سيونجك خان

سوينجك سلطان - سيونجك سلطان

سويورغاتميش خان، ١١٠

سهيلي، ٣١١

سيد احمد ميرزا، ٨٧، ١٢٨

سيد خان نيازي، ٧٠٠

سيد داود، ٦٢

سيد شاه مير، ١٣٨

سيد ضياء الدين كاشغري، ١٣٨

سيد علي، ٣٨٢

سيد علي عقا، ٤٣٩

سيد علي همداني، ٦٢٦

سيد محمد ميرزا، ٨٤، ١٣٠، ١٤٣، ١٦٧، ١٦٩، ١٧٨، ٢٧٩، ٣٧١، ٣٧٣، ٣٨٢، ٣٩٥، ٣٩٧، ٤١٦، ٤٣٧، ٤٥٤، ٤٥٥، ٤٥٧، ٤٦٣، ٤٦٤، ٥٣١، ٥٥٨، ٦٤٨، ٦٤٩

سيد محمد نوربخش، ٦٢٧

سيد محمود ميرزا، ١٠٣

سيد ميرزا، ٧٠٢

سيد هادي، ٣٧٠

سيديم، ٣٧١

سيف الدين، ٣٥، ٤٠، ٤٤، ٤٧، ٥٩

سيفي، ٣١٤

سيونج خواجه خان، ١٦٨، ١٦٩

سيوينجك خان - سيونجك خان

سيونجك خان، ٤٠٠، ٤٠٣، ٤٠٦، ٤٠٧، ٤١٤، ٤١٦، ٥٠٥، ٥٣٩

سيوينجك سلطان - سيونجك سلطان

سيونجك سلطان، ٢٤٨، ٣٧٤، ٣٧٨، ٣٩٨، ٤١٣

شاديكه (شيخ)، ٩٠

شاه (اسماعيل)، ١٦٧، ٢٤١، ٣٠٦، ٣٠٧، ٣٥٧، ٣٦٢، ٣٦٣، ٣٦٤، ٣٦٦، ٣٦٧، ٣٦٨، ٣٧٠، ٣٧٢، ٣٧٤، ٣٧٦، ٣٧٨، ٣٨١، ٣٨٩، ٣٩٠، ٣٩٨، ٤٠٩، ٤١١، ٤١٢، ٦٧٢، ٦٨٧، ٧٠٩

شاه بازميرزا، ٥٦٠

شاه بداغ اوغلان، ١٤٩

شاه بداغ سلطان، ٢٤١، ٢٥٦

شاه بديع الزمان، ٣١٢

شاه بوداغ سلطان - شاه بداغ سلطان

شاه بيگ، ٣٢٨

شاه بيگ (ابن ذو النون) ارغون، ٥٢٠، ٦٨٩

شاه بيگم، ١٣٧، ١٥١، ١٧١، ٢٧٦، ٣٢١، ٣٢٢، ٣٢٤، ٣٢٥، ٣٢٦، ٣٢٧، ٣٢٨، ٣٢٩، ٣٣٠، ٣٨٧، ٤٨٦، ٥٥٣

شاه تهماسب، ٤١٢، ٥٩١، ٦٧٢، ٦٧٣، ٧٠٩

شاه جليل، ٥٢٤

شاه حسين ارغون، ٦٨٥

شاه حسين برلاس، ٩٨، ٩٩

شاه خان، ١٦٤

شاه دانه كوكلداش، ٤٥٦، ٤٥٧، ٤٥٨، ٤٥٩

شاه دانه محمد بيگ، ٤٥٨

شاه رخ، ٢٩٨

شاه رضي الدين (چراغ كش)، ٣٤٦، ٣٤٧، ٣٤٨، ٣٥٧

شاه زين العابدين، ٧٠٣

شاه سلطان محمد بدخشي، ١٣٧

شاه سلطان محمود، ٢٧٦

شاه شيخ محمد سلطان، ٤٩٩

شاه طهماس - شاه تهماسب

شاه محمد، ٣٢٢، ٦٥٩

شاه محمد سلطان، ١٨٢، ٢٥١، ٢٥٢، ٥١٣، ٥١٥، ٥٣٣، ٥٤٦، ٥٤٨، ٥٤٩، ٥٥١، ٦٥٢، ٦٥٣

شاه محمد كوكلداش، ٦٦١

شاه مظفر، ٣١٧، ٣١٨، ٣١٩

شاه مظفر ميرزا، ٣٧٣

شاه ميرزا، ٦٨٠

شاه ميرك (قلندر)، ٢٨٢، ٤٤٢

شاه نظر (ميرزا)، ٣٧٨، ٧٠٣

شاهي بيگ خان، ١٤٩، ١٥٢، ١٥٣، ١٥٤، ١٥٧، ١٦٦، ١٦٧، ٢٤١، ٢٤٣، ٢٤٦، ٢٤٧، ٢٤٨، ٢٤٩، ٢٥١، ٢٥٢، ٢٥٣، ٢٥٤، ٢٥٥، ٢٥٦، ٢٥٧، ٢٥٨، ٢٥٩، ٢٦٠، ٢٦١، ٢٦٢، ٢٦٦، ٢٦٧، ٢٧٤، ٢٧٦، ٢٧٨، ٢٨٢، ٣٨٤، ٢٨٩، ٢٩٠، ٢٩١، ٣٠٣، ٣٠٥، ٣٠٦، ٣٢١، ٣٢٥، ٣٢٧، ٣٢٨، ٣٣٠، ٣٣١، ٣٣٢، ٣٣٤، ٣٣٦، ٣٣٧، ٣٤٢، ٣٤٦، ٣٤٩، ٣٥٠، ٣٥١، ٣٥٧، ٣٦١، ٣٦٣، ٣٦٤، ٣٦٥، ٣٦٦، ٣٦٨، ٣٧٠، ٣٧١، ٣٧٢، ٣٧٣، ٣٧٤، ٤٠٦، ٤٠٩، ٤١٠، ٤١١، ٤٤٢، ٤٧٧، ٤٨٠، ٥١٣، ٥١٥، ٥٤٦، ٦٤٥، ٦٨٦

شراول دختوي - دختوي شراول

شرف الدين علي يزدي، ١٠٢، ١١١، ٦٢٣

شعبان، ٤٤٢

شقاتوبا، ٦٠٩

شقياموني، ٦٠٩

شكاموني، ٦٠٩، ٦١٠، ٦١١

شماس الدين، ٦٢٩

شمس، ٦٢٧

شمس ابدال، ١١٦

شمس الدين، ٤٩، ٥١، ٥٦، ٦٢

شمس الدين علي كر طبيب، ٥٥٥

شمع جهان خان، ٨٥، ٩٥

شنكوم (نويان)، ٣٢، ٤٨

شهاب الدين محمود، ٥٦٥

شهباز ميرزا، ٤٤٠، ٤٥١

شهوري، ٣١٤

شيبان، ٣٦٢، ٣٧٦، ٤٠٩، ٤١١، ٤١٢، ٤١٣، ٤١٤، ٥١٠، ٥٢٠

شيخ ابو الحسن خرقاني، ٥٩٦، ٥٩٩

شيخ ابو القاسم كرگاني، ٥٩٩

شيخ ابو ليث (سمرقندي)، ٥٩

شيخ الاسلام، ٣٠٦، ٣٦٧

شيخ بايزيد، ١٦٦، ٢٤٧، ٦٤٥، ٢٧٤، ٦٤٥

شيخ بايزيد پوراني، ٣١٥

شيخ برهان الدين قلج، ٧٣

شيخ بهاء الدين عمر، ٣٠٢

شيخ پوران، ٣٠٣، ٣١٥

شيخ پول، ٥٨٩، ٦٧٥

شيخ جمال، ١٢١

شيخ جمال الدين، ١٤، ١٨

شيخ جمال خر، ١٢١، ١٢٢، ١٢٤، ١٢٧، ١٣٢، ١٤٤

شيخ حاجي محمد قوچاني، ٣٠٥

شيخ حبيب، ٢٩٤، ٤٣٣، ٤٣٥

شيخ حجازي، ٤٣٣

شيخ خاوند طهور، ١٤٧

شيخ دولت، ٥٦

شيخ ركن الدين علاء الدوله، ٥٧٨

شيخ زين الدين خافي، ٣٠٥

شيخ سعيد كازروني، ١٨٥

شيخ سنايي غزنوي، ٥٧٢

شيخ سيد كاردگر، ٢٩٤

شيخ سيد مجتبي مجرد، ٢٩٤

شيخ شفيق بلخي، ٤٩٦

شيخ شهاب الدين سهروردي، ٣٠٥

شيخ عبد الله برلاس، ١٣٨

شيخ عبد الله يمني، ٣٠٢

شيخ علي، ٥٦٤

شيخ علي بهادر، ٥٧، ٧١

شيخم، ٣٤٥

شيخ محمد بيان سلدوز، ٦٥

شيخ محمد پسر سلدوز، ٣٦

شيخ محمد سلدوز، ٦١، ٦٦

شيخ محمد سلطان، ٢٥٠

شيخ مزار اصحاب كهف، ٩٠

شيخ مصلح الدين خجندي، ٣٣٥

شيخم ميرزا، ٣٩٠

شيخ نظر يساول، ٤٤٢

شيخ نور الدين عبد الرحمن، ٣٠٥

شيدرقو، ٥٢٣

شيراول - دختوي شراول

شير بهرام، ٣١، ٣٦، ٤٠، ٤٦، ٤٩

شيرخان (افغان سور)، ٦٧٥، ٦٧٧، ٦٧٩، ٦٨٠، ٦٨٢، ٦٨٦، ٦٨٧، ٦٩١، ٦٩٢، ٦٩٦، ٧٠٨

شير علي اوغلان، ٨٧، ١١١، ٢٤٠

شير علي خان، ٢٦٥، ٦٤٥

شيرم چهره، ٢٦٠

شير محمد خان، ٨٧، ٩٠، ٩١، ٩٥

شيرويه، ٤٧٠

شيره شاه، ٦٩٧

شيريم طغاي، ٣٥٩

شيطان، ٣٦٧، ٤٢٢، ٥١٩، ٥٨٢، ٦٣٥

صاحب دولت بيگم، ١٥٩، ٥٠٠

صاحب قران، ٢٨

صوفي ميرزا، ١٦٣

ضحاك، ١٩١

طاهر (خان)، ١٠٩، ٥٣٦، ٥٣٧، ٥٤١، ٥٤٢، ٥٤٣، ٥٥٤

طراغاي، ٢٥

طفيلي، ٣١١

طلخك، ٤٨٣

طوسي، ٣١٤

ظهير، ٣١١

ظهير الدين محمد (بابر پادشاه)، ١٦٧، ١٦٨، ١٦٩، ١٧٨، ١٩٠، ٢٤٣، ٢٤٦، ٢٤٨، ٢٥٠، ٢٥٤، ٢٦٢، ٢٦٤، ٢٦٦، ٢٦٩، ٢٦٨، ٢٧٠، ٢٧٢، ٢٧٣، ٣٧٥، ٣٧٦، ٣٧٧، ٣٧٨، ٢٨٩، ٣٢٢، ٣٢٣، ٣٢٤، ٣٤٥، ٣٤٩، ٣٧٠، ٣٧٣، ٣٧٤، ٣٨٠، ٣٨٩، ٣٩٠، ٣٩١، ٣٩٣، ٣٩٤، ٣٩٥، ٣٩٧، ٣٩٨، ٣٩٦، ٣٩٩، ٤٠٠، ٤١١، ٤١٢، ٤١٣، ٤٤٢، ٤٤٧، ٤٤٩، ٥١٢، ٥١٣، ٥١٨، ٥٢٠، ٥٤٥، ٥٤٦، ٥٥٢، ٥٥٤، ٥٦٧، ٥٩٢، ٦٠٠، ٦٤٦، ٦٧١، ٦٧٣، ٦٧٤، ٦٧٩، ٦٨٠، ٦٨٦، ٦٩٠، ٧٠٨،

عادل خان، ٦٩٧

عادلشاه، ٦١، ٦٥، ٦٦، ٦٧، ٦٩، ٧٠، ٧١، ٧٦

عادلشاه جلاير، ٦٥، ٦٧، ٧٦

عادل مومن ميرزا، ١٠٣

عايشه سلطان خانيم، ٢٤٩، ٢٩١

عباس بهادر، ٤٧، ٥٢، ٥٤

عبد الباسط، ٣٠٨

عبد الخالق ابن عبد الحليم، ٥٩٩

عبد الرحمن جامي، ٢٧٠، ٥٧٥، ٧٠٢

عبد الرزاق ميرزا (ابن الوغ بيگ كابلي)، ٣٢٩، ٣٣٠

عبد الرشيد، ٣٨١

عبد الرشيد (خان)، ١٧٧، ١٧٨، ١٨٨، ١٨٩، ٦٤٨، ٦٤٩

عبد الرشيد سلطان - عبد الرشيد خان

عبد العزيز ميرزا، ٤٣٩

عبد العلي ترخان، ٢٥٧

عبد القدوس، ١٤٣

عبد اللطيف ميرزا، ٤٧٠

عبد الله، ٢٦١

عبد الله خان ابن كوجم خان، ٥٢٠

عبد الله سلطان، ٥١٠، ٥٣٧

عبد الله ميرزا، ٦٣٩، ٦٥٤، ٦٥٥

عبد الله ميرزاي شيرازي، ١٠٩

عبد الواحد، ٤٤٢، ٤٥٠

عبد الواحد بهادر، ٤٠٧

عبد الواحد قاضي، ٥٥٥

عبيد الله خان، ١٦٨، ٢٩١، ٣٣٢، ٣٣٦، ٣٣٨، ٣٤٢، ٣٦٥، ٣٦٦، ٣٧٤، ٣٧٦، ٣٧٨، ٣٨٩، ٣٩٢، ٣٩٣، ٤٠٠، ٤١١، ٤١٢، ٤١٣، ٤١٤، ٤٤٠، ٤٤٢، ٦٧٣

عبيد الله سلطان - عبيد الله خان

عبيد سلطان، ٣٧٨

عثمان، ٩٩

عثمان ميرزا، ١٤٣

عزيز بيردي (آقا)، ٢٨٢، ٢٨٥، ٢٨٦، ٤٩٩

عكه بيگي، ٥٩

علاء الدين محمد الختني - امام علاء الدين محمد الختني

علي درويش، ٦٦

علي سيد، ٤٥٥، ٦٥٠، ٦٥١

علي سيدگور، ٣٣٠

علي سينار، ٣٣٠

علي قورچي، ٤٤٢

عليكه، ٢٥٢، ٤٥٣

علي ماكري، ٧٠٢

عليم شيخ بهادر، ١٣٥

علي مير، ٦٣٥

علي ميراك (برلاس)، ١٧٩، ١٨٠، ٦٥٢، ٦٥٣

علي ميرك، ٢٨٥

علي ميرك برلاس، ٤٥١

علي ميرك ميرزا، ٤٣٩

عمر خواجه هداوي، ٥٢٤

عمر شيخ - عمر ميرزا

عمر شيخ گوركان - عمر ميرزا

عمر ميرزا، ٧٠، ٧١، ٧٧، ١٢١، ١٢٢، ١٢٤، ١١٥، ١٢٨، ١٢٩، ١٣٠، ١٣١، ١٤٢، ١٤٣، ١٤٤، ١٤٦، ١٤٨، ١٥٠، ١٥١، ١٥٣، ١٦٧، ٢٤١، ٢٤٣، ٢٤٧، ٢٦٤، ٢٦٥، ٣٨٢، ٣٨٤، ٤٤٢، ٦٧٣،

عمم (عموي مولف - سيد محمد ميرزا)، ٣٧٠، ٣٧١، ٣٧٢، ٣٧٣، ٣٧٨، ٣٨٠، ٤٠٠، ٤٠٣، ٤١٠، ٤١٤، ٤١٦، ٤٣٧، ٣٨٠، ٤٠٠، ٤٠٣، ٤١٠، ٤١٤، ٤١٦، ٤٣٧، ٤٣٩، ٤٥١، ٤٥٤، ٤٥٦، ٤٦٤، ٤٧٠، ٤٧١، ٤٨٣، ٥٠٦، ٥١٢، ٥١٣، ٥١٤، ٥١٧، ٥٢١، ٥٢٧، ٥٣١، ٥٣٣، ٥٣٩، ٥٤٥، ٥٥٠، ٥٥٥، ٥٥٦، ٥٥٨، ٥٥٩، ٥٦٢، ٥٦٧، ٥٦٨، ٦٣٦، ٦٣٩، ٦٤٦، ٦٤٨، ٦٤٩، ٦٥٠، ٦٥٣، ٦٥٥، ٦٥٧، ٦٥٨، ٦٦٤

عيدي زينا، ٦٩٨، ٧٠١، ٧٠٢، ٧٠٣، ٧٠٤

عيسي، ٥٧٣

غازي خان چك، ٧٠٠، ٧٠٢، ٧٠٤

غوري برلاس، ٦٥٢

فاني، ٣١٠

فتح چك، ٧٠٢

فتح شاه، ٦٢٧

فراقي، ٣١٤

فردوسي، ٣٠٤

فرعون، ١٨٩

فرهاد (ابردي)، ٤٦، ٤٩

فريد الدين عطار، ٥٧٩

فقير علي، ٥٥٣

فقيه ابي بكر، ٤٣٣

قادر بردي ميرزا، ١١٩

قارش سلطان، ٤٠٨

قارلوق، ٤٥٨

قاسم ابن محمد، ٥٩٩

قاسم حسين سلطان، ٦٧٨، ٦٨٩

قاسم خان، ١٠٩، ١٦٩، ٢٥٢، ٣٦١، ٤٠٣، ٤٠٤، ٤٠٥، ٤٠٦، ٤٠٧، ٤٠٨، ٤١١، ٤١٢، ٤٤٧، ٥٣٧

قاسم شادي شاه، ٣١٧

قاسم علي چهره گشاي، ٣١٨

قاضي عماد الدين مسكين سمرقندي، ٣٣٩

قاضي ميرحسيني يزدي، ٥٦٦

قالوجي، ١٠٧

قايدو، ١٥

قباد، ٢٧١

قبل، ١٤

قتلغ تركان آغا، ٦٥

قتلق ميرك ميرزا، ٤٣٨

قتلق نگار خانيم، ١٢٢، ١٢٤، ١٥١

قتوق خانيم، ٤١٠

قثم ابن عباس، ٥٢٤

قداق، ٧١

قرا، ٤٤٢

قرا ايسو، ٤٣١

قراباش ميرزا، ٤٣٩، ٤٤٠

قراتوقاي، ١١٩

قراچار نويان برلاس، ٤٣٢

قرادانه قلي، ٤٤٢

قراسلطان علي، ٣٧٣

قراسو، ١٤

قراقول احمد ميرزا، ١٠١

قراقولاق ميرزا، ٢٨٢، ٤٣٧، ٤٤٠، ٤٥١، ٤٦٦

قراگوزبيگم، ١٤٧، ١٥٠، ١٥٢

قراول ياغي، ٣٣

قطب خان، ٦٧٨

قطب عالم، ٤٣٣

قلندر كاتب، ٣١٧

قل نظر (ميرزا) ٣٧٣، ٤٤٠، ٥١٩

قلي بيگ، ٤٤٢

قمارميش، ٤١

قمر الدين، ٥٦، ٥٧، ٦١، ٦٢، ٦٥، ٦٧، ٧٠، ٧١، ٧٣، ٧٥، ٧٧، ٧٨، ٧٩

قنبر، ٤٣٩

قوتاس، ٦١١

قوتلوق ميراك (ميرزا)، ٢٤٣، ٣٧٣، ٣٧٨، ٤٥١

قوتلوق نگار خانيم، ٢٤٣، ٢٦٤، ٣٢٢، ٣٢٤

قوتوق خانيم، ٢٤٩

قوداش، ٦٦٣

قولاغان، ٤٤٢

قولكه، ٤٤٢

قول نظر (ميرزا)، ١٢٩، ١٣٠، ١٣١، ٣٧٨

كابلشاه اغلن، ٤١، ٤٢

كاچي چك، ٦٣٥، ٦٣٦، ٦٨٧، ٦٨٩، ٦٩١، ٦٩٢

كاكابيگ، ٤٣٩

كامران ميرزا، ٥٥٣، ٥٩١، ٦٥٢، ٦٧١، ٦٧٢، ٦٧٣، ٦٧٥، ٦٧٦، ٦٧٧، ٦٧٩، ٦٨٦، ٦٨٨، ٦٨٩

كبشكشوي ديوانه، ٤٤٢

كبقادل بارين، ١٠٠

كبك تمور، ٥٣

كبك خان، ٥٣، ٥٥

كبك سلطان اوغلان، ١١٧، ١١٨، ١٢٤

كته بيگ، ٤٠٣، ٤٠٥، ٤٤٧، ٤٤٨، ٤٤٩، ٥١٩

كليم، ٢٧٠، ٦٢٠

كمال كوكه، ٧٠٣

كوجوم خان، ٢٤٨، ٣٧٤، ٣٧٨، ٤١٣، ٥١٠، ٥٣٧

كوجوم سلطان - كوجوم خان

كوچلك، ٤١٩، ٤٢١، ٤٢٢، ٤٢٣

كوچوم - كوجوم خان

كوشلك (تايماق)، ٤١٨

كومزه، ٥٧

كونجي، ١١٢

كيخسرو ختلاني، ٢٩، ٣٢

گداي بيردي، ٣٥٣

گراي خان، ١٠٨، ١٠٩، ١٢٠، ١٥٢، ٤٠٤

گلخني، ٣١٤ تاريخ رشيدي متن ٨٢٤ ١. كسان ..... ص: ٨٠٧

شني، ٣١٤

گوج تيمور، ٣٢

گورخان (قراختايي)، ٤١٨، ٤١٩، ٤٢٠

گوستاوس وازا، ٧٠٨

گوك اوچگو، ١٧

گوهرشاد بيگم، ٢٩١

لاهور ماكري، ٦٣٥، ٦٣٦

لتچوغدان، ٦١٣

لعل شاد خانيم، ٢٥١

لعلي، ١٣٧

لقمان سلطان، ٩٤

ليلي، ١٨٣

ماري، ٧٠٧

مامكاي، ١٤

ماهم خانيم، ٢٥١، ٥٠٠

مباركشاه، ٣٤٨

مباركشاه مكريت، ٦٣

محب سلطان خانيم، ٤١٠

محترمه خانيم، ٦٥٢

محسن سلطان، ٦٧١

محمد امين ميرزا، ٢٥١

محمد بن برهان الدين، ٣٣٩، ٤٩١

محمد بيگ، ٧٨، ٤٥٠

محمد تغلق، ٧٠٨

محمد چك، ٦٩٨

محمد حسين ميرزا گوركان (- پدر مولف)، ١٣٠، ١٣٦، ١٣٨، ١٣٩، ١٥٠، ١٤٣، ١٤٨، ١٩١، ٢٣٩، ٢٦٠، ٢٩٠، ٣٢٦، ٣٣١، ٣٣٤، ٣٣٨، ٣٥٨، ٣٨٢

محمد حيدر، ١٧٧، ١٩١، ٦٩٥

محمد حيدر ابن محمد حسين گوركان - ميرزا حيدر (- مولف)

محمد حيدر گوركان - ميرزا حيدر (- مولف)

محمد حيدر ميرزا - ميرزا حيدر (- مولف)

محمد حيدر ميرزا گوركان (- جد مولف)، ٨٤

محمد خان، ٨٥، ٨٦، ٨٧، ٩٥، ١١١، ٢٤٠، ٢٦٥، ٦٤٥

محمد خان رومي، ٦٨٢

محمد خواجه ابردي، ٤٦

محمد خوارزمشاه، ٤١٩

محمد رسول الله - رسول خدا (ص)

محمد رومي، ٧٠٣

محمد زمان ميرزا، ٦٠١

محمد سلطان (ميرزا)، ١٦٤، ٢٤٧، ٥٤٧، ٦٨٠، ٦٨٤

محمد شاه، ١٧٢، ٢٩١، ٣٢٩، ٣٨٧، ٦٣٥، ٦٣٦

محمد صدر، ٦٧٢

محمد علي تومان، ٤٤٢، ٤٥٠

محمد قاضي، ٤٩١

محمد قرغيز، ١٧٠، ١٧١، ١٨٠، ١٨١، ٤٤٦، ٥٠٩، ٥١٠، ٥١٢، ٥٢٠، ٥٢٨، ٥٢٩، ٥٣٢، ٥٣٨، ٦٥٣

محمد ماكري، ٦٩٩

محمد مزيد ترخان، ١٥٢

محمد ميرزا، ١٣٩

محمد نظير، ٦٩٩، ٧٠٢

محمد نوده، ٣١٧

محمدي، ٥٥٠، ٦٥٢، ٦٥٣، ٦٥٤

محمدي (ابن علي ميراك) برلاس، ١٨٠، ١٨١، ٥٤٩، ٦٦٨

محمد يوسف سلطان، ٦٧١

محمود (ابن عم مولف)، ٦٦٠، ٦٦٣

محمود سلطان، ٢٦٠، ٢٦١، ٢٦٢، ٢٦٧، ٢٧٥،

٢٩٠

محمود قلي، ٣٧٨، ٤٣٨

محمود ميرزا، ٦٣٦، ٦٣٩، ٦٥٥، ٦٥٧، ٦٥٩

مختوم، ٢٨٥

مختوم خانيم، ٩٤، ١١٨

مخدومي نورا - خواجه خاوند محمود

مراد برلاس، ٤٧

مريم بنت عمران، ١٥

مزيد، ٥٤٤

مسعود چك، ٦٩٨

مسعود سلطان، ٦٠٠

مسيح، ٥٣٩

مضراب برلاس، ١٣٨

مطلب سلطان، ٣٤٥، ٣٤٦

مطهر عودي، ٣٢٠

مظفر حسين ميرزا، ٣٢٣

مغول خانيم، ٢٤٩، ٢٩١

مقصود، ٣١٨، ٤٣٩

مقصود علي، ١٧٣، ٢٧٧

مقصود گرگ، ٥١٩

مقيم ابن ذو النون (ارغون)، ٢٦٩، ٣٢٧

مكنه مغل، ٧٠٢

ملا آمادي، ٣١٠

ملا حسن، ٦٩٩

ملا درويش، ٣٢٠

ملا عبد الله، ٦٩٩، ٧٠٢

ملا قاسم، ٦٩٩

ملا محمد يوسف، ٦٩٧

ملا ولي، ٣١٩

ملاي روم، ٥٩٧

ملا يوسف، ٣١٩

ملك، ٥٠

ملك ابدال (ماكري)، ٦٣٥، ٦٩١، ٦٩٦

ملك بهادر، ٤٦

ملكت اتا، ٩٠

ملك خانيم، ٥٩

ملك علي، ٤٤٢، ٦٣١

ملك كاجي چك، ٦٩٧، ٦٩٩

ملك محمد، ١٤٣

مما النگيز نويان، ٤٣٢

مماش، ١٠٩

مماش خان، ٤٠٥، ٤٠٨

مماق سلطان، ٣٧٦

منصور خان، ١١٩، ١٥٧، ١٥٨، ١٥٩، ١٦٠، ١٦١، ١٦٢، ١٦٤، ١٦٥، ١٦٧، ١٧٠، ١٧٨، ١٨٦، ٢٤٥، ٢٤٩، ٢٥٠، ٢٧٤، ٢٧٨، ٢٨٢، ٣٧١، ٣٨٤، ٤٣٨، ٤٧٥، ٤٧٧، ٤٧٨، ٤٧٩، ٤٧٠، ٤٨١، ٤٨٣، ٤٨٤، ٤٨٥، ٤٨٦، ٤٩٧، ٤٩٩، ٥٠٠، ٥٠١، ٥٠٢، ٥٠٥، ٥١٨، ٥٥٥، ٥٦٧

منليك (خاتون)، ١٥، ١٦

موسي، ٥٨

موسي (كليم)، ١٨٩، ٢٧٠، ٥٩٧، ٦٢٠، ٦٢٧

مولا بخشي، ٧٠٤

مولانا ابراهيم شيرواني، ٣٠٧

مولانا احمد جندي، ٣٠٨

مولانا احمد روحي، ٣٠٨

مولانا ارشد الدين، ١٧، ٢٠، ٢١، ٢٣، ١٦٢، ٥٣٥

مولانا اظهر، ٣١٥، ٣١٦

مولانا باباي بشاغري، ٣٢٣، ٥١٩

مولانا برهان الدين، ٢٩٨

مولانا بوسعيد اوبهي، ٣٠٤

مولانا جعفر، ٣١٥، ٣١٦

مولانا جلال الدين، ٥٦٧

مولانا جلال الدين بايزيد پوراني، ٣٠٣

مولانا جلال الدين رومي، ٥٧٥

مولانا جنيد، ٣١٩

مولانا حاجي تبريزي، ٣٠٨

مولانا حاجي قاسم، ٣٠٠، ٥٦٧

مولانا حيدر (خرسوز)، ٣٥١

مولانا خردك بخاري، ٥٤

مولانا خفي، ٣٠٧

مولانا خليفي، ٣٥٣

مولانا خواجه احمد، ١٧، ٩٤، ٩٦، ١٠٠، ٤٣٠

مولانا خواجه علي، ٣٤٢

مولانا خواجه كوهي، ٣٠٥

مولانا داود حصاري، ٢٩٨

مولانا درويش محمد، ٣١٩

مولانا زاده سمرقندي، ٥٤

مولانا زين الدين محمود، ٣١٧

مولانا سعد الدين كاشغري، ٢٩٤، ٢٩٥، ٢٩٧، ٢٩٨، ٣٠٢

مولانا سعد الدين تفتازاني، ٣٠٦

مولانا سلطان علي، ٣١٦

مولانا سلطان علي قايني، ٣١٥

مولانا سلطان علي مشهدي، ٣١٥

مولانا شاه سيد عاشق، ٣٠٧، ٤٣٢

مولانا شجاع الدين محمود، ١٨

مولانا شرف الدين (علي) يزدي، ٢٤٢، ٤٣١، ٦٥١

مولانا شمس الدين (محمد) بحرآبادي، ٢٩٨، ٣٠٦، ٣٠٧

مولانا شمس الدين محمد مروجي، ٣٠٢

مولانا شمس محمد مرغاني، ٣٠٥

مولانا شهاب معمايي، ٣١٤

مولانا شيخ حسين محتسب، ٢٩٨

مولانا شيخ عبد الله خوارزمي، ٣١٥

مولانا شيخ محمودي، ٣١٥

مولانا شيرواني، ٣٠٧

مولانا صاحب، ٣١٢

مولانا صاحبي، ٣١٣

مولانا صدر الدين محمد قندهاري، ٣٠٨

مولانا عبد الرحمن جامي، ٢٩٤، ٢٩٧، ٢٩٨، ٢٩٩، ٣٠٨، ٣١٠، ٣٤٠، ٣٤١، ٥٦٦، ٥٦٨، ٥٩٣

مولانا عبد الرحمن كاردگر، ٣٠٥

مولانا عبد الغفور لاري، ٣٠٠، ٣٠٨

مولانا عبد الله (آش پز)، ٣١٥

مولانا عصام الدين ابراهيم، ٣٠٦، ٣٠٧

مولانا علاء الدين (مكتب دار)، ٣٠٢، ٣١٦

مولانا علي عران طوسي، ١٦٢، ٥٣٥

مولانا علي باوردي، ٣٠٢

مولانا عماد الدين مسعود، ٥٦٧

مولانا غياث الدين بحرآبادي، ٣٠٧

مولانا قاسم علي، ٣١٧

مولانا قاضي، ١٤٧

مولانا قراتاغ، ٦٦٥

مولانا قطب آدم، ٢٩٩

مولانا قطب الدين، ٤٨٩

مولانا قوداش، ٦٦٢

مولانا كمال معمايي، ٣١٤

مولانا لطفي، ٣١٣، ٣١٤

مولانا محمد، ٣٣٥، ٣٣٨، ٣٤٠، ٣٤١، ٣٤٣، ٣٤٤، ٣٤٧، ٣٥٩، ٣٦٠، ٣٧٥

مولانا محمد ابريشمي، ٣١٧

مولانا محمد امين، ٣٤٠

مولانا محمد بدخشي معمايي، ٣١٤

مولانا محمد پرغري، ٥٩٠، ٦٧٤

مولانا محمد شيرازي، ١٧٩، ٤٨٦، ٤٨٧

مولانا محمد عطار، ١١٦، ٢٩٥

مولانا محمد قاضي، ١٢٦، ١٤٥، ٢٤٥، ٣٣٩، ٤٠٩، ٤٨٧

مولانا محمد كاشاني، ٩٥

مولانا محمد گنجه، ٣٠٨

مولانا محمد يوسف، ٦٩٣

مولانا محمود كاتب سمرقندي، ٣١٥

مولانا مسعود شيرواني، ٣٠٧

مولانا معين الدين واعظ، ٣٠٤

مولانا معين تبريزي، ٣٠٨

مولانا منير مرغناني، ٢٦٤

مولانا مير علي، ٣١٧

مولانا مير كلان طبيب، ٣٠٨

مولانا ميرك نقاش، ٣١٨

مولانا نظام الدين خاموش، ٢٩٦

مولانا ولي، ٣١٩

مولانا يعقوب، ٢٩٧

مولانا يعقوب چرخي، ٥٩٩

مولانا يوسف كاشغري، ٣٥٣

مولانا قاسم، ٣٤٢

مولوي، ٥٨٧

مونكه بيگ، ٤٤٠، ٤٥١، ٤٧٦

مويد ارلات، ٣٣

مهد عليا، ٤١

مهدي سلطان، ٢٧٥، ٣٦٩، ٣٧٤، ٣٧٦، ٣٧٨، ٦٠٠

مهرنگار خانم - مهرنگار خانيم

مهرنگار خانيم، ١١٣، ١٢٢، ١٢٤، ١٥١، ٢٤٣، ٢٦٤، ٣٢٢، ٣٢٤، ٣٢٦، ٣٨٧

ميدكه، ٤٤٢، ٤٥٠

ميدكه بهادر، ٤٤٧، ٤٤٨

ميرآغا، ٥٦، ٧٩

مير ابراهيم، ٣٧٣، ٣٩٦

مير ابراهيم مشهدي، ٣٠٧

مير ابو البقا، ٣٠٨، ٦٧٧، ٦٨٥

مير احمد، ٣٥٣

مير احمد قاسم كوه بر، ٤٠٣، ٤٤٧

ميراك برلاس، ١٧٩

ميراك تركمان، ١٠١، ١٠٢، ١٠٣، ١١١

ميرانشاه ميرزا، ١٠٩، ٢٦٤

مير ايوب (بيگجك)، ٣٩١، ٣٩٤، ٣٩٦، ٤١١، ٤٤٠، ٤٤١، ٤٤٧، ٤٤٩، ٤٧٦، ٥١٩

ميربيگ محمد، ٣٧٣، ٤٦٨، ٥١٦

مير پير حاجي كونجي، ١١٣

مير تيمور - امير تيمور گوركان

ميرجانكه، ٤٤٠

ميرجبار بيردي، ١٥٩، ١٦٢، ٤٧٦، ٤٨٣، ٤٨٤، ٤٨٥، ٥٠٠

مير جمال الدين محدث، ٣٠٧

مير حق بردي بيگجك، ١٠٧

مير حي، ٣٢٠

مير خدايداد، ٩٥، ٩٦، ٩٨، ١٠١

مير خواجه كلان، ٦٧٢، ٦٧٣، ٦٧٨

مير خواند، ١٣٧، ١٣٨، ١٤٤، ١٥٦

ميردايم علي، ٤٥١، ٤٦٨، ٦٣٢، ٦٣٤، ٦٣٦

ميردايم علي دختوي، ٣٧٨

مير ذو النون، ٣٣١

ميرزا ابابكر، ١١٦، ١٢٩، ١٣٠، ١٣١، ١٣٢، ١٣٣، ١٣٤، ١٣٥، ١٣٦، ١٤٣، ١٥٦، ١٥٨، ١٥٩، ١٦٠، ١٦١، ١٦٨، ١٦٩، ١٧١، ٢٥١، ٢٥٦، ٢٦٣، ٣٧٣، ٢٧٩، ٢٨١، ٢٨٢، ٢٨٦، ٣٢٩، ٣٤٨، ٣٧٩، ٣٨١، ٣٨٢، ٣٨٣، ٣٨٥، ٣٨٧، ٤١٥، ٤١٦، ٤١٧، ٤٢٦، ٤٢٧، ٤٢٨، ٤٣٥، ٤٣٦، ٤٤٣، ٤٤٦، ٤٥٠، ٤٥٢، ٤٥٣، ٤٥٥، ٤٥٦، ٤٦٠، ٤٦٢، ٤٦٣، ٤٦٤، ٤٦٥، ٤٦٦، ٤٦٧، ٤٦٨، ٤٧١، ٤٧٤، ٤٧٥، ٤٧٨، ٤٨٢، ٥٠٤، ٥١٥، ٥١٦، ٥١٧

ميرزا الوغ بيگ، ٨٦، ٨٨، ٨٩، ٩٧، ١٠٠، ١٠١، ١٠٢، ١٠٣، ١٠٤، ١١٠، ١١١، ١٩٠

ميرزا بابر قلندر، ١٠٩، ٣١٥

ميرزا بايسنغر - ميرزا بايسنقر

ميرزا بايسنقر، ١٠٩، ١٥٣، ٣١٥

ميرزا بديع الزمان، ٣٢١، ٣٢٢

ميرزا جهانگير - جهانگير ميرزا بن ابابكر

ميرزا حيدر - ميرزا حيدر گوركان

ميرزا حيدر ترك - ميرزا حيدر گوركان

ميرزا حيدر گوركان، ٨٤، ١٨١، ١٩١، ٣٧٥، ٣٩٩، ٤٦٣، ٥٦٢، ٥٨٨، ٦١٤، ٦٣٩، ٦٤٨، ٦٥٩، ٦٩٥، ٦٩٦، ٦٩٧، ٦٩٨، ٦٩٩، ٧٠٠، ٧٠١، ٧٠٢، ٧٠٣، ٧٠٤

ميرزا خان، ١٥١ ٢٤٣، ٢٦٨، ٣٢٤، ٣٢٥، ٣٢٦، ٣٢٧، ٣٢٨، ٣٢٩، ٣٣١، ٣٤٥، ٣٤٧، ٣٤٨، ٣٤٩، ٣٥٣، ٣٥٧، ٣٥٨، ٣٦٩، ٣٧٠، ٣٧٤، ٣٧٥، ٣٧٦، ٣٩٤، ٣٩٨، ٤٧٢، ٥١٢، ٥١٥، ٥١٦، ٥١٧، ٥٣٦، ٥٤٦، ٥٥٣، ٦٧٠

ميرزا سلطان ابو سعيد - سلطان ابو سعيد گوركان

ميرزا سلطان احمد، ١٢٤، ١٥١، ١٥٢

ميرزا سلطان حسين - سلطان حسين ميرزا

ميرزا سلطان محمود - سلطان محمود ميرزا

ميرزا شاه حسين، ٦٨٩

ميرزا شاهرخ، ٨٦، ٨٧، ٨٩، ١٠٢، ١٠٩، ١١١، ٣١٥

ميرزا عبد الرحمن، ٧٠٣

ميرزا علي، ٣٧٨، ٦٤٨

ميرزا علي سيد بهادر، ٤٥٤

ميرزا علي طغا، ١٨٠، ١٨٢، ١٨٤، ١٨٦، ٤٣٧، ٤٤٠، ٤٤٦، ٤٥١، ٤٦٦، ٥٢٧، ٥٥٨، ٥٥٩، ٦٣١، ٦٣٢، ٦٣٣، ٦٣٥، ٦٣٦، ٦٤٤، ٦٤٨، ٦٤٩، ٦٥٠، ٦٥٣

ميرزا علي كوچك، ١٠٧

ميرزا عمر شيخ (گوركان) - عمر ميرزا

ميرزا قرابهادر، ٧٠١، ٧٠٢

ميرزا محمد، ٣٧٣، ٤٤١، ٦٩٩

ميرزا محمد بيگ، ٤٥١

ميرزا محمد بيگجك - ميرزا محمد بيگجيك

ميرزا محمد بيگجيك، ٣٧٨، ٥٤٨

ميرزا محمد حسين، ٣٤٥

مير سلطان ملك دولاداي، ١٠٣

مير سيد احمد، ١٠٣

مير سيد شريف جرجاني، ٣٠٦

مير سيد علي، ٩٠، ١١٤، ١١٥، ١١٨، ١٢٩، ١٣٣، ١٣٧، ٢٩٤

ميرشاهي، ٣١٢

ميرشمس، ٦٢٩

مير شيرم، ٣٧٣، ٤٤٠، ٥١٩

مير شيريم - ميرشيرم

مير صدر الدين محمد، ٥٦٦

مير عبد الاول، ٢٩٧

مير عبد الحي، ٣١٥

مير عبد العلي، ١٤٩

مير عبد القادر مشهدي، ٣٠٧

مير عبد القدوس، ١٣٣

مير عبد الله بوشير آبادي، ٥٣٥

مير عطاء الله، ٣٠٧

مير علي تبريزي، ٣١٥

مير علي شير - امير علي شير (نوايي)

مير غوري برلاس، ٣٧٣، ٣٧٨، ٤٠٣، ٤١١

مير قنبر، ٣٧٣، ٣٩٧، ٤٣٩، ٤٥١، ٤٦٦

ميركاكا، ٤٣٩

مير كريم بردي، ١٠٧، ١١٢، ١١٩، ١٢٣

مير كلان، ٥٩٩

ميرك ميرزا، ٦٩٨

مير محمد، ٣٠٦، ٣٠٧، ٣٧٣، ٣٩١، ٣٩٦، ٤٥١

مير محمد برلاس، ١٠٣

مير محمد برندوق برلاس، ٣٢١

مير محمد شاه، ٩٩، ١٠٠، ١٠١، ١٠٦، ١٠٧

مير محمد صالح (شهيدي)، ٣١٤، ٣٣١

مير مرتاض، ٣٠٧

مير مزيد، ٣٧٣، ٤٤٠، ٥١٩

مير مغول، ٣٠٣، ٣٠٤

مير نجم، ١٦٨، ٣٩٠، ٣٩١، ٣٩٨، ٤٠٠، ٤٠٣، ٤١١، ٤١٢

مير ولي، ٢٥٥، ٤٥٦، ٤٥٨، ٤٥٩

مير يوسف، ٣٠٦، ٣٠٧

ميكاييل، ٤٨٣

نازك شاه، ٦٩٦، ٧٠١، ٧٠٤

ناصر الدين خواجه عبيد الله، ١٢٥، ١٤٥، ١٦٢، ٢٤٢، ٢٤٤، ٢٤٦، ٣٠٤، ٤٣٠، ٥٣٤، ٥٣٥، ٥٥٦، ٥٦٥، ٥٦٧، ٥٧٨

ناصر علي، ٦٩٩

ناصر ميرزا، ٣٨١

نجم الدين كبري، ٥٣٤

نصير الدين محمد (همايون پادشاه)، ٥٥٢، ٥٥٣، ٥٥٤، ٥٨٩، ٦٠١، ٦٧٤، ٦٧٦، ٦٨٥، ٦٨٩، ٦٩٠، ٦٩٦، ٧٠٨

نظام الدين خاموشي، ٢٩٤

نظام الدين علي خليفه، ٣٢٣

نظر ميرزا، ٣٩١، ٤٤١، ٤٧٦

نقشبند، ٥٦٦

نقش جهان خان، ٩٥

نوايي، ٣١٠

نوح، ٦٤٥

نورا (خواجه شهاب الدين محمود) - خواجه خاوند محمود

نور الدين عبد الرحمن جامي - مولانا عبد الرحمن جامي

نور الدين عبد الواحد طهوري قاضي، ٤٨٦

نور علي ديوانه، ٦٦٣، ٦٦٥

نوروز چك، ٧٠٣

نوشيروان، ٢٧١، ٢٧٢

نيك پي شاه، ٣٤٤، ٣٤٧، ٣٤٨

ويس خان، ٨٧، ٩١، ٩٤، ٩٥، ٩٩، ١٠٠، ١٠١، ١٠٣، ١١١، ١١٨

هابيل، ٦٣٢

هارون، ١٨٩

هارون الرشيد، ٤٩٦

هامان، ١٨٩

هجري، ٣١٤

هريملك سلدوز، ٦٦

هلالي ٣١٢، ٣٢٠

همايون (پادشاه) - نصير الدين محمد همايون پادشاه

همدمي، ٥٠، ٦٩

هندال ميرزا، ٥٥٤، ٥٥٥، ٦٧٥، ٦٧٦، ٦٨٤، ٦٨٩

هندو شاه، ٥٣

هنري پنجم، ٧٠٦

هنري ششم، ٧٠٦

هنري هشتم، ٧٠٦

هنري هفتم، ٧٠٦

هونگ وو، ٧٠٩

هيبت خان نيازي، ٧٠٠

يادانغير، ٤٤٢

يادگار محمد، ٦٤٨

يادگار (ناصر) ميرزا، ٣٧٣، ٣٩١، ٤٤٠، ٦٧٨، ٦٨٥، ٦٨٩

ياركه اتكه، ١٦٠، ١٦١، ٤٧٥، ٤٨٥

ياركه يساول، ٤٤٢

ياركه بهادر، ٤٤٢

ياري، ٣١٩

يافث (ابن نوح)، ١٥

يانگ لوه، ٧٠٩

يحي زينا، ٦٩٩

يسين، ٧٠١

يعقوب ابن اوزن حسن، ٢٤١، ٦٥٢

يعقوب سلطان - يعقوب ابن اوزن حسن

يكان يتيم، ٢٨٥

يوسف، ٦٤، ٦٦، ٤٢٤، ٤٩٧، ٦٢٧

يوسفان، ٤٣٥

يوسف بكاول، ٤٤٢

يوسف چك، ٧٠٤

يوسف خواجه، ٤٠

يوسف صديق، ٣٧

يوسف علي كوكلداش ديوانه، ٣٢٩

يوسف قدر خان، ٤٣٢

يوسورغاتميش خان، ١٠٠

يوسون تيمور سلطان، ٢٥٠

يولتمور، ٣٥

يونس (خان)، ٦٦، ١٠١، ١٠٢، ١٠٦، ١٠٨، ١٠٩، ١١٠، ١١١، ١١٢، ١١٣، ١١٤، ١١٦، ١١٧، ١١٨، ١١٩، ١٢٠، ١٢١، ١٢٥، ١٢٦، ١٣٢، ١٣٣، ١٣٤، ١٣٦، ١٣٧، ١٣٨، ١٣٩، ١٤٠، ١٤١، ١٤٢، ١٤٣، ١٤٤، ١٤٦، ١٤٧، ١٥١، ١٥٢، ١٦٣، ١٨٤، ٢٣٩، ٢٤٠، ٢٤٢، ٢٦٣، ٢٦٤، ٣٢١، ٣٢٤، ٣٨٣، ٤٠٤، ٤٧١، ٤٨٠، ٥١١، ٥١٢، ٥٤٦، ٦٤٥

آب با جواره، ٦٠٣

آب باران، ٣٢٥

آب بويون باشي، ٤٣٦

آب بهره، ٦٠٣

آب تيكه، ٥٢٤

آب تيمن، ٤١٧، ٤٢٧، ٤٤٣

آب جمله، ٦٢٥

آب جيحون، ٢٥

آب دره، ٣٧٤

آب سلطان پور، ٦٠٣

آب سند، ٦٢٥

آب سياه، ٦٢٥

آب شهناز، ٤٢٨

آب لاهور، ٦٠٣

آت باشي، ١٧، ٦٣، ٧١، ١٠٦، ٤٥٨، ٤٨٩، ٥٤٣

آتو بوم باشي، ٤٣٥

آتوبون باشي، ٥٠٥، ٥٦١

آذربايجان، ١١٢

آق تاش، ٤٦٢

آقساي، ٥٤٢

آق سراي، ٦٢٣

آقسو، ١٦، ١٧، ١٩، ٢٠، ٢١، ٩٦، ١٠٣، ١٠٦، ١٠٧، ١١٢، ١١٣، ١١٥، ١١٦، ١١٧، ١١٨، ١٢٧، ١٢٨، ١٢٩، ١٣٦، ١٣٨، ١٣٩، ١٤٠، ١٤١، ١٥٧، ١٥٨، ١٥٩، ١٦١، ١٦٣، ١٧٠، ١٧١، ١٨٢، ١٨٦، ٢٥١، ٢٥٢، ٣٧١، ٣٨٣، ٣٨٤، ٤٥٦، ٤٧١، ٤٧٤، ٤٧٦، ٤٨٠، ٤٨١، ٤٨٢، ٤٨٦، ٤٩٨، ٤٩٩، ٥١٠، ٥١٢، ٥١٨، ٥٢٥، ٥٥٩، ٥٦٠، ٥٧٠، ٥٨٨، ٦٠٠، ٦٠١، ٦٤٨

آقسوما، ٧٧

آق قاش، ٦٠٤

آق قوماس، ٥٤٢

آگره، ٢٥٠، ٥٨٩، ٦٧٥، ٦٧٦، ٦٧٨، ٦٨٠، ٦٨٨

آلابوغا، ١٠٧

آلاي، ٦٠٣

آلتونچي، ٦١٢

آلماتو، ٥٧، ٢٧٨

آلمالغ - آلماليغ

آلماليغ، ٤١٩، ٤٢٠

آمريكا، ٧٠٧

آمو، ٣٤٧، ٣٦٦، ٣٦٩، ٤١١

آمويه، ٥٣، ٢٦١، ٢٩٢

آهنگران، ٤٠٦

آي گول، ١٩

ابير و سبير، ٤١٢

اتاوه، ٦٧٨

اترار، ٧٦، ٨٢

اتل، ٥٢٦

اخسي، ١٥٧، ١٦٦، ١٦٧، ١٧٩، ٢٤٧، ٢٥٢، ٢٧٤، ٢٧٩، ٣٤٣، ٣٥٠، ٣٥١، ٣٧١، ٣٧٨، ٣٩٧، ٤٠٣، ٤٠٧، ٤١١، ٤٧٧، ٤٨٧، ٥٢٠، ٥٤٣، ٦٤٥

اخسيكت، ١٧

ادني پور، ٧٠٣

ادون گوري، ٥٨

ارباط، ٤٨٥

ارپه يازي، ٥٠٦، ٥٠٧

ارتوج، ١٠٥، ٤٢٧، ٤٣٥

ارته باري، ٦٣

ارجش لار، ٦١

اردوق، ٦٠٣

ارسلان باغي، ٤٤٦

ارسنگ، ٦٣٧، ٦٥٤، ٦٥٥، ٦٥٧، ٦٦٦

ارقس، ٦٠٥

اركنوت، ٢٣

ارهنگ، ٣١

اريش، ١٦٣

اريش لار، ٥٤٢

ازكند، ١٧

اسبيجاب، ٢٦٢

اسپانيا، ٧٠٧

اسپتي، ٦٠٣

استرآباد ٣٣٢، ٧٠٤

استي گول، ٧٨

اسكاتلند، ٧٠٦

اسكاردو، ٦٠٣، ٦٠٥

اسكبرق، ٦٠٦، ٦٥٧

اشگار، ٦٠٥

اقار، ٤١، ٤٦

الالاي لوتك، ٦٠٦

اندجان، ١٧، ٨٩، ٩٦، ١٠٣، ١٠٧، ١١٤، ١٢١، ١٢٥، ١٣٦، ١٤٢، ١٤٤، ١٥٣، ١٦٠، ١٦١، ١٦٧، ١٦٨، ١٦٩، ١٧٤، ١٧٨، ١٨٤، ١٨٧، ٢٤١، ٢٤٧، ٢٥٦، ٢٥٧، ٢٥٨، ٢٥٩، ٢٦٥، ٢٦٦، ٢٧٤، ٢٨٢، ٢٨٨، ٣٣٢، ٣٤٣، ٣٤٩، ٣٥٠، ٣٥١، ٣٥٢، ٣٥٣، ٣٧١، ٣٧٢، ٣٧٤، ٣٧٨، ٣٧٩، ٣٨١، ٣٨٤، ٣٩٣، ٣٩٥، ٣٩٧، ٣٩٩، ٤٠٠، ٤٠٣، ٤٠٩، ٤١٠، ٤١١، ٤١٣، ٤١٤، ٤٣٧، ٤٣٩، ٤٤٧، ٤٥٦، ٤٥٨، ٤٦٧، ٤٧٢، ٥٠٥، ٥٢٠، ٥٢٥، ٥٣٩، ٥٤٠، ٥٤٣، ٥٥٨، ٥٥٩، ٦٤٦

اندركوت، ٦٩٧، ٧٠١، ٧٠٢

اندكان، ٧٠، ٧١

انديجان - اندجان

انكغون ارچه، ٢٨٧

اوتلوق، ٥٤١

اوج برخان - اوچ برخان

اوچ، ٦٢، ٢٥١، ٣٨٤، ٤٧٦، ٤٨١، ٤٨٢، ٤٩٨، ٥٦٠

اوچ برخان، ١٠٤، ٤٣٦، ٤٤٣

اوچه، ٥١٢، ٥٢٠، ٦٢٥

اوراتپه، ١٥١، ٢٤٠، ٢٤٧، ٢٥٣، ٢٥٤، ٥١٩

اور تركستان، ١٠٧

اورسانگ، ١٧٢، ١٨٣، ٦٠٦

اورليان، ٧٠٧

اورنگ قاش، ٤٢٩

اوروق، ٢٧٩

اوزبك ايماقي، ٩٤

اوزبكستان، ١٠٩، ٣٩٦، ٥٢٦، ٥٣٧، ٥٤١

اوزجند، ٣٧٩

اوزكند، ٦٥، ٧٨، ٣٧٩، ٣٨٤، ٣٨٩، ٤١٩، ٤٥٦، ٥٤٠

اوزون، ١٦٦

اوزون احمد، ٢٧٧

اوسروشنه، ٢٤٠

اوش، ١٤٢، ١٤٣، ١٤٤، ٣٧٩، ٣٨٤، ٤٥٦

اولانگ كاهدستان، ٣٣٢

اولنگ رادكان، ٢٥٢

اولور، ٦٢٣

اويغور، ٣١٠

ايتاليا، ٧٠٧

ايران، ٤٢٥، ٧٠٩

ايرتيش، ٥٢٥

ايسيغ گول، ١٧، ١٠٠، ١٠٣، ١٠٧، ١١٣، ٤٢٦، ٤٥٦، ٥١١، ٥٢٦، ٥٣٩، ٥٤٠

ايغور، ٥٢٢

ايلاق، ١١٣

ايله، ٩٣، ١١٩، ٥٢٥

ايمل، ٥٢٥

ايمل و قياق، ٤١٩

ايميل، ٥٢٥

ايناغو، ٧٨

باجواره، ٦٠٣

بادغيس، ٢٩٨

بادغيسك، ٢٩٨

بارس قاون، ٥١٠

بارس گول، ٥٢٥

باره موله، ٧٠٠، ٧٠١، ٧٠٢

باريانگ، ٦٥٥

بازار ملك، ٣٦٨

باغ بولدي، ٦٢٣

باغ چنار، ٢٥٣

باغ دلگشاي، ٦٢٣

باغ زاغان، ١١٠، ٦٢٣

باغ سفيد، ٦٢٣

باغ شهر، ٦٢٣

باغ صفا، ٧٠٢

بالتي، ١٧٢، ٦٠٣، ٦٠٦، ٦١٢، ٦١٣، ٦١٤، ٦١٦، ٦١٧، ٦٥٥، ٦٦٢، ٦٦٣

باميان، ٣٦٩

باني پت، ٥٢٠

باي، ٩٦، ١٠٣، ١٥٨، ١٥٩، ١٦٠، ٤٨٠، ٤٨٥

باي گول، ٥٢٤

باين، ٦٠٢

باي و كوسن، ٤٨٢

بجنورد، ٧٠٤

بخارا، ١٨، ٧٠، ١٥٣، ١٦٨، ٢٤١، ٢٥٧، ٢٩٦، ٣٠٢، ٣٣٢، ٣٣٦، ٣٣٧، ٣٤٢، ٣٤٣، ٣٤٤، ٣٤٨، ٣٧٦، ٣٨٩، ٤٠٠، ٤١١، ٤١٤، ٤٣١

بخشيان، ٣١٠

بدخشان، ٣١، ٥٧، ٨٠، ١٢١، ١٣٢، ١٣٧، ١٤٣، ١٤٧، ١٦٦، ١٧١، ٢٤٣، ٢٥٣، ٢٧٦، ٣٢٩، ٣٤٦، ٣٤٧، ٣٤٨، ٣٥٧، ٣٨٤، ٣٨٧، ٤٢١، ٤٢٢، ٤٢٨، ٤٣٣، ٥١٢، ٥١٥، ٥١٦، ٥١٧، ٥٣٦، ٥٤٤، ٥٤٦، ٥٥١، ٥٥٣، ٥٥٤، ٥٥٦، ٥٥٩، ٥٦٣، ٦٠٠، ٦٠٣، ٦٢٧، ٦٥٢، ٦٦٦، ٦٦٧، ٦٦٨، ٦٧٠، ٦٧١

بدخشانات، ٤٥٦

بركونده، ٦٧٥

بشاغر، ٥١٩

بشكند، ٣٩٨

بغداد، ٦٢٤، ٦٢٥

بغلان - بقلان

بقابولونگ، ١٠٠

بقلان، ٥٥، ٢٦٧

بكر، ٥٢٠، ٦٨٥، ٦٨٩

بكني، ٦٠٢، ٦١٨

بلاساقون، ٤١٩، ٥٢٣

بلجوان، ٣١ تاريخ رشيدي متن ٨٣٣ ٢. جايها ..... ص: ٨٣١

خ، ٥٣، ٢٥٤، ٢٥٥، ٢٥٧، ٢٦٢، ٢٩٢، ٣٣٠

بلور، ١٧١، ١٧٢، ١٨١، ٣٨٤، ٤٥٦، ٥٥١، ٦٠٢، ٦٠٣، ٦١٢

بلورستان، ٥٥١

بنگاله، ٦٠٣، ٦٧٥، ٦٧٦

بوراس، ٦٠٦

بورقبا، ٦١٣

بوريا، ٤٤٦

بوم ليش، ٥٢٥

بويه، ٢٧٥

بهج، ٦٩٧، ٧٠٢

بهرام كله، ٦٩٧، ٧٠٢

بهرپل، ٧٠١

بهره، ٦٠٣

بهشت، ٥٧٤

بهير، ٦٩٧

بيت الحرام، ٦٩٤

بيش باليق، ٤١٨

پامير، ٦٠٣، ٦٦٧، ٦٦٩، ٦٧٠

پاي تاق، ٦٢

پايك، ٦٧٦

پرتغال، ٧٠٧

پرك، ١٤٩

پرواز، ٥١٥

پسار، ٥١٥

پكلي، ٦٩٩

پكينگ، ٧٠٩

پل سنگين، ٣٣، ٣٧٤

پواتيه، ٧٠٦

پوريك، ٦٠٥، ٦٣٦

پوشنگ، ٣٤٥، ٣٥٨

پول سنگين، ٣٢

پيشخران، ٤١١

تاربوگور، ١٦

تاريم، ٩٥

تاش اريغي، ٣٨

تاشكنت - تاشكند

تاشكند، ٢٣، ٤٠، ٤٦، ٩٠، ١٠٧، ١٢١، ١٤٤، ١٤٥، ١٤٦، ١٤٧، ١٤٨، ١٤٩، ١٥٢، ١٥٣، ١٥٤، ١٥٧، ١٦٨، ٢٤٢، ٢٤٣، ٢٤٤، ٢٤٧، ٢٤٨، ٢٥٢، ٢٥٤، ٢٥٧، ٢٦٢، ٢٧٤، ٢٩١، ٣٢٤، ٣٤١، ٣٤٢، ٣٧١، ٣٨١، ٣٨٩، ٤٠٣، ٤٠٤، ٤٠٦، ٤٠٧، ٤١٠، ٤١٤، ٤٣٦، ٤٤٧، ٤٧٢، ٤٨٠، ٤٨٧، ٥١٠، ٥١٢، ٥١٩، ٥٢٥، ٦٤٥

تاغاناق، ٦٦٧

تاغدوم باش، ٦٠٣

تام ليق، ٦٥٧

تبت، ١٧٠، ١٧٢، ١٨٣، ٣٨٤، ٤٠٢، ٤٢٧، ٤٢٩، ٤٣٣، ٤٥٦، ٤٦٢، ٤٦٤، ٤٦٨، ٤٧٠، ٤٧٢، ٦٠١، ٦٠٢، ٦٠٣، ٦٠٤، ٦٠٥، ٦٠٦، ٦٠٧، ٦٠٨، ٦٠٩، ٦١٠، ٦١٢، ٦١٣، ٦١٧، ٦٣٦، ٦٣٧، ٦٤٢، ٦٤٤، ٦٤٨، ٦٤٩، ٦٥٣، ٦٥٥، ٦٥٧، ٦٦٣، ٦٦٥، ٦٦٦، ٦٦٨، ٦٩٩

تبت خرد، ٦٩٩، ٧٠٢

تبت كلان، ٦٩٩

تبريز، ٦٢٣

تته، ٥٢٠، ٦٨٩

ترقيش، ١٧

تركستان، ٤١، ٨١، ٩١، ٩٦، ١٠٧، ١١٢، ١١٩، ١٢٠، ١٥٢، ١٧٠، ٢٥٧، ٢٦٢، ٣٦٢، ٣٧٧، ٣٨١، ٣٨٩، ٤٠٠، ٤٢٦، ٥١٠، ٥٢٠، ٥٢٥

ترمذ، ٤٨٣

تكاسگروتكو، ١٢٥

تنگ بالا، ٣٥٧، ٥١٦

تنگوت، ٥٢٢

تنگي لار، ٦١٧

توت لوغ - توتلوق

توتلوق، ١٦٨، ٣٨٠، ٣٨٤، ٤٥٦، ٤٥٧

تورا، ٦١٢

توران، ٢٥٠، ٤٢٥، ٤٤٨

تورفان، ٩٤، ٩٥، ١٠٦، ١١٧، ١١٨

توركات، ٩٤

توروق شاران، ٢٥٩

توشكو، ٤٣٥، ٤٥٨

توقوراق، ٤٤٦

توقوز تارام، ٣٦٩

توك، ٦٠٦

توك و لبوك، ٦٥٦

تومان، ٢٨

تيراك، ٤٤٦

تيزآب، ٤٢٩

جارون، ٦١

جاقشمان، ١٦

جالا، ٣٢

جام، ٤٩٩

جاوقو، ٥١٠

جاي توبه، ٤٩٨

جته، ٢٣، ٢٥، ٢٦، ٢٧، ٢٨، ٢٩، ٣٢، ٣٣، ٣٥، ٣٨، ٤١، ٤٥، ٥١، ٥٢، ٥٣، ٥٤، ٦٠، ٦١، ٦٢، ٦٧، ٦٩، ٧٠، ٧١، ٧٧، ١٩٠

جده، ٥٦٧

جرجان، ١٧

جري، ٤٢٧

جگيراك، ٣٨٩، ٤٥٦

جمتو، ٧٠٠

جوبلك، ٥٢٥

جود، ٤٠٧، ٥٢٤

جود قوزي باشي، ١٠٨

جوسه، ٦٧٦

جولكاي اوتموق، ٢٨٧

جون، ٦٠٣

جوين، ٢٨

جهاپور، ٦٩٩

جيحون، ٢٤، ٢٧، ٢٨، ٢٩، ٥٢، ٥٥، ٦٨، ٥٢٣، ٥٢٥

جيناس، ٤٦

جينوج، ٤١٩

چادر كول، ٨٦، ٥٠٥

چار پاره، ٥١٩

چارون چاك - چارون چالاك

چارون چالاك، ١٦٠، ١٦٧، ١٧٨، ٤٧٧

چاليش، ٧٩، ١١٧، ١٦٠، ١٦٣، ١٦٤، ١٦٧، ٢٥١، ٣٨٤، ٤٢٦، ٤٥٦، ٤٧٤، ٤٧٨، ٤٨٠، ٤٨٢، ٤٨٤، ٥٢٥، ٥٦٧

چتور، ٦٠٠

چرچان، ٦٠٣، ٦٠٤

چغانيان، ٢٧٥، ٢٩٨

چكداليك، ٣٦

چناب، ٦٠٣

چناق بلاق، ٢٣

چو، ٩٧

چول، ٢٥، ٣١، ٤٥٠

چول تركستان، ٣٧٧

چين، ٥٠، ٧٠٩

حجاز، ٥٩، ٢٩٩، ٣٠٢، ٣٢٢

حرمين شريفين، ٢٩٩

حصار، ١٢١، ١٥١، ١٦٦، ٢٥٣، ٢٥٨، ٢٦٠، ٢٦٥، ٢٧٥، ٢٩٧، ٣٢٤، ٣٥٨، ٣٦٩، ٣٧٢، ٣٧٤، ٣٩٠، ٣٩١، ٣٩٢، ٣٩٣، ٣٩٤، ٣٩٩، ٤٠٠، ٤٠٣، ٤١١، ٤١٢، ٤٤٧، ٥٤٤، ٦٤٥، ٦٤٦

حصار شادمان، ١٦٨، ٣٤٤

حصار فيروزه، ٥٤٥

حوچو، ٦٠٢

حوض بستان خان، ١٠٠

حياط خان، ١٠٠

خاپوله، ٦٠٥

خاص، ٥٤١

خاله گره، ٧٠٢

خان بالغ، ٥٢٣

خانپور، ٧٠٢، ٧٠٣

ختاي، ٨٠

ختلان، ٣١، ٣٦، ٣٤٥، ٣٤٧، ٣٦٩، ٥٤٤، ٥٤٩

ختن، ١٧، ١٨، ٨٠، ٩٤، ٩٦، ١٢٨، ١٢٩، ١٣٠، ١٣١، ١٦٩، ١٨٦، ٣٨٦، ٤٢٠، ٤٢١، ٤٢٢، ٤٢٥، ٤٢٦، ٤٢٧، ٤٢٩، ٤٣٣، ٤٦٢، ٤٦٥، ٤٦٦، ٤٦٨، ٥٠٨، ٥٠٩، ٦٠٣، ٦١٢، ٦١٣

خجند، ٢٣، ٤٠، ٤١، ١٥٤، ٢٦٦، ٣٣٥، ٣٣٦

خراسان، ٢٤، ٢٥، ٢٦، ٢٨، ٨٧، ٨٩، ٩٠، ٩٨، ٩٩، ١٠٧، ١٠٩، ١١٠، ١١١، ١١٢، ١١٣، ١٢١، ١٢٦، ١٣٧، ٢٥٥، ٢٥٨، ٢٦٢، ٢٦٨، ٢٦٩، ٢٧٦، ٢٩٠، ٢٩١، ٢٩٢، ٢٩٦، ٢٩٨، ٣٠٠، ٣٠٢، ٣٠٣، ٣٠٤، ٣٠٥، ٣٠٧، ٣٠٨، ٣١١، ٣١٨، ٣٢٠، ٣٢١، ٣٢٢، ٣٢٣، ٣٢٤، ٣٢٥، ٣٢٧، ٣٢٨، ٣٣٠، ٣٣١، ٣٣٢، ٣٣٣، ٣٣٤، ٣٣٥، ٣٣٦، ٣٣٨، ٣٤٠، ٣٤٣، ٣٤٤، ٣٥١، ٣٦٢، ٣٦٧، ٣٧٠، ٣٧٥، ٤٤٥، ٥٤٤، ٦٧٣، ٦٨٠، ٦٨٥، ٦٨٦

خراشه، ٢٨

خزار، ٢٦، ٣٥، ٣٦

خطا، ٨١، ١١٩، ١٦١، ١٦٣، ١٧٠، ١٧٢، ٢٤٩، ٢٥١، ٤٢٦، ٥٠٨، ٥٠٩، ٥٢٠، ٥٢٢، ٥٢٣، ٦٠٣، ٦٠٥، ٦٠٦، ٦٠٧

خوارزم، ٦٧، ٧٩، ٢٦٢، ٢٩٠، ٣٢١، ٣٣٠، ٦٤٦

خوان سالار، ١١٣

خوتوك، ٢٧٧

خوست، ١٣٢

خيرخان، ٨٠

خيوه، ٧٠٥

داردانل، ٧٠٧

داروغه ايماقي، ٩٤

دال، ٦٣٠

دجله، ٦٢٥

درازوخان، ٥١٦

دربند آهنين، ٢٨، ٢٧٥، ٣٧٦

دره ورارني، ٤٢١

دريانگي حصار، ٥٣١

دشت خزر، ٤٢٦

دشت قيچاق، ٧٧، ١٦٩

دشت قيچاق - دشت قپچاق

دشت كولك، ٣٦٩، ٣٩٩

دلي بازار، ٣٤٧

دماغه اميدنيك، ٧٠٧

دواي، ٤٥٤

دولان، ٢٧٩، ٢٨١

دهلوت، ٦٩٩

دهلي، ٦٧٥، ٦٨٨، ٧٠٨

دهي، ٧٠٤

ديو، ٧٠٨

ديوسر، ٦٢٢، ٧٠٤

راجدان بابا، ٦٣٠

راجوري، ٦٩٩، ٧٠٠، ٧٠٢

راسكام، ٦٠٣، ٦٦٩

رباط، ٤٩٩

رباطچي، ٤٢٨

رباط ملك، ٧٠

ركن باين، ٦١٨

رم، ٧٠٧

رودق، ٦٠٦

روس، ٧٠٧

روستاق، ٣٤٧، ٣٤٨

روم، ٨١، ٤١٢، ٤٢٦، ٥٢٠، ٦٨٦

روهتك، ٥٤٥، ٥٤٦

رهتاس، ٦٧٥

زاغ، ٣٤٧

زانسكار، ٦٠٦

زمين داور، ٣٢٨

زنجير سراي، ٦٥

زنگ ايسكار، ٦٦٣، ٦٦٤

زونكه، ٦٠٦، ٦١٠

زير سود كانكار، ٦٠٦

ساتليق، ٤٦٥

سارنگ، ٦٨٦

ساريغ آت آخوري، ٥١٠

ساريغ اويغور، ١٧، ٨٠، ٩١، ٤٢٦، ٦٠٣

ساريغ ايغور - ساريغ اويغور

ساريغ چوبان، ٤٢١، ٥١٥، ٥١٦، ٥٥٢، ٥٥٤

ساريغ گول، ٤٢٩

سالار، ٦٠٢

سالنگاي، ٥٢٢

سالي سراي، ٣١، ٤٤، ٥٥

سام عز، ١٦

سانجو، ٤٦٢، ٤٧٠

سبزوار، ٢٨

سد سكندر، ٣١٢

سرآب، ٦٠٤

سراي، ٤٠٥

سراي جوق، ٤٠٥

سرخاب، ٣٩٣

سردهلي، ٦٧٦

سرمن، ٤٤٣، ٤٤٥

سريغ چوپان - ساريغ چوپان

سري نگر، ٦٢٤، ٦٩٧، ٦٩٨، ٧٠٢، ٧٠٣، ٧٠٤

سكجوي، ٦٠٣

سلطان پور، ٦٠٣، ٦٨٧

سمرقند، ٢٨، ٢٩، ٣٠، ٤٠، ٤١، ٥٢، ٥٣، ٥٥، ٦٠، ٦١، ٦٥، ٦٧، ٧٣، ٧٦، ٧٨، ٨١، ٨٩، ٩٠، ٩٧، ١٠٠، ١٠١، ١٠٢، ١٠٣، ١٠٤، ١٠٨، ١٠٩، ١١١، ١٢١، ١٢٤، ١٢٩، ١٤٢، ١٤٣، ١٤٥، ١٤٦، ١٤٧، ١٤٩، ١٥٣، ١٦٦، ١٦٨، ٢٤١، ٢٤٧، ٢٥٧، ٢٦٠، ٢٦٥، ٢٦٦، ٢٧٦، ٢٧٩، ٢٩١، ٢٩٩، ٣٠٠، ٣٢١، ٣٢٢، ٣٣٠، ٣٣٢، ٣٣٤، ٣٣٧، ٣٦٢، ٣٧٠، ٣٧٢،

٣٧٦، ٣٧٧، ٣٧٨، ٣٨٠، ٣٨٤، ٣٨٩، ٣٩٠، ٣٩٥، ٣٩٦، ٣٩٧، ٣٩٨، ٣٩٩، ٤٠٣، ٤٠٤، ٤٠٩، ٤١١، ٤١٨، ٤٤٢، ٥١٩، ٥٢٣، ٥٣٤، ٥٦٦، ٥٦٧، ٦٢٣، ٦٤٦، ٦٥١، ٦٩٠

سمن دره، ٧٠٤

سند، ٦٠٣، ٦٢٥

سنگر يغاج، ٥٨، ٧٣

سويد، ٧٠٨

سوت، ٦٦٣

سورو، ٦٦٢، ٦٦٣، ٦٦٤، ٦٦٥

سوغون لوق، ٤٤٣

سوكات، ٤٤٧

سولات كند، ٣٤٩

سونگ، ٧٣

سونگتاش، ٥٠٣

سوي، ٣٢٨

سويه پور، ٧٠٣

سه پايه، ٦٨

سهرند، ٦٨٦

سيالكوت، ٦٨٨، ٧٠٠

سيحون، ٤٦، ٧٣، ١٢٠، ٥٢٥

سيرام، ٥٨، ٦١، ١٠٧، ١٤٤، ١٤٥، ١٧٠، ٢٦٢، ٢٧٧، ٤٠٣، ٤٠٥، ٤٤٧، ٥١٠، ٥١٩، ٥٢٠

سيستان، ٣٢٧، ٣٣١، ٣٤٦، ٣٥٧، ٦٧٢

سيوي، ٥٢٠

شاش، ٩٦، ١١٢، ٢٤٠، ٢٤٢، ٤٢٦

شاه رخيه، ١٤٤، ٤١٩

شبرتو، ٥٤

شبرغان، ٦٠

شور مذاق، ٣١

شهاب الدين پور، ٧٠٢

شهرخيه - شاه رخيه

شهر سبز، ٢٧، ٢٦٢، ٢٩٠، ٢٩١، ٢٩٢، ٣٢٢، ٣٣٢، ٥٦٦

شهر كهنه، ٤٢٨

شيراز، ١١٢، ٢٦٣، ٥٦٧

شيرتو، ٥٢

شيز، ٣٣٢

شيوه شيغنان، ٥١٥

شيه، ٦٦٠

طالش، ٦٢٧

طايخان، ٣١

طراز، ٩٠، ١٠٧، ٤٠٥، ٥٢٣

طرفان، ١٨، ٨٠، ١٢٤، ١٦٠، ١٦٣، ١٦٤، ١٦٧، ١٧٠، ١٨٧، ١٩٠، ٢٥١، ٢٨٢، ٣٧١، ٤٢٦، ٤٥٦، ٤٧٤، ٤٧٨، ٤٨٠، ٤٨٤، ٤٨٥، ٥١٣، ٥٢٥، ٥٣٥، ٥٣٦، ٥٥٥، ٥٦٧، ٦٦٧

طوس، ٣١٥

عايشه خاتون، ٥٧

عجباجي آتا، ٤٣٢

عراق، ٨١، ٩٩، ١٠٠، ١٠٢، ١٠٨، ١١٠، ١١١، ١١٢، ١٢١، ٢٤١، ٣٠٧، ٣١٣، ٣١٨، ٣٦٢، ٣٦٤، ٣٦٥، ٣٦٨، ٣٨١، ٤١١، ٤١٢، ٥٦٦، ٦٢٧، ٦٧٣، ٦٧٤، ٦٨٩

عقبه تاش رباط، ٨٦

عقبه سانجو، ٦٠٣

عقبه شهناز، ٥٨٨

عقبه مزارت، ١٧

عمان، ٦٢٥

غجدوان، ٣٩٠، ٤١١

غزنين، ٣٢٣، ٣٨١، ٣٩٤، ٥١٩

غوري، ٢٦٧

غوند، ٥١٥

فارس، ١٠٢، ١١٢

فارياب، ٦٨

فرانسه، ٧٠٦، ٧٠٧

فراه، ٣٢٧، ٣٣١

فرغانه، ١٧، ١٠٧، ١١٢، ١٢١، ١٢٥، ١٤٢، ١٤٥، ١٤٦، ١٦٦، ١٦٧، ١٦٨، ١٦٩، ١٧٠، ١٧٨، ١٧٩، ٢٤١، ٢٤٧، ٢٤٨، ٢٥٢، ٢٥٥، ٢٥٨، ٢٦٤، ٢٦٧، ٣٤٩، ٣٧٠، ٣٧١، ٣٧٣، ٣٧٨، ٣٧٩، ٣٨١، ٤٠٧، ٤٠٩، ٤١٠، ٤١١، ٤١٣، ٤١٤، ٤١٦، ٤٣٥، ٤٥٦، ٥٢٥، ٥٤٠، ٦٠٣، ٦٤٥، ٦٥٢

فرمان، ٦٢

فناكت، ٤١٩

في متن، ٣٨

قابر، ٤٤٤

قابرتكين، ١٨٦، ٢٥٣، ٢٥٤، ٢٥٥، ٢٥٩، ٣٥٣، ٣٧٣، ٣٩١، ٤٤٧، ٤٥٦، ٥٤٨

قابقالار، ٥٣٩، ٥٤٠

قاتليش، ٥٤١

قارناس، ٧٠٤

قاروشي، ٣٧٤

قالوغاج باري، ١٣٤

قاليق قياس، ٤٣٦

قاليماق، ٣٠، ٤٢٦، ٤٣٤

قامول، ١٦١، ١٧٠

قانجو، ٦٠٣

قانغلي، ٢٣

قايرتكين - قابرتكين

قبچاق - قپچاق

قپچاق، ٧٠، ١٠٨، ١٧١، ٢٤١، ٢٥٢، ٢٥٧، ٢٨٨، ٣٣٢، ٤٠٤، ٤٠٥، ٤٢٦، ٤٣٤

قراتازغون، ٤٢٧، ٤٤٦

قراتال، ٤٠٥، ٥٢٥

قراتان - قراتال

قراتو، ٧٧

قراتوقاي، ١٢٠، ١٢١، ١٨٧، ٢٧٧

قراجق، ٧٦

قراچناق، ٤٢٨

قراختاي، ٢٣٩، ٤٢٦، ٥٢٣

قراخواجه، ٨٠

قراسمان، ٥٩

قراقاش، ٤٢٩، ٦٠٤

قراقروم، ١٨، ٤٢٦

قراقز، ٥٢٢

قراقسماق، ٦٢

قرانغوتاغ، ٤٦٢، ٤٦٧، ٤٦٨

قرباليغ، ٥٢٣

قرشي، ٢٣، ٥٥، ٦٥، ٨٩، ٣٧٦، ٣٧٨، ٣٩٠،

٣٩١، ٤٠٠

قرنك قانكلبغ، ٩٢

قريم، ٦٧٨

قزاق، ٤٠٦

قزيل، ٤٢٨، ٤٥٠، ٤٥٢، ٤٦٠، ٤٦٥

قسطنطنيه، ٧٠٧

قطغان، ٦٠

قلزم، ٥٢٦

قلعه اشتر، ١٤٨

قلعه اوچ، ١٥٨

قلعه شكار، ٦١٦

قلعه ظفر، ٣٤٧، ٣٤٨، ٣٥٣، ٣٥٩، ٥١٧، ٥٥٤

قندوز، ٢٩، ٣٠، ٣١، ٨٤، ١٢١، ١٦٦، ١٦٧، ١٧٨، ٢٥٣، ٢٥٦، ٢٦٠، ٢٦١، ٢٦٧، ٢٦٩، ٢٧٥، ٢٩٠، ٣٦٦، ٣٦٨، ٣٦٩، ٣٧٠، ٣٧٣، ٣٩١، ٣٩٤، ٣٩٨، ٤٣٩، ٥١٣، ٥١٨، ٥١٩، ٥٤٩، ٦٤٥

قندهار، ٢٦٩، ٣٢٧، ٣٢٨، ٣٢٩، ٣٣١، ٣٩٥، ٥٢٠، ٥٥٣، ٥٩١، ٦٧٢، ٦٧٣، ٦٧٥، ٦٨٩

قنوج، ٧٠٨

قوچقار، ٧٨، ٥٢٩، ٥٣٢، ٥٣٤، ٥٣٦، ٥٣٧، ٥٤١

قوچكار - قوچقار

قودوق، ٣٨٩

قوش گنبذ، ٤٢٨

قونغار اولانگ، ٥٤٠

قوي سوم، ١٠٧

قهلغه، ٣٥، ٣٦، ٥٤

كابل، ١٦٠، ١٦٧، ١٧٨، ٢٦٩، ٢٨٩، ٣٢٢، ٣٢٣، ٣٢٥، ٣٢٧، ٣٢٩، ٣٣١، ٣٤٩، ٣٥٤، ٣٥٧، ٣٥٨، ٣٥٩، ٣٦٨، ٣٦٩، ٣٧٢، ٣٧٣، ٣٨١، ٣٨٧، ٣٩٤، ٣٩٨، ٤١١، ٤١٣، ٤٤١، ٤٤٧، ٤٧٢، ٤٧٧، ٥١٢، ٥١٣، ٥١٨، ٥٢٠، ٥٤٦، ٥٥١، ٥٥٤، ٥٥٥، ٥٦٧، ٥٨٩، ٦٧١، ٦٨٥، ٦٨٧، ٦٨٩

كاردون، ٦٥٥

كاسان، ١٧، ٣٧١، ٣٧٩

كاشغر، ١٧، ٢٢، ٥٧، ٧٩، ٨٠، ٨٨، ٩٦، ١٠١، ١٠٣، ١٠٤، ١٠٦، ١٠٨، ١١٣، ١١٤، ١١٦، ١١٨، ١٢٤، ١٢٦، ١٢٨، ١٢٩، ١٣١، ١٣٢، ١٣٣، ١٣٤، ١٣٦، ١٣٧، ١٣٨، ١٣٩، ١٤١، ١٤٢، ١٤٣، ١٥٠، ١٥٦، ١٥٨، ١٥٩، ١٦١، ١٦٨، ١٦٩، ١٧١، ١٧٢، ١٧٧، ١٨١، ١٨٤، ١٩١، ٢٥١، ٢٥٥، ٢٧٩، ٢٨٢، ٢٨٨، ٢٩٥، ٣٢٩، ٣٥٧، ٣٧٩، ٣٨٠، ٣٨٢، ٣٨٣، ٣٨٧، ٤١٣، ٤١٤، ٤١٥، ٤١٦، ٤١٧، ٤١٨، ٤١٩، ٤٢١، ٤٢٢، ٤٢٦، ٤٢٧، ٤٢٩، ٤٣٠، ٤٣٢، ٤٣٣، ٤٣٤، ٤٣٥، ٤٤٣، ٤٤٧، ٤٤٨، ٤٥٠، ٤٥٤، ٤٥٦، ٤٥٧، ٤٥٨، ٤٦١، ٤٦٥، ٤٧٢، ٤٧٥، ٤٧٦، ٤٨٣، ٤٨٧، ٤٩٨، ٥٠٣، ٥٠٥، ٥٠٧، ٥٠٩، ٥١٠، ٥١٢، ٥١٣، ٥١٦، ٥١٧، ٥١٩، ٥٢١، ٥٢٥، ٥٢٧، ٥٢٩، ٥٣٢، ٥٣٤، ٥٣٨، ٥٣٩، ٥٤١، ٥٤٣، ٥٤٤، ٥٤٦، ٥٥٠، ٥٥١، ٥٥٤، ٥٥٥، ٥٦٧، ٥٦٨، ٥٩١، ٦٠٢، ٦٤٦، ٦٤٧، ٦٤٨، ٦٥٠، ٦٥٣، ٦٦٥، ٦٦٧، ٦٧٨، ٦٩٨، ٧٠٢

كافر ياري، ٥١٠

كالپي، ٦٧٨

كامراج، ٦٩٨

كامياي، ١٥٣

كانگ، ٩١، ٩٥

كتك، ١٨، ١٩، ٢٠، ٦٠٣

كتور، ١٣٣

كراييت، ٢٣

كرسه، ٦٣٦

كرمان، ٣٣١، ٣٦٢

كرمينه، ٧٠

كريا، ٤٢٧

كريمه، ٧٠٧

كريه، ٦٠٤

كزروان، ٦٨

كش، ٢٣، ٢٦، ٢٧، ٢٨، ٣٥، ٣٦، ٥٢، ١٠٢

كشتوار، ٦٩٩

كشمير، ٨٦، ١٧١، ١٧٢، ١٨٣، ١٨٧، ١٩١، ٣٨٤، ٤٠٢، ٤٥٦، ٤٧٢، ٥٥١، ٥٩٢، ٦٠٣، ٦١٢، ٦١٣، ٦١٥، ٦١٦، ٦١٧، ٦١٨، ٦٢١، ٦٢٢، ٦٢٣، ٦٢٤، ٦٢٥، ٦٢٦، ٦٢٧، ٦٢٨، ٦٢٩، ٦٣٠، ٦٣١، ٦٣٢، ٦٣٣، ٦٣٤، ٦٣٥، ٦٣٨، ٦٤١، ٦٦١، ٦٦٢، ٦٦٧، ٦٨٦، ٦٨٧، ٦٨٨، ٦٩٠، ٦٩٢، ٦٩٣، ٦٩٥، ٦٩٦، ٦٩٧، ٧٠٠، ٧٠٢، ٧٠٤

كعبه، ١٤

كفه، ٦٧٨

كلات، ٣٣٥

كلين رباطي، ٤٢٨

كمراج، ٧٠٤

كنجان فوي، ٦٠٢

كند بادام، ٢٥٩

كندرليك، ٤٠٧

كوچا، ٢٥١

كوسان، ١٦، ١٧

كوسان تازغون، ٤٢٧

كوسن، ٩٦، ١٠٣، ١٥٨، ١٥٩، ١٦٠، ١٦١، ١٦٢، ١٧٠، ٤٨٠، ٤٨٥

كوسن و باي، ٤٧٥

كوكرفت ايماقي، ٩٤

كوك كاشانه، ٣٦٢

كوكنك، ٥٣

كول توبه، ٨١

كولك، ٣١، ٣٦

كولكوت، ٢٨

كول ملك، ٣٨٩، ٤٤٢

كوله قاجورا، ٧٨

كومله قاجاور، ٢٨٧

كونكاس، ٥٤١

گجرات، ٥٦٧، ٦٠١، ٦٧٥

گرجستان، ٧٠٩

گرگان، ٧٠٤

گرمسير، ٤١

گنبد قابوس، ٧٠٤

گند بادام، ٤٦

گنگ، ٦٠٣، ٦٧٨، ٦٨٠، ٦٨٤، ٦٨٨

گوگ توبه، ٦١

گوگچه، ٦٥٧

گوگچه تنگيز، ٥٢٥، ٥٢٦

گوگ رباط، ٤٢٨

گوگ سراي، ٦٢٣

گوگ ناور، ٦٠٤

گوگه، ٦٠٣، ٦٠٦، ٦٥٧

گيروي، ٩٤

لابوك، ٦٠٦

لاخوق، ٤٢٩

لار، ٦٣٦، ٦٩٨

لاهور، ٥٨٩، ٥٩٠، ٥٩١، ٦٠٣، ٦٧١، ٦٧٣، ٦٧٧، ٦٧٨، ٦٧٩، ٦٨٠، ٦٨٤، ٦٨٦، ٦٨٧، ٦٨٩، ٦٩٠، ٦٩٦

لاي، ٤٥

لمغان، ٥٥١

لنگر، ٤٢٨

لنگر مير عماد، ٣٥٨

لو، ٦٠٦

لوب، ٩١، ٩٥، ٦٠٣

لوب كانگ، ٨٠

لوب كتك، ١٨

لوسور، ٦٩٨

مادو، ٣٧٩، ٣٨٤، ٣٨٩، ٤٥٦، ٥٤٠

مارما، ٦٩٩

ماريول، ٦٠٦، ٦١٣، ٦١٧، ٦٣٧، ٦٤٢، ٦٥٥، ٦٥٧، ٦٦٠، ٦٦١، ٦٦٣، ٦٦٥، ٦٦٦

ماكايو، ٧٠٩

مالابار، ٧٠٨

مانه، ٧٠٤

ماوراء النهر، ٢٣، ٢٧، ٢٩، ٤١، ٨١، ٨٦، ١٠٧، ١٢٣، ١٢٦، ١٤٩، ١٦٠، ١٦٨، ٢٤٩، ٢٥٦، ٢٩٨، ٣٠٧، ٣٣٠، ٣٣٢، ٣٧٠، ٣٧٢، ٣٧٤، ٣٧٧، ٣٧٨، ٣٨٩، ٣٩٠، ٣٩٤، ٣٩٨، ٤٠٣، ٤٠٦، ٤١١، ٤١٢، ٤١٣، ٤١٨، ٤٢٦، ٤٣٢، ٤٨٠، ٥١٩، ٥٢٣، ٥٣٥، ٥٤٤، ٥٤٦، ٥٩٠، ٦٤٦

مجارستان، ٧٠٧

محيط، ٤٢٦، ٦٠٤

مدينه، ٩٨، ٩٩، ١٨٥

مرغنان - مرغينان

مرغينان، ١٢٥، ١٢٦، ١٥٣، ٢٥٨، ٤٠٣

مرو، ٣٦٢، ٣٦٤، ٣٦٥، ٣٦٦، ٣٦٨، ٤١١

مسجد جمعه ملكان، ٣٠٥

مسجد ملكان، ٢٩٨، ٣٦٦

مشهد، ٣١٥، ٣٣٢، ٧٠٤

مصر، ٧٠٨

مغولستان، ١٦، ١٧، ٢١، ٥٦، ٦٠، ٦٢، ٦٧، ٦٩، ٧٠، ٧١، ٧٧، ٧٩، ٨٠، ٨١، ٨٨، ٨٩، ٩٠، ٩٢، ٩٣، ٩٦، ٩٧، ٩٨، ٩٩، ١٠٠، ١٠١، ١٠٢، ١٠٣، ١٠٦، ١٠٧، ١٠٨، ١٠٩، ١١٢، ١١٣، ١١٧، ١١٨، ١١٩، ١٢١، ١٢٣، ١٢٥، ١٢٦، ١٣٤، ١٣٦، ١٣٨، ١٣٩، ١٤٠، ١٤١، ١٤٣، ١٤٤، ١٤٥، ١٥٤، ١٥٥، ١٥٦، ١٥٧، ١٥٨، ١٥٩، ١٦٠، ١٦٣، ١٦٦، ١٦٧، ١٦٩، ١٧٠، ١٧١، ١٧٤، ١٧٨، ١٧٩، ١٨٠، ١٨١، ١٨٢، ١٨٤، ١٩١، ٢٣٩، ٢٤٤، ٢٤٥، ٢٤٨، ٢٤٩، ٢٥١، ٢٥٢، ٢٦٣، ٢٦٤، ٢٧٦، ٢٧٧، ٢٧٨، ٢٧٩، ٢٨١، ٢٨٥، ٢٨٦، ٢٩١، ٣٢١، ٣٣٠، ٣٣٢، ٣٣٣، ٣٣٤، ٣٤٩، ٣٦٦، ٣٧١، ٣٧٢، ٣٨٣، ٣٨٤، ٣٩٦، ٤٠٤، ٤٠٥، ٤٠٧، ٤١٣، ٤١٥، ٤١٦، ٤٢٦، ٤٣٤، ٤٣٥، ٤٣٧، ٤٥٦، ٤٧٧، ٤٨٠، ٤٨٦، ٤٨٧، ٥٠٩، ٥١٠، ٥٢٠، ٥٢١، ٥٢٢، ٥٢٤، ٥٢٥، ٥٢٦، ٥٢٧، ٥٢٩، ٥٣١، ٥٣٢، ٥٣٤، ٥٣٨، ٥٣٩، ٥٤١، ٥٤٣، ٥٤٤، ٥٦١، ٦٠٢، ٦٣٣، ٦٤٥، ٦٤٦، ٦٥٣

مفازات، ٥٢١

مكريت، ٤١٩

مكه، ٣٧، ٩٥، ٩٨، ٩٩، ١٨٥، ٣٣٨، ٥٣٤

ملاقي، ٢٥٢

ملجار، ٦٣٠

منكاب، ٦٠٦

منگالاي سويا - منگلاي سويه

منگلاي سويه، ١٦، ١٧، ١٠٣، ٤٢٦

موتدار، ٦١٢

موزارت، ٦٤٣

مولتان، ٦٢٥

ميرزا تركاكي، ٤٣٥

مينگ لاق، ٩٢

ناپل، ٧٠٧

نارين، ٥٢٥

ناگام، ٦٢٢

نانكينگ، ٧٠٩

نخشب، ٣٧٤

نوبره، ٦١٢، ٦١٣، ٦١٥، ٦١٦، ٦١٧، ٦٤٣

نوشهر، ٦٨٨

نوشهره، ٧٠٠

نه و بندان، ٣٣١

نيسان، ٦٠٦

نيشابور، ٣٣٢

نيلاب، ٦٠٣

نيلي، ٢٦٤

واخان، ٦٧٠

وخان، ٥١٦

وخش، ٢٨، ٣٦٩، ٣٩٣

ورسك، ٦٢٧

وهور، ٦٠٣

وير، ٦٢٥

وين، ٧٠٨

هرات، ٣٠٤، ٣٠٨، ٣١٣، ٣٢٠، ٣٢٨، ٣٣٣، ٣٣٥، ٣٦٢، ٣٦٦، ٦٢٣

هزارجات، ٣٤٧، ٣٤٨، ٣٥٧، ٣٨٤

هزارجات بدخشان، ٥١٥، ٥١٦

هزاره، ٣٦٢

هشت بهشت، ٦٢٣

هفت ده، ٢٧٧

هفت محمدان، ٤٣٠

هلقتو، ٢٩٧

هلمن، ٣٦٢

هم، ٦٠٦، ٦٥٧

هنبره پور، ٧٠٢

هند، ٥٢، ١٧٢، ١٨٧، ٢٥٠، ٣٠٨، ٣٢٧، ٣٩٥، ٤٣٤، ٤٧٢، ٥٢٠، ٥٤٥، ٥٥٣، ٥٥٤، ٥٦٣، ٥٦٧، ٥٨٨، ٥٨٩، ٥٩٠، ٦٠٠، ٦٠١، ٦٠٣، ٦٠٥، ٦٠٩، ٦٥٢، ٦٥٥، ٦٦٧، ٦٧١، ٦٧٣، ٦٧٥، ٦٧٧، ٦٨٤، ٦٨٦، ٦٨٨، ٦٩٧، ٧٠٨

هندوستان - هند

هندوكش، ٢٩، ٣٢٦

هيبت شرانوت، ٩٤

هير، ٧٠٠

هيره، ٧٠٢

ياركند، ٩٦، ١١٤، ١١٦، ١٢٧، ١٢٨، ١٣١، ١٣٣، ١٣٤، ١٣٨، ١٥٦، ١٦٩، ١٨٣، ٣٨٣، ٣٨٧، ٤١٧، ٤٢٧، ٤٢٨، ٤٢٩، ٤٣٠، ٤٣٢، ٤٣٣، ٤٤٦، ٤٤٨، ٤٥٠، ٤٥٢، ٤٥٤، ٤٥٨، ٤٦١، ٤٦٥، ٤٧٠، ٤٩٧، ٥٠٣، ٥٠٤، ٥٠٦، ٥٠٧، ٥٠٨، ٥٠٩، ٥١٢، ٥١٨، ٥٣١، ٥٣٢، ٥٣٤، ٥٣٦، ٥٣٩، ٥٤٢، ٥٤٤، ٥٥١، ٥٥٤، ٥٥٥، ٥٥٧، ٥٦١، ٥٦٦، ٥٦٨، ٦٠٣، ٦٠٤، ٦١٢، ٦٤٠، ٦٤٢، ٦٤٨، ٦٥٤، ٦٦١، ٦٦٥، ٦٦٦

يانگي، ١٠٧، ٤٥٤، ٥٢٣

يانگي حصار، ١١٤، ١١٦، ١٣٢، ١٥٦، ١٦٩، ٤٢٧، ٤٢٨، ٤٣٥، ٤٤٦، ٤٤٧، ٤٤٨، ٤٤٩، ٤٥٠، ٤٥٢، ٤٥٨، ٤٦٠، ٤٦٥، ٤٧١، ٥٥٧، ٥٦١، ٥٦٢، ٥٦٨، ٥٩١

يتي كنت - يتي كند

يتي كند، ١١٤، ١١٧، ١٦٦، ١٦٩، ٢٧٧، ٢٧٩، ٣٧٢

يثرب، ٦٩٤

يرخ، ٥١٥

يزد، ١٠٢، ١١٢

يسي، ٦٥، ٥٤٠

يلدوز، ١١٣

ينگي، ٥٨، ٩٠، ٤٠٥

يومغال - يومقال

يومقال، ٥٢٤، ٥٤١

الوس اربعه، ١٩٠

تاريخ اصل، ٢٣٩، ٢٤٠، ٢٤٢، ٢٥٢، ٢٦١، ٢٦٢، ٣٨١، ٣٨٤، ٤٣٠، ٦٤٥

تاريخ جهانگشاي، ٣٨٦، ٤١٨، ٤٢٢، ٤٢٥، ٥٢٢

تاريخ رشيدي، ٨٥، ١٨٩، ١٩١، ٦٩٠

تاريخ فرشته، ٦٩٥

تاريخ گزيده، ٤١٨

تاريخ وصاف، ٧٠٥

تاريخ وقايع، ٢٦٥

تذكره الاولياء، ٣١٠

جامع التواريخ، ٣٨٦

جام گيتي نماي، ٤٢٦، ٦٠٢

جميع، ٢٩٧

خمسه، ٣١٠، ٣١٦

رساله والديه حضرت، ٢٦٥

سلسله الذهب، ٢٧٠

سلسله العارفين، ١٤٥، ٢٩٧، ٣٤٠، ٣٤١، ٤٨٨

سير النبي، ١٨٥

شاه و گدا، ٣١٢

شرح كافيه، ٣٠١

شرح ملا، ٣٠١

شرح نفحات مولانا عبد الغفور، ٣٠١، ٣٠٨

شواهد النبوه، ٣٠١

صحاح اخبار، ٢٧١

صراح اللغه، ٥٢٣

صور اقاليم، ٥٢٣

ظفرنامه، ٢٣، ٢٤، ٢٧، ٢٩، ٣٠، ٣٣، ٣٦، ٣٨، ٤١، ٤٥، ٥٥، ٥٦، ٥٧، ٦٠، ٦٣، ٦٧، ٧١، ٧٣، ٧٥، ٧٧، ٨٠، ٨٤، ١١٢، ٤٣١، ٤٣٢، ٦٢٣، ٦٤٥، ٦٥١

كشف المحجوب، ١٣، ١٤

مجمع التواريخ (رشيدي)، ٤١٨، ٤٢٥، ٥٢٣، ٦٤٥

مختصر، ٢٥٠، ٣٨٥، ٦٩٥

معجم البلدان، ٦٠٢

مقامات، ٥٩٨

ملحقات صراح، ٥٢٣، ٦٠٢ تاريخ رشيدي متن ٨٤٣ ٣. كتابها ..... ص: ٨٤٣

حات الانس، ٣٠٠، ٣٠١، ٣٠٣

وقايع، ٢٦٥

هفت اورنگ، ٣٠١

4. سلسله ها، اقوام، طوايف، اصطلاحات، لغات و ...

٤. سلسله ها، اقوام، طوايف، اصطلاحات، لغات و ...

آشتي قزاق، ٤٠٩

آل عبا، ٣٦٤

اتايبي، ٣٧٠

اتابيگي، ٥٢١، ٦٥٢

اتاليقي، ٣٤٩

اتراك، ٤٠، ١٢٦، ٣٥٣

اتگه، ٣٧٥، ٥٤٤

ادواي، ٤١٤

ارباب تحاويل، ٢٦٨

ارلات، ١٥٥

استنجاء، ٥٧٥

استوارت، ٧٠٦

اسد، ٤٢٩، ٦١٤، ٦٤٨

اسلام، ١٥، ٢١، ٢٢، ٨٠، ٨٦، ١٢٦، ١٦٢، ١٧٠، ١٧٧، ١٩١، ٢٤٠، ٢٤٤، ٢٩٣، ٣٤٦، ٣٦٦، ٣٩١، ٤١٢، ٤١٨، ٤٢٤، ٥٠٨، ٥٢٧، ٦١١، ٦٢٥، ٦٢٩، ٦٣٦، ٦٧٤، ٦٩٣

اكاسره، ٢٧١

التونچي، ٦٠٦

الجه، ٧٧

الوس، ٢٧، ٢٨، ٢٩، ٣٥، ٧٧، ٨٣، ١٠١، ١٠٦، ١٢٢، ١٢٥، ١٢٦، ١٤٤، ١٥٧، ١٧٣، ١٩٠، ٢٣٩، ٢٤١، ٢٤٤، ٢٤٨، ٣٢١، ٤٣٢، ٤٣٩

الوس بيگي، ١٦٨، ١٨٤

اماج، ٤٥٣، ٤٥٩، ٦٠٧

امين خواجه سلطان، ٦٠٠

انحيرگان، ٣٤٧

اوبا، ٢٤٨

اوبچين، ٦٨٢

اوردو، ٢٨١

اوردوبيگي، ٤٤٠

اورمك، ٥٥٧

اوروغ، ١٩٠

اوزبك، ١٠٩، ١١٩، ١٢١، ١٥٤، ١٥٦، ١٦٨، ١٦٩، ١٧٤، ١٧٨، ١٨٤، ١٨٧، ١٩١، ٢٥٢، ٢٥٣، ٢٥٧، ٢٩٠، ٢٩١، ٣٢٨، ٣٢٩، ٣٣٠، ٣٣٢، ٣٤٧، ٣٤٨، ٣٤٩، ٣٥٠، ٣٥٧، ٣٥٨، ٣٦٣، ٣٦٥، ٣٦٩، ٣٧٠، ٣٧٢، ٣٧٤، ٣٧٥، ٣٧٦، ٣٧٨، ٣٧٩، ٣٨٠، ٣٨١، ٣٨٤، ٣٨٩، ٣٩٠، ٣٩٢، ٣٩٣، ٣٩٤، ٣٩٥، ٣٩٨، ٤٠٣، ٤٠٤، ٤١١، ٤١٣، ٤١٤، ٤٣٦، ٤٣٧، ٥١٣، ٥١٥، ٥٢٦، ٥٣٨، ٥٣٩، ٥٤٠، ٥٤١، ٥٤٢، ٥٤٣، ٥٤٦، ٥٣٨، ٥٣٩، ٥٤٠، ٥٤١، ٥٤٢، ٥٤٣، ٥٤٦، ٥٥٣، ٥٥٤، ٦٥٢، ٦٧٣، ٦٧٨

اوزبك شيبان، ١٨٧، ٤٠٦، ٤١١، ٤١٢، ٤١٤، ٤٧٢، ٥٢٧

اوزبك شيباني، ٦٥٣

اوزبك قزاق، ١٠٩، ١٥٢، ١٨١، ١٨٧، ٦٥٣

اوزبك - قزاق، ١٥٦، ١٦٣، ١٧١

اوزبكي، ١٢٠

اوزبكيه، ١٧٨

اولجه، ١٥٩، ٢٥٤، ٣٦٢، ٤٤٦، ٤٤٨، ٤٥٧، ٤٦٦، ٥٠٩، ٦٥٧

اولوس، ١٦، ٢٥، ٢٦، ١٠٩، ٤٠٤، ٤٧٤، ٥٢١

اولوس بيگي، ٢٥١، ٤٧٦، ٤٨١، ٥٢٨

اولوغ بيگي، ٢٦٤

اوماج، ٢٨١

اونگ، ١١٩

اويغور، ١٠٦

اويغوران، ٤٤٥

ايالت، ٢٤٠

ايتاراجي، ٢٦٢

ايتاراجي، ٧٩، ٤٤٠

ايسان، ٢٦٣

ايلغار و بولغار، ٤٣٧

ايماق، ٤٣٣

بابر، ٢٦٤

بارقي، ٤٣٩

بارين، ١٠٧

بازاري، ٢٦٤

بالاري، ٣٥٢

بالش، ٣٨٦

بالو، ٦٢١

بالوقه، ٦٦١

بدخشي، ٣٥٨

برانغار، ٤٧٦

برلاس، ١٨٨، ٤٣٩، ٦٥٢

برلاس مغول، ٩٨

برلاسي، ٥٥٠

برنغار، ٤٤٤

بشليغ، ٦٨٠

بغال، ١٧٠

بغلچه، ٦٢١

بكاول، ٣٤٥

بودال، ٥١١

بوغاخانيان، ٢٦٣

بولجار، ٤٥١

بولجار و مولجار، ٤٣٧

بولداي، ٣١

بهرين، ٣٩، ٢٧٩

بهلاي، ١٧٦

بيامي، ٤٦٢

بيتنوا توجروا، ٣٨٩

بيگجك، ١١٣، ٣٥٥، ٤٤٠، ٤٤١

بيوتات، ٢٦٨

پاده باني، ٤٦٠

پاسنگ، ٤٥٦

پرتال، ٥٤٢، ٦٩٢

پرتالي، ٦٦٨

پرتغالي، ٧٠٨

پرتل، ١٤٩

پروانچي، ٣١١

پشكال، ٦٧٦، ٦٨١

پهلومال، ٤٤٩

تابدان، ٦٢٦

تاتار، ٥٢٢

تاجيك، ٢٠، ٢٢، ١٢٦

تازغون، ٤٢٧

تازيك، ٥١٩

تبتي، ٦٠٥، ٦١٠

تپچاق، ٣٩٠، ٦٨٢

ترا، ٣٧٩

تراكمه، ٣٧٨، ٣٨٩، ٧٠٤

ترسا، ٤٢٠

ترك، ٤٢، ٤٢٦، ٤٣٢، ٦٩٦، ٦٩٧، ٦٩٨، ٧٠١

تركان، ٧٠٧، ٧٠٨

تركمان، ٣٦٥، ٣٧٠، ٣٩٠، ٣٩١، ٤١٢

تركمانان، ٧٠٩

تركي، ١٧٣، ١٧٤، ٢٦٥، ٣٠٣، ٣١٠، ٣١٣، ٣٨٧، ٤١٤، ٤٣١، ٦٤٧، ٧٠٥

تعليق، ٣٢٠

تمامه، ٣٨١

تنه كار، ٦٠٥

تواجيان - تواچيان

تواچيان، ٢٠، ٣٧٥، ٤٣٦، ٥١١

توبكنه كيچووا، ٦٠٨

توخماق، ٣٨٨

تورا، ١٣٤، ١٣٥

توره، ٤٦، ٩٧، ٣٢١، ٣٢٢، ٤٣٩، ٥٠١، ٥١٢، ٥٣٧

توزوك، ٤٣٩

توفكچيان، ٦٨١

توقتاي، ٤١٩

توماغا، ١٧٦

تومان، ٤٣٣، ٤٤١

تونگوزييل، ٤٣٦

توي، ٣٨٧

تير، ٣٥٨

تيرگز، ٤٥٠

تيرماه، ٣٦٢، ٤٠٩، ٤٨٧، ٥٠٥، ٥٠٧، ٥١٠، ٦٣٠

تيموري، ٩٩

تيموريه، ٢٤٦، ٦٨٠

ثلث، ٣١٥، ٤٣١

ثمود، ٤٢٤

ثوامن، ٤٦٢

ثور، ٥٠٣، ٦٢٢

جانقي، ٢٣

جبا، ٤٥٩، ٤٦٦، ٦٨٤

جده، ٤٧

جراس، ١٠٧، ١١٤، ٣٨١، ٤٤٠، ٤٤١

جركاي، ٤٦

جري، ٣٦٢

جغتاي، ١٠٤، ١٢٤، ١٧٤، ١٩٠، ٢٦٣، ٢٦٤، ٣٢٧، ٣٣٢، ٣٥٢، ٣٧٣، ٣٧٦، ٤١٥

جگيراك، ٢٥٦، ٢٥٩

جلاير، ٦١، ٦٩

جلدو، ٣٧٦، ٣٩٩

جلي، ٣١٥، ٣١٧

جماعت، ٦٢٩

جنگ آگين كورت، ٧٠٦

جنگ توتلوق، ٣٨١

جنگ جر، ١٤٨، ١٥٢

جنگ سالاي بيگم، ١٠٤

جنگ شروز بري، ٧٠٦

جنگ كرسي، ٧٠٦

جنگ كول ملك، ٤٠٠

جنگ گنگ، ٦٧٥، ٦٧٦

جنگ لاي، ٥٦

جنگ ميدان با سورث، ٧٠٦

جنيبه، ٢٨١

جوجي خان، ٤٠٥

جوجي نژاد، ٤٠٤، ٤٠٨

جونغار، ٤٤٤

جونغار غول، ٦٨٢

جوي، ٦٦٣، ٦٦٥

جويان، ٦٦٠، ٦٦٣

جيبا، ٤٥٣، ٦٨٢

جيبه، ٤٤٦، ٥١١

چاپقون، ٥١١

چايقونچي، ٥١١

چر، ٦٠٦

چراغ كش، ٣٤٧

چراغ كشي، ٣٤٦، ٣٥٧

چغتاي، ٤٣٦، ٤٨٠، ٥١٩، ٦٧٧، ٦٨٤، ٦٨٨، ٧٠٨

چغولان، ٦٣٣

چمچه، ٤٥٣، ٤٥٩

چنپه، ٦٠٤، ٦٠٥، ٦٠٦، ٦٥٥

چنداول، ٣٦

چنگيزخاني، ٧٠٥

چنگيزي، ٩٧

حسيني، ٣٠٠

حصاريان، ٢٥٨

حنفي، ٤٢٢، ٦٢٧، ٦٤٦

حنيفه، ٦٢٨

حوش، ٣٥٢

خارش گاه، ٣٥٨

خامه، ٤٢٧

خان، ٢٨٩، ٣٩٥

خان دادام، ٣٥٩

خايسك، ٤٥٨

ختاييان، ٤٢٠

خچر، ٤٦٢

خراساني، ٣٠٠

خراسانيان، ٢٥٤، ٢٥٨

خرخشه، ٣٤٧، ٦٨٩

خط ملا، ٣١٥

خفي، ٣١٥، ٣١٧

خلاجا، ٥٧٥

خلدش، ٥٥٢

خلفاء راشدين، ٤٩٤

خمسه متحيره، ٢٩٨

خواجگان، ١٨

خواجه ها، ٣٠٢

داخول، ٣٥٢

درازوخاني، ٥١٦

دم گير، ٤٠٥

دم گيري، ١٧٢، ٦٠٧، ٦١٤، ٦٤٣، ٦٤٦

دوختوي، ٤٣٨

دوغلات، ٦١، ١٠٣، ١٠٧، ١٢٣، ١٢٨، ١٣٢، ٢٥١، ٣٧٨، ٤٢٦، ٤٣٨، ٤٧٦، ٤٨١، ٤٨٣

دولپه، ٦٠٤، ٦٠٥، ٦٠٦، ٦١٢، ٦١٣

دو لشكر بنشاط، ٥٠٣

دهه، ٤٥١

دين محمدي، ٤٢٠

رساتيق، ٣٤٤

رفتار وسط، ٤٩٨، ٥٢٥

رقاعي، ٣١٥

ركوه، ٥٦٤

رومي، ٣١٦، ٤١٢، ٦٨٠

ريحان، ٣١٥

زنديقي، ٦٢٨

ژزوييت، ٧٠٩

ساريغ ايغور، ٥٠٨، ٥٠٩

سرطان، ٢٥٤

سفوف، ٦٣٦

سلسله تيودور، ٧٠٦

سلسله لودي افغان، ٧٠٨

سلسله مينگ، ٧٠٩

سلسله صفوي، ٧٠٩

سلطان حسيني، ٣٣٧

سلطان محمود ميرزاييان، ٣٣٧

سمرقند، ١٠٠

سنبله، ٦١٤، ٦٦٧

سنت، ٦٢٩

سنجاب، ٤٢٦

سودا، ٦٠٥

سويور غالي، ٤٦٧

سه بركه، ٦١٨

سيحون، ١١٩

شال، ٦٠٥

شاه اسكندر فر، ٤٨٦

شاهرخي، ٣٠٤، ٣١٠، ٣٢١، ٣٢٨، ٦٧٤

شاهي بيگ خان، ٣٤٤

شتالنگ، ٤٩٤

شتر صحرايي، ٤٣٣

شتيم، ٤٦٣

شريعت، ٦٣٥

شريعت مصطفي، ٥٧٥

شش محرم، ٢٦٤

شلايين، ٢٥٤

شوراي ترنت، ٧٠٨

شولقارچي، ٤٤٢

شيعه، ٦٢٧

صباحي، ٣٠٠

صليبيون، ٧٠٧

صوفي، ٦٢٨

صوفيه، ٥٣٢، ٦٤٧

طاير بهشتي، ٥٥٧

طغاي، ٢٦٦، ٣٣٣

طلي، ٦٠٥

طيش، ٣٧٦

عاد، ١٤

عجرجي، ٢٦، ٥٣

عراقي، ٥٢٤، ٥٦٧

عراقيان، ٣١٣

عربي، ٤١٤

عقال، ٣٣٧

عقرب، ٦١٧

عكه، ٤٣٠

عيسوي، ٤٢٢

غان، ٤٦٧

غزغاولي، ٤٦٧

غلبير، ٦٠٦

غلچه، ٣٤٧

غول، ٤٤٤، ٤٥١، ٦٨٣

فارسي، ١٧٣، ١٧٤، ١٧٦، ٣١٠، ٤١٤، ٦١٠

فتح به دولت، ٦٠٠

فتح خراسان، ٣٣١

فتح مكرر، ٦٩٣، ٦٩٧

فخري، ٣٠٠

فراهي، ٣٠٤

فرفين، ٦١٠

فوطه، ٥٥٧

قاالفه، ٤١٣

قارس، ٧٠٥

قارلوق، ٤٤٢

قارناس، ٧٠٤، ٧٠٥

قازق، ٣٨٦، ٤٢٨

قازيق - قازق

قاقم، ٤٢٦

قالوجي - قالوچي

قالوچي، ١٥٥، ٢٨٥، ٤٤٢

قاليماق، ٩٢، ٩٣، ٩٤، ١٠٧، ١١٩، ١٢١، ١٢٣، ١٥٥، ١٥٦، ١٦٠، ٥٢٥، ٥٣٦، ٥٣٩

قالين، ٤٦٦

قپچاق، ٦٩

قديم، ٥١٤

قراختاي، ٤١٩، ٤٢٠، ٥٢٣

قراقويونلو، ٧٠٩

قراواناس، ١٩٠، ٧٠٥

قراول، ٤٥٢، ٥١٠

قراولي، ٣٩٦، ٤٥٢

قراوناس ها، ٧٠٤

قرغيز، ١٦٠، ١٦٦، ١٦٧، ١٧١، ١٧٤، ١٧٩، ١٨١، ١٩١، ٢٧٨، ٢٧٩، ٢٨١، ٣٨٤، ٤٠٥، ٤٥٦، ٤٧٧، ٥٠٩، ٥١١، ٥١٢، ٥١٣، ٥٢٠، ٥٢١، ٥٢٦، ٥٢٧، ٥٣٢، ٥٣٨، ٥٤١، ٥٤٢، ٥٤٣، ٥٥٤، ٦٥٣، ٦٥٩

قرلتاي، ٤١

قزاق، ٩١، ٢٥٠، ٣٣٢، ٣٦١، ٤٠٤، ٤٠٥، ٤٠٧، ٤١٠

قزاق اوزبك، ٥٣٦

قزاقي، ٩١، ١٦٧، ٣٩٦، ٦١١

قزغيز، ٥٢٩

قزلباش، ٣٧٧

قطاس، ٦٠٥

قطعه، ٣١٥، ٣١٧

قلاوز، ٣٦٠

قلاوزي، ٩٨، ١٥٨، ٦١٦

قلاووزي - قلاوزي

قلماق، ٨٣

قلوماج، ٢٨١

قمچاق، ٤٧

قنبلش، ٤٦

قوتاس، ٦١٤، ٦٥٧، ٦٦٦، ٦٦٩

قوتاس صحرايي، ٤٣٣

قوجقار، ٥٠٥

قوچين، ٤٣٣

قوس، ٢٩٠

قوشچي، ٨٠

قول، ٥١١

قوي جريگي، ٥٤٣

قين، ٤٦٠

كاره، ٢٤٤

كاشغري، ٣٥٧

كافران، ٦٦٥

كبرويه، ٤٣٥

كتابت، ٣١٥، ٣١٧

كجيم، ٤٥٣

كرا، ٣٦٦

كرايت، ٥٧

كرته، ٢٩٩، ٣١٧، ٥٢٥

كروه، ٤٢٩

كستن، ٦٨٣

كشميريان، ٧٠٠، ٧٠١، ٧٠٣

كش و فرخش، ٢٤١، ٢٦٦، ٢٧٨، ٤٣٦، ٦٨٩

كفر، ٦٩٣

كلند، ٣٨٧

كمانگران، ٣٥٩

كوچات، ١٨

كوچلك خاني، ٤١٩

كورن، ٦٢

كوفي، ٤٣١

كونجي ٧٩، ١٠٧، ٣٧٨، ٤٤٠

كيجم، ٤٥٩، ٤٦٦، ٦٨٤

كيجيم - كيجم

كيچينه بخشي، ٣١٠

گاو زمين، ٤٨

گبري، ٤٢٢

گرگ آشتي، ٦٤٥

گرگ رباي، ٢٥٤

گرگ ربايي، ٢٦١، ٣٦١، ٥١٠

گز، ٣٨٦

گز متاع، ٤١٧

گوركاني، ٢٤٠، ٤٠٠، ٤١٠

گورگه، ٣٨

گوكلان، ٧٠٤

گوگه، ٦٠٧

گول، ٦١٨

لاما، ٦٠٨

لب درياي خجند، ٢٥٢، ٣٣٦

لته، ٢٦١

لشكر اشكن، ٤٨٦

لك، ٤١٢، ٥٤٣، ٦٠٠، ٦٧٤

للي، ٦١٨

ماسكه، ٣٥٠

ماه فرفين، ٦٠٥

مبين، ٢٦٥

متوق، ٣٥٤

محقق، ٣١٥

مدقوق، ٦٥٢

مذاهب، ٦٢٧

مروحه، ٦١٨

مستسقي، ٦٥٢

مسلمان، ٢٢، ١١٨، ١٨٩، ٢٤٤، ٤١٣، ٤٣١، ٤٩٤، ٦٢٥، ٦٢٩

مسلمانان، ١٠٧، ٤٩٤، ٤٩٧، ٥٢٠، ٥٢٧، ٥٧٤، ٥٧٥، ٦٥٠، ٦٦٥

مسلماني، ٢٤٤، ٣٥٠، ٤٩٤، ٤٩٧، ٦١٠، ٦٣٥، ٦٥٠، ٦٦٨، ٦٧٠

مسلمين - مسلمانان

مصاف كاشغري، ٣٩٥

مظفريان، ٣٤٨

معاهده پاسو، ٧٠٨

مغازه، ٤٨٧

مغل، ٢١

مغلان، ٧٠١، ٧٠٢، ٧٠٤

مغلي - مغولي

مغول، ١٥، ١٦، ٢٢، ٢٣، ٣٠، ٥٥، ٧٨، ٧٩، ٨١، ٨٣، ٨٥، ٨٦، ٨٧، ٩٥، ٩٧، ١٠١، ١٠٢، ١٠٤، ١٠٧، ١٠٩، ١١١، ١١٢، ١١٤، ١١٨، ١١٩، ١٢٠، ١٢٢، ١٢٣، ١٢٥، ١٢٦، ١٢٧، ١٣٨، ١٤٢، ١٤٤، ١٤٥، ١٤٨، ١٤٩، ١٥٣، ١٥٤، ١٥٨، ١٦٠، ١٦٢، ١٦٧، ١٧٠، ١٧٣، ١٧٩، ١٨٠، ١٨٤، ١٨٧، ١٩٠، ١٩١، ٢٣٩، ٢٤٤، ٢٤٨، ٢٥٧، ٢٦٣، ٢٧٦، ٢٨٠، ٢٨٣، ٢٨٨، ٢٩٠، ٣٢١، ٣٢٩، ٣٣٠، ٣٣٤، ٣٣٧، ٣٤٩، ٣٥٠، ٣٥٢، ٣٥٥، ٣٦٦، ٣٦٩، ٣٧٢، ٣٧٣، ٣٧٥، ٣٧٦، ٣٧٨، ٣٨٢، ٣٨٤، ٣٩١، ٣٩٤، ٣٩٥، ٣٩٩، ٤٠٥، ٤١٢، ٤١٥، ٤١٨، ٤٢١، ٤٢٥، ٤٣٦، ٤٣٩، ٤٤٠، ٤٤١، ٤٤٨، ٤٤٩، ٤٥٢، ٤٥٦، ٤٦٢، ٤٧٦، ٤٨٢، ٤٨٣، ٤٨٤، ٤٨٦، ٥٠٠، ٥٢١، ٥٢٣، ٥٢٤، ٥٢٦، ٥٣٢، ٥٣٧، ٥٤١، ٥٤٣، ٦٠٦، ٦٣٤، ٦٣٦، ٦٧٨، ٦٩٢، ٧٠٨، ٧٠٩

مغولان، ٣٠، ١٢٦، ١٤٤، ١٥٤، ٣٢٥، ٣٩١، ٤٢١، ٦٠٦، ٦٣٣، ٧٠٥

مغولستاني، ٥٤١

مغولي، ٨٣، ٢٤٤، ٦٣٨، ٦٦٣، ٧٠٣

مكحله وار، ٥٦٩

مكريت، ٤٤٢

ملاحده، ٣٤٦، ٣٤٨، ٣٥٨

ملازمت، ٣٩٩

منغلاي، ٢٣، ٥٥٤

منفكيت، ١٧١

منگيت، ٥٣٧

مورچل، ٤٦، ٤٥١

مورد، ٦٧١

مولجار، ٤٤٩، ٤٥٠، ٤٥٤، ٥١١

مهري، ٦٠٧

ميزان، ٢٥٤، ٦١٦

مينگ، ٧٠٩

ناشباتي، ٤٣٤، ٦٢١

ناهق، ٦٥٤

نايمان، ٤٢٠

نخل ارم، ٤٨٦

نسخ، ٣١٥، ٣٩٧، ٤١٤، ٥٢٤، ٦١٠

نسخ تعليق، ٣١٥، ٣١٦، ٣٢٠، ٣٣٣، ٣٥٣، ٤١٤

نصاري، ٤٢٠

نقد خواجه عبيد الله، ٤٨٨

نقشبنديه، ٣٤٣

نوييان، ٢٩

نوربخشي، ٦٢٧

نوينان، ٤٢١

نويينان، ٤٢١

والوا، ٧٠٧

هراول، ٤٦، ٦٩٩

هزاره، ٣٢، ٦٧، ٧١، ٣٢٤، ٣٢٥، ٣٦٢، ٣٦٤

هفت محمد، ٤٣٠

هلاگويي، ٣١٨

هندي، ٦٠٥

هنود، ٦٨١

يارليغ، ٢٦٠، ٣٠٤، ٤٣٦، ٤٦٨، ٤٧٥، ٥٠٥، ٥١٢، ٥٢١، ٦٣٨، ٦٣٩

يارليغ خاني، ٦٣٤

ياريك، ٤٤٢

ياساق، ٢٩، ٣٠، ٦٦، ٥١٢

يايلاق، ٦١٤

ياجوج، ٣١٢

يراغ، ٤٦١

يزك، ١٥٨، ٤٨٢، ٥١٠

يزنه، ٣٢٧، ٣٥٨، ٣٥٩

يس، ٦٠٧

يسال، ٣٨، ٤٤٤، ٤٦١، ٤٧٦، ٦١٦، ٦١٧، ٦٧٥

يسال كاشغر، ٥٣٨، ٥٥٨، ٥٦٠، ٦١٦، ٦٣٩

يساول، ٣٥٢

يسوعيون، ٧٠٩

يسويه، ٥٣١، ٥٣٣

يشب، ٤٢٩، ٤٣٣

يكه، ٤٣٨

ينگگي، ٤٧١

ينگه ليك، ٣٨٢

ينگي ليغ، ٥٢٣

يولپه، ٦٠٥

5. كتابنامه

الف. كتابنامه مصحح فارسي

٥. كتابنامه

الف. كتابنامه مصحح فارسي

ابن الاثير، عز الدين؛ كامل - تاريخ بزرگ اسلام و ايران، ج اول، وقايع بعد از اسلام، ترجمه عباسي خليلي، انتشارات علمي.

اشپولر، برتولد؛ تاريخ مغول در ايران، ترجمه محمود ميرآفتاب، شركت انتشارات علمي فرهنگي، چاپ سوم، ١٣٦٨ ش.

اقبال آشتياني، عباس؛ تاريخ مفصل ايران، ضميمه دوره تاريخ ايران، به كوشش محمد دبير سياقي، كتابخانه خيام.

امين احمد رازي، هفت اقليم، به تصحيح جواد فاضل، كتابفروشي علمي و كتابفروشي ادبيه.

بخشي، نظام الدين احمد؛ طبقات اكبري، به تصحيح بي - دي - ام - اي - ايي - سي - اس، به اهتمام ايشياتك سوسايتي بنگال، در مطبع بپستيت ميشن.

بوسورث، كليفور ادموند؛ سلسله هاي اسلامي، ترجمه فريدون بدره اي، موسسه اطلاعات و تحقيقات فرهنگي (پژوهشگاه)، تهران، ١٣٧٠ ش.

پالمر، رابرت روزول؛ تاريخ جهان نو، ترجمه ابو القاسم طاهري، موسسه انتشارات اميركبير، تهران ١٣٥٧ ش.

پول، استانلي لين؛ طبقات سلاطين اسلام، ترجمه عبال اقبال آشتياني، كتابخانه مهر، ١٣١٢ ش.

جامي، نور الدين عبد الرحمن؛ نفحات الانس من حضرات القدس، تصحيح دكتر محمود عابدي، انتشارات اطلاعات، تهران، ١٣٧٠ ش.

جويني، علاء الدين عطا ملك بن بهاء الدين محمد بن محمد؛ جهانگشاي جويني، تصحيح محمد بن عبد الوهاب قزويني، چاپ ليدن، ١٣٢٩ ش / ١٩١١ م.

حسن بيگ روملو؛ احسن التواريخ، جلد دوم، تصحيح دكتر عبد الحسين نوايي، انتشارات بابك، اسفند ١٣٥٧ ش.

خواجم قلي بيگ بلخي (قپچاق خان) تاريخ قپچاق خاني، نسخه عكسي از روي نسخه خطي كتابخانه بادليان، متعلق به كتابخانه مركزي دانشگاه تهران.

خواند امير، غياث الدين بن همام الدين الحسيني؛ حبيب السير في اخبار افراد بشر، كتابفروشي خيام، چاپ دوم، ١٣٥٣ ش.

راقم، مير سيد شريف؛ تاريخ راقم، نسخه خطي كتابخانه مركزي دانشگاه تهران.

راوندي، محمد بن علي بن سليمان؛ راحه الصدور و آيه السرور در تاريخ آل سلجوق، تصحيح محمد اقبال، موسسه انتشارات اميركبير، تهران، ١٣٦٤ ش.

رنه گروسه، امپراتوري صحرا نوردان، ترجمه عبد الحسين ميكده، بنگاه ترجمه و نشر كتاب، تهران، ١٣٥٣ ش.

رياض الاسلام؛ تاريخ روابط ايران و هند، ترجمه محمد باقر آرام - عباسقلي غفاري فرد، موسسه انتشارات اميركبير، چاپ اول، ١٣٧٣ ه. ش.

ريو، چارلز؛ فهرست نسخ خطي فارسي در موزه بريتانيا (به انگليسي)، لندن ١٨٧٩ و ١٨٨١ م.

زامباور؛ نسب نامه خلفا و شهرياران و سير تاريخي حوادث اسلام، ترجمه و تحشيه دكتر محمد جواد مشكور، كتابفروشي خيام، ١٣٥٦ ش.

ش. دولاندان؛ تاريخ جهاني، ترجمه احمد بهمنش، انتشارات دانشگاه تهران، چاپ چهارم، ارديبهشت ١٣٦٧ ش.

شهاب الدين عبد الله بن فضل الله شيرازي؛ تحرير تاريخ وصاف، به قلم عبد المحمد آيتي، موسسه مطالعات و تحقيقات فرهنگي، ١٣٧٢ ش.

شيخ ابو الفضل مبارك؛ اكبرنامه، به كوشش غلامرضا طباطبايي مجد، موسسه مطالعات و تحقيقات فرهنگي (پژوهشگاه)، تهران، ١٣٧٢ ش.

شيرازي (نويدي)، عبدي بيگ؛ تكمله الاخبار، تصحيح دكتر عبد الحسين نوايي، نشر ني، چاپ اول، ١٣٦٩ ش.

طبري، ابو جعفر محمد بن جرير؛ تاريخ الطبري، دار الكتب العلميه، بيروت، الطبعه الثالثه، ١٤١١ ق / ١٩٩١ م.

غفاري فرد، عباسقلي؛ روابط صفويه و اوزبكان، موسسه چاپ و انتشارات وزارت امور خارجه، چاپ اول، ١٣٧٦ ش.

فرشته، محمد قاسم هندوشاه؛ تاريخ فرشته، چاپ بمبيي، ١٢٤٨ ق.

فضل الله، خواجه رشيد الدين؛ جامع التواريخ، به كوشش دكتر بهمن كريمي، انتشارات اقبال، تهران، ١٣٢٨ ش.

محمد عارف بن حاج محمد شريف ارزنه الرومي؛ انقلاب في الاسلام بين الخواص و العوام، نسخه خطي كتابخانه ملك.

مضطر، الله دتا (مصحح)؛ جهانگشاي خاقان، مركز تحقيقات فارسي ايران و پاكستان، اسلام آباد، ١٣٦٤ ق / ١٩٨٦ م.

منهاج سراج جوزجاني؛ طبقات ناصري، تصحيح عبد الحي قندهاري.

يحيي بن عبد الطيف قزويني؛ لب التواريخ، انتشارات بنياد گويا، چاپ اول، مرداد ١٣٦٣ ش.

ب. كتابنامه مصحح انگليسي

ب. كتابنامه مصحح انگليسي

تاريخ رشيدي = تاريخ خوانين مغولستان

عن الكتاب
عن المؤلف
فهرست مطالب
پيشگفتار: مصحح فارسي
پيشگفتار: مصحح انگليسي

مقدمه

1. بخش 1: مؤلف و كتاب او
2. بخش 2: سلسله چغتايي
3. بخش 3: سرزمين مغولان
4. بخش 4: مردم - مغول، ترك، و ايغور
5. بخش 5: خانات شرقي يا اويغورستان
6. بخش 6: تاريخ رشيدي و بعد از آن

آغاز تاريخ رشيدي
بخش اول
گفتار در ابتداء احوال توغلقتمورخان

گفتار در شرح اسلام توغلقتمورخان

1. نقل از ظفرنامه: ذكر لشكر كشيدن توغلقتمورخان بر ممالك ماوراء النهر

2. نقل از ظفرنامه: گفتار در مشورت كردن حضرت صاحب قران با امير حاجي برلاس و مراجعت نمودن از لب جيحون و ملاقات كردن با امراء توغلقتمورخان

3. نقل از ظفرنامه: ذكر لشكر كشيدن توغلقتمورخان به ولايت ماوراء النهر، نوبت دويم

4. نقل از ظفرنامه: ذكر مراجعت توغلقتمورخان به تخت گاه خويش

5. ذكر الياس خواجه خان

6. نقل از ظفرنامه: در توجه نمودن اميرحسين و حضرت صاحب قران به جانب طايخان و صلح كردن

7. نقل از ظفرنامه: گفتار در نهضت حضرت صاحب قران از لب پل سنگين و گريختن لشكر جته

8. نقل از ظفرنامه: گفتار در خواب ديدن حضرت صاحب قران و به آن تفال نمودن و آهنگ جنگ الياس خواجه خان كردن

9. نقل از ظفرنامه: گفتار در محاربه امير حسين و حضرت صاحب قران با لشكر جته و ظفر يافتن بر ايشان

10. نقل از ظفرنامه: در قرلتاي كردن اميرحسين و حضرت صاحب قران و برداشتن كابلشاه اغلن را به خاني

11. نقل از ظفرنامه: گفتار در جنگ لاي و شرح كيفيت آن

12. محاصره كردن لشكر جته سمرقند را

گفتار در اختتام كار الياس خواجه خان و آنچه بعد از وفات وي واقعه شده و مخالفت و استيلاي امير قمر الدين

گفتار در ذكر امير قمر الدين

1. نقل از ظفرنامه: گفتار در نهضت همايون حضرت صاحب قران به جانب جته كه عبارت از مغولستان است، نوبت سيوم

2. نقل از ظفرنامه: گفتار در زفاف همايون صاحب قران فرمان روا با سرادق ابهت پناه دلشاد آغا

3. نقل از ظفرنامه: گفتار در توجه نمودن حضرت صاحب قران به صوب خوارزم و هم از راه مراجعت كردن به واسطه ياغي شدن ساربوغا و عادلشاه و بهرام جلاير

4. نقل از ظفرنامه: گفتار در توجه حضرت صاحب قران به جانب جته كه عبارت از مغولستان است، نوبت چهارم

5. نقل از ظفرنامه: ذكر وفات اميرزاده جهانگير

6. نقل از ظفرنامه: گفتار در لشكر فرستادن صاحب قران به سر قمر الدين

7. نقل از ظفرنامه: گفتار در نهضت همايون با صولت گردون و كثرت انجم حضرت صاحب قران به جانب جته كه عبارت از مغولستان است، نوبت پنجم

8. اختتام روزگار امير قمر الدين
9. ذكر ابتداء احوال خضرخان ابن توغلقتمور خان
10. ذكر محمدخان ابن خضر خواجه خان
11. ذكر شير محمد خان ابن محمد خان
12. ذكر ابتداي روزگار ويس خان

13. ذكر امير سيد علي و حكاياتي كه به آن تعلق دارد

14. وقايعي كه ميان شير محمد خان و ويس خان شده بر سبيل اجمال

15. ذكر خانيت ويس خان

16. ذكر احوال امير خدايداد و رفتن او به مكه و اختتام كار او

17. ذكر شهادت ويس خان

18. ذكر ويراني ايرازان بعد از شهادت ويس خان

19. ذكر رفتن يونس خان و ايرازان به سمرقند پيش ميرزا الوغ بيگ

20. ذكر خانيت ايسان بوغاخان ابن ويس خان بعد از ويراني ايرازان

21. ذكر توجه مير سيد علي به كاشغر و گرفتن كاشغر

22. ذكر مخالفت امرا به ايسان بوغاخان و آنچه در آن ايام واقع شده

23. ذكر ابتدا خانيت يونس خان
24. ذكر احوال يونس خان بر سبيل تفصيل
25. ذكر آمدن يونس خان به مغولستان

26. ذكر ايالت سانيز ميرزا در كاشغر بعد از وفات پدرش مير سيدعلي و اختتام كارش

27. ذكر خانيت دوست محمد خان

28. ذكر آمدن يونس خان بار دويم از پيش سلطان ابو سعيد

29. ذكر وقايعي كه بعد از مردن دوست محمدخان و استيلا يافتن يونس خان واقع شده و كشتن بروج اوغلان ابن ابو الخير خان اوزبك

30. ذكر واقعه شيخ جمال و دربند افتادن خان به دست او

گفتار در وقايعي كه بعد از قتل شيخ جمال خر واقع شده است در ميان يونس خان و پادشاهان ماوراء النهر بر سبيل اجمال

1. ذكر ايالت محمد حيدر ميرزا در كاشغر
2. ذكر ابتداء احوال ابا بكر ميرزا
3. ذكر ميرزايان ختن

4. ذكر گرفتن ميرزا ابا بكر ختن را و مستاصل ساختن ميرزايان ختن

5. ذكر خديعت ابا بكر ميرزا با محمد حيدر ميرزا و بدر كردن محمد حيدر ميرزا امراي خود را به سخن ميرزا ابا بكر

6. ذكر رفتن يونس خان به مدد حيدر ميرزا بر سر ميرزا ابا بكر و شكست يافتن ايشان

7. لشكر كشيدن يونس خان جهت كمك محمد حيدر ميرزا به ياركند، بار دوم و شكست يافتن ايشان از ميرزا ابا بكر

8. ذكر ابتداء روزگار سلطان محمود خان ابن يونس خان

9. ذكر جنگ و وحشتي كه در ميان يونس خان و محمد حيدر ميرزا در آقسو واقع شده

10. رفتن محمد حيدر ميرزا به كاشغر پيش ميرزا ابا بكر و دربند كردن ميرزا ابا بكر، محمد حيدر ميرزا را

11. ذكر در آمدن يونس خان و الوس مغول در تاشكند و صلح ميان سلطان احمد ميرزا و عمر شيخ ميرزا و سلطان محمودخان

12. ذكر اختتام كار يونس خان

13. ذكر جنگ جركه ميان سلطان احمد ميرزا و سلطان محمودخان واقع شد

14. ذكر نسبت فرمودن سلطان محمود خان با پدرم محمد حسن گوركان نور الله مرقدهما

15. ذكر آنچه در مدت سلطنت محمودخان در تاشكند واقع شده و اختلال كار و اختتام روزگار او

16. ذكر سلطان احمد خان
17. ذكر منصور خان، غفر ذنوبه
18. ذكر شاه خان ابن منصور خان
19. ذكر سلطان سعيد خان ابن سلطان احمد خان

گفتار در فضايل حميده و خصايل گزيده سلطان سعيد خان

1. ذكر عبد الرشيد خان ابن سلطان سعيد خان

گفتار در اختتام دفتر اول از تاريخ رشيدي

پي نوشتها
بخش دوم
مقدمه

پي نوشتها

آغاز دفتر ثاني از تاريخ رشيدي كه آنچه بعد از سئه تسعمايه به تفاريق در الوس مغول و اوزبك و چغتاي واقع شده

ذكر خانيت يونس خان و احوال او و تعداد فرزندانش بر سبيل اجمال

ذكر خاتمه كار يونس خان و تعداد فرزندان و پادشاهت سلطان محمودخان و سبب اختلال كار او بر سبيل اجمال

ذكر شهادت سلطان محمود خان و فرزندانش بر سبيل اجمال

ذكر بقيه احوال پدرم ميرمحمد حسين گوركان، انار الله برهانه

ذكر احوال شاهي بيگ خان

ذكر نسب بابر پادشاه و شرح خويشي او به خواقين مغول و مجمل اوايل حال او

آغاز داستان سلطان سعيد خان ابن سلطان احمد خان ابن سلطان يونس خان و شرح ابتدا و بلايا و محن كه او را در اوايل حال پيش آمده

فرار نمودن پدرم محمد حسين گوركان انار الله برهانه از پيش شاهي بيگ خان به خراسان و تذكره چند كه به سوق آن كلام متعلق است

ذكر حضرت مخدومي، فخر الانامي، شيخ الاسلامي، نور المله و الدين مولانا عبد الرحمان جامي، عليه الرحمه و المغفره

ذكر مولانا سعد الدين كاشغري عليه الرحمه
ذكر مولانا نظام الدين خاموشي
ذكر خواجه علاء الدين عطار، عطر الله تربته
ذكر مولانا علاء الدين مكتب دار
ذكر مولانا شمس الدين محمد مروجي
ذكر خواجه عبد العزيز جامي
ذكر شيخ پوران
ذكر خدمت مولانا بوسعيد اوبهي
ذكر مولانا معين الدين واعظ
ذكر مولانا خواجه كوهي
ذكر حافظ محمود زيارتگاهي
ومنهم العلماء

ومنهم الشعراء

1. ذكر مير علي شير
2. امير شيخم احمد
3. حسن علي جلاير
4. آهي
5. هلالي
6. اصبغي
7. بنايي
8. سيفي

ومنهم معماييون

1. مير حسيني معمايي

2. مولانا محمد بدخشي معمايي و مولانا كمال معمايي و مولانا شهاب معمايي

ومنهم الكتاب

1. مير علي تبريزي

2. مولانا سلطان علي مشهدي، شيخ بايزيد پوراني، مولانا جعفر

3. مولانا علاء الدين

4. مولانا محمد ابريشمي، مولانا زين الدين محمود، سلطان محمود نورا

ومنهم المصورون

1. بهزاد
2. قاسم علي چهره گشاي
3. مقصود
4. مولانا ميرك نقاش، استاد باباحاجي
5. استاد شيخ احمد

ومنهم المذهبون
ومنهم المغنيون
رجوع به تمامي حكايت

گفتار در رفتن بابر پادشاه به خراسان و ذكر مناقشه و وحشت كه در كابل واقع شد

رفتن پادشاه به خراسان و بازآمدن پادشاه از خراسان به كابل

ذكر وقايع پادشاه در آن مدت كه در كابل بوده بر سبيل اجمال و بعضي حكايات متفرقه كه تعلق به آن دارد

رفتن شاهي بيگ خان به خوارزم و استخلاص نمودن و مراقبت او به ماوراء النهر و توجه نمودن او به ممالك خراسان

سبب رفتن پدرم محمد حسين گوركان، انار الله برهانه، پيش شاهي بيگ خان و ذكر ما يتعلق ما و شهادت خال بزرگوارم سلطان محمود خان و پدرم انار الله برهانهما

گفتار در وقايع مولف كتاب

بيان احوال حضرت مولانا محمد قاضي عليه الرحمه والغفران

رجوع به تمامي قصه

آمدن سلطان سعيد خان به اندجان و دربند افتادن و از آنجا خلاص يافته به كابل پيش بابر پادشاه رفتن

احوال ميرزا خان و رفتن مقر اين حكايات از بدخشان به كابل

رفتن شاهي بيگ خان به قزاق و ذكر اختلال كار او

ذكر ابتدا و مناقشه شاهي بيگ خان به شاه اسماعيل و كشته شدن شاهي بيگ خان به دست او

رسيدن خبر كشته شدن شاهي بيگ خان به دست شاه اسماعيل و عزيمت نمودن پادشاه از كابل به قندوز

ذكر اوايل حال او بر سبيل اجمال و شرح فتح ولايت فرغانه به طريق مفصل

رسيدن خبر فتح سيد محمد ميرزا با پادشاه و ذكر فرستادن سلطان سعيد خان به اندجان پيش عمم

گفتار در جلوس بابر پادشاه در ممالك ماوراء النهر

رفتن خان به اندجان و وقايعي كه در آنجا دست داد

مجمل احوال نسب ميرزا ابا بكر

گفتار در تمهيد احوال ميرزا ابا بكر، مجمل اساليب مذمومه و روابط ميشومه او

آمدن عبيد الله خان از تركستان با بخارا و رفتن بابر پادشاه به مقابله در كول ملك و مصاف دادن و شكست يافتن و آنچه بعد از اين دست داده

ذكر احوال عمم سيد محمد ميرزا، تغمد الله بغفرانه

ذكر احوال مولف اين كتاب بر سبيل اجمال

وقايع سلطان سعيد خان بعد از شكست يافتن از سوينجك خان

خصوص احوال قزاق و سلاطين او و سبب آنكه اين نام بر ايشان اطلاق يافته و عواقب كار ايشان

ذكر وقايعي كه بعد از محاربه سوينجك خان روي نمود و رفتن سلطان سعيد خان به قزاق و پيش قاسم خان

ذكر كرامات حضرت مولانا محمد قاضي و آنچه بدين حكايت تعلق دارد

بعضي خصوصيات احوال كه به نسق اين حكايات تعلق دارد

ذكر اختتام كار شاه اسماعيل بر سبيل اجمال

ذكر سلاطين شيبان در سر ماوراء النهر كه از بعد يك ديگر سلطنت كردند، الى يومنا

سبب برآمدن سلطان سعيد خان از ولايت فرغانه و متوجه كاشغر شدن

گفتار در شرح اوضاع كاشغر

نقل از تاريخ جهانگشاي

ذكر شهادت امام علاء الدين محمد ختني به دست كوچلك به نقل از تاريخ جهانگشاي

مزارات ياركند
ديگر از فواكه
رجوع به تمامي حكايت و قصه

ذكر مصاف سلطان سعيد خان در كاشغر با لشكر ميرزا ابا بكر

توجه نمودن سلطان سعيد خان به ياركند و بعضي حكايات كه بدان متعلق است

ذكر فتح قلعه ينگي حصار كه مفتاح مفاتيح ممالك كاشغر بود

ذكر اختلال كار ميرزا ابا بكر و مقدمه چند كه بدان تعلق دارد و اختتام كار او

جهت و شرح فتح كاشغر

شرح احوال امرا كه به تعاقب ميرزا ابا بكر رفته بودند

ذكر خواتم احوال فرزندان ميرزا ابا بكر بر سبيل اجمال

در ذكر اوضاع خان بعد از فتح كاشغر

ذكر آمدن ايمن خواجه سلطان در ملازمت خان از طرفان

تمهيد در ذكر آنكه با وجود سوابق كدورات خان با منصور خان داعيه ملاقات و اطاعت كرد

ذكر احوال منصور خان بر سبيل اجمال

ذكر در ولادت اسكندر سلطان

ذكر تعمير آقسو و وقايعي كه در مدت تردد ايلچيان منصور خان و خان واقع شد

ذكر وفات حضرت مولانا محمد قاضي عليه الرحمه

بسم الله الرحمن الرحيم

ذكر آشتي كردن و ملاقات نمودن منصورخان و سلطان سعيدخان

ذكر مراجعت خان از آشتي و آنچه بعد از آن واقع شده و ملازمت كردن باباجاق سلطان

ذكر توجه خان با غزات ساريغ ايغور و سبب بازگشت از آنجا

گفتار در لشكر قرغيز و سبب گرفتار شدن محمد قرغيز

آمدن دولت سلطان خانيم، بنت يونس خان از بدخشان به كاشغر

ذكر طوي تاهل ايمن خواجه سلطان و شاه محمد سلطان

آغاز وحشت و ذكر مناقشه كه ميان خان و ميرزاخان واقع شد و لشكر كشيدن خان بار اول بر سر بدخشان

ذكر ملاقات كردن سلطان سعيدخان با منصورخان بار دوم

تتمه وقايع بابر پادشاه بعد از آنكه به كابل گذشت و ذكر وفات برادرش سلطان ناصر ميرزا و سبب مخالفت امرايش

ذكر ضبط مغولستان و قرغيز و ابتداء كار رشيد سلطان

نقل از تاريخ جهانگشاي صاحب ديوان و فريد دوران، خواجه عطا الملك، علاء الدين محمد جويني، تغمد الله بغفرانه، كه در تعريف مغولستان نوشته اند آن را به جنس نقل كرده مى شود

رجوع به اصل حكايت

گفتار در انابت خان كه هدايتي بود

ذكر آنكه خان از جهت درويشي مي خواست كه ترك سلطنت كند و سبب در تعويق افتادن آن

شرح احوال خواجه تاج الدين و نسب او

ذكر رخصت دادن خواجه تاج الدين را به طرفان و آشتي طاهر خان قزاق اوزبك و تقرير آنچه در آن ايام گذشته

گفتار در تولد سلطان ابراهيم ابن سلطان سعيد خان

رفتن خان بر سر اندجان بار دوم

رفتن خان به مغولستان بار آخر و مغولستاني را به كاشغر آوردن و موجبات چندي كه در آن ايام واقع شد

موجبات گريختن بابا سلطان و خواتم كار او
ذكر شاه محمد سلطان و خواتم كار او
رفتن رشيد سلطان و بنده به غزات بلور

رفتن خان بار دوم با بدخشان و شرح موجبات آن و وقايعي كه در آن ايام دست داد

ذكر موجبات وحشتي كه ميان خان و ايمن خواجه سلطان واقع شد

شرح ارادت خان به حضرت ارشاد مآبي، نتيجه الاقطابي، شهاب المله والدين محمود المشتهر بـ «خواجه خاوند محمود» مد الله ظلال ارشاده علي ريوس المخلصين

گفتار در ذكر نسب و احوال حضرت خواجه خاوند محمود

در مذمت جاه و طالبان آن به دلايل كتاب الله عز وجل وسنت رسول الله - صلى الله عليه وسلم -

رفتن حضرت مخدومي نورا به جانب هند و مقوله اي چند كه تعلق به اين دارد

من خوارق عاداته

گفتار در اعتذار و اختتام تذكره حضرت مخدومي نورا

در ذكر تتمه احوال بابر پادشاه و اختتام كار او

در ذكر توجه خان به تبت

در شرح اوضاع و جبال و مفازات تبت و بيان عقايد و مذاهب ايشان

در شرح غرايب مواضع تبت
بيان تبت و عقايد اهل آن
توجه خان به غزات تبت

آمدن مولف كتاب به تبت و آنچه در آن ايام واقع شد

ذكر آمدن خان متعاقب مولف كتاب به تبت و در آمدن خان به بالتي و رفتن مولف كتاب به كشمير

ذكر آنچه خان را در بالتي واقع شده است

در آمدن مولف كتاب به كشمير و ذكر آنچه به آن تعلق دارد

گفتار در اوضاع كشمير
ومن عجايباته
نقل از ظفرنامه

در ذكر اسلام كشمير و سلاطين مسلمان كه در كشمير گذشته اند بر سبيل اجمال

گفتار در ذكر مذاهب كشمير

رجوع به تمامي حكايت

گفتار در برآمدن از كشمير و آنچه در آن ايام واقع شده

برگشتن خان از ماريول به دار الملك ياركند و رخصت دادن مولف كتاب به ارسنگ

ذكر اختتام كار خان و مجمل احوال او
وقايعي كه بعد از خان در كاشغر دست داده است
نقل از ظفرنامه

ذكر محمدي كه ما صدق ايشك برلاس كه كالناس بود و امير الامراي رشيد خان بلكه نفس ناطقه او

رفتن مولف كتاب به طرف ارسنگ و كشته شدن برادرم عبد الله ميرزا و آنچه در آن لشكر واقع شده

ذكر شدايد وقايع كه در تبت گذشته بوده و وفات ابن عمم محمود ميرز

ذكر توجه مولف كتاب از تبت به جانب بدخشان

حكايت منظومه

ذكر همايون پادشاه ابن بابر پادشاه و اختلال كار او

گفتار در واقعه جنگ گنگ
فرار نمودن چغتاي از هندوستان به لاهور
سبب آمدن مولف كتاب به كشمير

ذكر گرفتن مولف كتاب كشمير را و احوال چغتاي بعد از برآمدن هند بر سبيل اجمال

گفتار در ذكر جدا شدن مولف كتاب از همايون پادشاه و متوجه كشمير گشتن و فتح كشمير و آنچه در آن اوان واقع شده و ختم تاريخ رشيدي

اختتام كتاب به مناجات رب الارباب

پيوست ها

1. پيوست يك

1. مشرف گشتن نازك شاه كرت ثاني به شاهي كشمير

2. اختصاص يافتن نازك شاه كرت سوم به شاهي كشمير

2. پيوست دو

3. پيوست سه

1. فهرست سنين وقايع

4. انگلستان
5. قاره اروپا
6. هند

7. ايران

1. پى نوشتها

8. 4. سلسله ها، اقوام، طوايف، اصطلاحات، لغات و ...

9. 5. كتابنامه

1. الف. كتابنامه مصحح فارسي

2. ب. كتابنامه مصحح انگليسي