Date: 2023-11-04T00:00:00+00:00
Description: Shamela BOK file converted to EPUB by Shamela.org
Publisher: Shamela.org
Rights: Creative Commons Non-Commercial Share Alike 3.0

ابن الشهَاب الهمداني

أحوال وآثار وأشعار مير سيد علي همداني

رقم الكتاب في المكتبة الشاملة: ٣٦٢٢٤

الطابع الزمني: ٥٣-١٩-١٧-٠٣-١١-٢٠٢٣

المكتبة الشاملة رابط الكتاب

2em0em

1.6

عن الكتاب

نام كتاب: أحوال وآثار وأشعار مير سيد علي همداني

نويسنده: علي بن شهاب الدين حسن بن محمد الحسيني الهمذاني (المتوفى: ٧٨٦ هـ)

تأليف و تصحيح: دكتر محمد رياض

ناشر: مركز تحقيقات فارسى ايران و پاكستان، إسلام آباد - پاكستان

نوبت چاپ: دوم، ١٤١١ هـ = ١٩٩١ م

جلد: ١

[ملاحظات]

ترقيم الكتاب موافق للمطبوع وهو مذيل بالحواشي

أعده للشاملة: مجاهد صغير أحمد صودهوري

عن المؤلف

ابن الشهَاب

(٧١٤ - ٧٨٦ هـ = ١٣١٤ - ١٣٨٤ م)

علي بن شهاب الدين حسن بن محمد الحسيني الهمذاني في الهند، واستقر في “كشمير” وأسلم على يده أكثر أهلها. وتوفي بتيراه من أرض باغستان، ودفه في “ختلان” من أعمال بدخشان، بالهند، له تصانيف بالعربية والفارسية، فمن العربية “الرسالة الذكرية” و“منازل السالكين” و“شرح أسماء الله الحسنى” و“الرسالة الخواطرية” و“الخطبة الأميرية”.

نقلا عن : الأعلام للزركلي

پيشگفتارى از رضا شعبانى

نام كتاب: أحوال وآثار وأشعار مير سيد علي همداني

نويسنده: علي بن شهاب الدين حسن بن محمد الحسيني الهمذاني (المتوفى: ٧٨٦ هـ)

تأليف و تصحيح: دكتر محمد رياض

ناشر: مركز تحقيقات فارسى ايران و پاكستان، إسلام آباد - پاكستان

نوبت چاپ: دوم، ١٤١١ هـ = ١٩٩١ م

جلد: ١

[ملاحظات]

ترقيم الكتاب موافق للمطبوع وهو مذيل بالحواشي

أعده للشاملة: مجاهد صغير أحمد صودهوري

أحوال و آثار وأشعار

مِير سيّد علي همداني رح

(با شش رساله از وى)

دكتر مُحمّد رياض

چاپ دوم

مركز تحقيقات فارسى ايران و پاكستان

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيْمِ

به ميمنت مقارنت با هفتصدمين سالگرد

ولادتِ عارفِ ربّانى

مير سيّد علي همدانى

٧١٤ - ٧٨٦ هـ ق / ١٣١٤ - ١٣٨٥ م

مركز تحقيقات فارسى ايران و پاكستان

أحوال و آثار وأشعار

مِير سيّد علي همداني رح

[با شش رساله از وى]

چاپ دوم

دكتر مُحمّد رياض

مركز تحقيقات فارسى ايران و پاكستان

شناسنامه اين كتاب

نام كتاب: أحوال و آثار و أشعار مير سيد علي همداني با شش رساله از وى

مؤلف و مصحح: دكتر محمد رياض

ويرايش: مركز تحقيقات فارسى ايران و پاكستان

سخن مدير: مدير ويرايش: مركز تحقيقات فارسى ايران و پاكستان

پيشگفتار: دكتر محمد رياض

ناشر: مركز تحقيقات فارسى ايران و پاكستان، اسلام آباد

تلفن: ٨٢٠١٠١

كتابت: نفيس رقم

شماره رديف: ١٢١

تعداد: ١٠٠٠

چاپ دوم: منزا پرنتنگ كارپوريشن، اسلام آباد

تلفن: ٨١٥٩٣٩

تاريخ انتشار: ١٤١١ هـ ق / ١٣٧٠ هـ ش / ١٩٩١ م

صفحات: ٤٠ + ٥٤٥ = ٥٨٥

بها: ١٥٠ روپيه پاكستانى

مركز تحقيقات فارسى ايران و پاكستان

شماره رديف

١٢١

چاپ دوم

تاسيس برميناى موافقتنامه مؤرخ آبان ماه ١٣٥٠ مصوب دولين ايران و پاكستان

سيّد السادات، سالارِ عجم ... دستِ اُو معمار تقديرِ اُمم

تا غزالى درس الله هُو گرفت ... ذِکر و فِکر از دودمان اُو گرفت

سيّد آن کشورِ مينو نظير ... مير و درويش و سلاطين را مشير

جُمله را آن شاه دريا آستين ... داد علم و صنعت و تهذيب و دين

آفريد آن مردِ ايرانِ صغير ... با هُنرهاى غريب و دلپذير

يک نگاهِ اُو گشايد صد گره ... خيز و تيرش را بدل راهى بده

— علّامه اقبال لاهوري

كشمير

- ١ -

[پيشگفتارى از رضا شعبانى]

باسمه تعالى

اگرنه بر سبيل اقتفاء به سنت سنيه اسلاف فاضل اين ضعيف بود “نگارش اين سطور نيز بر خلف جاهل انان تكليف نبود” چون هم مؤلف دانشمند كتاب “آقاى دكتر محمد رياض خان در مقدمه مشبع خود به تفصيلى شايسته از عهده معرفى مير سيد على همدانى برآمده اند و هم فاضل گرامى آقاى اكبر ثبوت مدير وقت مركز تحقيقات فارسى ايران و پاكستان نيز با قلمى شيوا و محققانه” كمبودهاى محتمل را جبران كرده و توصيفى معتع از احوال سيد عالى مقدار ارائه داده اند و اما كه بى گمان بر امثال من بنده فضيلتى زين بيش تعلق نمى گيرد كه در هفتصدمين سالروز تقريبى ولادت مير بلند مقام همدانى “توفيق تجديد چاپ كتاب حاضر را داشته باشيم و درحالى كه لله الحمد و المنة آوازه ان بزرگ جهانگير شداه است و به اقصاى بلاد عالم رسيده” و در همين سال جارى نيز دو مجمع معتبر و كنگره مهم به همت مسئولان بلندمرتبه پاكستان و ايران در هر دو كشور برگزار مى شود "شاهد تجليلى دگر از مقام شامخ دينى و عرفانى و اخلاقى دانشى مرد همدانى بمانيم

سيد به حقيقت در سرزمين اصلى خود بسيار كمتر از ان شناخته شده است كه در منطقه شبه قاره و خاصته پاكستان و كشمير مشهور است و اگر ما نتوانيم او را يكى از عناصر اصلى مسلمان شدن جم غفيرى از مردم كشمير و جامو بشناسيم“ در اين نكته جاى ترديد كمى هست كه از شخصيتهاى مؤثر در تفهيم شريعت غراى محمدى (ص) و مردمى كردن آداب و عادات مسلمانى در ميان انان بوده است ”بد انسان كه خود اعراضى تمام از حطام دنياوى و ظواهر اعتبارى داشته و تمايلى آشكار به خدمت به خلق و رفع بلايا و دفع نقم از بندگان حق نشان مى داده است - زندگانى او هم امروز نيز براى كثيرى از مردم پاكستان و هند سرمشق فضيلت و اسلاميت و انسانيت است و بر همين سياق متبرك است كه هنوز مسلمانش به زمزم شويد و هندو بسوزاند.

- ٢ -

بارى در روزگار ما كه به يمن همت بندگان صالح خدا“ الحمد لله دوران وحدت ملل ستمديده و بالاختصاص مسلمانان آغاز شده است وجود شخصيتهاى اصيل و راستينى چون مير سيد على همدانى كه واسطته العقد مواريث گرانقدر مشتركند ”از معدات آشكار حفظ مودات است. ملل متعددى كه از قفقازيه و آرال تا انتهاى هندوكش و گنگ بسر مى برند داراى زمينه هاى يكسان فرهنگى“ تاريخى ”اجتماعى" دينى و اخلاقى بيشمارند و سزاوارند كه بر سر نقاط توافق كارساز حياتى نيز هم امروز تامل و تدبير بيشترى نشان دهند و مآلا و تحقيقا به شناسائى هويت اصيل و واقعى خويش نزديكتر شوند

اميد فراوان است كه تجديد چاپ كتاب حاضر “كه به ملاحظه قلت فرصت” در كمال استعجال انجام پذيرفته و مع الاسف برخى از مشكلات و تنگناهاى اساسى چاپ پيشين را كه لا محاله مشهود محققان بزرگوار است “همچنان در خود نگاه داشته” بتواند فى الحال پاسخى بر نياز مبرم جامعه دانشى منطقه تلقى شود. همچنين رجاء واثق دارد كه ان شاء الله در آتيه اى نزديك "مجال موسع ديگرى فراهم گردد تا تهذيبى نو از كتاب حاضر به عمل آيد و هم به موقع آثار ذى قيمت چاپ نشده ان بزرگوار زينت نشر و تكثير به خود پذيرد. بمنه و كرمه.

رضا شعبانى

مدير مركز تحقيقات فارسى ايران و پاكستان

ديباچه چاپ دوم

- ٣ -

بسم الله الرّحمن الرّحيم

ديباچه چاپ دوم

در حدود ربع قرن پيش كه كار تحقيق در مورد بررسى احوال و آثار و خدمات همگانى حضرت شاه همدان را آغاز كردم، تنها معدودى از خواص عرصهء علم با شخصيت مير سيد على آشنايى داشتند ولى اينك بيش وكم ساير مردم تحصيل كرده نيز شخصيت و كارنامهء وى را مى شناسند. در پاكستان از چند سال گذشته به اين طرف همه ساله مراسم با شكوهى بمناسبت روزهاى ولادت و وفات او برگزار مى گردد و در اواخر سال ١٣٦٦ هـ ش / ١٩٨٧ م هم كنفرانس بين المللى شاه همدان در شهر مظفرآباد انعقاد پذيرفته بود" اينك جاى بسى خوشوقتى است كه در مردادماه ١٣٧٠ هـ ش / اوت ١٩٩١ ميلادى سمينارى منطقه اى در مولد سيد على همدانى در همدان، برگزار مى شود و نگارنده مفتخر است كه نوشته هاى وى را به زبان هاى فارسى و ترجمه هاى آنها را به اردو و انگليسى خوانده و در شناساندن مقام اين شخصيت بزرگ قرن هشتم هجرى سهمى كوچك داشته است.

كتاب حاضر فى الحقيقة فشردهء مطالب متنى است كه در پاييز سال ١٣٤٦ هـ ش / نوامبر ١٩٦٧ ميلادى در دانشگاه تهران به عنوان رسالهء دكترى مورد تصويب قرار گرفته بود. اين كتاب در ١٣٦٤ هـ ش / ١٩٨٠ م از طرف مركز تحقيقات فارسى ايران و پاكستان چاپ شد و نظر به علاقه مندى فضلاى ايران و پاكستان و هند و كشورهاى هم جوار ديگر و همين طور به علت شهرت جهانى شاه همدان، نسخ چاپى آن در ظرف چند ماه ناياب گشت چون صرف نظر از نقائص متن، مزاياى چشمگيرى در بر داشت كه مى توان برخى از آنها را چنين شمرد:

- ٤ -

١ - زندگى نامهء شاه همدان بعنوان مصنف و شاعر و مبلغ اسلام و مصلح اجتماعى ارائه شده است

٢ - در حدود صد اثر سيد به زبانهاى عربى و فارسى معرفى شده و عند اللزوم نمونه هايى از نكات برجستهء هركدام مورد نقد و بررسى قرار گرفته است.

٣ - مجموعهء اشعار سيد و متن چند رسالهء عربى و فارسى او در ضمايم كتاب آمده است.

٤ - همراه با متن چند رسالهء «فتوتيه»، مير سيد على همدانى و مطالبى نيز دربارهء نهضت فتوت ارائه شده است كه به جرئت مى توان گفت تا اين اندازه مباحث جامع كمتر در يك كتاب تحقيقى عربى يا فارسى كه دربارهء سيد نوشته اند پيدا مى شود. محققان گرامى تاكنون از سر لطف به كرات در اين باب مساعى نگارنده را ستوده و تشويق فرموده اند.

بنده بى نهايت ممنونم كه رايزن محترم فرهنگى سفارت جمهورى اسلامى ايران آقاى دكتر سيد كمال حاج سيد جوادى و مدير گرامى و دانشمند مركز تحقيقات فارسى ايران و پاكستان در اسلام آباد، آقاى دكتر رضا شعبانى براى تجديد چاپ اين اثر اقدامات سريعى انجام داده اند. اميدوارم كه تشويقات و راهنمايى هاى ايشان على الدوام چراغ راه مؤلفان و نويسندگان اين سامان بماند.

دكتر محمد رياض

استاد رشتهء اقبال شناسى

دانشگاه آزاد علامه اقبال

اسلام آباد

اسلام آباد

بهار ١٣٧٠ خورشيدى

آوريل ١٩٩١ م

سخن مدير

- ٥ -

بسم الله الرّحمن الرّحيم

سخن مدير

اسلام در ميان عرب ها ظهور كرد اما در ابلاغ پيام و تعليم معارف آن، گسترده ترين و عمقى ترين فعاليت ها را ايرانيان عهده دار شدند. در جنوب آسيا (مركز و شمال و غرب و جنوب شبه قاره، اندونزى و ... ) در تركستان و ديگر مناطق مسلمان نشين چين و شوروى، در آسياى صغير و نواحى مجاور آن در اروپا، در افريقاى شرقى و شمالى (مغرب اقصى و ... ) در جزائر اقيانوس هند و در سواحل مديترانه و كرانه هاى اقيانوس اطلس (بخش هائى از اندلس و ... ) و حتى در بلاد عرب هرجا خبرى از تبليغات اسلامى و اثرى از معارف اين آئين پاك بود، مبلغان و دانشوران ايران مؤثرترين حضور را داشتند و بالنتيجه در كثيرى از اين سرزمين ها تمدن و فرهنگ اسلامى جامهء ايرانى در بر كرد و مثلا با آنكه در خود ايران كتاب هاى مهم علمى و دينى غالبا به عربى نگارش مى يافت، در بسيارى از نقاط نامبرده، فارسى را زبان دين و علم و معرفت شناختند و ميراث فرهنگى عظيمى كه برجا نهادند كالبد فارسى آن - در كنار روح اسلامى - كاملا محسوس و مشهود است و لغات و اصطلاحات دينى و غير دينى زيادى هم كه از فارسى به زبان هاى بومى آنان راه يافته - و پاره اى هنوز هست - تأييدى ديگر است بر نقش سترگ ايرانيان در اين مورد.

***

- ٦ -

مير سيد على همدانى از عارفان نامى ايران است كه نشر و ترويج اسلام در مرزوبوم پهناور شبه قاره - تا حدود زيادى - مرهون اقدامات و كوشش هاى او و ياران و بستگان او است. اين مرد بزرگ در ايران، در خانواده اى وابسته به هيئت حاكمه، چشم به جهان گشود اما حكومت ظاهرى را بى ارزش و ناچيز يافت و آن را رها كرد ١ و روى به علم و معنويت و خدمت خلق آورد. دانش هاى رسمى (ادبيات پارسى و تازى، حكمت عملى - اخلاق و سياست مدن - عرفان، كلام، فقه، حديث، تفسير و حكمت و غيره) را فرا گرفت. قرآن كريم را حفظ كرد و در كنار آموزش، تزكيهء نفس و تصفيهء باطن را از ياد نبرد و بدين منظور به موازات اهتمام به عبادت و ذكر، به كارهائى پرداخت كه هم بت درون را بشكند و هم كمكى به بندگان خدا. مربى او گفت: «اگر از براى خدمت آمدى، كفش اين غلام سياه كه او است كناس خانقاه، پيش او بايد نهاد». و سيد پس از آنكه چندى در پيش پاى غلام و ديگران كفش جفت كرد «از شيخ خواست كه كار كناسى به او دهند» و اين تقاضا بعد از ماه ها پذيرفته گرديد. پس از مدتى كه به كناسى اشتغال داشت شيخ او را به سقائى گماشت. چند گاهى هم به فرمان شيخ به بيل زدن در باغ مى پرداخت يا سنگ ها را از جائى به جائى حمل مى كرد و چه رياضت ها و مجاهدت ها (گرسنگى كشيدن، سكوت مطلق اختيار كردن بجز هنگام ذكر و ... ) كه اين برنامه ها را ادامه داد تا در علم و عمل و تقوى به مقامى بلند رسيد و آن گاه جهانگردى آغاز كرد و بيست و يك سال تمام در گوشه و كنار دنيا به سير و سياحت پرداخته، دوازده حج به جاى آورد و مناطق مختلف ايران، شبه قاره، ماوراءالنّهر و پاره اى ديگر از متصرفات كنونى

__________

(١) - خود مى گويد: «در امور والد التفات نمى كردم بدان سبب كه او حاكم بود در همدان و ملتفت به سلاطين و امرا».

- ٧ -

شوروى، سيلان، تبت، ممالك عربى، افغانستان و غيره را ديد و در اين سفرها محنت و مصيبت بسيار كشيد: شكستن كشتى، عقب ماندن از كاروان، عبور از راه هاى دشوار و ناهموار در كوه ها و بيابان هاى بى آب و گياه، نبود وسائل مناسب براى مسافرت، گرسنگى هاى طولانى و ... اين همه خانه به دوشى و تحمل رنج هاى آن نيز يك هدف داشت: تبليغ و ترويج اسلام و انجام وظيفهء الهى و انسانى. و اين هدفى بود كه سيد در شبه قاره بيش از همه جا تعقيب مى كرد و چگونه؟ با تدريس معارف اسلامى و تربيت شاگردان فراوان، با تشكيل مجالس وعظ و خطابه و بر پا كردن حوزه هائى براى تهذيب نفوس مريدان، با آموزش دادن مبلغان و واعظان و ايجاد سازمان وسيع و منظمى براى تبليغ، با اهتمام به وظيفهء امر به معروف و نهى از منكر و ايستادن در مقابل مفاسدى كه هرجا مشاهده مى كرد، با راهنمائى حكام و دعوت آنان به عدل و انصاف و رعايت قوانين دينى، با ساختن مسجدها و مدرسه ها و خانقاه ها و تأسيس كتابخانه ها كه جملگى به تشويق يا زير نظر شخص او انجام گرفت، با غلبه بر پيشوايان اديان غير اسلامى در مقام مباحثه، با ارائهء نمونهء مجسم و كاملى از اخلاق اسلامى واقعى و ابعاد گوناگون آن (شجاعت و صراحت لهجه، استقامت و پايمردى، نان خوردن از دسترنج خويشتن، ايثار و مقدم داشتن ديگران بر خود و وقف كردن ما يملك خويش براى بهره رساندن به جامعه و ... ) با تأليف و تصنيف و انتشار ده ها كتاب و رساله در موضوعات مختلف (تفسير، حديث، اخلاق و سياست، عرفان نظرى، سير و سلوك، دعا، مباحث حكمى و كلامى و فقهى و ادبى، تعبير رؤيا، مقامات اوليا و غيره). با همين قبيل برنامه ها بود كه سيد از يك سوى صدها هزار از هندوان را خلعت اسلام پوشاند ١ و هزاران مسلمان ظاهرى را به حقيقت

__________

(١) - بسيارى از اينان چنان شيفتهء اسلام شدند كه حتى معابد دوران نامسلمانيشان را با دست خود تبديل به مسجد مى كردند.

- ٨ -

اسلام نزديك ساخت و از سوى ديگر ابعاد گوناگون شخصيت خويش را آشكار گردانيد كه اين هم توضيح:

(الف) آثار منظوم و منثور سيد كه هم بسيار است (بيش از ١١٠ كتاب و رساله و مجموعهء شعرى) و هم به لحاظ «سبك و انشاء» و «محتوى و مضمون» در خور توجه مى باشد، از وى يك چهرهء درخشان فرهنگى ساخته است. اين آثار در رشته هاى مختلفى كه اشارت رفت نگارش يافته و از ذخائر گرانبهاى ادب و معرفت به شمار مى رود و خود قدرت انديشه و قلم مردى را آشكار مى سازد كه گرچه نزديك به ثلث عمر وى در مسافرت و جهانگردى گذشته و گرفتارى هاى ناشى از مقابله با حكومت ها و اشتغالات متعدد تبليغى و ارشادى و تدريسى و عبادى و معاشى و اجتماعى و ... نيز بخش عظيمى از وقت و نيروى او را اشغال كرده، چنين ميراث فرهنگى ارزنده اى بر جاى نهاده است و با آنكه شاعر و نويسنده و مؤلف حرفه اى نبوده و قصد و فرصت هنرنمائى از راه شعر و نويسندگى و تأليف نداشته، پاره اى از آثار وى در نوع خود از بهترين ها است. مثلا:

- «ذخيرة الملوك» او از لحاظ مضمون و لهجهء ناصحانه و بى باكانه در ميان كتابهاى مهم قدما در اخلاق و سياست مدن بى نظير و يا هيچ كدام قابل مقايسه نيست.

- نامه هاى وى با اينكه فقط به قصد ارشاد و راهنمائى خلق نگارش يافته، نمونه هاى خوبى از نثر فارسى را ارائه مى دهد. گذشته از محتويات ذى قيمت.

- شرح وى بر تعدادى از اشعار حافظ و نيز فرهنگى كه براى مصطلحات ديوان او پرداخته ١ - و هر دو نيز با ديد عارفانه - در نوع خود نخستين كارى است كه انجام شده و هرچند محصول كار وى در اين مورد يك

__________

(١) - همان گونه كه قديم ترين اطلاعات دربارهء حافظ را ظاهرا از زبان يكى از شاگردان و مريدان سيد كه در پاورقى شماره ٢، ص ٩ ذكرش بيايد مى شنويم.

- ٩ -

رسالهء مختصر بيش نيست ١ ولى اهميت شايانى دارد زيرا - علاوه بر فضل تقدم - شارح خود با خواجهء شيراز معاصر بوده و او را ملاقات كرده و خواه ناخواه برداشت و شناخت او از لسان الغيب به واقعيت نزديك تر است تا ديگران كه قرن ها بعد مى زيسته اند. ويژه آنكه برداشت وى با گزارش يكى ديگر از معاصران حافظ كه نيز وى را ديدار كرده - تاييد شود ٢ اثر سيد همچنين اهميت خواجه را در روزگار حياتش آشكار مى سازد كه شخصيتى به عظمت سيد همدانى كه ظاهرا از خواجه سالخورده تر هم بوده با آن همه مشاغل و گرفتارى هائى كه خود داشته، در روزگار حيات خواجه و حتى پيش از جمع ديوان وى اين رساله را براى كمك به درك اشعارش پديد آورده است.

- اثر وى در توضيح مسلك «فتوت: جوانمردى» در نوع خود بهترين و دست كم يكى از بهترين ها است زيرا اولا در سلسلهء فتوت كه به شهيد كميل بن زياد و از او به امام على بن ابى طالب عليه السلام مى رسد، سيد خود مقامى والا داشته و از مشايخى به شمار مى آمده كه بر ديگران خرقه مى پوشانيده اند ثانيا لوازم و شرائط فتوت - از نظر عملى - به بهترين نحوى در وى جمع بوده و هم مفيدترين اطلاعات را در اين زمينه داشته و هم انشائى روان و شيرين.

(ب) سيد همدانى از شخصيت هائى است كه در انتقال فرهنگ و تمدن ايران به شبه قاره نقش خيلى مؤثرى داشته و اين هدف را از راه هاى گوناگون دنبال كرده است از جمله:

١ - ترويج هنرها و صنايع ايران (قالى بافى، ابريشم بافى، سنگ تراشى، معمارى و ... ) خصوصا در كشمير. ٣

__________

(١) - بنگريد به ص ١٧٦ تا ١٧٩ و ٤٣١ تا ٤٤٠ كتاب حاضر.

(٢) - مقصود سيد محمد اشرف جهانگير سمنانى - مريد سيد على همدانى - است كه از خواجه حافظ به عنوان يك عارف كامل ياد كرده است.

(٣) - از ياد نبريم كه كشمير آن روز، دو سه برابر جامون و كشمير كنونى (اعم از آزاد كشمير و بخش زير نفوذ هند) بوده است.

- ١٠ -

٢ - گسترش زبان فارسى و شعر و ادبيات آن - به ويژه در خطهء پهناور مزبور - و در اين مورد شايان توجه است كه چون خطابه ها و مواعظ همدانى و كليهء اشعار و غالب آثار وى به فارسى بوده و همهء آنها نيز با استقبال و عنايت تام مردم منطقه مواجه شده و حتى پاره اى از كتاب هاى وى جزء متون درسى جاى گرفته، مجموع عوامل ياد شده، كمك زيادى به پيشرفت فارسى و فرهنگ آن در اين مرزوبوم كرده است.

كوتاه سخن، تمام فعاليت هاى پردامنهء اجتماعى و دينى و فرهنگى مثمر و سازندهء همدانى در اين نقطه از جهان كه با كمك نزديك به هفتصد سيد و درويش و صنعتگر و هنرمند ايرانى انجام گرفت، «محتوى و روح اسلامى» داشت و «ظرف و كالبد فارسى ايرانى». و توفيق همدانى در ايجاد ارتباط ميان اين «روح و كالبد» در كشمير به اندازه اى چشمگير بود كه خود وى «حوارى كشمير» ناميده شد و اين سرزمين به «ايران صغير» ملقب گرديد ١ و با آنكه مردم اين ناحيه ديرتر از غالب مناطق شبه قاره با زبان فارسى آشنا شدند و از مهد اين زبان - ايران - نيز دورتر بودند نويسندگان و شاعران پارسى زبان كه از ميان ايشان برخاسته بيشتر است. ٢

امروز نيز حضور معنوى و روحانى سيد و آثار او در شبه قاره كه - على رغم تمامى موانع - همچنان محسوس است، به حقيقت حضور فرهنگ و تمدن ايران است و اشعار فارسى متعددى كه در قسمت هاى مختلف مسجد و خانقاه وى در كشمير (بر روى ديوار و بالاى محراب و ... ) توجه زيارت كنندگان را جلب مى نمايد، و آثار و اشعار فارسى وى كه در گوشه و كنار اين آب و

__________

(١) - علامه اقبال لاهورى در ستايش سيد مى گويد:

جمله را آن شاه دريا آستين ... داد علم و صنعت و تهذيب و دين

آفريد آن مرد ايران صغير ... با هنرهاى غريب و دلپذير

(٢) - بنگريد به كتاب «تذكرهء شعراى كشمير» گردآوردهء سيد حسام الدين راشدى كه در ٤ مجلد قطور (مشتمل بر بيش از ٢٠٠٠ صفحه) چاپ شده است.

- ١١ -

خاك مشتاقان فراوان دارد دليلى است بر اين مدعا.

(ج) برخلاف كسانى كه دعوى عارف بودن و وابستگى به اهل سلوك را دستاويز بى اعتنائى به وظايف فردى، خانوادگى، اجتماعى و عبادى خويش و بهانهء لاابالى گرى و كل شدن بر جامعه مى گيرند، سيره و عملكرد سيد همدانى به عنوان يك پيشواى شريعت و طريقت در خور دقت است كه:

١ - در كارهاى مفيد اقتصادى شركت فعال دارد. و با تمام ارادتى كه حكام وقت و مردم عادى به وى مى ورزند - و با همهء نفوذ او بر آنان - خود كار مى كند و با پيشه اى كه اختيار كرده (بافتن كلاه هاى ظريف) معاش خويش را تامين مى نمايد و از اينكه زندگى او به هزينهء ديگران اداره شود ابا دارد. چندانكه در هيچ جا نمى بينيم هديه اى يا فتوحى از كسى بگيرد، و كليهء فتوحى هائى را كه مى رسد (به علاوهء بيشتر آنچه را خود با كد يمين و عرق جبين به دست مى آورد) در راه خدا و براى كمك به خلق مى دهد.

و خوددارى از صرف فتوحى ها به نفع خويش را نيز به دستور صريح پيامبر (صلى الله عليه و آله و سلم) مستند مى نمايد و به مريدانش توصيه مى كند كه كسبى و هنرى فراگيرند و بدان وسيله اكل حلال كنند و اين سفارش ها وقتى با عملكرد وى توام مى گردد تأثير بسزائى بر مريدان او مى گذارد چنانكه هر كس كارى در پيش مى گيرد و از تنبلى و بيكارى دورى مى جويد.

نكتهء ديگر در اين مورد آنكه هرچند سيد در مرحلهء «مصرف» معتقد به قناعت است و خود را نيز پيش از هركسى به اين صفت مى آرايد، اما در مرحلهء «توليد» تلاش و تكاپو را تأييد مى كند و خود به ترويج صنايع ايران در شبه قاره ١ و نيز احياء صنايع محلى منطقه (از قبيل شال بافى كشمير) قيام مى نمايد و ايجاد مؤسسات عام المنفعه ٢ و اجراى طرح هاى عمرانى و رفاهى

__________

(١) - برگرديد به صفحهء ١٤.

(٢) - برگرديد به صفحهء ١٣.

- ١٢ -

متعدد (ساختن راه ها، حفر چاه ها و ... ) به تشويق يا زير نظر او تحقق مى يابد.

٢ - قبول مسئوليت زن و فرزند به وسيلهء سيد نيز نشان مى دهد كه تصوف در نظر او به معنى ترك دنيا و رهبانيت نيست. چنانكه نوشته هاى وى - خصوصا در قسم دوم و سوم از باب چهارم ذخيرة الملوك - تاكيدى ديگر است بر اين امر و در خلال آن مى توان تكاليف انسان در خانوادهء خويش را بر مبناى فرهنگ اسلامى ايرانى سيد دريافت.

٣ - اهتمام در انجام فرائض و عبادات واجب و مستحب نيز در زندگى سيد كاملا مشهود است و نوشته هاى او هم اعتقاد سرسخت وى در اين مورد را مسجل مى دارد.

٤ - نظارت بر حسن ادارهء جامعه و كوشش براى اصلاح امور و اجراى احكام الهى در صحنهء اجتماع نيز مسئوليتى است كه سيد عنايت جدى به آن داشته و در اين مورد هم تنها به نصايح نرم و ملايم اكتفا نمى كرده و بلكه در بسيارى جاها - خصوصا در برابر قدرتمندان - لحنى تند و تيز و آمرانه را برمى گزيده است. در نامه اى خطاب به يك شاه مى نويسد كه در روز قيامت «كار پادشاه و حاكم از همه سخت تر است زيرا كه هركسى را از احوال وى پرسند و حاكم را از احوال جهانيان خواهند پرسيد اگر در آن روز توقع عفو و غفران دارى از آن حضرت، امروز با بندگان او بعدل و احسان معامله كن و اين وقتى ميسر شود كه پيران رعايا را چون فرزند باشى و جوانان را چون برادر و طفلان را چون پدر و مظلومان را ناصر و ظالمان را قامع و فاجران را فاضح و تايبان را ناصح و مطيعان را معين و در قول صادق و در عهد واثق و در نعمت شاكر و در محنت صابر و در عمل مخلص و در رفعت متواضع و در جمال پارسا.

اى عزيز! پادشاه امين و وكيل و خزانه دار حقست بر تو باد كه در

- ١٣ -

خزانهء حق به هواى نفس و تسويل شيطان تصرف نكنى و آنچه بگيرى به حق گيرى و حق به مستحق رسانى تا در عذاب و فضيحت هول فزع اكبر نمانى ... اى عزيز اگر در ولايت تو يك گرسنه يا برهنه يا ظلم رسيده باشد و ترا از حال وى خبر نبود و تفقد حال وى نكنى ترا از مرتبهء اهل تقوى نصيب نيست».

(د) سيد گذشته از مقام علمى و عرفانى، يك مجاهد است و روح پرخاش جوئى عليه صاحبان زور و تزوير را به بهترين شكلى مى توان در زندگى و آثار او احساس كرد. در ص ٤٠ از كتاب حاضر مى خوانيم: به دستور تيمور (همان جهانگشاى زورمند و خونخوار) على همدانى را براى ملاقات با او حاضر كردند. چون تيمور شنيده بود كه سيد هيچ موقع پشت به قبله نمى نشيند عمدا او را پشت به قبله نشاند و گفت شنيده ام پشت به قبله نمى نشينى چه شد كه امروز خلاف كردى و اين گونه نشستى؟ سيد پاسخ داد هركه رو به شما نشيند بى شك پشت به قبله خواهد بود. تيمور گفت شنيده ام براى به دست آوردن قدرت و حكومت كوشا مى باشى! سيد پاسخ داد: همهء مال دنيا بر من عرضه كرده شد ولى از پذيرفتن آن خوددارى كرده ام و مقصودم فقط رضاى خداوندى است، در مورد حكومت و سلطنت هم شبى در خواب ديدم كه سگ لنگى آمد و آن را در ربود ١، الدنيا جيفة و طالبها كلاب. تيمور به او تكليف كرد كه در آن ناحيه اقامت نمايد و نپذيرفت.

در مواردى نيز مى بينيم كه سيد خروج تيمور را به عنوان «فتنه» اى اعلام مى كند كه بر اثر آن، آسايش و راحتى رخت بربندد، مردم آواره شوند، اولياء خدا به قتل رسند و ...

در ص ٣٧ هم مى خوانيم: سيد به مريدان همواره توصيه مى كرد كه بايد اين حديث رسول (ص) را حرز جان كنند و عملى سازند: افضل الجهاد

__________

(١) - به تيمور گوشه مى زند كه لنگ بود.

- ١٤ -

كلمة حق عند امام جائر.

در نامه اى. به يكى ديگر از سلاطين وقت نيز او را به خاطر سستى اش در جلوگيرى از منكرات و مفاسد سرزنش مى كند و سپس مى نويسد (بنگريد به ص ١٢٣): «اگر خاطر عزيز آن مى خواهد كه اهل اين ديار به اين ضعيف آن كنند كه بزيد كرد با حسين، سهل است كه ما ابن جفاها را سعادت خود مى دانيم. اين ضعيف را به حضرت صمديت عهدى است كه اگر جمله زمين آتش گيرد و از آسمان شمشير بارد آنچه حق باشد نپوشد و به جهت مصلحت فانى، دين به دنيا نفروشد». و سپس مى گويد: بى حرمتى به اهل ايمان كه در اين عصر مشهود است شگفت آور نيست زيرا پيامبر (ص) خبر داده است كه «سيأتى على الناس زمان يكون جيفة حمار احب اليهم من مؤمن يأمرهم بالمعروف و ينهاهم عن المنكر ... ».

با اين تفاصيل، طبيعى بود كه زورمندان و كسانى كه دين را دكان كرده اند در صدد ضربه زدن به سيد برآيند تا جائى كه تيمور وى و يارانش را تهديد به قتل كرد و بدو گفت: «از قلمرو ما بيرون رو و - به موجب - جناب سيادت پناه در آن ولايت خوردن و آشاميدن را بر نفس مبارك حرام كردند فى الحال در مسجد نشستند و فرمودند كه اين ملك خداست و سامان درست كردند و به طى مكان به كوه پيرينجال رسيدند» و باز در سرگذشت وى مى خوانيم: «پادشاهى در مقابل حق گوئى سيد او را تهديد مى كرد و اسب هاى فلزى (مسين و فولادى) را داغ مى كرد و مى گفت اگر از سخن حق باز نايستى و نسبت به شكوه دربار من خاضع نگردى ترا بر يكى از اين اسب هاى آتشين مى نشانم و سيد به اين تهديدها اعتنا نمى كرد» و مى خوانيم: «وقتى در مجلسى وعظ مى گفت و بعضى از به اصطلاح علما در آنجا حضور داشتند در اين مجلس، وى حقايق تلخى را بيان نمود كه انتقاد گونه اى بود بر آن

- ١٥ -

علما ١ ايشان فكر كردند كه اين قبيل سخنان عقيدت و ارادت مردم به آنان را متزلزل مى كند، پس به فكر افتادند سيد را از بين ببرند. اين بود، از وى دعوتى كردند و به او زهر خورانيدند كه البته منجر به مرگ وى نشد ولى اثر آن زهر همه عمر باقى ماند و سالى يك بار ورم مى كرد و زرداب جارى مى شد و سپس مى خشكيد. و از گفتهء خود سيد نقل مى كنند كه « ... بسى ابتلا به ما رسيده در سفر و حضر كه بسى از آن ابتلا به سبب فقها رسيد و علما و بعضى به سبب ملوك و امرا ... ».

- سيد بنيانگذار طريقت و مكتبى است كه پيروان و پيشروان آن - چه در روزگار سيد و چه پس از آن - نمونه هاى عالى دفاع از حق و نبرد با بيداد و ستم بوده اند و در اين راه از فدا كردن مال و جان خويش هيچ دريغ نورزيده اند. براى نمونه نگاهى بيفكنيم به سرگذشت خواجه اسحاق ختلانى داماد و خليفهء سيد: وى مردى بزرگ بوده به حسب ظاهر و باطن. پدر او امير آرامشاه را دخل تمام در سلطنت تيمور بود ولى خواجه روى به عالم معنى آورد ٢ و در خدمت سيد به رياضت و مجاهده پرداخت تا جائى كه «مدتى به فرمان مرشد خويش آب طهارت درويشان مهيا مى ساخت پس به مطبخ اندر شده هيزم مطبخ تعهد مى نمود ٣» و چون مفسدان به تيمور گزارش دادند كه خواجه اسحاق مريد سيد گشته، تيمور - به ملاحظهء مقام پدر خواجه - انديشه نمود كه ارادت وى باعث اخلال در سلطنت خواهد شد. پس دستور داد خواجه را به نزد وى حاضر كردند. خواجه در آن هنگام عمامهء سياهى را كه

__________

(١) - نوشته هاى سيد نيز از اين گونه انتقادها به راست در رسالهء «فى علماء الدين» مى نويسد علماى واقعى آن كسانند كه از علم و تقوى و تزكيهء نفس بهره مندند نه كسانى كه مدعى اند فقط اطلاعاتى چند دارند و دل هاشان را بى اصلاح رها كرده اند.

(٢) - سرگذشت سيد را به ياد مى آورد كه پدرش از اعضاى هيئت حاكمه بود و ...

(٣) - بنگريد به كتاب سلسلة الذهب الصوفية ملقب به مشجر الاولياء، ج ٢، ص ١٠٢.

- ١٦ -

مرشدش سيد همدانى به وى بخشيده بود بر سر داشت. چون نگاه تيمور بدو افتاد گفت: تو مريد كسى شده اى كه باعث فتنه شده است. پس دستور داد عمامهء سياه را از سر وى بردارند ولى خواجه گفت: اگر سرم را جدا كنند راضى ام ولى حاضر نيستم دستارى را كه از على همدانى دارم از خود جدا كنم. تيمور به كيفر پافشارى او در اين مورد دستور داد جريمهء مالى بسيار سنگينى از او گرفتند و بدين ترتيب خواجه آبروى دستار مرشدش را حفظ نمود و - على رغم دشمنان زورگو - قبول نكرد كه نشانهء آشكار ارادت خود به سيد را از خويش دور نمايد.

همين خواجه اسحاق ختلانى است كه دهها سال بعد سيد محمد نوربخش را به قيام عليه فرزند تيمور - شاهرخ - تحريك كرد كه در نتيجه، خواجه و برادرش دستگير و به شهادت رسيدند و سيد نوربخش نيز سال هاى متوالى يا در تبعيد و آوارگى به سر برد يا در سياه چال هاى زندان. ١

***

با اين توضيحات، شگفت نيست كه ببينيم سيد همدانى چنان حرمت و تقدسى در نظر مليون ها مسلمان - از مليت ها و مذاهب مختلف - يافته كه خيلى كمتر كسى از بزرگان اسلام را دست داده است و اين هم نشانه هاى آن:

__________

(١) - در كتاب حاضر (ص ٨٤) آمده است كه سيد نوربخش خود را مهدى مى شمرده و محرك او در اين دعوى، خواجه اسحاق بوده است. ولى قرائن و شواهد متعدد حكايت مى كند كه سيد نوربخش، خود را مهدى، و عود و منتظر به معنائى كه مسلمانان (خصوصا شيعه) از اين تعبير مى فهمند، نمى دانسته، و در مورد او، مهدويت نوعى مطرح بوده نه شخصى (نسبت مهدويت نوعى و شخصى به يكديگر نظير نسبت امامت نوعى و شخصى است) چنانكه خود وى در كتاب سلسلة الذهب الصوفية خصوصياتى را براى مهدى موعود مسلمانان لازم شمرده و نام ها و نشانى ها و صفاتى براى او ياد كرده - با استناد به احاديث و اخبار - كه بر خود وى قابل انطباق نيست.

- ١٧ -

١ - با اينكه در برخورد با ارباب قدرت اهل هيچ گونه مجامله و سازش نبود - كه ديديم - مع ذلك اهميت و نفوذ او موجب شد حتى بسيارى از حكام و اميران وقت حلقهء ارادتش را در گوش كرده نهايت احترام را در حق وى معمول دارند. يكى از سلاطين كشمير حتى پيش از ورود سيد به اين خطه، به وساطت نمايندهء وى با او بيعت كرد و برادرش نيز كه بعدها به سلطنت رسيد به دستور سيد جامهء خانوادگى خود را به لباس رايج در ميان مسلمانان بدل كرد و خود با مادرش هر روز به مجلس وعظ سيد حاضر مى شد. جنگ خونينى هم كه ميان فرمانرواى كشمير با فرمانرواى پنجاب و دهلى جريان داشت با اعمال نفوذ سيد متوقف و روابط بسيار حسنه اى در ميانه برقرار گرديد.

٢ - بر سر اينكه كجا او را به خاك سپارند در ميان اهالى مناطق كشمير، پاخلى (در افغانستان؟) و ختلان (واقع در تاجيكستان شوروى) كشمكش در گرفت چرا كه هريك مى خواستند مدفن او در ديار خودشان باشد.

٣ - تقدسى كه آرامگاه وى پيدا كرد تا جائى كه حكام وقت - براى خود نمائى - در تعمير و تزيين آن با يكديگر مسابقه گذاشتند و يكى شان از راهى بس دور دو تخته سنگ بسيار بزرگ از مرمر كه مختصر احوال و مناقب سيد بر آن حك شده بود بر پشت دو پيل فرستاد تا بر مزار وى نصب كنند و حتى تيموريان كه سر دودمانشان سيد را تهديد به قتل كرده و از وطن خود آواره ساخته و فرزندش داماد و خليفهء سيد را - همراه برادر او - به شهادت رسانده و شاگرد او را به حبس افكنده و سپس تبعيد كرده بود ... آرى شاهان همين سلسله، پس از مرگ سيد به خاطر محبوبيتى كه داشت، مزار وى را بنا كردند و شهرت هم دادند كه آن را شخص تيمور بنا كرده است! و در همين رابطه، يكى از نوادگان تيمور را نيز در نزديكى مزار سيد به خاك سپردند.

- ١٨ -

٤ - منزلى كه سيد در كشمير در آن نماز مى گزارد و معمولا وعظ مى گفت و مهم ترين فعاليت هاى تبليغى و تدريسى وى در آن انجام مى گرفت، بعدها بناى باشكوه ياد بودى در آن ساخته شد كه خانقاه معلى يا مسجد شاه همدان نام دارد. اين بنا از اوائل قرن نهم هجرى تاكنون، هم يكى از مهم ترين مراكز فعاليت هاى مسلمانان شبه قاره بوده و هم از اماكن مقدسه به شمار است و در روز عاشورا وقتى دسته هاى عزاداران حسينى از كنار آن عبور مى كنند پرچم هاى خود را به نشانهء احترام فرومى آورند. و نامسلمانان هند نيز آن را حرمت مى نهند - زيرا خدمات متنوع سيد در نظر آنان هم در خور احترام است - در جوار مسجد نيز علم على همدانى كه از شيخ خويش گرفته و چندين بار با خود به حرمين شريفين برده بود تا مدتى در اهتزاز بود و براى زيارت آن، مردم از نقاط دور و نزديك مى آمده اند چنانكه سلطان قطب الدين هم به آنجا آمده و علم و صفهء مبارك را احترام گزارده است.

٥ - بسيارى از مساجد و خانقاه ها و ... كه خصوصا در مناطق كشمير و جامون و گلگيت و بلتستان به نام او نامگذارى شد.

٦ - آنچه بزرگان و صاحب نظران به نظم و نثر در ستايش او گفته اند و نمونهء آنكه چند بيت شعر از علامه اقبال لاهورى شاعر و متفكر بزرگ اسلامى است در آغاز اين كتاب ثبت افتاد.

٧ - صدها هزار افرادى كه خويشتن را پيرو طريقت و سلسلهء او مى شمردند و هنوز هم بقاياى ايشان هستند. در پاكستان به اسم نوربخشى ها و در ايران با عنوان ذهبى ها و اويسى ها.

٨ - پيروان مذهب هاى مختلف (شيعه، حنفى، شافعى، حنبلى) هركدام او را از خود مى دانند و شايد هم يكى از علل اين امر آن باشد كه وى

- ١٩ -

با اينكه از نوادگان على عليه السلام بوده ١ و ارادت و دلبستگى شديد او به آن حضرت و ساير اهل بيت و ائمهء شيعه از آثار متعددى كه در ذكر مناقب آن بزرگواران نگاشته (مانند السبعين فى فضائل امير المؤمنين، ٢ مودة القربى، ٣ الاربعين فى فضائل امير المؤمنين) آشكار است و از لابه لاى ديگر آثارش هم مى توان برترى آبان بر ديگران را در نظر وى دريافت، ولى در نوشته هاى خود نسبت به پيروان ساير مذاهب اسلامى و پيشوايان آنان احترام لازم را مراعات مى نمايد.

٩ - كرامات بسيارى كه به او نسبت داده اند و به پاره اى از آنها در اين كتاب اشاره شده است (بنگريد به ص ١٥، ٣٩، ٥٨، ٦٦، ٧٣ تا ٧٤، و ٢١٦ تا ٢١٨) و در همين رابطه است كه استمداد از روحانيت وى مطرح مى شود. امرى كه خصوصا ما بين قايق رانان رودهاى كشمير متداول است و هرگاه از پارو زدن خسته مى شوند از روح بزرگ سيد يارى مى طلبند و فرياد «يا شاه همدان» برمى دارند.

١٠ - مراسم و اجتماعاتى كه هرساله در ششم ذى حجه - سال روز وفات سيد به ياد بود او و براى تجليل از وى در كشمير و پاره اى ديگر از نقاط شبه قاره بر پا مى نمايند (هرس) و در طى آن دربارهء شخصيت و تعليمات سيد سخن مى دارند.

__________

(١) - از طريق امام سجاد على بن الحسين عليهما السلام.

(٢) - اين اثر در ص ٥٠١ تا ٥٢٢ از كتاب حاضر چاپ شده است.

(٣) - در صحت انتساب اين اثر به سيد، مؤلف كتاب حاضر ترديد كرده (بنگريد به ص ١٨٦) ولى با توجه به اينكه شاگرد شاگرد سيد (محمد نوربخش) اثرى بدين نام به او نسبت داده (بنگريد به كتاب وى به نام سلسلة الذهب الصوفية ملقب به مشجر الاولياء، ج ٢، ص ١٠٠) اين ترديد بى مورد است. ضمنا مودة القربى يك بار هم در سال ١٣٧٠ هـ. ق.

در لكهنو چاپ شده و يك بار نيز ترجمهء اردوى آن با ترجمهء «السبعين» در ضمن ترجمهء ينابيع المودة به قلم مولانا ملك محمد شريف انتشار يافته است.

- ٢٠ -

١١ - رونوشت هاى مكررى كه از آثار گوناگون وى برداشته اند كه هم اينك نسخه هاى خطى متعددى از آنها در نقاط مختلف جهان اسلام - خصوصا ايران و شبه قاره - موجود است.

١٢ - ترجمه هائى كه از پاره اى آثار او به زبان هاى مختلف (اردو، تركى، فرانسه، پشتو و ... ) كرده اند و نيز شروحى كه بر آنها نوشته اند.

١٣ - چاپ هاى مكرر پاره اى از آثار وى در ايران و پاكستان و تركيه و هند و عراق و لبنان و ...

١٤ - آثار متعددى كه مستقلا به زبان هاى گوناگون در ذكر مناقب و شرح احوال و آثار و عقايد وى پديد آورده اند از جمله:

خلاصة المناقب تأليف نور الدين جعفر بدخشى، رسالهء مستورات يا منقبة الجواهر از حيدر بدخشى، اثرى از قاضى نور الله شوشترى، حيات همدانى از مولانا سيد غلام حسن كاظمى مشهدى، امير كبير سيد على همدانى از سيده اشرف ظفر، تذكرهء شاه همدان، احوال و آثار مير سيد على همدانى از دكتر محمد رياض و:

The Life and Works of Sayyid ﷺli Hamadani

(و اين ها گذشته از مقالاتى است كه در موضوع مزبور نگارش يافته و بغير از فصول و ابواب كوتاه و بلندى است كه در كتاب ها و آثار ديگر به اين موضوع اختصاص داده شده است).

***

طرح نخستين كتاب حاضر همان اثر آقاى دكتر رياض است كه براى اخذ دكترا از دانشكدهء ادبيات دانشگاه تهران تهيه كرده و رسالهء سيد دربارهء «فتوت:

جوانمردى» را نيز پس از تصحيح به آن ضميمه نمودند - با پيشگفتار مبسوطى در پيرامون تعاريف مختلف از فتوت و شرائط و آداب و رسوم آن، و ارتباط آن

- ٢١ -

با ملكات فاضله (شجاعت، سخاوت ... ) و نمونه هاى عاليهء فتوت در عمل كردهاى انبياء و ائمه و اولياء و چگونگى ظهور و تكامل و انحطاط نهضت فتوت - تاريخچهء آن - و تأثيرش در ادب و اخلاق و جريانات اجتماعى و رابطهء آن با طريقت تصوف، و آثار منظوم و منثور دربارهء آن.

مركز تحقيقات فارسى ايران و پاكستان پس از تصميم بر چاپ آنچه ايشان تأليف و تصحيح كرده بودند اقدامات ذيل را انجام داد تا مجموعه اى هرچه كامل تر و قابل استفاده تر عرضه گردد:

- تحرير مجدد غالب مطالب براى نزديك تر شدن به فارسى امروز.

- تصحيح پاره اى از آثار سيد و افزودن آن به پايان كتاب.

- نگارش مقدمه اى مفصل (مقدمهء حاضر) مشتمل بر چكيدهء مطالب براى كسانى كه فرصت و حوصلهء مطالعهء تمام كتاب را ندارند.

***

اميد است اين مجموعه كه هم زمان با سالگرد وفات «شاه همدان و حوارى كشمير» انتشار مى يابد، اداى يك گوشه از حقى باشد كه اين مرد بزرگ بر ذمهء همهء امت اسلام و خصوصا مسلمانان ايران و شبه قاره دارد و اميد است سيره و آثار وى كه اكنون بخشى از آن انتشار مى يابد، چراغى شود فراراه فرزندان روحانى و معنوى وى يعنى تمامت كسانى كه: يبلغون رسالات الله و يخشونه و لا يخشون احدا الا الله ...

مدير مركز تحقيقات فارسى ايران و پاكستان

پيشگفتار

- ٢٣ -

بسم الله الرّحمن الرّحيم

پيشگفتار

مير سيد على همدانى را نخستين بار سى و يك سال پيش با مطالعهء اشعارى كه علامه اقبال در ستايش وى سروده شناختم - اجمالا - ١ و همان وقت ها سعى كردم در مورد وى اطلاعات بيشترى به دست آورم كه متأسفانه جز مطالب مختصرى در مجلهء «برهان» اردو و جلد دوم «خزينة الأصفياء» چيزى نيافتم و آرزوى آشنائى كامل با اين مرد بزرگ همچنان در دل من بود تا در سال ١٣٤٤ هـ. ش.

براى تكميل تحصيلات در رشتهء ادبيات فارسى عازم تهران شدم و در آنجا يك شماره مجلهء «يغما» مشتمل بر مقاله اى از استاد على اصغر حكمت بدستم افتاد با عنوان «از همدان تا كشمير» اين مقاله كه گزارش هاى فشرده اما متنوعى دربارهء مير سيد على همدانى دربردارد مرا بسيار خوشوقت كرد. استاد حكمت در پايان مقاله نوشته بودند: «اين بود خلاصه اى از تحقيقاتى كه در بهار گذشته راجع باين شخص مهم مذهبى و ادبى كه در قرن هشتم هجرى در ايران و افغانستان و هندوستان شهرتى بسيار داشته بدست آورده ام كه هنوز ناقص است.

البته ممكن است تحقيقات ديگرى بر آن مزيد گردد. مخصوصا آثار و نوشتجات او

__________

(١) - اين اشعار بيش از هفتاد بيت و در ضمن آن ها به خدمات سيد در خطهء كشمير اشاره شده است.

موضوع اين رساله

- ٢٤ -

بدقت مورد مطالعه و تجزيهء علمى قرار گيرد و بطبع برسد و نتايج سودمند بسيار از آن حاصل شود» ١ اين عبارت به اضافهء علاقه اى كه شعر اقبال و كل مقالهء استاد حكمت در من نسبت به سيد به وجود آورده بود موجب گرديد كه تحقيقات مفصلى را پيرامون احوال و آثار وى آغاز كنم و آن را موضوع پايان نامهء خود قرار دهم. پس از پايان اين كار نيز «رسالهء فتوتيهء» سيد را تصحيح كرده دربارهء نهضت فتوت اطلاعات فراوانى گرد آوردم كه تمام آن ها را به اضافهء چندين رساله از سيد در اينجا ملاحظه مى نمائيد.

موضوع اين رساله

حضرت امير سيد على همدانى يكى از نوابغ و شخصيت هاى طراز اول ايرانى است كه فعاليت هاى گوناگون دينى و ادبى و فرهنگى او در ايران و در شبه قارهء پاكستان و هند تأثيرات اساسى و ارزنده باقى گذاشته و خصوصا در خطهء حسن خيز «كشمير» رواج و گسترش دين مبين اسلام و زبان و ادبيات فارسى مرهون مساعى جميلهء آن بزرگ همدانى مى باشد. شرح زندگانى و اقدامات رفاهى و انسان دوستانه و جوانمردانهء او را (مخصوصا آنچه در مراكز تبليغات خود - همدان و ختلان و كشمير - انجام داده است) در باب اول اين رساله كه در ده فصل و زير عناوين متعدد است با رعايت اختصار جمع آورى كرده ام.

در باب دوم اين رساله على همدانى بعنوان يكى از نويسندگان بزرگ و سرايندگان متوسط عرفانى معرفى شده و كتب و رسائل فارسى و عربى و شعر او را مورد بررسى و تجزيه و تحليل قرار داده ام. كتب و رسائل سيد كه به آنها دسترسى پيدا نشد نيز اجمالا ذكر گرديده تا كيفيت همهء آثار او را در نظر گرفته باشيم.

درين مورد كيفيت نسخ خطى و عكسى و چاپى و تراجم و غيره نيز بيان و مطرح شده است.

__________

(١) - مجلهء «يغما» سال چهارم (سال ١٣٣٠ هـ. ش.) شمارهء هشتم، ص ٣٤٤.

حرف آخر

درباره مآخذ و علائم اختصارى آن ها

- ٢٥ -

باب سوم اين رساله، چنانكه در فوق نيز اشاره شد، به مسلك فتوت و تصحيح و تحشيهء رسالهء «فتوتيهء» مير سيد على اختصاص يافته است.

حرف آخر

اينجانب در تمام مراحل كار از كمك ها و محبت هاى بسيارى از سروران و دوستان و دانشمندان بزرگوار ايرانى و پاكستانى - خصوصا برخى از استادان محترم دانشكدهء ادبيات دانشگاه تهران برخوردار بوده است كه بدين وسيله از همگان سپاسگزارى و اجر تمامى ايشان را - اعم از آنها كه در گذشته اند و بقيه - به خداى بزرگ واگذار مى نمايد.

در مورد كامل و صحيح بودن همهء مطالب پايان نامهء حاضر نيز هيچ ادعائى ندارم و قضاوت در مورد كار خود را به استادان ارجمند و خوانندگان فاضل محول مى نمايم با اطمينان كامل به اينكه در حدود استعداد و وسائل خود از هيچ كوششى فروگذار نكرده ام و «لا يكلف الله نفسا الا وسعها».

در خاتمه برطبق عبارت منقول از استاد حكمت بايد عزم جزم خود را اعلام دارم كه تا آخرين حد امكان خود در تنقيح و طبع و انتشار آثار ارزندهء امير سيد على همدانى و شناساندن شخص آن نابغهء عظيم كوشا خواهم بود. و ما توفيقى الا بالله العلى العظيم.

درباره مآخذ و علائم اختصارى آن ها

در شرح زندگانى امير سيد على همدانى مآخذ نزديك بعهد او زياد در دست نداريم. بيشتر اطلاعاتى كه داريم مأخوذ از آثار خود سيد و «خلاصة المناقب» از نور الدين جعفر بدخشى (م ٧٩٧ هـ.) و «مستورات يا منقبة الجواهر» از حيدر بدخشى (قرن نهم هـ.) است. ما بين مآخذ بعدى كه مطالب تازه ترى دارد «روضات الجنان و جنات الجنان» در دو مجلد تأليف حافظ حسين الكربلائى ١ و

__________

(١) - وفات مؤلف در سال ٩٩٧ هـ. اتفاق افتاده است.

- ٢٦ -

«واقعات كشمير يا تاريخ اعظمى» ١ از محمد اعظم ديده مرى بن خير الزمان مجددى كشميرى و «تحايف الابرار يا تاريخ كبير» از حاج مسكين امرتسرى و نيز كتاب مفصلى در دو مجلد بزبان انگليسى بنام «كشير» از مرحوم حاج دكتر صوفى قابل ذكر مى باشد.

«خلاصة المناقب» و «مستورات» اهميت اساسى دارند. مؤلف خلاصة - المناقب يكى از مريدان پرشور سيد على است كه در چهارده سالهء آخر زندگانى سيد با او در ارتباط كامل بوده. و براساس مشاهدات عينى خود و آنچه از خود سيد و ديگران شنيده، اين كتاب را در سال ٧٨٧ هـ. در ختلان تأليف نموده است. اين اولين كتابى است كه سالى بعد از وفات سيد على در شرح احوال و مناقب او نگارش يافته است. اين كتاب اگرچه مثل «مناقب العارفين» احمد افلاكى مضامين صوفيانه و بخشهاى عارفانه دارد ولى راجع به زندگانى و فعاليت هاى گوناگون سيد هم مطالب فراوان دارد و يكى از مآخذ معتبر و اساسى است. ٢

صاحب رسالهء «مستورات» بعضى مطالب را از «خلاصة المناقب» اقتباس كرده ولى مطالب تازه اى هم به روايت از اصحاب و مريدان سيد على ذكر كرده است. حيدر بدخشى يكى از اصحاب شيخ عبد الله برزش آبادى طوسى است ٣ كه

__________

(١) - اسم كتاب «تاريخ اعظمى يا تواريخ اعظمى» است و «واقعات كشمير» نام تاريخى كتاب و سال تأليف آن به حساب ابجد است (١١٤٨ هـ.) ولى اسم تاريخى آن بيشتر شهرت دارد.

(٢) - خانم دكتر سيده اشرف بخارى با تصحيح و تحشيهء اين كتاب باخذ درجهء دكترا از دانشگاه پنجاب، لاهور نائل آمده اند (١٩٦٧ م)

(٣) - در مقدمه رسالهء «كماليه» ذكر اين شيخ و مريدان او آمده است و يكى شان همين شيخ حيدر بدخشى (تحقيق در نظم و نثر فرقهء ذهبيه با توجه باصول عقائد ابن سلسله پايان نامهء دكترى اسد الله خاورى ١٣٣٦ هـ. ش.) مشروح ترين گزارش از احوال شيخ برزش آبادى در «روضات الجنان و جنات الجنان» (جلد دوم) است. سال وفات او در اين كتاب ٨٧٢ هـ. ثبت شده و بر لوح مزار او ٨٦٩ هـ. و قول اخير ظاهرا اشتباه است با سال وفات سيد محمد نوربخش.

- ٢٧ -

از مريدان شيخ خواجه اسحاق ختلانى (م ٨٢٦ هـ.) و همدرس مير سيد محمد نوربخش (م ٨٦٩ هـ.) بوده و خواجهء مذكور مريد و خليفهء مير سيد على همدانى است. بنابراين مؤلف هم يكى از وابستگان سلسلهء سيد على و از نزديكان بعهد اوست.

دو نسخهء عكسى از كتاب «خلاصة المناقب» در كتابخانهء مركزى دانشگاه تهران موجود است كه اصل يكى در كتابخانهء دانشگاه پنجاب در پاكستان است و ديگرى در بادليان - انگلستان. اين دو نسخه با يكديگر اختلاف زيادى ندارند فقط نسخهء دوم خواناتر است. فيلم نسخهء سوم را اينجانب از كتابخانهء برلين (آلمان) بدست آورده و مورد استفاده قرار داده ام. اين نسخهء اصلا رونويسى است از نسخهء خطى موجود در كتابخانهء استانبول. و چند مطلب اضافه بر نسخه هاى ديگر دارد.

نسخهء خطى «مستورات» در خانقاه احمدى تهران موجود است. نسخهء مزبور موريانه خورده ١ و ناقص است ولى موله مارين دانشمند فرانسوى اين نسخه را با نسخهء اينديا آفيس (كه در اختيارش بوده) مقابله كرده و به اين وسيله نسخهء خودش و نسخهء خانقاه احمدى را تكميل كرده است. ٢ عكس اين نسخه نيز به درخواست كتابخانهء مركزى دانشگاه تهران از روى نسخهء خطى موجود در كتابخانهء اينديا آفيس (شمارهء ١٨٥٠) تهيه شد و مورد استفادهء اينجانب قرار گرفت. ٣

__________

(١) - شمارهء ثبت ٦١٩.

(٢) - شمارهء ثبت ٥٨٨.

(٣) - آقاى دكتر شمس الدين احمد كه در سال ١٣٤٤ هـ. ش. رسالهء دكتراى خود را با عنوان «ديوان و شرح احوال و سبك مشتاق كشميرى» به راهنمائى استاد دكتر صادق گوهرين نوشته متذكر شده كه «خلاصة المناقب» و «مستورات» هر دو در مطبع نولكشور هند بچاپ رسيده است، ولى اينجانب با وجود مساعى زياد اطلاعى در اين مورد بدست نياورد در سال ١٣٥٤ هـ. ش. هم آقاى محمد رمضان ضياء رانا، دانشجوى پاكستانى از اهالى سرگودا با تصحيح رسالهء مستورات، از دانشگاه تهران به اخذ درجهء دكترا نائل شده است.

- ٢٨ -

ذكر مآخذ ديگر كه چاپى است در صفحات ٢٢٦ تا ٣٣٥ آمده است.

چون نسخه هاى خطى مزبور و چند مأخذ ديگر درين رساله بارها مورد استفاده قرار مى گيرد براى رعايت اختصار و جلوگيرى از تكرار، علايم اختصارى زير را براى آنها در نظر گرفته ايم:

علامت اختصارى ... مشخصات كامل تر مأخذ

١ - خ - م، لا نسخهء عكسى خلاصة المناقب (اصل در دانشگاه پنجاب لاهور - پاكستان)

٢ - خ - م، با نسخهء عكسى خلاصة المناقب (اصل در بادليان، اكسفورد - انگلستان)

٣ - خ - م، بر نسخهء عكسى خلاصة المناقب (اصل در برلين)

٤ - مستورات (خ) نسخهء خطى مستورات (موجود در خانقاه احمدى تهران)

٥ - مستورات (ع) نسخهء عكسى «مستورات» در كتابخانهء مركزى دانشگاه تهران (اصل در كتابخانهء اينديا آفيس)

٦ - روضات روضات الجنان و جنات الجنان جلد ١ و ٢

٧ - يغما (١) مقالهء آقاى على اصغر حكمت در ماهنامهء يغما شمارهء ٦ از سال ١٣٣٠ هـ. ش.

٨ - يغما (٢) ايضا مقالهء ايشان در مجلهء مزبور شمارهء ٨ از سال ١٣٣٠ هـ. ش.

٩ - كشير (١ تا ٢) انگليسى

١٠ - ريو (١ يا ٢) فهرست ها

- ٢٩ -

١١ - تاشكند (١ تا ٥ مع ضميمه) فهرست نسخ خطى فرهنگستان تاشكند به زبان روسى

١٢ - اته (١ يا ٢) فهرست هاى هرمان اته

١٣ - بادليان (١) فهرست

١٤ - بانكى پور (با ذكر شماره) فهرست ها

١٥ - نزهة (٢) نزهة الخواطر و بهجة المسامع و النواظر ج ٢

١٦ - بلوشه (با ذكر شماره) فهرست ها

١٧ - ستورى (١) پرشين لترحچر

١٨ - ص، ج صفحه، جلد يا مجلد

١٩ - ر ك رجوع كنيد به

٢٠ - نگ نگاه كنيد

فهرست مطالب

- ٣١ -

فهرست مطالب

سخن مدير ٥ - ٢١

پيشگفتار ٢٣ - ٢٩

باب اول: شرح احوال مير سيد على همدانى:

فصل اول: احوال او در آغاز زندگى:

اسم و القاب، توجيه القاب ٣

ولادت و زادگاه ٦

نسب و خانواده ٧

والدين ٨

اشتباهى در خلاصة المناقب ٩

خانواده ١٠

تعليم و تربيت و مجاهدات راه سلوك ١١

در خدمت اخى على دوستى ١٢

در حضور شيخ محمود مزدقانى ١٣

مجاهدات ١٤

سماع و رقص ١٥

بيل زنى و اختيار سكوت، سرزنش شيخ ١٦

وفات اخى و بازگشت به حضور شيخ محمود ١٧

مشايخ سلسلهء فقر ١٨

شيخ اخى و شيخ محمود ١٩

شيخ علاء الدولهء سمنانى ٢٠

- ٣٢ -

انتهاى سلسلهء على همدانى ٢٢

سلسلهء او در فتوت ٢٤

مشايخى كه على همدانى از آنان خرقه و اجازه دريافت كرده ٢٥

فصل دوم: مسافرت هاى دورهء جوانى:

هدفهاى مسافرت ٢٧

حدود مسافرتها و چند واقعهء جالب ٢٨

بشارت شيخ اذكانى به تولد فرزندى براى سيد ٣٠

فصل سوم: اقامت در همدان ٣١

گنبد علويان ٣٢

سه تصوير از گنبد علويان

فصل چهارم: چگونگى مهاجرت به ختلان (كولاب) ٣٥

درگيريهاى امير با اشرار ٣٧

فصل پنجم: مهاجرت على همدانى به كشمير ٣٨

درگيرى هاى على همدانى با امير تيمور ٤٠

ارادت تيمور به على همدانى؟ ٤٢

گسترش اسلام در كشمير ٤٣

سيد بلبل شاه تركستانى مروج اسلام در كشمير ٤٦

گسترش اسلام در كشمير و غيره به وسيلهء على همدانى (حوارى كشمير) ٤٨

فصل ششم: نفوذ على همدانى نزد پادشاهان و حكام و امراى وقت ٥١

سلاطين كشمير و على همدانى ٥٤

روابط سادات و غير سادات ٥٦

اخلاق سيد و خدمات او به تمدن و فرهنگ ايران ٥٧

تأسيس كتابخانه ها و خانقاه ها در كشمير ٥٩

- ٣٣ -

خانقاه معلى يا مسجد شاه همدان و تاريخچهء مختصر آن ٦٠

على همدانى و مردم كشمير ٦٤

چند تصوير از خانقاه مير سيد على همدانى

مصائب و آلام در زندگانى سيد ٦٥

فصل هفتم: ايام آخر زندگانى سيد ٦٧

تاريخ درگذشت ٦٨

چند ماده تاريخ براى وفات او، جاى درگذشت وى ٧٠

دربارهء تدفين سيد ٧١

نزاع مريدان ٧٢

حمل تابوت سيد به ختلان و كيفيت مزار او ٧٣

دو تصوير از مزار سيد

فصل هشتم: فرزندان و احفاد و اعقاب و ياران سيد:

فرزندان، سيد محمد همدانى و مقامات علمى و روحانى و خدمات او ٧٧

احفاد و اعقاب على همدانى، مريدان او: جعفر بدخشى ٨١

خواجه اسحاق ختلانى و نهضت نوربخشيان عليه تيموريان ٨٣

مريدان ديگر ٨٥

سيد اشرف جهانگير سمنانى و ملاقات او و على همدانى با حافظ شيرازى، بقيهء مريدان سيد ٨٦

باب دوم: آثار مير سيد على همدانى ٩١

الف - آثار منثور سيد به فارسى و عربى ٩٣

- سبك نثر او ٩٤

- دربارهء «ذخيرة الملوك» ٩٥

آثار فارسى سيد:

- ذخيرة الملوك ٩٧

- ٣٤ -

- مرآة التائبين ١٠٤

- مشارب الاذواق (شرح قصيدهء خمريهء ابن فارض) ١٠٨

- اوراد فتحيه ١١١

- سير الطالبين ١١٣

- ذكريه ١١٧

- مكتوبات اميريه (نامه هاى سيد) ١٢٠

- عقليه ١٢٥

- داوديه (در آداب و سير اهل كمال) ١٢٧

- رسالهء «بهرام شاهيه» ١٢٨

- رسالهء «موچلكه» ١٢٩

- واردات اميريه ١٣١

- ده قاعده ١٣٢

- چهل مقام صوفيه ١٣٦

- مناميه ١٣٧

- همدانيه ١٣٨

- رسالهء اعتقاديه، اصطلاحات صوفيه ١٤١

- رسالهء عقبات يا قدوسيه ١٤٣

- رسالهء «مشيت» ١٤٦

- حقيقت ايمان ١٤٨

- رسالهء «مشكل حل» ١٥٠

- سير و سلوك («حق اليقين») ١٥١

- «حل الفصوص» ١٥٣

- نسبت خرقهء درويشى («فقريه») ١٥٥

- ٣٥ -

- درويشيه ١٥٦

- آداب المريدين ١٥٨

- انسان نامه (قيافه نامه) ١٥٩

- نوريه ١٦٠

- وجوديه، تلقينيه ١٦٢

- اسناد اوراد فتحيه، رسالهء مناجات ١٦٤

- آداب سفره ١٦٥

- طائفهء مردم، حقيقت نور و تفاصيل انوار ١٦٦

- اختيارات منطق الطير (هفت وادى) ١٦٧

- اسناد حليهء حضرت رسول (ص) ١٦٩

- اقرب الطريق اذا لم يوجد الرفيق، فتوتيه (فتوت نامه، كتاب الفتوة) ١٧١

- فى السواد الليل و لبس الاسود ١٧٢

- رسالهء سؤالات (كلامى) ١٧٣

- معاش السالكين ١٧٥

- مرادات ديوان حافظ ١٧٦

- منهاج العارفين ١٧٩

- اقوال در علم طب و كيميا ١٨٠

- آثار سيد به عربى:

- شرح اسماء الحسنى ١٨١

- اسرار النقطة ١٨٣

- المودة فى القربى و اهل العبا ١٨٤

- روضه الفردوس ١٨٧

- ٣٦ -

- منازل السالكين ١٨٨

- فى علماء الدين ١٨٩

- رسالة الاوراد ١٩٠

- فى فضل الفقر و بيان حالات الفقراء ١٩١

- صفة الفقراء ١٩٢

- ذكريه (صغرى) ١٩٣

- الانسان الكامل يا روح اعظم ١٩٤

- طالقانيه (طائقانيه؟) ١٩٥

- الناسخ و المنسوخ فى القرآن المجيد ١٩٦

- تفسير حروف المعجم ١٩٧

- فى خواص اهل الباطن، رسالة التوبة ١٩٨

- اربعين اميريه (چهل حديث جواهر عقود ايمان) ١٩٩

- اربعين فى فضائل امير المؤمنين (ع) و اهل بيت رسول (ص)، - خطبة الاميرية ٢٠١

- خواطرية ٢٠٢

- السبعين فى فضائل امير المؤمنين على (ع) ٢٠٥

كتب و رسائل كه اشتباها به على همدانى منسوب كرده اند:

- اسرار وحى ٢٠٥

- رسالهء سلسله نامه ٢٠٦

- رسالهء «انوار» يا «نوريه»، رسالهء كشف الحقائق ٢٠٧

- مكارم اخلاق ٢٠٨

- غاية المكان فى دراية الزمان ٢٠٩

- پاره اى ديگر از رسائل سيد ٢٠٩

- ٣٧ -

بعضى از رسائل كه بدون اسم در فهرست ها بنام على همدانى مذكور است ٢١٢

شعرگويى على همدانى و آثار شعرى او:

مجموعه هاى جداگانهء شعر وى ٢١٣

چاپ اشتباهى نه غزل وى بنام علاء الدوله سمنانى ٢١٤

چهل و يك غزل در يك شب (چهل اسرار) ٢١٥

سبك شعر على همدانى ٢١٨

مخمسات مستان شاه كابلى ٢٢٢

فهرست برگزيدهء منابع و مآخذ

(الف) كتاب ها (بزبان فارسى و عربى و اردو) ٢٢٦

(ب) مجله ها ٢٣٥

فهرست آيات قرآن مجيد (به ترتيب سوره ها) ٢٣٦

باب سوم: رسالهء فتوتيه و مقدمه و تعليقات آن

فصل اول: مقدمه اى دربارهء «فتوت»

معنى و مقصود فتوت ٢٤٥

فرق فتوت اسلامى با «فتوت» قبل از اسلام ٢٤٧

موضوع فتوت اسلامى ٢٤٨

سخنى از كاشفى سبزوارى دربارهء فتوت ٢٤٨

توضيحاتى از شهاب الدين سهروردى دربارهء فتوت ٢٤٩

توضيحاتى از عبد الرزاق كاشانى ٢٥٠

تاريخچهء مختصر فتوت و نمونه هاى جوانمردى در زندگى پيامبران و اولياء ٢٥٢

حضرت على سرمشق فتيان و انعكاس اين مطلب در ادبيات فارسى ٢٥٩

- ٣٨ -

على (ع) و اسناد خرقهء فتوت ٢٦٤

ذكر على (ع) در كتب جوانمردى ٢٦٥

فتوت و تصوف ٢٦٩

ملامتيه و فتوت ٢٧١

رابطهء فتوت، تصوف و ملامت ٢٧٣

سخنان بزرگان در حقيقت فتوت ٢٧٤

مختصرى در شرائط و آداب و رسوم «فتوت» ٢٧٩

امور منافى فتوت ٢٨٣

امور لازم براى داوطلب مسلك فتوت ٢٨٤

چگونگى ورود در جرگهء فتيان ٢٨٥

استدلالات فتيان در مورد آداب و رسوم خود ٢٨٧

فتوت اجتماعى و تحولات عجيب آن ٢٩٠

عيارى و شطارى ٢٩١

يك يادآورى دربارهء فرقهء صوفيانهء شطاريه ٢٩٧

ترويج فتوت بوسيلهء بعضى از خلفاء و پادشاهان اسلام ٢٩٨

توسعهء نظام فتوت با مساعى خليفه الناصر لدين الله عباسى ٢٩٩

اخيّت و رابطهء آن با فتوت ٣٠٣

مجامع فتيان (لنگرها و زوايا) ٣٠٦

حقيقت و اهميت فتوت و اخيت به نظر سيد على همدانى ٣٠٧

فتوت در مغرب زمين (اسپانيا و سيسيل) ٣١٠

اصطلاحات مخصوص فتيان ٣١٣

فتوت و مفاهيم آن در ادبيات فارسى ٣١٥

از آغاز و انجام فتوت نامهء شاعرى به نام عطار ٣١٦

- ٣٩ -

فتوت در شبه قارهء پاكستان و هند ٣١٦

فتوت و اصناف مختلف مردم (لوطى ها و داش مشدى ها) ٣١٩

معايب و آلودگى هائى كه فتوت بدان دچار شد ٣٢٢

زوال نهائى فتوت ٣٢٣

فتيان تهرانى در قرن نوزدهم ميلادى ٣٢٥

خلاصهء گفتار در بررسى نهضت فتوت ٣٢٦

كتاب هاى معروف عربى و فارسى دربارهء مسلك فتوت ٣٢٨

فتوت نامهء منظوم از عطار است يا هاتفى؟ ٣٢٩

كتاب هاى ديگرى در پيرامون فتوت ٣٣١

فصل دوم: سخنى دربارهء رسالهء «فتوتيهء» مير سيد على همدانى ٣٣٥

نسخ رسالهء فتوتيه (: فتوت نامه) و ترتيب تصحيح و علائم اختصارى نسخ ٣٣٧

متن رسالهء فتوتيه ٣٤١

معانى لفظ اخى ٣٤٢

لباس اخيان ٣٤٣

سخنان بزرگان دربارهء حقيقت فتوت ٣٤٥

اقسام مردم دنيا و جايگاه اهل فتوت در ميان ايشان ٣٤٩

اقسام طاعات و عبادات و موضع اهل فتوت در برابر آنها ٣٥٤

اخى چگونه بايد باشد؟ ٣٦٣

مشايخ سلسلهء فتوت ٣٦٤

فصل سوم: تعليقات بر رسالهء «فتوتيه» ٣٦٧

باب چهارم: مشارب الاذواق (شرح سيد همدانى بر قصيدهء ميميهء ابن فارض) ٣٧٩

مقدمه در معنى محبت و اقسام و اسباب آن ٣٨٧

- ٤٠ -

مراتب سالكان در محبت ٣٩٤

مراتب محبت و تعريف هر مرتبه ٣٩٦

آغاز شرح قصيده ٣٩٨

باب پنجم: مرادات ديوان حافظ و توضيح اصطلاحات آن از سيد همدانى ٤٢٩

شرح غزلى از حافظ به قلم سيد ٤٣٢

باب ششم: چهل و يك غزل از مير سيد على همدانى ٤٤١

رباعيات او ٤٨١

باب هفتم: رسالهء درويشيه ٤٨٣

باب هشتم: السبعين فى فضائل امير المؤمنين (هفتاد حديث در مناقب امام على با ذكر سخنى از آن حضرت در ذيل هر حديث) ٥٠١

باب نهم: رسالهء ذكريه ٥٢٣

باب أول: شرح احوال مير سيد على همدانى

باب أول

شرح احوال مير سيد على همدانى

فصل أول: احوال او در آغاز زندگى

اسم و القاب

توجيه القاب

فصل أول

احوال او در آغاز زندگى

اسم و القاب

تذكره نويسان باتفاق كامل نام او را «على» نوشته اند و همين نام در آثار او هم ذكر شده و در اشعارش هم گاهى اين نام را تخلص كرده است. البته در اكثر اشعار تخلص او «علايى» مى باشد.

القاب معروف او «امير كبير» و «على ثانى» و «شاه همدان» است و معمولا به مير (امير) سيد على همدانى شهرت دارد.

توجيه القاب

* چون پدرش سيد شهاب الدين حاكم و امير همدان بود، شايد باين مناسبت على همدانى را هم امير مى گفتند كه مخفف آن «مير» است و بنا بر مقام شامخ و ممتاز او بعدا «امير كبير» ناميده شده است. ولى معمولا سادات هم احتراما «سير» و «امير» و «ميرزا» (ميرزاده) گفته مى شوند ١ و باين مناسبت هم ممكن است كه على همدانى به امير كبير ملقب شده باشد.

* لقب دوم او «على ثانى» است و توجيه اين لقب در رسالهء «مستورات» آمده است. على همدانى در دوران مسافرتهاى خود با شيخ سعيد (يا ابو سعيد) حبشى ٢ ملاقات كرده بود و آن شيخ يكى از ٢٤ مشايخى است كه وى از ايشان خرقهء تبرك دريافته است. شيخ ابو سعيد وقتى در رؤياى صادقه حضرت رسول (ص) را زيارت كرده و احترام گزارده است. در آن رؤيا حضرت رسول اكرم (ص) به شيخ بشارت دادند كه ملاقاتش بزودى با على همدانى اتفاق مى افتد.

__________

(١) - دائرة المعارف آريانا، كابل، جلد ٢، صفحه ٨٩٥ - ٨٩٤.

(٢) - شخصيت اين شيخ مانند شيخ ابو الرضا بابا رتن هندى عجيب و مجهول و باورنكردنى است.

ر. ك ذكر مشايخ سلسلهء فقر.

در معرفى على همدانى بقول شيخ مذكور، حضرت رسول (ص) فرموده اند:

«يكى از اولاد من بود، كه اگر من نبود مى على ابن ابى طالب بجاى من بودى و اگر على ابن ابى طالب نبودى او بودى. گفتم يا رسول الله (ص) پس كى خواهد بود؟ فرمود كه بعد از هجرت من هفتصد و سيزده سال در زمين عراق در شهر همدان آن ستاره طلوع خواهد نمود. گفتم يا رسول الله يا قرة عينى يا نبى الله نام او چه خواهد بود؟ فرمودند كه على همدانى. بعد از آن حضرت مفخر موجودات دعا كردند و الله تبارك تعالى اجابت كرد» ٣.

خلاصه لقب «على ثانى» ٤ بنا بر مقام شامخ معنوى اوست ٥. و از آن روز كه مريدان از زبان او كيفيت رؤياى مذكور شيخ حبشى را شنيدند او را بلقب «على ثانى» ملقب كرده اند. درين مورد بعضى از اشعار شيخ يعقوب صرفى كشميرى (٩٢٨ - ١٠٠٣ هـ) نقل مى گردد. او در مثنوى «مسلك الاخيار» در منقبت على همدانى گفته است:

همچو على دانش ربا نيش ... ز آن لقب آمد «على ثانيش»

چون به على نسبتش آمد تمام ... هم به حسب هم به نسب هم بنام

از ره تعظيم نباشد عجب ... گر «على ثانيش» آمد لقب

ظاهر ازو سر على ولى ... بل هو سر لابيه العلى

هست برين نكته دليل قبول ... «الولد سر» بقول رسول (ص) ٦

* لقب «شاه همدان» او ابتدا در كشمير و سپس در ساير نقاط شبه قارهء هند و پاكستان شهرت پيدا كرده است. اكنون هم او در آن سامان به اين لقب معروف تر است تا بنام يا القاب ديگرش. در ساير كشورهاى اسلامى و مخصوصا در شبه قارهء پاكستان و هند سيدها را بنا بر احترام خاص «شاه» مى گويند و صوفيهء غير سيد

__________

(٣) - مستورات (ع) برگ ١٢ نيز در فرهنگ ايران زمين تهران شماره ٦ سال ١١٦٧ ش ص ٤٢.

(٤) - سيد على شيرازى م ٩٨٩ هـ (شافعى) راهم «على ثانى» مى نامند. تذكرهء صوفياى سند ص ١٠٦ (بزبان اردو).

(٥) - اين مطلب را مرحوم استاد سعيد نفيسى نوشته است: تاريخ نظم و نثر فارسى در ايران و در زبان فارسى، ج ٢، ص ٤ - ٧٥٣.

(٦) - تذكرهء شعراى كشمير (دكتر تيكو) ص ١١.

تصوير خيالى امير كبير مير سيد على همدانى المعروف به شاه همدان و حوارى كشمير

(اصل آن در موزهء سرينگر)

را هم گاهى احتراما شاه مى نامند ٧ ولى در مورد على همدانى توجيه اول قرين صواب است. پس چون سيد بوده «شاه» ملقب شده "و بنا بر انتساب به مولدش «شاه همدان» ناميده شده است.

در لغت نامهء مرحوم دهخدا، على همدانى را «مسعودى» ٨ نوشته اند ولى اين لقب در كتب ديگر ذكر نشده و شايد بصورت صفت «سعادتمند» بكار رفته باشد.

مانند نامهاى صوفيان بزرگ ديگر، نساخ كتب و مريدان سيد و نيز نويسندگان بعدى او را بالقاب گوناگون ياد كرده اند. مثلا «قطب زمان و شيخ سالكان جهان ٩، قطب الاقطاب، محيى علوم الانبياء و المرسلين، افضل المحققين و اكمل المدققين ١٠، الشيخ الكامل، المكمل المحقق الصمدانى، العارف المعروف ١١، و سلطان السادات و العرفا».

نور الدين جعفر رستاق بازارى بدخشى در خلاصة المناقب على همدانى را باين الفاظ و القاب ذكر مى كند: ١٢ ... در بيان بعضى از فضائل آن عروهء وثقى، شاه باز با پرواز آشيان عمى، شاهسوار ميطان غرهء حمى، شمس سماى قدوسى، نور فضاى قدوسى، كيمياى وجود اناسى، مختار خيار حضرت الرحمن، الشكور الغفور بجناب الديان، قرة عين محمد رسول الله، ثمرة فؤاد المرتضى و البتول، المطلع على الحقائق و التفاسير، المرشد للطالبين فى طريق السبحانى، الموصل للموجهين الى الجمال الرحمانى، العارف المعروف بسيد على الهمدانى حفه الله اللطيف بلطفه الصمدانى و رزقنا الاستفادة الدائمة من نوره الحقانى و من نفحات اسراره ١٣».

__________

(٧) - دى اسپرت آف اسلام (انگليسى) مرحوم سيد امير على ص ٤٧٢.

(٨) - شماره مسلسل ١٠٦ ص ٢٦٣.

(٩) - يغما (١) ص ٢٤٤.

(١٠) - فيلم رسائل على همدانى به شماره ١٧٩١ (عكسى) كتابخانهء مركزى دانشگاه تهران (مجموعهء شمارهء ٧٠٩).

(١١) - رسالهء فتوتيه نسخهء اياصوفيه.

(١٢) - تذكرة الشعراء (دولت شاه سمرقندى) ص ٢٦٣.

(١٣) - خ - م (با) برگ ٦.

ولادت و زادگاه

ولادت و زادگاه

تاريخ ولادت سيد را تذكره نويسان ١٢ رجب سال ٧١٤ هـ (: ٢٢ اكتبر ١٣١٤ م) نوشته اند (روز دوشنبه). اين تاريخ درست بنظر مى رسد چون كلمهء «رحمة الله» ١٤ كه در تاريخ ولادتش آورده اند بحساب ابجد «٧١٤» مى شود.

صاحب خلاصة المناقب تاريخ ولادت سيد را ١٢ رجب نوشته ولى سال را ذكر نكرده است. البته تاريخ وفاتش را (در سن ٧٣ سالگى) ٦ ذى الحجه ٧٨٦ هـ مرقوم داشته است ١٥. بدين سبب بعضى ولادت سيد را ١٢ رجب ٧١٣ هـ استنباط كرده اند. ١٦ ولى اگر اين تاريخ را درست فرض كنيم نه فقط با «رحمة الله» (يعنى تاريخ ولادت او از روى حروف ابجد) مغايرت دارد بلكه سن سيد هم از ٧٣ سالگى متجاوز مى گردد. بنابراين قول اول تاريخ ولادت او يعنى ١٢ رجب ٧١٤ هـ اصح و مطابق به روايت «خلاصة المناقب» مى باشد.

صاحب رسالهء «مستورات» در بزرگداشت شب تولد سيد واقعه اى به شيخ نظام الدين يحيى الغورى خراسانى (م ٧٥٢ هـ) نسبت داده است. شيخ مذكور در آن شب ديد كه حضرت خضر و الياس عليهما السلام جامه هاى زيبايى در دست دارند و به منزل سيد شهاب الدين همدانى (پدر على) مى روند و مى گويند:

امشب در آن منزل پسرى متولد گرديده كه بسيار عاليمقام خواهد شد و اين جامه را بعنوان تبرك آنجا مى بريم. ١٧ در زادگاه او ترديدى نيست كه همدان است و همهء تذكره نويسان او را «همدانى» نوشته اند. سيد هم در بعضى از رسائل خود را همدانى گفته. مثلا در رسالهء «واردات» و در رسالهء ديگرى كه «همدانيه» موسوم است، سيد همدان را به چند معنى شرح كرده و آنچه كه در ذكر شهر همدان آورده، مبين علاقه اش بمولد خود مى باشد. همين طور درين دو بيتى معروف خود مى فرمايد:

__________

(١٤) - كشير (١) ص ٨٥ - يغما (٢) ص ٣٣٨.

(١٥) - خ - م (با) برگ ٩٩.

(١٦) - مستورات (ع) برگ ١٢ - مجالس المؤمنين جلد ٢ ص ١٣٨ تاريخ نظم و نثر فارسى در ... جلد ١ ص ١٩٥.

(١٧) - مستورات (ع) برگ ١٤.

نسب و خانواده

پرسيد عزيزى كه على اهل كجائى؟ ... گفتم بولايت على كز همدانم

نى زان همدانم كه ندانند على را ... من زان همدانم كه على را همه دانم

امير سيد محمد نوربخش در «صحيفة الاولياء» على همدانى را «الوندى المولد» تلقى كرده است (و اين كلمات هم مجازا براى همدان آورده شده زيرا اين شهر زيبا و با عظمت و باستانى در دامنهء كوه الوند واقع شده است).

دگر شيخ شيخم ١٨ كه او سيد است ... على نام و الوندى المولد است

بگشت او جهان را سراسر سه بار ... بديد اوليا چهار صد با هزار

نموده است پنجاه سال اختيار ... تجافى ز مضجع زهى مرد كار ١٩

و شيخ يعقوب صرفى مذكور مى فرمايد:

آن همدان مولد و ختلان وطن ... شيوهء او طى زمين و زمن ٢٠

نسب و خانواده

نسب سيد در خلاصة المناقب اين چنين آمده (كه به احتمال زياد نويسندگان بعدى از اين ماخذ نقل كرده اند) ... «و هو ابن السيد شهاب الدين بن محمد بن على بن ٢١ يوسف بن محمد بن محمد بن جعفر بن عبد الله بن محمد بن على بن حسن بن حسين بن على زين العابدين بن الحسين الشهيد الزكى الرضى السخى ... ٢١

پس از طرف پدر، على همدانى به هفده واسطه به حضرت على (ع) مى پيوندد. ٢٢

اسم مادر سيد فاطمه (سيده) بوده و بنا بر قول خودش، او با هفده واسطه به جناب حضرت رسالت مآب (ص) مى پيوندد ٢٣ (و بحضرت على شانزده

__________

(١٨) - يعنى شيخ خواجه اسحاق على شاهى ختلانى كه مريد على همدانى و شيخ سيد نوربخش بوده است.

(١٩) - يغما (٢) ص ٣٣٩.

(٢٠) - تذكرهء شعراى كشمير (دكتر تيكو) ص ١٠.

(٢١) - خ - م (با) برگ ٣ ب در «مستورات» كمى با اختلاف آمده است.

(٢٢) - مرحوم استاد سعيد نفيسى در تاريخ نظم و نثر فارسى ... (١) ص ٤ واسطهء نسبت على همدانى را تا امام زين العابدين (ع) «٨» آورده ولى ظاهر است كه «١٢» صحيح مى باشد.

(٢٣) - خ - م (با) برگ ٣ ب.

والدين

واسطه خواهد بود). بنابراين نسب نامه سيد على از سادات اصيل علويان حسينى و (سادات طباطبائى كه از اولاد امام حسن هستند) طباطبائى همدان است.

على همدانى از اولاد رسول (ص) است و برين امر مطلع و مفتخر بوده و مى دانيم كه نسبت خرقهء او هم بحضرت رسول (ص) پيوسته است. بنابراين نسبت هاى ثلاثه بعضى از نويسندگان او را «صاحب انساب ثلاثه» ٢٤ ناميده اند. اين نسبت مدتى بر نويسنده مجهول ماند، ولى از نامهء حضرت شيخ علاء الدولهء سمنانى (م ٧٣٦ هـ) كه بمريد خودش مولانا تاج الدين كركهرى همدانى نوشته اين مسئله روشن مى گردد. شيخ سمنانى مى فرمايد: « ... دوستى مردم اهل بيت را بعضى تقليدى باشد، بعضى نسبت صلبى، بعضى نسبت قلبى بعضى نسبت حقى و اين بيچاره را من حيث التحقيق نسبت صلبيه و قلبيه و حقيه است و الحمد لله على ذلك و از همه خوش تر آنست كه اين معنى از چشم خلق مخفى است ٢٥ و ظن مردم بر من برخلاف اينست» ٢٦

نسبت على همدانى هم همين طور بوده است يعنى نسبا (صلبى) و قلبا و از روى نسبت، خرقهء او به حضرت رسول (ص) مى پيوندد.

والدين

در خلاصة المناقب و «مستورات» پدر سيد على يعنى سيد شهاب الدين را بعنوان حاكم همدان ذكر كرده اند، ولى طبق مآخذ ديگر او حاكم مطلق همدان نبوده. البته شايد معاون حاكم يا صاحب مرتبه اى بلند بوده باشد. در «تاريخ اولجايتو» تاليف ابو القاسم عبد الله بن على بن محمد كاشانى ٢٤ نفر بزرگان و حاكمان شهر دورهء اولجايتو (٧٥٤ - ٧١٦ هـ) را ذكر مى كند ولى ذكرى از پدر سيد على نمى آورد. ٢٧ همين طور نامى از او در دورهء سلطنت غازان خان (م ٧٠٤ هـ)

__________

(٢٤) - مفاتيح المحبة (خطى) شمارهء ٥٢٣٣ كتابخانهء مركزى دانشگاه و رسالهء ذكريهء فارسى چاپ در حواشى فصل الخطاب، تاشكند ص ٦٧.

(٢٥) - علاء الدولهء سمنانى از جانب مادر سيد بوده ولى كلمهء «سيد» باسم او به ندرت آمده است.

(٢٦) - روضات الجنان و جنات الجنان، ج ١ ص ٣٤٢.

(٢٧) - تاريخ اولجايتو (خطى) به شمارهء ٢٤٢ كتابخانهء مركزى دانشگاه تهران.

اشتباهى در خلاصة المناقب

يا سلطان ابو سعيد ايلخانى (٧١٦ - ٧٣٦ هـ) هم مذكور نيست.

البته چنين به نظر مى آيد كه سيد شهاب الدين مرد مقتدرى بوده و با امرا و سلاطين ارتباط داشته است. درين باره خود على همدانى بمريدى مى فرمود:

«در امور والد التفات نمى كردم، بدان سبب كه او حاكم بود در همدان و ملتفت به سلاطين و امراء» ٢٨.

سيد شهاب الدين اگرچه حاكم و مرد دنيادارى بوده ولى فقراء و دراويش و علماء و فضلاء را دوست مى داشته است و باين گروه ارادت و احترام مى گزارده است. سلطان محمد خدا بنده اولجايتو چون گنبد شهر سلطانيه را بنا كرد، براى تبرك جويى مى خواست كه اجتماع بزرگان و دراويش ايران و عراق را آنجا تشكيل بدهد. سيد شهاب الدين بنا بر خواهش سلطان چهارصد ولى الله و علماى دين و فقرا را دعوت داد، و دو سال بعد از تاسيس گنبد مذكور ٢٩ اين دعوت عملى شد، يعنى در سال ٧١٥ ه‍٣٠ كه على همدانى آنگاه پسر دوساله بود. پدرش او را هم در محضر اين بزرگان آورد و هريك از بزرگان براى او دعايى خوانده براى اعتلاى مقام او دست مناجات به جانب خداوند متعال بلند كردند. اول اين بزرگان سيد علاء الدولهء سمنانى بود و آخر ايشان خواجه قطب الدين نيشابورى. ٣١

اشتباهى در خلاصة المناقب

در بيان كردن كيفيت اين اجتماع، صاحب خلاصة المناقب دچار اشتباه گرديده و بيشتر نويسندگان بعدى سعى كرده اند كه بطريقى آن را درست بنمايند. جعفر بدخشى مى نويسد كه درين اجتماع هريك ازين چهارصد بزرگان به على همدانى حديثى ياد دادند و ٣٣ يا ٣٤ تن از ايشان به او اجازهء ارشاد و خرقه دادند. ولى سيد آن موقع خرقه ها را قبول نكرد، زيرا اول مى خواست

__________

(٢٨) - خ - م (با) ٤ الف (لا: برگ ٥).

(٢٩) - طبق تاريخ گزيده (ص ٦٥٧) گنبد در عرف عام در سال ٧١٣ هـ تكميل يافته است ولى سال ٧١٥ اصح مى نمايد.

(٣٠) - خ - م (لا) برگ ١٢.

(٣١) - خ - م (لا) برگ ١٣.

خانواده

مسافرتهاى خود را به انجام برساند. ٣٢

عقلا اين امر ممتنع مى نمايد كه پسر دوساله چهارصد حديث را بشنود و ياد بگيرد و نيز اينكه به او اجازهء ارشاد و خرقه پوشى داده شود و او رد كند و برنامهء مسافرتها در پيش داشته باشد. امين احمد رازى در «هفت اقليم» براى پذيرفتن اين مطلب سال ولادت سيد را در ٧٠٣ هـ و سال اجتماع بزرگان مذكور را در ٧١٠ مى نويسد ٣٣ ولى اين مطلب نه فقط با حقائق موجود مخالف است بلكه در مورد پسر هفت ساله هم كما بيش همان اشكالات موجود است.

اصل اين است كه جعفر بدخشى يا نساخ بعدى خلاصة المناقب اين مطلب را طور ديگر آورده اند و الاعلى همدانى خود در رسالهء «اوراد فتحيه» آن مطلب را بصورت منطقى و عقلى بيان فرموده است. «اوراد فتحيه» محتوى احاديث و اخبار و ادعيه است كه ٤٠٠ تن از بزرگان براى او نوشته اند. ولى كجا؟ مى فرمايد: «در محلى كه سلطان محمد خدا بنده عليه الرحمه اكابر خراسان و عراق را جمع ساخته بود و خواجه خضر عليه السلام نيز در آن مجلس حاضر بود ٣٤.» پس اين ملاقات در عالم روحانى روى داد كه سيد راه سلوك را طى كرده بامر شيخ خود عازم مسافرتها بود (در حدود سال ٧٣٣ هـ كه سيد آنگاه تقريبا ٢٠ - ٢١ ساله بود). درين موقع ٣٤ تن از بزرگان او را خرقه بخشيدند و اجازهء ارشاد داده اند.

خانواده

خانوادهء سيد على از ديرباز بسيار محترم و معزز بوده است. سادات علوى همدان از زمان سلاجقه مقتدر و صاحب اثر و نفوذ بودند و حكومت همدان بيشتر متعلق بافراد اين خانواده بوده است. اقتدار بيشتر در دست علويان حسنى ٣٥

__________

(٣٢) - ايضا «مستورات»، مجالس المؤمنين، و نزهة الخواطر ... (ج ٢) و گنجينهء توحيد چاپ تهران.

(٣٣) - خطى برگ ١٩٣ كتابخانهء دانشكدهء ادبيات و علوم انسانى - دانشگاه تهران.

(٣٤) - اوراد فتحيه - خطى به شمارهء / ٤٢٥٠ كتابخانهء ملى مك.

(٣٥) - ص ٢٣٨.

تعليم و تربيت و مجاهدات راه سلوك

بوده اما علويان حسينى هم تا حدى در اقتدار شريك بوده اند. پدر سيد حاكم همدان و خال او سيد علاء الدولهء سمنانى قبل از ورود به وادى عرفان و ترك تعلقات مادى حاكم ناحيهء سمنان بود. قبل از علاء الدولهء سمنانى مذكور چند تن ديگر از خانواده علويان به لقب علاء الدوله مذكوراند مانند عربشاه فخر الدين و علاء الدوله تاج الدين م ٥٢٠ ه‍٣٦ همين طور در «تاريخ اولجايتو» چند سيد علوى جزو اعيان و اركان دولت مذكور هستند چون سيد علاء الدين محمد و سيد عماد الدين عماد الملوك و سيد حمزه و غيرهم. ٣٧

از خلاصة المناقب معلوم مى شود كه پدر سيد على چندين غلام و برده در اختيار داشت و آنان را گاهى به امراى خود مى بخشيد. در آنجا اين طور مذكور است: «روزى حضرت سيادت در اثناى سفر با چند سوارى مواجه شد و يكى از آنها فرود آمد و سر بر قدم حضرت نهاده بسيار گريست. سيد على پرسيد كه او كيست؟ گفت فلان بندهء وى كه امير شهاب الدين به فلان امير بخشيده است» ٣٨

متاسفانه دربارهء خانواده و والدين سيد على اطلاعات ما ازين بيشتر نيست.

البته در خلاصة المناقب از قول سيد على مى آيد كه در تربيت او مادرش فاطمه و خالش سيد علاء الدوله (علاء الدين) سمنانى سعى بسيار كرده اند و در نتيجهء آن على همدانى بدين مرتبت معنوى رسيده است. على همدانى سه برادر و دو خواهر هم داشته است.

تعليم و تربيت و مجاهدات راه سلوك

والدين سيد براى تعليم و تربيت او وسائل عالى فراهم كرده بودند و او بنا بر استعداد فوق العادهء خود ازين سهولت ها استفادهء شايانى نموده است.

او وقت خود را بيشتر در نوشتن و خواندن كتب و كسب علم و دانش

__________

(٣٦) - مجلهء آموزش و پرورش، شمارهء ٢، سال ١٣١٨، ص ٣٠ - ٣٨.

(٣٧) - تاريخ اولجايتو مذكور برگ ١٩٤.

(٣٨) - خ - م (با) برگ ٧٣.

در خدمت اخى على دوستى

صرف مى نمود و به لهو و لعب و بازيهاى عادى بچگان التفات نمى ورزيد.

تحصيلات او در تحت رهنمايى خال او سيد علاء الدولهء سمنانى صورت مى گرفت.

اول قرآن مجيد را حفظ كرد و بعدا علوم مروجه و متداوله را از خال خود فرا گرفت ٤٠ علاء الدوله او را به محبت تمام ياد مى داد و تبحر سيد در علوم اسلامى از آثار او پيداست و اساس اين كار را آن مرد سمنانى گذارده بود.

در خدمت اخى على دوستى

حضرت علاء الدوله براى سلوك باطنى على همدانى را در خدمت مرد متقى ابو البركات تقى الدين اخى على دوستى يا دوسى ٤١ (م - ٧٢٢ يا ٧٣٤ هـ) فرستاده بود اين مرد از فتيان و صوفيه بوده و يكى از مريدان علاء الدوله. حضرت علاء الدوله نسبت به على دوستى احترام و محبت زياد ابراز مى فرمود و وقتى گفته است: « ... على دوستى ما را مريدى و شاگردى است كه صد هزار شيخ و استاد را شيخ و استاد است ... على دوستى از محبوبان ماست». ٤٢ پس اين مرد يكى از بهترين افرادى بود كه از علاء الدوله تربيت يافته اند.

چون سن على همدانى در تربيت اخى على دوستى به دوازده سال رسيد او در احوال و حركات جالب استاد خود مى نگريست. مى ديد كه استادش به خلوت مى رود و آنجا چيزى مى خواند و سرش را مى جنباند. روزى سيد از اخى على پرسيد كه اين چه كار است كه انجام مى دهيد؟ اخى جواب داد كه ذكر مى گويد.

سيد دوباره پرسيد كه آيا «ذكر» گفتن با سر جنباندن تعليم ارتباطى دارد؟ اخى شيخ جواب داد: «آرى مرا شيخ محمود مزدقانى چنين تعليم داده است». على همدانى بعد از تامل كوتاه، از استادش خواهش كرد كه او را هم «ذكر» بياموزد و استادش خواهش او را بقرين قبول داشت. سيد تا سه روز مرتبا با شيخ خود

__________

(٤٠) - سيد علاء الدولهء بيابانكى سمنانى را از آن روز كه شغل دولتى ترك كرده و وارد وادى عرفان گرديده بيشتر علاء الدين مى گفته اند و در خلاصة المناقب همچنين آمده است (برگ ٤ الف).

(٤١) - مى گويند اين كلمه دوسى است و آن طائفه اى است در سمنان (شرح احوال و افكار و آثار شيخ علاء الدوله سمنانى، ص ٥٨).

(٤٢) - خ - م (لا) برگ ١٢.

در حضور شيخ محمود

بر «ذكر» مداومت نمود و بالاخره «غيبتى» بدست آورد. در اين غيبت ديد كه حضرت رسول الله (ص) بر سر بام بلندى قرار دارند. سيد على سعى كرد كه تا آنجا برود و در قرب حضرت رسول (ص) قرار بگيرد ولى نتوانست. پيغمبر اكرم (ص) فرمودند: «نزد شيخ محمود مزدقانى برو تا ترا درين مقام بيارد» ٤٣

سيد ازين «غيبت» و فرمان رسول (ص) شيخ اخى را آگاه كرد و از وى التماس كرد كه او را در خدمت شيخ مزدقانى رازى ببرد. و شيخ على او را در رباط خانقاه مزدقان ٤٤ در حضور شيخ محمود آورد و معرفى نمود.

فاصلهء زمانى بين «ذكر» گفتن على همدانى در خدمت اخى ٤٥ و رسيدن به خدمت شيخ مزدقانى زياد نبوده است. بنابراين سيد از ١٢ سالگى تا آخر حيات خود عابد و ذاكر بوده و وقتى در ضمن مجاهدات صعب و عبادات سخت خود فرمود: «آنچه با زين العابدين (ع) دادند بمن هم داده اند و صفت علياى زين العابدين از لقب شريفش معلوم مى شود» ٤٦.

در حضور شيخ محمود

در وقت ملاقات على همدانى شيخ شرف الدين محمود مزدقانى رازى (م ٧٦٦ هـ) به او اين طور خطاب فرمود: « ... اگر براى مخدومى در خانقاه آمدى من از سر قدم مى سازم كه مرا نبايد در خدمت تقصير كنم و اگر از براى خدمت آمدى كفش اين غلام سياه كه اوست كناس خانقاه پيش او بايد نهاد تا بمقصود برسى». ٤٧.

سيد على براى خدمت و طى راه سلوك آمده بود و نه براى مخدومى. او تمايل شديد براى خدمت نشان داد و بدست شيخ بيعت سلوك نمود و خدمت

__________

(٤٣) - ايضا، با: برگ ١١ لا برگ ١٠.

(٤٤) - مزدقان در ميان رى قديم و ساوه، دهكده اى بوده است معجم البلدان، جلد ٢، ص ١٢١.

(٤٥) - اخى على دوستى چون به يك وقت از شيخ علاء الدوله و شيخ محمود مزدقانى مستفيض مى گشته مولانا جامى او را «صاحب السر بين الاقطاب» خطاب كرده است.

نفحات الانس، ص ٤٤٧.

(٤٦) - خ م با برگ ٢٤ ب.

(٤٧) - خ م با برگ ١١ و نيز در مستورات برگ ٨٤ با تفاوت عبارات.

مجاهدات

پست مذكور را در خانقاه انجام مى داد او كفش ها را در پيش صاحبان كفش مى نهاد تا به سهولت بپوشند، و علاوه بر خدمت مذكور به دستور شيخ ذكر مى گفت.

مجاهدات

او تا يك سال در آنجا ذكر گفت ولى حضور نيافت. روزى از روى يأس و افسردگى به شيخ گفت كه كار كناسى به او بدهند و كناس را بجاى او براى «ذكر» بنشانند. شيخ از روى فراست مى دانست كه سيد بچه علت اين طور مى گويد.

شيخ جواب داد: «كناس مبرز خانقاه را پاك مى سازد و تو نفس خود را نمى توانى پاك ساخت؟ برو در خلوت و همت بلند دار تا برآيد كار» ٤٨

سيد دوباره وارد ذكر و خلوت شد و با همت بلند خود و راهنمائى شيخ كامل كم كم لذت «حضور» را حس مى كرد. چندى بعد او در ذكر اين قدر مستغرق شد كه طاقت ذكر شنيدن نداشت پس شيخ به ديگران دستور داد كه در نزديكى سيد «ذكر» را به آواز بلند نگويند زيرا كه خوف «ازهاق» روح او بود. ٤٩

شيخ محمود تا سه ماه ديگر سيد را مورد آزمايش سخت قرار داد.

درين مدت طعام به او خيلى كم و براى رمق جان مى دادند و اين ابتلا را سيد «چاه زندان» مى نامد و مى گويد درين مدت زنجيرها بر پايش بود. اين آزمايش

__________

(٤٨) - خ - م (با) برگ - چنانكه خواهيم ديد شيخ محمود چندى بعد على همدانى را برين كار گمارده است. جالب است كه مؤسس سلسلهء كبرويه (نجم الدين كبرى مقتول ٦١٨ هـ) هم يكى از مريدان برجستهء خودش يعنى شيخ بغدادى خوارزمى (مقتول ٦١٣ هـ) را به كارى پست گمارده، ولى چون شيخ بغدادى طبعى بسيار حساس و لطيف داشت از انجام آن كار پست منفعل مى گرديد و به وساطت مادرش حضور نجم الدين كبرى التماس رساند كه خدمت ديگرى به او تفويض كنند. شيخ در جواب مادرش فرمود: «اين سخن از تو عجب است كه علم طبع دانى، اگر پسر ترا شب صفراوى زحمت دهد من دارو به غلام ترك دهم پسر تو صحت نيابد» اين قول شيخ كبرى حكمت او امر شيوخ را نشان مى دهد ر - ك: تحقيق در احوال و آثار نجم الدين كبرى اويسى، ص ٧٨ - ٧٩.

(٤٩) - خ - م (با برگ ١٢.

سماع و رقص

همين قدر نبود. حالا شيخ سيد را كار كناسى خانقاه تفويض مى نمايد. پس از چندى او سيد را از كار كناسى معاف كرد و بكار سقائى گماشت و مدتى سيد اين خدمت را انجام مى داده است. ٥٠ سيد على از ضيق همه گونه مجاهدات مردانه بيرون آمد و جزو مريدان عزيز شيخ محمود درآمد.

شيخ، على همدانى را در سفر و حضر با خود مى داشته و باين طريق هم در تربيت بيشتر او مى كوشيده است. مثلا دربارهء مسافرتى در خلاصة المناقب اين طور آمده است: « ... جناب سيادت فرمود كه وقتى در سفر بودم به خدمت شيخ محمود و حال آنكه خدمت شيخ با درويشان به روزه بود. فرمود و آب افطار شيخ را من برداشته بودم. شش فرسنگ راه رفتند و در اول وقت عصر به اداى عصر اشتغال نمودند. در ميان نماز بودم كه يكى از سفها كه همراه بود از آن آب بخورد. لا جرم آن بقيه را ريختم و باز سوى آن منزل كه آب بود رفتم و آب گرفتم و بمنزل بيتوته رسيدم در وقت افطار - شيخ به غايت حديد در من بديد نفحهء تبسم نمود» ٥١ مى فرمايد كه در آن شب شيخ بعضى از اسرار را بروى گشوده كه قبلا نامكشوف مانده بود. صاحب مستورات اين واقعه را به كمى اختلاف نقل كرده است. مى فرمايد كه مسافت بين ايشان و منزل آب ٢٤ فرسنگ بوده و سيد على اين فاصله را از روى كرامت در وقت كمى طى نموده و قبل از غروب آفتاب آب روزه را آورده است. ٥٢

سماع و رقص

طبق آداب صوفيانه بعد از دريافت حضور، على همدانى برقص و سماع تمايلى پيدا كرد و در هفته اى دو بار على التواتر در حياط خانقاه مزدقان اين عمل را انجام مى داد. ٥٣ اين سماع براى تحريك و تهيج جذبات لطيف و عالى است و آداب و رسوم مخصوصى دارد. وقتى على همدانى راجع به اهميت رقص و سماع صوفيانه به جعفر بدخشى فرمود: «هركه در بدايت ارادت عاشق سماع نباشد از وى هيچ كارى برنيايد» بقول صاحب مستورات وقتى از على همدانى راجع

__________

(٥٠) - مستورات (ع) برگ ٨.

(٥١) - خ - م (با) برگ ١٢.

(٥٢) - مستورات (ع) برگ ٨ - ٩.

(٥٣) - خ - م (لا) برگ ١٢.

بيل زنى و اختيار سكوت

سرزنش شيخ

به سماع پرسيدند كه اصلش چه است؟ گفت كه از روى شرع اسلامى آن بدعت است و نادرست و براى ناپخته ها و نارسيده ها بكلى ممنوع است. اضافه نمود كه سماع امرى است كه بدون اختيار از شدت جذبات سر مى گيرد و آتشى است كه سوز عشق و محبت الهى را تيزتر و شعله ورتر مى سازد. سماع مربوط به عشق است و عشق دليل و برهان منطقى ندارد. ٥٤

بيل زنى و اختيار سكوت

بجز دو روز مذكور هفته براى سماع على همدانى تا شش سال روزهاى ديگر هفته پيوسته در خلوت مى بود و درين مدت بجز ذكر و فكر سخنى از امور دنيا بزبان نمى آورد. البته گاهى بفرمان شيخ خود بعد از نماز و ورد صبحگاهى با بيل زدن در باغ اشتغال مى نمود ولى بيشتر در حالت سكوت بود. درين وقت سن وى به ١٨ رسيده بود (سال ٧٣١ هـ). او اجازه داشت كه در ايام اربعين در خدمت اخى على دوستى به همدان برود و در مجمع فقراء و دراويش آن شهر شريك باشد. اين اجتماع فقراء در مسجد و خانقاه وسيع همدان صورت مى گرفت و على همدانى در آن شركت مى جست. ٥٥ در نواحى اين محل على همدانى هم مسجد و خانقاه بنا كرده بود.

سرزنش شيخ

در همدان بعد از گزاردن او راد صبحگاهى دراويش بفرمان شيخ كارهاى سخت و پرمحنت جسمانى انجام مى دادند و در اوقات «اربعين» على همدانى هم در همدان شريك كارهاى آنان مى بود بارى سيد با دراويش ديگر بامر شيخ اخى سنگ ها را از جايى بجاى ديگر مى برد - طبق طبع كنجكاو خود روزى از شيخ پرسيد كه بردن سنگ ها از اينجا به آنجا بدون هدف معين چه فايده اى در بردارد؟ شيخ ازين سؤال ناراحت و عصبانى شده كفش از پاى خود بيرون آورد و آن را به شدت تمام بر پشت سيد زد و سپس گفت: «فايده آنست كه كفار نفوس در زمره اسلام در آيند» ٥٦ ضرب آن كفش اين قدر مؤثر بود كه على

__________

(٥٤) - برگ ٥٥ تا ٥٨.

(٥٥) - خ م (لا) برگ ١٢.

(٥٦) - در خ - م (بر) فقط آمده و نسخ «لا و با» اين مطلب را فاقد است.

وفات اخى و بازگشت حضور شيخ محمود

همدانى فرموده است: « ... نعل كفش در گوشت من نشست و حالى گويا خاموشى آن آواز كفش بگوش من مى رسد».

اين سرزنش سيد بآداب شيخانه و مرادانه براى اين امر بود كه در حكمت امور نبايد سؤال كرد و الا اخى على دوستى بشخص وى احترام زياد قائل بود و وقتى مى گفت كه او على همدانى را همان اندازه محترم مى شمارد كه شيخ علاء الدوله سمنانى را. در ميان هر دو اين قدر علاقه بوده كه وقتى سيد و اخى خلوت خصوصى داشتند، شيخ علاء الدوله را هم براى شركت در آن راه نمى دادند ٥٧ ولى در آداب شيخانه اين گونه سرزنش و سختى ممكن است زيرا بقول حافظ:

به مى سجاده رنگين كن گرت پير مغان گويد

كه سالك بى خبر نبود ز راه و رسم منزلها

وفات اخى و بازگشت حضور شيخ محمود

على همدانى تا دو سال براى «اربعين» به خدمت اخى شيخ على دوستى در همدان مى آمد و سپس به به اجازهء او به مزدقان برمى گشت. در سال ٧٣٢ هـ (به روايت خلاصة المناقب) سيد بعد از «اربعين» اجازه يافت كه به مزدقان برود و هم مصمم بود كه بعد از ده روز حركت كند. روز دوم سيد در نزديكى خلوت گاه شيخ اخى آمد تا وقتى كه شيخ بيرون بيايد از او خدا حافظى كرده مرخص و عازم مزدقان گردد. شيخ آن روز خلاف معمول بيرون نيامد و تاخير فوق العاده واقع شد. دراويش و ياران على همدانى را گفتند كه در خلوتگاه شيخ برود و همان جا ازو خدا حافظى كند - چون على همدانى آنجا رفت ديد كه حضرت اخى بجهت اثبات ذكر سر بر زانو نهاده رحلت فرموده است.

على همدانى و دراويش ديگر تدفين اخى را انجام دادند و بعد از مراسم روز سوم على همدانى به خدمت شيخ محمود رسيد. ٥٨ در آن اوان مدت مريد بودن وى بنظر حضرت محمود تمام شده بود و او على همدانى را براى فوائد گوناگون روحانى دستور داد كه در ربع مسكون عالم سير و سياحت فرمايد و

__________

(٥٧) - خ - م (با) برگ ٢٩.

(٥٨) - خ - م (بر).

مشايخ سلسله فقر

على همدانى مسافرتهاى طويل خود را در پيش گرفت.

از گفتار ما اشتباه بعضى از نويسندگان كه بقول آنان على همدانى فقط بعد از فوت على دوستى به خدمت شيخ محمود رفته است ٥٨ مرتفع مى گردد. رضا قلى خان هدايت اصلا اخى على دوستى را ذكر نكرده و نوشته كه على همدانى در اول مريد شيخ محمود بوده و سپس در خدمت علاء الدوله رسيده است ٥٩ و اين بيان هم اشتباهى است.

مشايخ سلسله فقر

على همدانى در تصوف (يا در فتوت) فرقهء تازه اى بوجود نياورده است.

او در گروه صوفيه اى است كه روش شيخ ابو الجناب نجم الدين طامة الكبرى خيوقى (مقتول ٦١٦ هـ) را دنبال مى كنند و «كبرويه» ناميده مى شوند. طريق شيخ كبرى (كبروى) را بعضى فكر مى كنند كه شاخى است از نخل سهرورديه ٦٠ ولى اين طور نيست. البته اين دو سلسله موارد مشترك زياد دارند.

طريقهء نجم الدين كبرى در ايران مانند طريقهء سهرورديه رواج زياد داشته و هر دو روش جداگانه و مستقلى بوده است. طريق مولويه در آسياى صغير و طريق ذهبيه در ايران از طريق كبروى ناشى شده است. ٦١

بانى سلسلهء سهرورديه شيخ شهاب الدين ابو حفص عمر بن محمد (م - ٦٣٢ هـ) است كه فقط معاصر نجم الدين ابو النجيب عبد القاهر سهروردى (م - ٥٦٣ هـ) بوده است. ولى نويسندگان در ميان اين دو «سهروردى» فرقى نكرده اند. شيخ ابو نجيب عم حقيقى شيخ شهاب الدين است و سلسله نسب هر دو به ابو بكر صديق منتهى مى گردد. ٦٢

چنانكه ذكرى رفت على همدانى در طريقت اولا از شيخ على دوستى استفاده كرده است. شيخ اخى على در فتوت مريد علاء الدوله و در طريقت مريد

__________

(٥٨) - بزرگان و سخن سرايان همدان، (ج ١)، ص ٨٣، ادب فارسى در پاكستان، ص ٤٠١.

(٥٩) - رياض العارفين، ص ١٧٨.

(٦٠) - كشير (١)، ص ٨٩، آب كوثر، ص ٣٧٦.

(٦١) - سرچشمهء تصوف در ايران، ص ١٩٨ - ١٩٩، ارزش ميراث صوفيه، ص ١٠١.

(٦٢) - نفحات الانس، ص ٤٧٢ - ٤٧٣.

شيخ اخى و شيخ محمود

شيخ محمود بوده است. خود شيخ محمود هم در طريقت از مريدان برجستهء شيخ علاء الدوله بوده است.

شيخ اخى و شيخ محمود

از لفظ اخى پيداست كه شيخ ابو البركات اخى على دوستى از اخيان و جوانمردان بوده و يكى از وقايع جوانمردانگى او را صاحب خلاصة المناقب هم نقل كرده است: « ... هر سال هزار جوى پاليز بكشتى بدست مبارك خود و هر سال خوب شدى و چون خربزه رسيدى بدست خود به مردم دادى» ٦٣.

مؤلف مى فرمايد كه اخى از غلهء كشتهاى خود به مردم مى بخشيد و حد اكثر به مردم دعوت طعام مى داد. اين اخى در سال ٧١٤ هـ از حضرت علاء الدوله خرقه و اجازه دريافت داشته و صورت اجازهء علاء الدوله براى اخى در روضهء هشتم «روضات الجنان و جنات الجنان» چنين آمده است: «بسم الله الرحمن الرحيم.

در خلوت ستين كه اين بيچاره را در صوفى آباد بامر غيبى اتفاق نشستن افتاد، فرزند عزيز على دوستى در عشر اخير رمضان سنه ٧١٤ هـ عزلتى اختيار كرده و حق تعالى او را باقصى مطالب خواص الحضرة الربانية رسانيد و اين بيچاره كتاب ربانى و شمشير سبحانى و آئينه رحمانى در «غيب» به او داد و بعد الاستخارة او را اجازت داد تا در طالبان حق بامر حق تصرف كند. در شريعت بوفق آنچه در كتاب كريم و سنت نبى امى صاحب الخلق العظيم است گويد و شنود و در طريقت اگر پاى از جاده بيرون نهند بدست همت اين شمشير بردارد و سر هواى ما سوى خدا از آدمان را از تن جدا كند و دائما در آن آئينهء حقيقت ترجمان مى نگرد و جمال ولايت خود و سيماى اعمال ايشان را مشاهده مى كند و اگر نقصانى هم يابد در حال بتدارك مشغول شود و به هيچ نوع نگذارد كه غبارى از عالم حدوث به گفتن و خوردن بر چهره آن آئينه نشيند و اگر نعوذ بالله تعالى از كلمات و لقمات حظوظى غبارى نشست هم در حال روى به خلوت آرد و به صفاى فكر آن غبار را پاك كند.

ديگر شيخى خانقاه روضه كه در سمنان بر شارع عام مقابل مسجد جامع

__________

(٦٣) - ح - م (با) برگ، ٢٠.

شيخ علاء الدوله سمنانى

ساخته ام بدو مقرر گشت و نصف عشر آنچه به روضه داده ام از موقوفات حق او باشد تا در صرف ما لا بد خود مى كند و بر آن موجب كه در وقفيه نوشته ام خدمت مجاوران بجاى مى آورد تا بركت آن بدو «واصل» و «احوال» ما را شامل گردد. علاء الدولهء سمنانى. امضاء».

دربارهء شيخ محمود اين حكايت كوتاه از زبان على همدانى در «خلاصة المناقب» آمده است: «روزى گربه اى در خانقاه مزدقان، غذا از نصيب خود زياد مى خورد و سير نمى گرديد - شيخ محمود نسبت به اين گربهء حريص و شكم خيره كمى عصبانى شد و چيزى فرمود - گربه بعد از مدت كوتاهى بچهء خود را در دهان گرفته برگشت و در پاى شيخ افتاد. شيخ خوشحال گرديد و گفت:

گربه هدهدوار جواب عتاب گفت» ٦٤.

از زندگانى شيخ شرف الدين محمود ٦٥ و اخى شيخ مطالب ديگر كه مربوط به زندگانى على همدانى باشد در دست نيست.

شيخ علاء الدوله سمنانى

شيخ علاء الدوله كه تذكره نويسان او را «ابو المكارم ركن الدين علاء الدوله احمد بن محمد بيابانكى سمنانى (م ٢٢ رجب ٧٣٦ هـ) مى نويسند از بزرگترين مشايخ ايران است كه در ربع اول قرن هشتم هجرى چند تن از صوفيه و افراد لايق را تربيت نموده است. احوال زندگانى او خيلى روشن است و اخيرا كتاب سيد مظفر صدر سمنانى دربارهء شخصيت وى چاپ شده ٦٦ كه تا حدى جامع تهيه شده است. احوال مختصر او بدين قرار است: در سال ٦٥٩ هـ در ناحيهء بيابانك سمنان تولد يافت. پدران او از ملوك سمنان بودند. از طرف ما در

__________

(٦٤) - خ - م (با) برگ ١٤ و اشاره به سورة النمل آيات: ١٩، ٢٨.

(٦٥) - براى احوال شيخ على دوستى و شيخ محمود، ر - ك: «روضات الجنان و جنات الجنان، مجلد ٢ (روضهء هشتم).

(٦٦) - شرح احوال و آثار و افكار علاء الدولهء سمنانى، تهران ١٣٣٤ ش.

سيد ٦٧ ولى بظاهر خال حقيقى مير سيد على همدانى، آن طور كه در خلاصة المناقب آمده ٦٨ نبوده است ٦٩.

در ايام جوانى ملازم درگاه ارغون ايلخان مغول بود. اما جذبهء روحانى او را در ربود و بخانقاه كشانيد. پس همهء دارايى خود را به مستحقان داد و خود گوشه يى گزيد و به عبادت و رياضت پرداخت. چنانكه مكرر چله نشينى كرد و گويند بيش از هفتاد اربعين گذرانيد - با اين همه مكرر مى گفت كه اگر آنچه در آخر عمر معلوم من شد در اول معلوم مى شد، ترك ملازمت سلطان نمى كردم و در دربار سلطان بكار ستمديدگان مى رسيدم. و واقعا نفوذ قدرت او درين دورهء عزلت بقدرى بود كه امير چوپان ٧٠ از امراء بزرگ مغول بدو التجاء كرد و او در باب وى نزد سلطان ابو سعيد وساطت نمود ٧١. علاء الدوله در تصوف

__________

(٦٧) - نسب شيخ علاء الدولهء سمنانى از طرف مادر با نوزده واسطه بحضرت على (ع) منتهى مى گردد. نسبش را سيد جمال الدين احمد بن عنبهء حسنى (م - ٨٢٨ هـ) در «الفصول الفخرية فى اصول البرية». (تهران، ١٣٤٦ ش) اين طور آورده است:

شيخ علاء الدوله سمنانى بن شرف الدين بن ملك سمنان (نامش ذكر نكرده است) اين ملك سمنان يعنى جد علاء الدوله شوهر سيده زهره بنت سيد القاسم بوده و شجره سيد القاسم بدين قرار است: سيد القاسم ابن جمال الدين محمد بن الحسن بن ابى زيد بن على بن ابى زيد بن على بن ابى زيد بن على كباكى بن عبد الله بن على بن ابراهيم بن اسماعيل المنقدى بن جعفر بن عبد الله بن حسين الاصغر بن على زين العابدين بن حسين الشهيد بن على، ص ٢٠١.

(٦٨) - خ - م (با) برگ، ٤ الف.

(٦٩) - زيرا نسب ما در على همدانى با ١٧ فاصله بحضرت رسول يعنى با ١٦ واسطه به حضرت على مى رسد و نسبت علاء الدوله به حضرت على ١٩ و برسول اكرم ٢٠ واسطه دارد.

(٧٠) - امير الامر اى سلطان ابو سعيد بود ولى سعايت معاندان و عشق و محبت سلطان نسبت به دختر او (كه زوجهء سلطان شيخ حسن جلاير بود) سبب عداوت گرديد.

دورهء سلطنت ارغون از ٦٨٣ تا ٦٩٠ هـ بوده است، ر - ك از سعدى تا جامى، ص ٣٨، ٤٥ و ٦٧، ٧٢.

(٧١) - ولى اين وساطت ناموفق ماند و سلطان، امير چوپان را به قتل رساند و دخترش بغداد خاتون را به حبالهء نكاح خويش آورد. ايضا، ص ٧٤، ٧٥.

انتهاى سلسله على همدانى

بحفظ شريعت پايبندى تمام داشت، و از همين رو طريقهء محى الدين ابن عربى و عقائد او را نمى پسنديد. درين مورد در مباحث توحيدى وحدت وجود و وحدت شهود ميان شيخ و معاصر برجستهء او كمال الدين عبد الرزاق كاشانى متوفى ٣ محرم سال ٧٣٦ هـ چندين بحث و مكاتبت روى داده است ٧٢.

مزار شريف و خانقاه شيخ در سمنان هنوز پابرجاست و زيارتگاه است. او در تربيت و راهنمائى مير سيد على همدانى سهمى بسزا را داراست.

سلسلهء طريقت و فقر على همدانى با واسطه پنج شيخ زير بحضرت عمر الخيوقى نجم الدين الكبرى معروف به «شيخ ولى تراش» مى پيوندد (گويا شيخ كبرى ششمين شيخ على همدانى است):

١ - شيخ شرف الدين محمود مزدقانى رازى. ٢ - شيخ علاء الدين (علاء الدوله) سمنانى. ٣ - شيخ نور الدين عبد الرحمن اسفراينى كسرقى (م - ٦٩٥ هـ) ٧٣.

٤ - شيخ جمال الدين احمد الجوزجانى (م - ٢٧٩ هـ) ٧٤. ٥ - شيخ رضى الدين على لالا غزنوى (م - ٦٤٢ هـ) ٧٥. ٦ - مؤسس سلسلهء كبروى نجم الدين الكبرى ٧٦.

انتهاى سلسله على همدانى

در خلاصة المناقب سلسلهء كامل فقر على همدانى را به صورت ذيل نقل كرده است (بعد از اسامى شش شيخ كه در بالا ذكر گرديد):

٧ - شيخ ابو نجيب عبد القاهر سهروردى. ٨ - شيخ احمد غزالى. ٩ - شيخ

__________

(٧٢) - نفحات الانس، ص ٤٨٣ تا ٤٩١ از سعدى تا جامى، ص ٧٤.

(٧٣) - سفينة الاولياء، ص ١٠٦. خزينة الاصفياء جلد ٢، ص ٢٨١. در نفحات الانس سال ولادت او ٦٣٩ هـ نوشته شده ولى سال وفات را ذكر نكرده است، ص ٤٣٩.

(٧٤) - نفحات الانس، ص ٤٣٨.

(٧٥) - ايضا، ص ٤٣٦، ٤٣٧. خزينة الاصفياء، ج ٢، ص ٢٦٧. سفينة الاولياء، ص ١٠٦. مى گويند مزارش در اصفهان و معروف به گنبد لالا مى باشد. مجمل فصيحى، ج ٢، ص ٣١٣.

(٧٦) - در شرح احوال و آثار و افكار شيخ رسالهء دكترى نوشتهء دكتر ابو القاسم سلاميان سال ١٣٤١ ش و كتاب ديگرى در احوال و آثار نجم الدين الكبرى از منوچهر محسنى موجود است، تهران ١٣٤٦ شمسى.

ابو بكر نساج. ١٠ - شيخ ابو على رود بارى. ١١ - شيخ ابو القاسم جرجانى.

١٢ - شيخ ابو عثمان مغربى. ١٣ - شيخ ابو على كاتب. ١٤ - شيخ ابو القاسم جنيد البغدادى. ١٥ - شيخ سرى سقطى. ١٦ - شيخ معروف كرخى. ١٧ - حضرت امام رضا.

١٨ - حضرت امام موسى كاظم ١٩ - حضرت امام جعفر صادق ٢٠ - حضرت امام زين العابدين. ٢١ - حضرت امام حسين الشهيد. ٢٢ - حضرت امام على ابن ابى طالب. ٣٢ - جناب حضرت رسالت مآب ٧٧. تذكره نويسان متعدد اين سلسلهء فقر سيد را ازين ماخذ نقل كرده اند ولى در ساير كتب سيد ٧٨ اين سلسله فقر با كمى اختلاف بيان شده است و آن اختلاف اين است كه سيد على بعد از اسم معروف كرخى نام پنج امام (شماره ١٧ تا ٢١) را در زمرهء مشايخ خود ذكر نكرده است و بجاى آنان به واسطهء تنى از مشايخ: شيخ داود طايى ٧٩ و شيخ حبيب عجمى ٨٠ و شيخ حسن بصرى ٨١ سلسلهء فقر خود را بحضرت على (ع) مى رساند.

علت اين اختلاف بظاهر ناشى از آن است كه در خلافت معروف كرخى بعد از حضرت امام على بن موسى الرضا در ميان كبار صوفيه اختلاف است.

درين مورد استاد فاضل آقاى جلال الدين همايى اصفهانى در مقدمهء «مصباح الهداية و مفتاح الكفاية» مى نويسد: «معروف كرخى ... تربيت شدهء حضرت على بن موسى الرضا عليه السلام بود ... اما چون او قبل از آن حضرت (٢٠٣ هـ) در سال ٢٠١ هـ فوت كرده است ٨٢ ... محققان صوفيه دربارهء معروف معتقد

__________

(٧٧) - خ - م (با) برگ، ١٠.

(٧٨) - مثلا در رسالهء فقريه (٣٢٥٨ خطى كتابخانهء مركزى) و «اوراد فتحيه» (١٦٦٦ عكسى كتابخانهء مركزى) و داوديه (كه همان فقريه مى باشد: ٦٧٢/ ١٣ عكسى كتابخانهء مركزى).

(٧٩) - «ابو سليمان داود بن نصر طائى ... در حدود سال ١٦٥ هـ در عراق مى زيسته است» سرچشمهء تصوف در ايران، ص ٨٠.

(٨٠) - معاصر شيخ حسن بصرى ايضا، ص ٧٦.

(٨١) - م - ١١٠ هـ.

(٨٢) - در سرچشمهء تصوف در ايران، ص ٨٠ مى آورد: «ابو محفوظ معروف بن فيروز يا فيروزان كرخى ... در ٢٠٥ وفات كرده است».

سلسله در فتوت

به جانشينى از حضرت رضا عليه السلام نيستند». در ضمن سلاسل تصوف استاد شادروان سعيد نفيسى نوشته است: «معروف ترين طرق تصوف در سلسلهء ارشاد مشايخ خود اتفاق ندارند. پيداست كه اين سلسله ها را به مبادى اسلام رسانيده اند و هركدام از ايشان آن را به يكى از ائمه يا اصحاب رسول يا تابعين پيوسته اند. برخى از ايشان اين نسبت را به امام على بن ابى طالب ... و برخى به حبيب عجمى بصرى معاصر حسن بصرى كه زندگى او چندان روشن نيست و ايرانى بوده است رسانيده اند ٨٣».

خلاصه اين گونه اختلاف تنها در مورد على همدانى نيست بلكه چنانكه اشاره رفت در ساير خرقه ها نيز موجود است و درين ضمن مطالعهء روضات الجنان و جنات الجنان جالب است: در جلد اول اين كتاب دو سلسلهء فقر طبق آنچه در خلاصة المناقب ٨٤ آمده و دو سلسلهء ديگر مطابق آثار على همدانى ٨٥ بيان گرديده است.

سلسله در فتوت

على همدانى از بزرگان فتوت قرن هشتم نيز هست - پير فتوت او شيخ ابو الميامن نجم الدين محمد بن محمد (يا احمد) الاذكانى (٦٦٩ - ٧٧٨ هـ) بوده و او هم يكى از مريدان شيخ علاء الدوله سمنانى مى باشد ٨٦. شيخ اذكانى علاوه بر خرقهء فتوت، درفش مبارك حضرت رسول (ص) و ستون خيمهء آن حضرت را هم به سيد عطا كرده بود و اين هر دو و عصاى على همدانى هنوز هم در مسجد شاه همدان «سرى نگر كشمير» نگهدارى مى شود. گفته اند كه اين هر دو تبرك رسول را حضرت امام حسين همراه مى داشته و بعد از شهادت آن امام در كربلاى معلى به ديگران رسيده است ٨٧.

__________

(٨٣) - سرچشمهء تصوف در ايران، ص ٧٦.

(٨٤) - خرقهء شيخ مولانا محمد شيرين تبريزى مغربى (م - ٨١٠ هـ) و خرقهء شيخ صفى الدين اسحاق اردبيلى (م - ٧٣٥ هـ)، ص ٦٨ - ٢٥٠.

(٨٥) - خرقهء توبهء مولانا شيخ اكمل الدين مظفر بزازى قزوينى (نوشته شده در ٨٠٨ هـ) و خرقهء ديگرى از شيخ صفى الدين اسحاق اردبيلى مزبور، ص ٩٧ - ٢٥١.

(٨٦) - جواهر الاسرار خطى شماره، ج - ١١ دانشكدهء ادبيات و علوم انسانى دانشگاه تهران.

(٨٧) - تحايف الابرار يا تاريخ كبير، ص ٣٥٦.

اسامى مشايخى كه على همدانى از آنان خرقه و اجازه دريافت كرده

سلسلهء فتوت سيد هم در گروه «كبرويه» است البته با خرقهء فقرا و اختلاف دارد - اسامى مشايخ او كه بوسيلهء آنان او به حضرت نجم الدين الكبرى مى پيوندد در زير نقل مى گردد: - شيخ اذكانى مذكور ٢ - شيخ محمد بن جمال، ٣ - شيخ نور الدين سالار، ٤ - شيخ رضى الدين على لالا غزنوى، ٥ - نجم الدين الكبرى. سلسلهء فتوت كامل، او در آخر رسالهء «فتوتيه» مذكور است كه در نشريهء معارف اسلامى تهران (شماره ١١ تا ١٣) چاپ شده است.

اسامى مشايخى كه على همدانى از آنان خرقه و اجازه دريافت كرده

درين باب مذكور گرديده كه على همدانى بعد از دورهء تعليم و تربيت و مريدى در «واقعه اى» با ٤٠٠ ولى الله ملاقات نمود و سى و چهار كس از بزرگان او را خرقه دادند و اجازهء ارشاد هم. او مى فرمايد كه حضرت خضر هم در ميان آنان بود. على همدانى خرقه ها را پذيرفته ولى اجازهء ارشاد را تا پايان مسافرتهاى خود عملى نكرده بود. اسامى اين ٣٤ تن از بزرگان و توضيح مختصرى دربارهء بعضى از آنان در زير ذكر مى گردد ٨٩:

شيخ محمود مزدقانى رازى، شيخ اخى على دوستى، شيخ محمد بن محمد اذكانى، اخى محمد حافظ ٩٠، اخى محسن ترك، اخى حسين، شيخ محمد اسفراينى، شيخ جبريل كردى، شيخ خالد لرستانى، شيخ ابو بكر طوسى، شيخ نظام الدين يحيى خراسانى ٩١، شيخ شرف الدين درگزينى ٩٢، شيخ اثير الدين وركانى،

__________

(٨٩) - خ - م (با) برگ، ١٧. روضات الجنان و جنات الجنان، ج ٢، ص ١٠٩.

(در خ - م ٣٣ اسم است).

(٩٠) - بظاهر از اخيان تيره (دوم) كه ابن بطوطه را ضيافت كرده بود. ترجمهء سفرنامهء ابن بطوطه، ص ٣٠٠.

(٩١) - م - ٧٥٢ هـ كه ذكر او در ضمن بشارت دادن براى ولادت على همدانى در همين باب رفته است.

(٩٢) - درگزين ناحيه ايست در تبريز. شيخ از محدثان و عالمان دين و بزرگان صاحب كرامت بوده و در حدود سن صد سالگى به سال ٧٤٣ هـ فوت كرده است. (روضات الجنان و ... جلد ١، ص ٥٧٨ - ٥٧٩) شيخ از اقران حضرت علاء الدولهء سمنانى بوده است. اين بطوطه مى نويسد كه شيخ حافظ قرآن و تاجر بخشنده بوده است و در موقع سفر ابن بطوطه به او وام داده بود كه او در موقع بازگشت خود ادا كرده است ... ، ص ٦٦٧ - ٦٦٨.

شيخ نجم الدين همدانى، شيخ محى الدين لتكانى، شيخ محمد مرشدى، شيخ عبد الله مطرى «مصرى» ٩٣، شيخ على معرى، شيخ برهان الدين ساغرجى ٩٤، شيخ مراد اكر به دورى، شيخ عمر بركانى، شيخ عبد الله سفالى، شيخ ابو بكر ابو حربه، شيخ بهاء الدين قمكندى، شيخ عز الدين خطابى، شيخ شرف الدين احمد بن يحيى منيرى ٩٥، شيخ رضى الدين آوجى، شيخ عبد الرحمن مجذوب طوسى، شيخ محمد بن محمود مجذوب طوسى، شيخ حسن بن مسلم، شيخ العابدين محمد مغربى، شيخ عوض علاف، شيخ ابو القاسم تحطوى و شيخ سعيد (يا ابو سعيد) حبشى رحمت الله عليهم ٩٦.

__________

(٩٣) - بظاهر كلمه «مطرى» بجاى «مصرى» از روى اشتباه كتاب نوشته شده است.

شيخ اخى عبد الله مصرى از جهان گردان و صوفيهء معروف است كه ابن بطوطه در مصر با او ملاقات كرده است، ص ٣٠٥.

(٩٤) - « ... از مشايخ تصوف در قرن هشتم. از بزرگان شام و روم بوده كه بخراسان ظاهرا نزد علاء الدوله سمنانى رفته است، سرچشمهء تصوف در ايران، ص ١٥٧.

نيز ر - ك نفحات الانس، ص ٤٤٣ - ٤٤٤».

(٩٥) - صوفى معروف شبه قارهء هند و پاكستان (٦٦١ - ٧٨٢ هـ). ترجمهء تذكرهء علماى هند ٢٣١ - ٢٣٢. خزينة الأصفياء، جلد ٢، ص ٢٩٢.

(٩٦) - اين همان شيخ است كه در توجيه لقب «على ثانى» براى على همدانى درين فصل قول او نقل كرده ايم - دربارهء شخصيت عجيب او صاحب خلاصة المناقب (با برگ، ٢٠) مى نويسد كه «خدمت شيخ سعيد حبشى كه صوفيان آن بزرگوار را ابو سعيد مى گويند در هر زمان بصورت ديگر ديده شدى و با هر زائرى يك بار محبت داشتى ... اگر خادم يك روز كرات درآمدى، شيخ را در هر كرت بصورت ديگر ديدى». از رسالهء مستورات معلوم مى شود كه اين شيخ ادعاهاى عجيب داشت. مثلا اينكه او از اصحاب حضرت روح الله عيسى (ع) است و در زمان رسول (ص) سنش ٧٢٢ سال و در اوائل قرن هشتم هجرى ١٤٣٥ سال بوده است (ع: برگ، ١١ - ١٢ - ١٣). در خلاصة المناقب قول ديگر او منقول است:

« ... وقتى كه آمنه را به عبد الله مى دادند من در مكه بودم» (برگ ٦٠، با).

ابن بطوطه هم سفرنامهء خود را از ذكر او آراسته است مى نويسد كه با شيخ سعيد مراكشى مجاور مدينة الرسول در سال ٧٢٨ هـ ملاقات كرده است. گمان مى رود كه منظورش همين سعيد حبشى باشد (ترجمهء فارسى سفرنامه، ص ١١١).

شخصيت شيخ مانند شيخ ابو الرضا بابارتن هندى عجيب و مجهول و باورنكردنى است.

فصل دوم: مسافرت هاى دوره جوانى

هدفهاى مسافرت

فصل دوم

مسافرت هاى دوره جوانى

مسافرتهاى سيد على در حدود سال ٧٣٣ هـ شروع شده (سن ٢٠ سالگى) و و تا سال ٧٥٣ هـ يعنى ٢١ سال تمام ادامه داشت. ازين رو سيد را مى توان از سياحان بزرگ عالم اسلام دانست ولى متأسفانه او وقايع مسافرتهاى خود را به رشتهء تحرير نياورده و الا مى توانست سفرنامهء خود را در حدود «الرحلة» معاصر خود ابن بطوطه (٧٠٣ - ٧٧٩ هـ) ترتيب بدهد. آگاهى مختصر ما از اين گونه مسافرتهاى وى بيشتر بوسيلهء «خلاصة المناقب» و يا «مستورات» مى باشد.

هدفهاى مسافرت

اين گونه مسافرت هاى سيد طى راه سلوك و فقر است و هدف نهائى او وعظ و تبليغ و راهنمائى خلق خدا بوده است. سيد اين مسافرت ها را بصورت بسيار وسيع و دقيق انجام داده و بقول خودش «سه بار از مشرق تا به مغرب سفر كرديم. بسى عجائب در بحر و بر ديده شد و هربار به شهرى و ولايتى رسيدم عادات اهل آن موضع طريق ديگر ديدم». سيد در ترتيب انجام اين مسافرتها گفته است: «در دفعهء اول شهر بشهر و دفعه دوم قريه به قريه و دفعه سوم خانه به خانه ٩٧» جعفر بدخشى در ضمن ذكر هدف مسافرتها مى نويسد: «بعضى اولياء را كه اخيار نامند و به عدد هفت باشند سياح نيز خوانند زيرا كه خداى تعالى ايشان را كمال معرفت بخشيده است و در بساط دنيا به سياحت امر كرده است از مصالح عباد - و طلابى را كه در اطراف دنيا باشند اهل سياحت ارشاد كنند» بنظر او على همدانى يكى از ايشان است.

على همدانى براى تحمل صعوبت هاى مسافرت جذبهء محكم داشته و در اتمام هدفهاى عاليهء خود از هيچ كوششى دريغ نكرده است. او بيشتر در حال

__________

(٩٧) - خ - م (با) برگ ٨٦ الف - ب.

حدود مسافرتها و چند واقعه جالب

مسافرت بوده و در جاى معينى مقام و توقف زياد نكرده است. جعفر بدخشى مى فرمايد: «حضرت سيادت يكى از اكابر اهل سياحت مطلقه بوده است زيرا كه جنابش مسافر مقيم و مقيم مسافر بود» در جاى ديگر اضافه مى نمايد: «دايم از منزلى بمنزلى مى رفت» پس سيد مسافرى بوده كه از لذت حضر كمتر استفاده كرده است.

حدود مسافرتها و چند واقعه جالب

دربارهء حدود مسافرت هاى او غالب نويسندگان كلمهء ربع مسكون (همهء دنيا) را بكار برده اند ولى از چگونگى مسافرت هاى او كه در مآخذ مذكور است برمى آيد كه بعض ممالك اسلامى و روم را ديده است. اسامى بعضى ممالك و شهرها را كه سيد ديده است در زير آورده مى شود: مزدقان، بلخ، بخارا، بدخشان، ختا، يزد، ختلان ٩٨، بغداد، ماوراءالنّهر، شيراز، اردبيل، مشهد، كشمير، شام (سوريه) سرانديپ (سيلان) تركستان، لداخ (تبت) سائر نقاط شبه قارهء هند و پاكستان و بلاد عربى. در مستورات مى آورد كه: «در يك موقع بعد از فريضهء حج تمام ملك عرب را سياحت نمود.»

از شهرهاى ديگر كه سيد ديدار كرده، قبچاق (تركستان) گاندون و جبل القاف قابل ذكر است و در ديدن اين شهرها و جاها سيد اشرف جهانگير سمنانى متوفى حدود ٨٢٨ هـ هم همراه او بوده است. ٩٩

بطور كلى سفرهاى او پر از صعوبت و رنج بوده ولى همت بلندش باين آلام اعتنا نمى كند و كارش را دنبال مى كند. چنانكه خواهيم ديد اين مسافرتها شخص او را اعتلا و صفاى كامل روحانى بخشيده و او توانسته به تبليغات دين مبين اسلام بپردازد.

* از كوهها و صحارى و دشتهاى بى آب و گياه مى گذرد - وقتى تا ٢٨ روز بدون آب و نان يا هيچ گونه خوردنى سفر كرد. وقتى ٢٤ فرسنگ مسافت را بى آب و نان طى كرده البته از خستگى و صعوبت راه شكايت نكرده است.

* زمانى بر مبناى روش ايثار و فتوت غذائى را كه داشته به ديگران مى بخشد و

__________

(٩٨) - از دورهء ازبكان اسم آن «كلاب» يا كولاب گرديد (ايضا).

(٩٩) - لطائف اشرفى جلد دوم مذكور در تذكرهء صوفياى بنگال بزبان اردو، ص ٣١٠.

و خود گرسنه راه مى رود.

* روزى هم در سفر دريائى تختهء كشتى مى شكند و سيد به زحمات بسيار جان به سلامت مى برد. زمانى در محل پرخطر گرفتار مى آيد و به دشوارى زياد از آن مضيقه بيرون مى آيد.

* گاهى او مشغول اذكار و او راد است و كاروانى كه با آن سفر مى كرد تركش مى كند. سيد در غربت و تنهايى دچار مصائب و آلام زياد مى گردد و بعدا به كاروان مى پيوندد.

* زمانى در ضمن گذشتن از كوهها و غارها، شياطين و اجنه بر او هجوم مى آورند و همين طور در صحارى با غولهاى بيابانى برخورد مى كند ولى با قوت ايمانى و ادامهء ذكر خود از اين مضائق جان به سلامت مى برد. زمانى در جائى بنا بر جهالت و سفاهت يك رفيق راه كار به دشوارى مى كشد و به صعوبت مى انجامد.

* سيد چندين بار به سرزمين حجاز و بلاد عربى مسافرت نموده و دوازده بار حج گزارده است و بعضى از اين مسافرتهاى حج را در دوران جوانى انجام داده است.

* در دوران مسافرتها در جوانى در سال ٧٤٠ هـ بار اول به سرزمين كشمير رسيده و اوضاع مشوش اين خطه را بدقت مشاهده كرده است.

* زمانى به همراهى مرشدش شيخ محمود مزدقانى به طوس (مشهد مقدس) سفر كرده است. خودش به تنهايى نيز چندين بار به آن شهر مسافرت نموده بود.

* زمانى سيد مسافرت حج در پيش گرفته و تا يزد رسيده بود. در آنجا با ضرورت كمك به دراويش و فقراء روبرو گرديد و از زاد راه هرچه كه داشت در ميان آن گروه تقسيم نموده بظاهر از فكر حج در آن سال منصرف شد.

* على همدانى براى زيارت نشان قدم مبارك حضرت آدم صفى الله به سرانديب (سيلان) مسافرت نموده است. او به كمك زنجيرها در سه روز موفق شد كه به آن جاى بلند و دشوار برسد و جاى قدم مبارك را ببيند.

* بعد از سرانديب سيد تصميم مى گيرد كه به چين برود و آنجا نشان قدم دوم حضرت آدم را زيارت كند. پس مسافرت خود را دنبال كرده و در مقام

بشارت شيخ اذكانى براى فرزند

زيتون رسيده است ١٠٠ و در سفر ديگرى به كعبه و مسجد اقصى رفته بود.

* در دوران همين مسافرتها سيد به اسفراين رفته و در آنجا شيخ محمد بن محمد اذكانى را (شيخ فتوت او) ملاقات كرده است. اين ملاقات عراقى وار سيد در مستورات مذكور است.

بشارت شيخ اذكانى براى فرزند

وقت ملاقات سيد على با شيخ اذكانى نزديك ٤٠ سال داشت ولى هنوز مجرد مى زيست. او به روش شيخ خود محمود مزدقانى از متاهل شدن دورى مى جست، ولى شيخ اذكانى سيد را بازدواج وادار نمود و چنانكه خواهيم ديد او فكر سابق خودش را ترك گفت و در همدان ازدواج كرد.

صاحب مستورات مى نويسد كه شيخ اذكانى - اولا به اشارت - على همدانى را به فرزند بشارت داده و ثانيا او را دستور ازدواج داده است. خلاصهء سخن به روايت شيخ جعفر بدخشى و شيخ قوام الدين بدخشى اين است كه شبى در خانقاه شيخ اذكانى على همدانى را واقعه اى در خواب دست مى دهد. در آن واقعه شيخ اذكانى سيد را باز سفيدى هديه كرد و بسيارى از اولياء الله كه آنجا بودند او را تبريك و تهنيت مى گفتند. على همدانى تعبير آن رويا را «فرزند» درك كرد: «بعد از آن بحكم آن بزرگوار چون در سن چهل رسيدم - متأهل شدم خداى تعالى چندى بعد مرا فرزندى داد بنام محمد» سيد محمد تقريبا ٢٠ سال بعد از ازدواج على همدانى متولد شده است (سال ٧٧٤ هـ) اما دربارهء سن دختر على همدانى كه زوجهء خواجه اسحاق بوده اطلاعى در دست نيست ولى همانا از سيد محمد بزرگتر بوده است.

__________

(١٠٠) - اوراد فتحيه خطى به شمارهء ٤٢٥٠/ ٧ كتابخانهء ملك تهران.

فصل سوم: اقامت در همدان

فصل سوم

اقامت در همدان

زندگانى بيست سالهء سيد بعد از بازگشت از مسافرتها تا سال ٧٧٢ هـ بر ما روشن نيست. ولى بنظر مى رسد كه او درين دورهء هرج ومرج تاريخ ايران مشغول كارهاى علمى و ادبى و ارشاد و تبليغ حقائق دين مبين بوده است. او در مولد خود مسجد و خانقاه بزرگ بنا كرده و در آنجا به عبادت و رياضت مى پرداخته و نيز بوعظ گفتن و تدريس اشتغال داشته است. ١٠١

صاحب مستورات در واقعهء زير جوانمردى و بذل و ايثار على همدانى را نقل كرده است كه بظاهر مربوط به همين دوره مى باشد: «آن جناب سيادت آن قدر سخى بود كه اگر هزار شاهى نذر مى رسيد، در آن لحظه به فقيران مى داد. روزى خود هرچه در بدل هزار درم خريده بود، پيش حضرت قطب الواصلين ابو المعالى شرف الدين محمود مزدقانى نذر كرد و شيخ در تعجب ماند و هر زمان پيش درويشان خود نقل مى كرد كه مثل مير سيد على همدانى هيچ كس صاحب همت و عزيمت نباشد».

چنين بنظر مى رسد كه او درين مدت مسافرتى طولانى در پيش نگرفته است ولى چون بقول جعفر بدخشى او «مسافر مقيم و مقيم مسافر بود» البته در نواحى همدان گذر مى كرده و بارشاد خلق خدا مى پرداخته است و اين مطلب از رسائل و تأليفات او پيداست. درين دوره او به ختلان رفته و به اهالى آن خطه معرفى گرديده و چون آن محيط مساعد بوده، براى تبليغ و ارشاد و نيز بنا بر اصرار بعضى از ارادتمندان، چندى بعد به آن ناحيه نقل مكان نموده است. از خلاصة المناقب معلوم مى شود كه سيد على نسبت به خطهء ختلان علاقهء وافر داشت و قبل از نقل مكان نهايى چندين بار به آنجا رفته است. ولى بايد در نظر

__________

(١٠١) - خ - م (با) برگ ٧٢.

گنبد علويان

بگيريم كه او از نيازهاى تبليغ در كشمير هم غافل نبوده و با آن خطه در تماس بوده است. در سال ٧٦٠ هـ دو نفر از بزرگان همدان را كه اسامى گرامى آنان مير سيد حسين سمنانى و مير سيد تاج الدين سمنانى مى باشد و مدفون كشمير هستند براى مطالعهء احوال و اوضاع به كشمير فرستاده و بوسيلهء آنان از دگرگونى اوضاع آن ناحيه مطلع مى شده است.

على همدانى در معبد معروف همدان كه بنام «گنبد علويان» شهرت دارد به خلوت و ذكر و چله مى پرداخت و هم در آنجا گاهى به طلاب درس مى داد. اين معبد در جاى باغ مير عقيل و در عقب «دبيرستان علويان» فعلى هنوز هم پابرجاست و جزوى از آثار باستانى دورهء سلاجقهء آن شهر بشمار مى رود در انتهاى خانهء متصل به اين گنبد مزارهاى بزرگان قرار دارد.

گنبد علويان

راجع باين گنبد آقايان سيد محمد محيط طباطبائى ١٠٢ و على اصغر حكمت ١٠٣ تحقيقات مفصل بعمل آورده اند و اينجانب هم موقع ديدارى از آن در اوت ماه سال ١٩٦٧ م، از دانشمندان همدان پرسش بعمل آورده ام.

گنبد علويان بناى قرن ششم هجرى دورهء سلاجقه است. درين قرن علويان همدان اثر و نفوذ زياد داشتند. اين معبد عينا از روى نقشهء خانهء كعبه بنا شده و از همين جهت مردم همدان مى گويند كه «از خانهء سيد به خانهء كعبه راه نزديكى است» ١٠٤ و مقصودشان از كعبه همين گنبد است. منزل على همدانى متصل به اين معبد بوده است و او راه ميان منزلش و اين معبد را سرى ساخته و در اوقات خاص بدون اطلاع كسى براى عبادت خداوند متعال باين مقام اياب وذهاب داشته است. آثار اين راه سرى هنوز هم باقى ولى از بيرون بسته شده است. شايع است كه سيد على همدانى سياهپوش در آن محل مدفون است و مقصود عامه اشتباها همين شاه همدان است درحالى كه او مدفون ختلان (كولاب) مى باشد و برين

__________

(١٠٢) - مجلهء آموزش و پرورش ٢ سال ١٣١٨ ش، ص ٣٠ - ٣٨.

(١٠٣) - ماهنامهء يغما شمارهء ٨ سال ١٣٣٠ ش، ص ٣٤٢ - ٣٤٣.

(١٠٤) - ماهنامهء مذكور يغما، ص ٣٤٣.

دليل آن صدها مآخذ در دست است و مزارش هم باقى است. به عقيدهء استاد حكمت سيد على همدانى سياهپوش مدفون همدان از احفاد شاه همدان مى باشد. او يكى از عرفاى سلسلهء نوربخشيه بوده و استاد حكمت سيد سياهپوش مذكور را مير سيد على همدانى دوم ناميده اند.

بنظر ما شايد او از نياكان شاه همدان باشد چون در نياكان ذى نفوذ او - جد پدرش بنام على بوده است: « ... و هو اين السيد شهاب الدين بن محمد بن على ... » ولى در احفاد مير سيد على همدانى كسى بنام على شناخته نشده است.

در انتهاى خانهء گنبد علويان دو مزار است و از بالا به هم متصل. بنا بر شهرت در همدان علاوه بر مير سيد على همدانى سياهپوش، شخصى بنام سيد زيد ابو الحسن هم در آن محل مدفون است. بعضى گمان برده اند كه يكى از دفن شدگان امير سيد محمد نوربخش است ١٠٥. ولى در اين اشتباه شكى نيست. سيد نوربخش از سال ٨٥٠ هـ در يكى از قراء سولقان (شهريار) نزديك تهران توطن اختيار كرده و بعد از وفاتش روز ١٤ ربيع الاول ٨٦٩ هـ در همان محل مدفون گرديده است ١٠٦.

آقاى دكتر مهدى درخشان «گنبد علويان همدان» را اشتباها با خانقاه معلى يا مسجد شاه همدان در كشمير يكى دانسته و حريق بزرگ دوم آن خانقاه را كه در سال ٨٩٢ هـ رخ داد به گنبد علويان منسوب دانسته. در جاى ديگر مى نويسد كه گنبد علويان از بناهاى قرن ششم هجرى است و شايد على همدانى اين گنبد را به زحمت زياد در قرن هشتم بتكميل رسانده است. ١٠٧

گنبد علويان در قرن ششم ساخته شده ١٠٨ معبد و چله خانهء على همدانى

__________

(١٠٥) - اطلاعات ماهانه شماره ٩ سال سوم ١٣٢٩ ش، ص ٤٥.

(١٠٦) - فرقهء نوربخشيه رسالهء دكترى آقاى دكتر ناصر الدين شاه حسينى، ص ١٦ نيز اسناد و مكاتبات تاريخى ايران، ص ١٥٠.

(١٠٧) - بزرگان و سخن سرايان همدان (جلد اول) ص ٨٣ - ٩٢.

(١٠٨) - تحايف الابرار يا تاريخ كبير، ص ١١.

الختلانى بوده اما دربارهء مقبره هايى كه در انتهاى خانه باقى است اطلاع دقيق در دست نداريم.

على همدانى نويسندهء كثير الآثار است و تاليف صد و هفتاد كتاب و رسالهء فارسى و عربى را به او نسبت داده اند. زندگانى دورهء جوانى و پيرى او بسيار مصروف و پرفعاليت بوده و بيشتر در جهانگردى گذشته است. بنابراين اين طور فكر مى كنيم كه بيشتر آثار او در مدت اقامت وى در همدان نوشته شده است.

سه تصوير از گنبد علويان

[سه تصوير از گنبد علويان]

گنبد علويان - همدان

گنبد علويان - همدان

سردرِ گنبد علويان - همدان

فصل چهارم: چگونگى مهاجرت به ختلان (كولاب)

فصل چهارم

چگونگى مهاجرت به ختلان (كولاب)

تاريخ دقيق انتقال سيد به ناحيهء ختلان و علت انتخاب آن خطه براى اقامت روشن نيست. ظاهرا از سال ٧٥٦ هـ يعنى پس از مرگ نوشيروان عادل ايلخانى شايد با به وجود آمدن ملوك الطوائفى و جنگ امراى ايران ١٠٩ على همدانى از مولد خود دل تنگ شده و در سالهاى بعدى عزيمت ختلان كرده است. در آنجا مريدان و ياران مخلص پيدا كرده و حاكم ختلان و امراى آن نواحى نسبت به او احترام زياد قائل بودند. شهرت بزرگى و تقوى و كرامات او به كشورهاى نواحى ختلان و بلخ و بدخشان و بخارا رسيده و حاكمان آن نواحى هم جمله در حلقهء ارادتمندان او درآمده بودند.

بنا بر تحقيق خاورشناس و عالم شوروى پرفسور كولاكويف ١١٠ على همدانى در خطهء ختلان دهى خريده و آن را وقف فى سبيل الله نموده خانقاهى و مدرسه اى هم در آنجا بنا كرده بود. در اين ده جايى براى مزار خود هم معين و مجزى كرده بود كه آنجا دفن شود.

تحقيق خاورشناس شوروى در رسالهء «انسان نامه» على همدانى هم تاييدى دارد. مى فرمايد «نصف قريه كه حق شركا بود به دوازده هزار دينار خريدم و وقف خانقاه كردم و چون به خدمت شيخ عرضه داشتم غضب كرد و فرمود كه پيش تر از بيع چرا نگفتى تا بجهتى انفع از آن قريه مصروف آمدى؟ و در غيبت فرموده است كه: الحمد لله كه سيد ملالت را از خاطر ما دفع كرد بسبب وقف كردن باقى قريه».

پس سيد ختلان را وطن ثانى خود ساخته و همدان را ترك گفته بود.

__________

(١٠٩) - تاريخ مغول از مرحوم عباس اقبال، ص ٢٦٣ - ٢٦٤.

(١١٠) - كشير (١)، ص ١١٦ - ج.

او وسائل تربيت و تدريس مريدان خود را در آن ناحيه فراهم آورده بود.

مردم علاقمند از دور و نزديك به خدمت او مى رسيدند و بعضى از مريدان او در ختلان بسيار ذى نفوذ بودند، مثلا خواجه اسحاق على شاهى ختلانى (مقتول ٨٣٦ هـ) و «اخى حاجى» يا «اخى حق گوى»، كه طوطى على شاه نام داشت و قريه اى از قراى ختلان بنام او موسوم بوده است. ١١١

جعفر بدخشى در سال ٧٧٣ هـ بار اول ١١٢ على همدانى را در ختلان ديده است. مى نويسد كه در قريهء طوطى على شاه از قراء ختلان در منزل اخى حاجى، على همدانى را ملاقات كرده و سپس طبق تقاضاى او اخى حاجى و على همدانى هر دو به منزلش رفته اند. در همين سال جعفر بدخشى بعد از امتحان ها و آزمايشهاى زياد موفق شده كه بر دست على همدانى بيعت كند. ١١٣ هم درين سال جعفر بدخشى در هم رأيى سيد على به مولد خود اندراب (غرب بدخشان) مى رود ولى در راه به علت كسالت سيد به ختلان برمى گردد - در اين سال على همدانى دو رسالهء خود موسوم به «حل الفصوص» و «مشارب الاذواق» را به جعفر بدخشى مى آموزد. جعفر بدخشى به دو تن از ياران خود اين رساله ها را ياد مى دهد (حل الفصول را به محمد بن شجاع و مشارب الاذواق را به بدر الدين بدخشى) و سپس اين دو اثر سيد در خانقاه ختلان مورد تدريس قرار مى گيرد. جعفر بدخشى مى فرمايد كه در همان سال او از على همدانى علوم باطنى را فراگرفته بود.

از رسالهء «مستورات» مسافرتهاى كوتاه سيد بنواحى ختلان هم معلوم مى گردد: مثلا دعوت هايى كه از طرف حكام بلخ و بخارا انجام شده و سيد را مورد آزمايش قرار داده اند و همين طور واقعه و حسادت قاضى بخارا. جالب اين است كه چون على همدانى از بوته هاى امتحان زر كامل عيار بيرون آمد،

__________

(١١١) - انسان نامه به شمارهء ٤٢٧٤ كتابخانهء ملى ملك تهران.

(١١٢) - خ - م (با) برگ ٦٥.

(١١٣) - خ - م د برگ ٦٦ - على همدانى بعد از سه ماه جعفر بدخشى را به حضور خود بار داد و اجازهء بيعت فرمود.

گرفتاريهاى امير

همه در جزو ارادتمندان او درآمدند. بعنوان مثال حاكم بخارا سيد و همراهان او را تا چهار ماه مهمان كرد و در بخارا خانقاهى بزرگ بنام وى بنا نمود. ١١٤

گرفتاريهاى امير

على همدانى در ختلان و شهرهاى هم جوار آن بوعظ و تبليغ مى پرداخت در حين اين كار او به غافلان و منكران سخنهاى تلخ و نيش دار مى گفت و همين امر باعث گرفتاريهاى او مى گرديد. او به مريدان همواره توصيه مى كرد كه بايد اين حديث رسول ص را حرز جان كنند و عملى بسازند كه: بهترين جهاد اينست كه بحضور شاه جابر سخن حق گفته شود». دربارهء عزم جزم خود در نامه اى بنام سلطان غياث الدين، حاكم ياخلى مى نويسد: « ... اگر جملهء زمين آتش گيرد، و از آسمان شمشير بارد، آنچه حق باشد نپوشد و بجهت مصلحت فانى، دين به دنيا نفروشد». پند و اندرز او به حاكمان و پادشاهان هم صريح و تند و شديد و مؤثر است و البته هرچه حق بود در كتمان آن ابدا نمى كوشيد.

در همين دوران بظاهر اشرار ماوراءالنّهر و منافقان قلمرو سلطان غياث الدين مذكور در ايذاى وى كوشيدند، و نسبت به او بى احترامى روا داشتند. سيد در نامه اى به سلطان مى فرمايد: «اگر خاطر عزيز آن مى خواهد كه اهل ديار باين ضعيف آن كنند كه يزيد كرد با حسين (ع) سهلست كه ما اين جفاها را سعادت خود مى دانيم» ١١٥ در افشاى جرم حق گوئى، اين حديث نبوى (ص) نقل مى كند كه: «سيأتى على الناس زمان يكون جيفة حمار احب اليهم من المؤمن يأمرهم بالمعروف و ينههم عن المنكر ... » ١١٦

در سال ٧٧٢ هـ على همدانى در خراسان به امير تيمور برخورد كرد كه موجبى براى مهاجرت او به كشمير بوده است.

__________

(١١٤) - مستورات ع برگ ٣٧ - ٤٦.

(١١٥ و ١١٦) - از مكتوبات اميريه مى باشد.

فصل پنجم: مهاجرت على همدانى به كشمير

فصل پنجم

مهاجرت على همدانى به كشمير

على همدانى در سال ٧٤٠ بار اول وارد كشمير شده و مدت چند روز اوضاع آن خطه را مطالعه كرده بود. آن موقع در حدود ١٠ سال مى گذشت كه دين مبين اسلام در آن ناحيه راه پيدا كرده بود. او به نياز تبليغ دين در آن خطه آگاهى پيدا كرده همواره براى اين كار علاقه داشت. بامر او در سال ٧٦٠ هـ دو تن از مريدان و نزديكان او براى تبليغ و بررسى اوضاع كشمير وارد آن ناحيه شده بودند. يكى ازين دو تن مير سيد حسين سمنانى چندين بار به ختلان برگشته و اوضاع را براى سيد شرح داده است. او در سال ٧٧٣ هـ دوباره به كشمير فرستاده شد و به برادرش مير سيد تاج الدين سمنانى پيوسته است.

ايشان در كشمير نفوذ و احترام بسيار بدست آورده و از ياران فعال على همدانى بوده اند. در مهاجرت سيد على به كشمير نويسندگان دو گونه اظهارنظر نموده اند: يكى اينكه سيد به ميل خودش و دستور غيبى براى خدمت دين اسلام به كشمير گراييده است دوم اينكه در نتيجهء برخورد به امير تيمور لنگ گوركانى و تهديد شدن به آن خطه مهاجرت نموده است.

صاحب خلاصة المناقب بظاهر از ترس تيمور گوركانى و امراى او مهاجرت سيد را به صراحت ننوشته است (اين كتاب در سال ٧٨٧ هـ تاليف گرديده است) ولى دربارهء گرفتارى نهائى سيد اشارتى بليغ مى نمايد: «در وقت رجوع از حج فرمود كه ده ماه هست كه هركجا كه ساكن شدم حضرت حكيم مطلق فرمود كه برو مردم را ارشاد كن و امشب كه درين قريه رسيدم «فتنه اى» در واقعه ديدم ... در دو ماه هيچ جا قرار ندادند و چون در اندك زمانى متوجه ارشاد آمدم - فتنه اى برانگيخته شد» مؤلف اضافه مى كند: ١١٧

__________

(١١٧) - خ - م و با، برگ ٩٨.

حضرتش دائم از منزلى بمنزلى رفته است از خوف جائران ... ولى ابتلاى عظيم كه براى وى پيشامد كرد در ماوراءالنّهر بوده كه باعث شد وى وطن خودش را ترك گويد» اين ابتلاى عظيم همانا برخورد با امير تيمور است.

صاحب رسالهء مستورات مى نويسد كه مهاجرت سيد به كشمير طبق دستور حضرت رسول ص بوده است: وقتى حضرت سيد در هندوستان مسافرت مى كرد در آن اوان شبى «واقعه اى» دست داد. در آن واقعه حضرت رسول (ص) على همدانى را فرمود كه: يا ولدى در كشمير رو و مردم آنجا را مسلمان كن.

اگرچه بعضى بشرف اسلام مشرفند اما بدتر از كافرانند و مشركانند چنانچه قوله تعالى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ ... » مى نويسد كه بعد از اين واقعه على همدانى چندين بار فرمود كه «در كشمير خواهيم رفت» و در آخر همان طور كرد.

هم اين نويسنده نقل مى كند كه پادشاه كشمير (بظاهر سلطان علاء الدين ٧٤٨ - ٧٥٥ هـ) در خواب ديده بود كه آفتاب از جنوب طلوع كرده است. در تعبير آن خواب راهب بودائى گفت: «شخصى از زمين ماوراءالنّهر مى آيد و همهء ما را مسلمان مى سازد.» پس طبق همان پيش بينى ها اين كار از دست على همدانى عملى شده است. در جايى ديگر صاحب مستورات علت مهاجرت على همدانى به كشمير را فتنه و آشوب ذكر مى كند و اضافه مى نمايد كه او اين پيشامد را بيست سال قبل از وقوع آن پيش بينى كرده بود: «روزى على همدانى در خانقاه بود و كسانش به خدمت حضور داشتند - وى گفت: بعد از بيست سال چنان فتورى در ولايت خواهد آمد كه نه پادشاهى ماند و نه مردم آسايش مى كنند و باعث جلاى او بشود - آنان پرسيدند كه كى مى شود؟ در جواب گفت كه بعد از بيست سال كه پاى ملوك غرجستان ١١٨ خواهد درآمد و چنان مى شود كه ما روى خانقاه خود را نمى بينيم» مؤلف مى فرمايد كه همچنان بوده و تمام اهل

__________

(١١٨) - مقصود آل كرت است - اين سلاله بعد از مرگ معز الدين كرت (م ٧٧١ هـ) ضعيف گرديد و مدتى بعد تيمور آن را بكلى از بين برد ر - ك از سعدى تا جامى ص ٢٣٦ تا ٢٣٨ غرجستان يا گرجستان (عربى غرشستان) در جنوب «هرات و شرق غور و المرورود» بوده است معجم البلدان المجلد الرابع چاپ بيروت.

ملاقات على همدانى و امير تيمور

ولايت جلاى وطن شده اند و جماعت اولياء الله از آن فتور كشته شدند نويسندگان ديگر هم مهاجرت سيد را بسبب آشوب و فتنهء تيمور گوركانى نوشته اند.

مهم ترين اطلاعات را درين ضمن صاحب روضات الجنان و جنات الجنان در روضهء هشتم آورده و خلاصهء آن بدين امر دلالت مى كند كه امير تيمور از نفوذ فوق العاده و شخصيت برجسته و حق پرست على همدانى و مريدان او خائف بوده و درين صورت چاره اى نمى ديد بجز اينكه وى را با ارادتمندانش از قلمرو خود بيرون كند. مؤلف در ضمن ذكر خواجه اسحاق على شاهى مى نويسد:

«خواجه اسحاق ختلانى ... از اولاد على شاه ختلانى است كه وى نيز مردى بزرگ بوده بحسب ظاهر و باطن ... مغويان و مفسدان به امير تيمور گوركانى عرض كردند كه سيدى در ختلان پيدا شده و مريدان بهم رسانده و مدعى سلطنت است - از جمله خواجه اسحاق ختلانى پسر امير آرامشاه مريد وى گشته. چون امير آرامشاه را دخل تمام در سلطنت امير تيمور بوده - انديشه نموده كه ارادت خواجه اسحاق باعث خرابى سلطنت وى مى شود ... » خواجه اسحاق را بدستور تيمور پيش او مى برند و خواجه در آن موقع آن عمامهء سياه پوشيده كه مرشدش على همدانى به او بخشيده بود. تيمور مى پرسد «تو مريد كسى شده اى كه باعث فتنه شده است»؟ سپس دستور مى دهد كه عمامهء سياه را از سرش بردارد ولى خواجه التماس كرد: «اگر سرم را بردارند خوشحالم ولى حاضر نيستم كه دستار على همدانى را از سرم جدا سازم». تيمور از دستور قبلى خود صرفنظر كرده گفت «ترا مصادره اى مى كنم بايد دو هزار اسپ قبچاق را حاضر كنى يا دستارت دور اندازى». خواجه كه مرد متمولى بود مصادره را ادا كرد و آبروى دستار مرشدش را حفظ نمود.

ملاقات على همدانى و امير تيمور

سپس بدستور امير تيمور، على همدانى را براى ملاقات با او حاضر مى كنند.

چون تيمور شنيده بود كه سيد هيچ موقع پشت به كعبه نمى نشيند، عمدا او را پشت به كعبه نشاند و گفت شنيدم كه پشت به قبله نمى نشينى - امروز چطور

خلاف كردى و اين طور نشستى؟ سيد جواب داد: «هركه رو بشما كند بى شك پشتش بقبله خواهد بود». تيمور سپس گفت: شنيده ام كه براى بدست آوردن قدرت و حكومت كوشا مى باشى؟ سيد جواب داد: من بهر دو جهان اعتنائى ندارم. همهء مال دنيا بر من عرضه كرده شد ولى از پذيرفتن آن خوددارى كرده ام و مقصودم فقط رضاى خداوندى است. دربارهء سلطنت شبى در خواب ديدم كه سگ لنگى آمد و آن را در ربود. الدنيا جيفة و طالبها كلاب. ما روى به آخرت آورديم دنيا را طالب نيستيم. خاطر جمع دار» مؤلف مى فرمايد كه تيمور گفت كه در آن ناحيه اقامت داشته باشد. على همدانى خواستهء تيمور را نپذيرفت و فرمود «از جانب حق جل و على مامورم كه به كشمير بروم و اهل آن ديار را باسلام دلالت كنم شايد كه مشرف باسلام گردند».

مؤلف تذكرهء مجالس العشاق ١١٩ براى هركس داستانى آورده و چيزهاى باورنكردنى نوشته كه چندان اعتبارى ندارد. دربارهء على همدانى هم مى نويسد كه بحسن ظاهرى علاقه داشته و به يكى از امرا و عزيزان امير تيمور بنام امير «برلاس» تعلق خاطر پيدا كرده است. چون سيد بامير ملاقات نمود، امير پرسيد: چرا اين عمامهء سياه را بر سر مى بندى؟ سيد جواب داد: چون نفس را كشته ام و مثل تو به ظاهر اشياء علاقه ندارم. (همين مطلب را مؤلف تذكرهء صحف ابراهيم عينا از روى اين كتاب نقل كرده است) غرض، اين قول سيد بر تيمور گران آمد ولى بر اثر نفوذ على همدانى - نمى توانست او را گزندى برساند. البته سيد و هم ياران او را دستور ترك وطن داد و در صورت عدم اجراى آن تهديد به قتل نمود.

در تحايف الابرار جلد اول اين تهديد را چنين مى نويسد: «تيمور گفت:

از قلمرو ما بيرون رو و به موجب جناب سيادت پناه در آن ولايت خوردن و

__________

(١١٩) - ص ١١٦، اين كتاب در سال ٩٠٨ هـ تاليف شده و منسوب است به سلطان حسين بن منصور بن عمر شيخ بن تيمور گوركان. ولى بقول ظهير الدين بابر (م ٩٣٧ هـ) اين كتاب «بسيار سست و اكثر دروغ بى مزه» تاليف كمال الدين گازر گاهى مى باشد - ر - ك از سعدى تا جامى، ص ٦٣٨ - ٦٣٩ -

ارادت تيمور به على همدانى؟

آشاميدن در قلمرو وى را بر نفس مبارك حرام كردند. فى الحال در مسجد نشستند و فرمودند كه اين ملك خداست و سامان درست كردند و به طى مكان بر كوه پيرينجال رسيدند» ظاهر است كه از كوه پيرينجال، براه پاخلى وارد كشمير شدند زيرا اين راه مناسب و كوتاه و هموارتر بوده است.

در نزهة الخواطر و بهجة المسامع و النواظر مى نويسد: « ... فلما عاد إلى خراسان وقع الخلاف بينه و بين الامير كوركانى فى معنى الحكمة ... » ميرزا اكمل الدين كامل بدخشى كشميرى (م ١٢٣١ هـ) كه چند داستان از زندگانى مير سيد على همدانى و بزرگان ديگر را برشته نظم كشيده در جايى مى فرمايد:

گرنه تيمور شور و شر كردى ... كى امير اين طرف گذر كردى؟

خلاصه بحث ما اينست كه اگرچه على همدانى براى تبليغ در خطهء كشمير علاقهء وافر داشته و بقول بعضى ها از طرف خداوند متعال و رسول اكرم (ص) براى اين كار مامور شده، ولى از روى علل ظاهرى در نتيجهء برخورد بامير تيمور گوركانى، به كشمير مهاجرت كرده است.

ارادت تيمور به على همدانى؟

مرحوم استاد سعيد نفيسى در ذكر مزار على همدانى نوشته اند: ...

بناى آن از تيمور گوركانى است و سنگ يشم سياهى بر آن است مانند همان سنگى كه بر قبر تيمور در سمرقند قرار دارد ١٢٠» همان طور بعضى ها نوشته اند كه امير تيمور گوركانى نسبت به على همدانى ارادت ورزيده است. ١٢١ اين گونه قولها قانع كننده نيست. البته اگر مزار على همدانى را يكى از جانشينان تيمور بنا كرده باشد جاى تعجب نيست. ولى امير شاهرخ بن تيمور (٨١٢ - ٨٥٠ هـ) هم نسبت به مريدان على همدانى خشونت و سختى تمام روا داشته و مريد عزيز و خليفهء سيد، خواجه اسحاق على شاهى ختلانى بامر همين سلطان در سال ٨٢٦ هـ بقتل رسيده است. و كيفيت برخورد نوربخشى ها با وى هم معروف است بنابراين شايد اين مزار را پادشاهى مؤخر بنا كرده است.

__________

(١٢٠) - تاريخ نظم و نثر فارسى در ايران و در زبان فارسى، جلد دوم ه ص ٧٥٣ - ٧٥٤.

(١٢١) - طرائق الحقائق، جلد دوم، ص ٤٧٨.

گسترش دين اسلام در كشمير و سهم مير سيد على همدانى در آن

گسترش دين اسلام در كشمير و سهم مير سيد على همدانى در آن

دين مبين اسلام بطور كلى در خطهء كشمير ديرتر از سائر نقاط شبه قارهء پاكستان و هند رسيد. يعنى در نيمهء اول قرن هشتم هجرى (اوايل قرن چهاردهم ميلادى). ولى بزودى گسترش قابل ملاحظه اى پيدا كرد و حكومت مسلمانان تشكيل گرديد و الا قبل از آن اين خطه را ناحيهء قمار بازان و مشروب خواران و بدكاران تلقى مى كردند. ١٢٢

در سال ٩٣ (٧١٢ م) محمد بن قاسم تازى، داماد و امير ارتش حجاج بن يوسف ثقفى (م - ٩٥ هـ) براى انتقام جويى از حاكم سند (داهر) بر آن قسمت شبه قاره حمله كرد و اين ناحيه را تا قسمت بزرگ پنجاب به تصرف درآورد.

پسر داهر، حاكم سند به كشمير فرار كرد و چند سرباز تازى در تعاقب وى وارد كشمير شده بودند كه اسم يكى از آنان حميم بن سامه شامى بوده است.

ولى از چگونگى و مدت اقامت آنان در آن خطه اطلاعى در دست نداريم. ١٢٣ بقول آقاى محب الحق ارتش تازيان به كشمير حمله كرده ولى در فتح كردن آن توفيقى بدست نياورده است ١٢٤ اين اولين برخورد كشميرى ها با مسلمانان بود.

در اينجا لازم است متذكر شوم كه قبل از حملهء محمد بن قاسم هم عده اى از اعراب مسلمان در قشون راجه داهر مشغول خدمت بوده اند (حكومت اين راجه از سند و مكران گذشته تا مرز كشمير كنونى بوده است).

ورود حميم بن سامه و همراهان او بكشمير در حدود سال ٩٥ هـ (٧١٥ م) صورت گرفته است. البته صاحب تاريخ حسن مى نويسد كه تارا پيديا، حاكم كشمير (٦٩٤ - ٧٣٥ م) خود چندين بار با حكمرانان كابل و هرات و خراسان جنگ كرده و پس از پيروزى هاى خود فضلا و علماى آن خطه ها را بكشمير آورده است و بعضى از آنها مسلمان بوده اند و ١٢٥ در آنجا اقامت ورزيده اند.

__________

(١٢٢) - كشير (١)، ص ٨١.

(١٢٣) - ايضا نيز مجلهء هلال شماره ٣، سال سوم، ص ٣٧، مقالهء دكتر خواجه عبد الحميد عرفانى.

(١٢٤) - كشير بعهد سلاطين، ص ١١١.

(١٢٥) - كشير، جلد دوم، ٨٤ و ٨٥.

برخورد دوم اهالى كشمير با سلطان محمود سبكتكين غزنوى (٣٨٧ - ٤٢١ هـ) بوده است. در سال ٤٠٤ هـ. سلطان محمود با آنندپال (حكمران لاهور و ملتان) جنگ كرد و او را شكست داد. حكمران كشمير بنام سانگاراما هم درين جنگ به حكمران لاهور و ملتان كمك نظامى داده بود. محمود براى كينه كشى و انتقامجوئى در فصل زمستان همان سال به كشمير حمله كرد. دربارهء اين حمله در تاريخ حسن آمده است: « ... در سال ٤٠٤ هـ سلطان، بكشمير رسيده بود بتعاقب ترى لوچن پال (پسر آنندپال) حاكم لاهور ... چون موكب منصور از راه راجور سايه انداز خطهء كشمير گشت، راجهء آنجا بزور اقبال استقبال كرده تحايف و هداياى غريب و عجيب نزد حكومت گذرانيد. سلطان بحال او ابواب احسان مفتوح داشته، خراج شاهى معمول كرده بر مملكت خود بدستور قائم ساخت ... سلطان از درهء كشمير غنيمت بى شمار گرفته جمعى كثير را بدين اسلام آشنا كرده يك ماه در سير كشمير گذرانيده به غزنين آمد» ولى بعضى از لشكريان مسلمان او در كشمير باقى ماندند. ١٢٦» ولى سلطان كشمير بدعهدى كرد و مانع اداى خراج گرديد سلطان محمود دوباره در زمستان سال ٤١٣١٢٧ بكشمير حمله كرد ولى بنا بر دشوار گذارى و برف بندى راهها موفق نشد كه به آن خطه ورود كند. محمود در حملهء اول فقط قسمت جنوبى كشمير يعنى جامون را گشوده بود و آن هم بنا بر بدعهدى حكمران كشمير بى نتيجه ماند. سلطان بعد از آن نيز از فكر فتح كشمير غافل نبوده و شعراى دربار او نيز در تحريك سلطان مى كوشيده و در اشعار خود آرزوى ديدن كشمير را مى آورده اند مثلا فرخى سيستانى (م ٤٢٩ هـ) مى سرايد:

گاهست كه يكباره به كشمير خراميم ... از دست بتان پهنه كنيم از سر بت گوى

شاهيست بكشمير اگر ايزد خواهد ... امسال نيارامم تا كين نكشم ز وى

و در جايى خطاب به امير محمد بن سلطان محمود مى گويد:

__________

(١٢٦) - جلد دوم، ص ٨٤ و ٨٥.

(١٢٧) - در زين الاخبار گرديزى، (ص ١٨٥) سال حمله را ٤١٢ نوشته است. تهران ١٣٤٦ شمسى.

باش تا با پدر خويش بكشمير شوى ... لشكر ساختهء خويش بكشمير برى

ولى محمود براى فتح كشمير فرصت پيدا نكرد. البته در خدمت نظامى حكمرانان كشمير مثلا در دورهء حكومت راجه هرش (١٠٨٩ - ١١٠١ م) ذكر چند تن از مسلمانان آمده است و باحتمال قوى اين ها از اولاد بازماندگان سپاه محمود بودند كه بعد از حملهء اول فاتحانهء او آنجا اقامت گزيده بودند ١٢٨. همچنين مبلغان مذهب اسماعيلى چندين بار از قلعهء الموت قزوين بكشمير رفته و بظاهر بدون موفقيت برگشته اند. سياح معروف ايتاليائى ماركوپولو كه در حدود سال ١٢٧٥ تا ١٢٧٧ م به ناحيهء كشمير وارد شده عدهء قابل ملاحظهء مسلمانان را ذكر مى كند ولى بيشتر اين تعداد به علت ناامنى و آشوب تا اوائل قرن هشتم هجرى از كشمير خارج شده بودند. در اوائل قرن هشتم هجرى جوانمردى مسلمان از وادى سوات (بخشى از پاكستان كنونى) وارد كشمير گرديد - اسمش شاه ميرزا يا شاهمير بوده است. اين جوانمرد پركار در خدمت نظامى راجه سمبها وارد گرديد و بنا به استعداد و قريحهء خداداد خود در اندك مدتى مورد توجه راجهء كشمير واقع شد. وليعهد اين راجه بنام «سهديو» شاهمير را جانشين و وكيل مطلق خود تعيين نموده و در هر كار مهم با او مشورت مى كرده است ١٢٩.

در اين زمان فرماندار ارتش والى كابل بنام زولچو يا ذو القدر خان (بقول بعضى زلفى قادر خان ١٣٠) بكشمير حمله كرد. اين مرد، نامسلمان و سفاك بود و علتى هم براى حملهء وى وجود نداشت بجز اينكه والى كابل (كه خود دست نشاندهء ايلخانان مغول بود) مى خواست مال غنيمت بدست آرد يا كشمير را بگشايد. كشميرى ها نتوانستند كه در مقابل اين حملهء ناگهانى استقامت نشان بدهند و حمله وران را برون برانند. تا هشت ماه بازار قتل و غارت بر پا بود و سپس بنا بر مقاومت و پايمردى شاهمير مذكور ذو القدر خان مجبور به فرار گرديد

__________

(١٢٨) - تذكره ايران صغير (دكتر عرفانى) ص ٢٠.

(١٢٩) - كشير (١) ص ٨٢ آب كوثر، ص ٣٧٥.

(١٣٠) - Kashmir through the ages p,٢٠١

سيد بلبل شاه سهروردى تركستانى در كشمير

و به كابل برگشت. ١٣١

در اين نابسامانى راجه سمبها و وليعهد او از كشمير فرار كرده بودند.

عجيب تر اينكه پسر حكمران خطهء لداخ (تبت) باسم رنچن كه در آن موقع با جمعى از نظاميان خود در كشمير سياحت دوستانه انجام مى داد از دگرگونى اوضاع سوءاستفاده كرده و به كمك نظاميان و دوستان خود حكومت كشمير را در سال ٧٢٠ هـ (١٣٢٠ م) بدست گرفت و بر تخت سلطنت جلوس نمود.

سلطان رنچن و نظاميان او از لداخ بر مذهب بودائى بوده اند و عوام كشمير هندو، بنابراين اختلافات مذهبى در جريان بود و چندين بار جنگها و اغتشاشات خونين روى داد. سلطان رنچن ازين وضع خيلى تأسف مى خورد ولى چاره اى نمى ديد.

سلطان از مذهب بودائى متنفر گشته بود ولى علاقهء خود را به مذهب هندوان هم نشان نمى داد ١٣٢ و در عالم تردد و شك و تذبذب بسر مى برد و در آخرالامر مسلمان گرديد.

سيد بلبل شاه سهروردى تركستانى در كشمير

مى گويند رنچن روزى تصميم گرفته بود كه روز بعد صبحگاهان هر شخصى كه مورد توجه او قرار بگيرد دين او را قبول كند و همان دين را بكوشش هرچه تمام تر در كشمير رواج دهد. روز ديگر صبح زود بيرون آمد و براى عملى ساختن تصميم خود هر سو نگاه مى كرد. قضا را نظرش بر شخصى افتاد كه محترم و معزز بود. اين شخص سيدى متدين و مبلغ اسلام بود كه چندى پيش از تركستان وارد كشمير شده بود. اسم گرامى آن سيد بزرگوار، سيد عبد الرحمن بلبل شاه سهروردى حنفى تركستانى بود ملقب به شريف الدين. سيد آن موقع وضو كرده و كنار رودخانهء ابهت (جهلم كنونى) محو گزاردن نماز بود. سلطان رنچن نزد او رفت و از مذهبش پرسيد. سيد گفت مذهب من التزام به توحيد خداوندى و احترام به بشريت است و آن مذهب اسلام است. سلطان رنچن اسلام

__________

(١٣١) - در تاريخ كشمير از ناراين كول تاريخ حمله را ٧٢٤ هـ نوشته ولى پيداست كه ٧٢٠ هـ درست است.

(١٣٢) - ولى بقول مورخان هندو - هندوها او را بدين خود نپذيرفته بودند. گلزار كشمير برگ ١٤١ تاريخ كشمير (ناراين) برگ ٩٥.

اختيار كرد و لقب سلطان صدر الدين گرفت او اولين پادشاه مسلمان بود كه در كشمير بر تخت جلوس كرده است. با مسلمان شدن سلطان صدر الدين، جمعى از خويشاوندان و اميران او هم دين اسلام را پذيرفتند. سيد بلبل شاه مذكور هم كارهاى تبليغى خود را ادامه داد و ده هزار نفوس را به حلقهء اهل اسلام درآورد، و در سال ٧٢٧ هـ فوت كرده. ١٣٣

شاهمير (شاه ميرزا) در عهد سلطان هم پيشرفت شايانى بدست آورد او نه فقط اتاليق و وكيل حيدر پسر سلطان بود بلكه وزير مقتدر سلطان نيز بود.

بظاهر به مشورت شاهمير، سلطان مى خواست كه تقويم قديمى كشمير را تغيير بدهد ولى براى نفوذ سال هجرى قمرى زمينهء مناسب فراهم نشده بود. بنابراين از سال ٧٢٥ هـ سال كشميرى را رواج داد كه تا دورهء اكبر شاه امپراتور تيمورى هند (كه در سال ١٥٨٦ م كشمير را فتح كرده و ضميمهء سلطنت خود ساخته) ادامه داشته است. ١٣٤

سلطان صدر الدين در سال ٧٢٨ هـ فوت كرد و برادرش اودياديوا (كه بودايى بود) جانشين او گرديد. زن معروف سلطان صدر الدين كوته رين (كوته رانى) كه بظاهر مسلمان و به باطن بودائى بود بعد از فوت سلطان دوباره علنا خود را بودايى تلقى مى كرد و با برادر سلطان (يعنى پادشاه اودياديوا) ازدواج كرد. كوته رانى نسبت به شاه مير عدوات مى ورزيد و او را از وزارت و اتاليقى پسرش منفصل كرد ولى بعنوان يكى از افسران نظامى او به خدمت ادامه مى داد. در سال ٧٣٩ هـ سلطان اودياديوا فوت كرد و كوته رانى اقتدار را بدست گرفت. البته شاهمير و هواخواهان او هم غافل و بى خبر نبودند. شاهمير از ضعف و فتور سلطنت استفاده كرده با كوته رانى و وزير بودائى او بنام «بهكشانه» جنگ كرد و در انجام كار پيروز شد. كوته رانى و امراى او گرفتار شدند، ولى شاهمير جوانمردانه همه را عفو نمود و معذرت و الحاح كوته رانى را پذيرفت و

__________

(١٣٣) - در واقعات كشمير اين شعر در تاريخ وفات سيد منقول است:

سال تاريخ وصل بلبل شاه بلبل قدس گفت: خاص اله (٧٢٧ هـ)

(١٣٤) - تاريخ حسن، جلد ٢، ص ١٦٩.

حوارى كشمير

گويا با او ازدواج هم كرد. ولى مى گويند اين زن چندى بعد خودكشى كرد.

سلطان شاهمير لقب شمس الدين را اختيار نموده تا سال ٧٤٨ هـ حكومت كرده است. در اين سال، اقتدار را به پسرش جمشيد سپرد ولى جمشيد فقط چند ماه حكومت كرده است. پادشاهان معروف بعدى كشمير كه معاصران مير سيد على همدانى و پسر او مير سيد محمد همدانى مى باشند عبارتند از: ١ - سلطان علاء الدين ٧٤٨ - ٧٥٥ هـ ٢ - سلطان شهاب الدين ٧٥٥ - ٧٧٥ هـ ٣ - سلطان قطب الدين ٧٧٥ - ٧٩٦ هـ ٤ - سلطان اسكندر معروف به بت شكن ٧٩٦ - ٨٢٠ هـ.

كيفيت اقامت ثلاثهء سيد در كشمير بدين قرار است:

١ - در سال ٧٧٤ هـ چند ماه در آن خطه اقامت گزيد و سپس براى سفر حج و زيارت خانهء كعبه عزم سفر كرد.

٢ - در سال ٧٨١ هـ بار دوم به كشمير آمد و تا اواخر سال ٧٨٣ هـ يعنى تقريبا دو سال و چند ماه در اين منطقه مشغول فعاليت هاى گوناگون بود.

٣ - بار سوم در اوائل سال ٧٨٥ هـ آمده و تا اواخر ٧٨٦ هـ همان جا ماند.

يعنى در حدود دو سال اينجا گذرانيده است پس مجموع اقامت او در كشمير در حدود پنج سال بوده است.

صاحب تاريخ رشيدى حدس مى زند كه على همدانى شايد تا چهل روز فقط در كشمير بوده است و مؤلف تاريخ فرشته بر آن سخن چنين ايراد مى گيرد:

«جناب امير بايستى مدت مديد در كشمير تشريف داشته باشند وگرنه در مدت چهل روز تمام شدن چنان خانقاه معلى عاليشان خالى از صعوبت نيست» - ولى خانقاه مذكور را مير سيد محمد بنا نموده است نه على همدانى.

حوارى كشمير

مير سيد على همدانى همراه با ٧٠٠ سيد هنرمند ايرانى وارد كشمير شده است. او با رفقا و نزديكان خود در محله اى كه به نام علاء الدين بوده بر كنار رودخانهء ابهت (جهلم كنونى) فرود آمده بود - اين همان مقام است كه بعدا خانقاه معلى شاه همدان يا مسجد شاه همدان را آنجا بنا كرده اند. على همدانى بعد از اداى نماز فجر و ذكر اوراد و وظائف شرعى در جائى بلند مى نشست و با مردم راز

دين و پند و اندرز مى گفت. او حقائق دين اسلام را با لحن شيرين و دل نشين و طبق استعداد مردم عادى بيان مى نمود. بظاهر او بزبان فارسى وعظ مى گفت و در بعضى موارد از ترجمان (كه از رفقاى او بودند و چند سال قبل از ورود سيد در كشمير توطن گزيده و زبان محلى را ياد گرفته بودند چون برادران سمنانى كه عموزادهء او مى باشند و افراد ديگر) استفاده كرده است. ولى صعوبت زياد در مورد زبان در پيش نبود زيرا با ورود لداخيان (اهل تبت) و مردم تركستان و خاصه مساعى حضرت سيد بلبل شاه زبان فارسى در كشمير قابل فهم و زبان عمومى گرديده و وسعت پيدا كرده بود. چنانكه ديديم سلطان قطب الدين به اين زبان شعر مى گفته است و اين اشعار او هم در واقعات كشميرى آمده است:

اى بگرد شمع رويت عالمى پروانه اى

و ز لب شيرين تو شوريست در هر خانه اى

من بچندين آشنائى مى خورم خون جگر

آشنا را حال اينست واى بر بيگانه اى

قطب مسكين گر گناهى مى كند عيبش مكن

عيب نبود گر گناهى مى كند ديوانه اى

على همدانى سلسلهء مرتب تبليغ دين را در كشمير بوجود آورد. او مبلغين و واعظين متعدد را تربيت و تعليم مى كرد و سپس آنان را در هر ناحيهء كشمير مى فرستاد تا دين اسلام را به مردم بشناسانند و بدين وسيله موفقيت هاى شايانى بدست آورده است.

على همدانى با علما و مسافران و كاهنان مذاهب ديگر كشمير (چون هندوها و بودائيها) مناظره هاى سخت انجام مى داد و بيشتر غالب و چيره مى آمد. در دوران اقامت او در كشمير سى و هفت هزار تن بر دست او مسلمان گرديده و بنا بر نفوذ فوق العادهء او اسلام در آن خطه گسترش زيادى يافت. بقول صاحب رسالهء مستورات سيد مردم كشمير را طورى باسلام شيفته ساخته بود كه آنان معبدهاى اسبق را مبدل بمساجد مى كردند و يكى از مريدان على همدانى بنام شيخ

قوام الدين بدخشى را مى خواندند كه در آن معابد (مساجد) اذان بگويد و به افتتاح آنها بپردازد.

هر دو پادشاه معاصر سيد على در كشمير (يعنى شهاب الدين و قطب الدين) نسبت به او احترام زياد قائل بودند و دستورات دينى او را بى كم وكاست اجرا مى كردند. استاد حكمت در ذكر خدمات على همدانى مى فرمايد: « ... در ظل حمايت قطب الدين پادشاه نومسلمان آن سرزمين بتعليم و تبليغ دين حنيف پرداخت و صدها هزار هندوان آن ناحيه را بمذهب اسلام درآورد ١٣٥.» مرتاضين و ساحران بزرگ مذهب هندو و بودايى وقتى كه مغلوب او مى شذند و بديدن بعضى از كرامات او دين اسلام را مى پذيرفتند اين امر براى تحول روحيهء عمومى مردم خيلى جالب توجه و قرين موفقيت بوده است.

زبان و فرهنگ و بعضى از صنايع ايرانى به وسيله على همدانى در كشمير رواج پيدا كرد او چندين مدرسه و خانقاه را در كشمير و نقاط هم جوار بنا نمود و بنا بر اين گونه خدمات حوارى كشمير ناميده مى شود.

در نواحى كشمير

سيد على همدانى در حدود پنج سال در نواحى دور درهء جامون و كشمير در بلتستان و گلگيت سياحت كرده و نخستين بار او صداى دين مبين اسلام را به آن سرزمين ها رسانده است. بسيارى از خانقاه ها و مساجد آن سامان بنام «مساجد حضرت امير» در دورهء او ساخته شده است. در يكى از مساجد «شگر» نقوش سورهء مزمل نوشته بدست وى هنوز هم موجود و خواناست. مى گويند مجموعه «اوراد فتحيه» خود را وى در آن نواحى جمع آورى نموده بود. عصا و تبركات ديگر وى در بلتستان نگاهدارى مى شود. ١٣٦

__________

(١٣٥) - يغما (٢) ص ٢٤٤.

(١٣٦) - ماهنامهء فكر و نظر اسلام آباد (پاكستان) ماه ژوئيه ١٩٧٢ م مقالهء نگارنده.

فصل ششم: نفوذ على همدانى نزد پادشاهان و حكام و امراى وقت

فصل ششم

نفوذ على همدانى نزد پادشاهان و حكام و امراى وقت

مير سيد على همدانى با سائر پادشاهان و حكام و امراى مختلف كشمير و نواحى ايران روابط دامنه دار داشته و در اين مورد در بعضى از مراجع و نيز كتب او اشارات موجود است. البته روابط وى با پادشاهان كشمير مانند جميع مساعى و فعاليتهاى او در آن خطه آشكار و بارز است.

روابط سيد على هيچ موقع بنا بر نيازمندى و رفع احتياجات شخصى او نبوده زيرا شخص او از دنيا و اموال و زخارف آن بالاتر و بى نياز بوده و هرچه داشته، آن را هم براى ديگران وقف كرده است. على همدانى در هر مورد يك مرشد روحانى و عالم ربانى و مبلغ و بى نياز از دربار سلطانى بنظر مى آيد. چندين پادشاه و حاكم و امير شديدا نسبت به او احترام و ارادت تمام ابراز مى نموده و از جمله مريدان او بوده اند، امرا و حكام از او راهنمايى و راهبرى مى خواستند و بر نصايح حقهء او عمل مى كردند. ولى از هيچ مأخذى برنمى آيد كه على همدانى هديه اى با فتوحى را از آنان پذيرفته و يا كمك ديگرى از ايشان خواسته باشد. بعضى از كتب و رسائل سيد طبق التماس پادشاهان و اميران مختلف نوشته شده است بزرگترين و مهم ترين آثار او ذخيرة الملوك است و او اين كتاب را هم بنا بر خواهش بعضى از پادشاهان و حاكمان نوشته ولى اسامى آنها را ذكر نكرده است. رسالهء بهرام شاهيه بنا بر التماس حاكم بلخ و بدخشان سلطان محمد بهرام شاه نوشته شده است. سيد على رسالهء عقبات را بنام سلطان كشمير قطب الدين نوشته و رسالهء كوچك وى بنام «موچلكه» بنام اميرى مى باشد. در مجموعهء مكتوبات او هم نامه هاى متعدد بنام پادشاهان و اميران موجود است و مطالعهء آن ها نشان مى دهد كه شخص فوق العادهء على همدانى با كمال صراحت لهجه و بى باكى بحكام بزرگ نصايح دينى مى دهد و آنان را به اجراى اوامر و نواهى شرع اسلامى وادار مى كند. مكتوبات او بنام ميرزاده ميركا، سلطان محمد شاه حاكم

بلخ، سلطان غياث الدين حاكم پاخلى، سلطان قطب الدين پادشاه كشمير، سلطان طغان شاه حاكم كنر (كونار) و سلطان علاء الدين (يا على الدين) موجود است. مكتوبات ديگر هم بنام پادشاهان و اعيان حكومتها دارد ولى اسامى مكتوب اليهم بر ما روشن نيست زيرا نساخ فقط اين قدر نوشته اند كه «به يكى از پادشاهان / حاكمان نوشته شد». سلطان بهرام شاه حوشى از مريدان مخلص سيد بود. او از مشاهدهء كرامات على همدانى باصلاح احوال خود پرداخته و در صورت حاكم بسيار عادل و متقى زندگانى را بسر برده است. بنا به روايت صاحب مستورات ١ اين حاكم شبى مشروب زياد خورده بدمست بوده و در آن مستى تمايل داشت كه كارهاى بد انجام بدهد، مثلا كسى را ناحق بقتل رساند، درين مستى بخواب رفت و على همدانى را بعالم رويا ديد كه به او گفت: اى پادشاه از خداوند متعال و رسوايى روز قيامت شرمى ندارى كه اين طور بدكاريها را انجام مى دهى؟ بارى انجام فعل بد و ارتكاب قتل ناحق را از تو جلوگيرى كردم و در آتيه مواظب باش»، سلطان از اين واقعه سخت شرمنده، و به حضور على همدانى رسيد و بر دست او تائب شد. از آن پس زندگانى را خداترسانه مى گذرانيد و مردم او را «شيخ سلطان» مى گفتند. اين پادشاه وقتى پادشاه حكومت بلخ و بدخشان و گاهى تنها پادشاه بدخشان بوده است. وقتى حكومت بدخشان از دستش رفته بود على همدانى فرمود: «زود باشد كه مملكت بدخشان به شيخ محمد باز گردد» و همين طور شد ٢، اين سلطان طبق دستورات على همدانى براى رفاه مردم خيلى كارهاى ارزنده انجام داده است. او رسالهء واردات اميريهء على همدانى را خلاصه كرده ورد مى كرد. نامهء على همدانى كه بنام او در مجموعه مكتوبات مى بينيم از پند و اندرز و توصيه براى رفاه مردم و عدل و انصاف و خدا ترسى مملو مى باشد.

كتاب «ذخيرة الملوك» هم معمور است از نصايح براى حاكمان. آنچه كه در باب سوم آن كتاب نوشته در نامه اى بنام سلطان علاء الدين (على الدين حاكم پاخلى آن را خلاصه كرده است. مى فرمايد كه پادشاه و حاكم اسلام بايد كه به روش خلفاى راشدين و پادشاهان نيك دل و متقى اسلام گام بزند و در

__________

(١) - خ برگ ٢١٨.

(٢) - مستورات (ع) برگ ٣٥.

امر بالمعروف و نهى عن المنكر بكوشد - نامه اى بنام سلطان طغان شاه هم همين موضوع دارد و در نامهء ديگرى كه بنام ميرزاده ميركا مضبوط و موجود است پند و اندرز مرشدانه مى آرد و در اهميت توصيه و تبليغ دين به آيات سورهء عصر استشهاد مى كند.

بنا بر تقاضاى سلطان غياث الدين، حاكم پاخلى و نواحى آن، على همدانى در قلمرو او به وعظ و تبليغ اسلام مى پرداخت ولى از دست كفار و اشرار و آشوبگران مصائب و آلام زياده به او رسيد و سلطان مذكور به ظاهر نتوانسته كه طبق وعدهء خود نظم و آرامش را در آن سامان ايجاد كند و جلوى مفسدان را بگيرد. سيد در نامه اى از اين وضع اسفناك شاكى است و مى فرمايد: «اى عزيز خود را بحالى مبتلا كردى كه آسمانيان بر حال تو نوحه كردند و زمينيان بر فعل تو افسوس داشتند و جميع اهل بدعت و ضلالت را شاد گردانيدى و هم يكى از اهل الله و ارباب قلوب را محزون و مخذول كردى و حضرت صمديت را با جميع انبياء و ملائكه خصم خود ساختى» مى فرمايد كه مردم اين ناحيه نسبت به اهل بيت رسول (ص) و سادات احترام نمى گزارند و اين امر فساد نيت ايشان و ضعف ايمان آنان را نشان مى دهد. البته اگر ايشان بر روش سفاكى يزيد عمل بكنند، على همدانى هم به روش حسين بن على متمسك است و «اگر جمله زمين آتش گيرد و از آسمان شمشير بارد آنچه حق باشد نپوشد». ١

حاكمان پاخلى يكى بعد از ديگرى براى على همدانى احترام زياد قائل بوده و طبق راهنمايى سيد شرع اسلامى را در قلمرو خود رواج داده اند. در آخر زندگانى، سيد را در قلمرو سلطان پاخلى مى بينيم. سيد طبق اصرار سلطان چند روز مهمانش بوده و قضا را در نزديكى دارالحكومت او فوت كرده است. خلاصه روابط سيد با حكام آن ناحيه تا آخر ايام او ادامه داشته است ٢ - از رسالهء مستورات برمى آيد كه چندين حاكم ديگر در جزو ارادتمندان و مريدان على همدانى درآمده اند

__________

(١) - رسالهء مكتوبات شماره ٨.

(٢) - خ - م (لا) برگ ٨٣.

سلاطين كشمير

مثلا حاكمان بخارا و اردبيل و يكى از بلاد روم.

سلاطين كشمير

رسالهء «عقبات» را على همدانى به درخواست سلطان قطب الدين نوشته و در اين رساله او را از «عقبات» و مضائق فرائض سلطنت آگاه ساخته است. بزرگترين «عقبه» براى پادشاه اسلام اين است كه از عهدهء عدل و مساوات عملى براى زيردستان خود موفق بدر آيد. سيد در نامه اى كه بنام آن سلطان نوشته او را براى اجراى اوامر و نواهى دين اسلام نصيحت مى كند. مى فرمايد كه مردم عصر ما بيخود ادعاى ديندارى دارند. حقيقت اين است كه «اى عزيز اگر دين دارى آنست كه صحابه و تابعين داشتند و مسلمانى آنكه در قرن اول ورزيدند جاى آنست كه گبران و مغان از تردامنى ما ننگ دارند ... :

گر برهمن حال من بيند براند از درم

ز آنكه چون من بدكنش را پيش بت هم بار نيست

ز هر بدى كه تو دانى هزار چندانم

كسى چه داند آن بد ز من كه من دانم» ١

پادشاه عادل و معارف پرور كشمير سلطان شهاب الدين قبل از ورود سيد در كشمير در ٧٧٣ هـ بدست يكى از عزيزان و مريدان او مير سيد حسين سمنانى بيعت كرده بود. اين سلطان علاقه داشت كه على همدانى با سادات ديگر وارد وادى كشمير گردد. در سال ٧٧٤ هـ وقتى كه على همدانى در كشمير قدوم فرمود، سلطان مذكور در جائى بنام «وى هند» نزد اتك پنجاب با حاكم پنجاب و دهلى (فيروز شاه تغلق ٧٥٢ - ٧٩٢ هـ) مشغول جنگ بود و برادر خود و وليعهد وى قطب الدين زمام امور كشمير را در دست داشت - قطب الدين از طرف سلطان كشمير از على همدانى و هفتصد همراه محترم او استقبال و پيشواز. بعمل آورد ٢ - على همدانى تا چهار ماه كارهاى تبليغى خود انجام مى داد و در عين حال

__________

(١) - مستورات (ع) برگ ٣٧ تا ٤٢ نيز ٥١ - ٥٢.

(٢) - ساير نويسندگان معتقدند كه ٧٠٠ سيد در سال ٧٧٤ هـ وارد كشمير گرديده ولى صاحب تاريخ حسن (جلد ٢، ص ١٧٥) مى نويسد كه ٧٠٠ سيد در سال ٧٨١ هـ آمده اند.

انتظار مى كشيد كه جنگ مذكور كى پايان مى يابد و سلطان شهاب الدين برمى گردد؟ ناچار خود سيد در جايگاه جنگ رسيد و از نفوذ خود استفاده كرده آن آتش كينه را خاموش گرداند ١. بنا بر پيشنهاد سيد سلطان فيروز شاه تغلق قبول كرد تا حدود وى هند مزبور همهء نواحى را در اختيار سلطان شهاب الدين بگذارد و هر دو پادشاه آن ناحيه را بعنوان مرز قبول كردند.

سيد بر همين آشتى موقتى اكتفا نكرد بلكه تحت حكمت عملى خود بين هر دو پادشاه متخاصم روابط خويشاوندى درست گردانيد: سه دختر فيروز شاه تغلق را به ترتيب به نامزدى سلطان قطب الدين (وليعهد سلطان شهاب الدين) و حسن خان (پسر سلطان شهاب الدين) و سيد ٢ حسن بهادر سمنانى (پسر مير سيد تاج الدين بيهقى سمنانى) درآورد و چندين روز بعد ازدواج ها عملى شد ٣.

على همدانى بعد از اطفاى نايرهء فتنهء جنگ، به كشمير برگشت. او مبلغان و واعظان را دستوراتى داد. سلطان شهاب الدين و عمال سلطنت را پند و اندرز داد و او را وادار كرد كه مدارس و خانقاه ها را بنا كند و در ترفيه مردم بكوشد. سپس او براى حج عازم بيت الله شريف گرديد. از اين به بعد او زياده از شش سال در جهان گردى و تبليغ دين در نقاط هم جوار مشغول بوده است.

على همدانى در سال ٧٨١ هـ يعنى در دورهء سلطنت سلطان قطب الدين دوباره به كشمير آمد. سلطان قطب الدين و مادر او ٤ هر روز از محضر سيد استفاده مى كردند و در مجلس وعظ و ارشاد او شركت مى جستند. مى گويند اين سلطان و بقول بعضى برادرش شهاب الدين بر بناى اشتباه دو خواهر حقيقى را در حباله ازدواج خود درآورده بود و اين عمل (اجتماع اختين) خلاف شرع اسلام است.

على همدانى به سختى اين عمل را غير اسلامى تلقى كرد و سلطان يكى از دو زن خود را طلاق داد. بنا بر دستور سيد سلطان قطب الدين لباس خانوادگى

__________

(١) - كشير ١، ص ٨٤ تا ٩٢.

(٢) - امير عساكر سلطان شهاب الدين بود.

(٣) - تاريخ حسن، ج ٢، ص ١٧١ - ١٧٢.

(٤) - اسمش بى بى حورا و اين زن باسواد در امور سياسى و نظامى دخيل بوده است.

كشير ٣، ٣٨٧.

روابط سادات و غير سادات

خود را (كه لباس كافرانه بود) ترك كرد و لباس پادشاهان اسلامى مى پوشيد.

صنعت شال بافى كشمير رو به انحطاط بود و طبق فرمايش سيد سلطان شهاب الدين و سپس قطب الدين اين صنعت را احياء و صناعان را تشويق نمودند - بسيارى از كارهاى رفاهى (مثلا بناى چاه ها و مدارس و خانقاه ها و راهها و غيره) تحت راهبرى على همدانى انجام شد ١.

على همدانى براى كسب اكل حلال بكلاه بافى اشتغال مى ورزيد و مى گويند اين كار را از روى كرامت ياد گرفته بود. روزى يكى از كلاه هاى بافتهء خود را به سلطان قطب الدين اعطاء كرد و قطب الدين ابن كلاه را زير تاج خود مى پوشيد و جانشينان او هم اين تبرك را كماكان نگاه مى داشتند. زياده از صد و چهل سال اين كلاه على همدانى بعنوان تبرك نگهدارى و زير تاج پادشاهان پوشيده مى شد ولى سلطان فتح شاه (م ٩٢٥ هـ) وصيت كرد كه اين كلاه متبرك را با نعش او دفن كنند تا به وسيله ميامن آن شدايد عالم برزخ و حشر بر وى آسان گردد ٢ و اين وصيت عملى گرديد. يكى از بزرگان بنام مولانا محمد آنى اين عمل را براى سلطنت سلسلهء «شاهميرى» به فال بد تلقى كرد و گفت:

«دولت و سلطنت از خاندان شمس الدين منتقل به سلسلهء ديگر شود» و همان طور شد ٣ مى گويند از بدو دفن كلاه سيد سلالهء شاهميرى رو به انحطاط و در سال ٩٦٢ هـ (٣٧ سال بعد) مردى بنام «غازى چك» بروى كار آمد و بخاتمه دادن سلسلهء شاهميرى، سلسلهء «چك» را تشكيل داد. اين سلسله فقط ٢٣ سال (تا ٩٩٤) ادامه يافت و بوسيلهء اكبر شاه بزرگ از امپراتوران تيمورى شبه قاره (٩٦٣ - ١٠١٤ هـ) خاتمه پذيرفت.

روابط سادات و غير سادات

در شبه قارهء هند و پاكستان اكنون هم سادات و غير سادات بالعموم روابط خويشاوندى درست نمى كنند، ولى على همدانى در ناحيهء كشمير اين روابط

__________

(١) - كشير ١، ص ٩٤، ج ٢، ص ٥٦٣.

(٢) - ايضا تاريخ حسن ٢، ص ١٧٦.

(٣) - تاريخ كشمير (خطى) تاليف نار اين كول، برگ ١٠٠.

خدمات به تمدن ايران

را در قرن هشتم هجرى استوار كرده بود و اين گونه روابط در آن ناحيه الآن هم زياد رواج دارد. سيد حسن بهادر سمنانى با دختر فيروز شاه تغلق ازدواج كرد و اين ازدواج بوسيلهء على همدانى عملى شده بود. پسر ارجمند مير سيد على همدانى بنام مير سيد محمد همدانى، هم روش پدر خود را ادامه داد. او نخست با دختر مير سيد حسن بهادر (رئيس قشونهاى سلطان شهاب الدين و سلطان قطب الدين) ازدواج كرد و بعد از فوت شدن او دختر سيف الدين (وزير نومسلمان اسكندر بت شكن) را بزنى گرفت. زن سلطان اسكندر (يعنى مادر سلطان زين العابدين ٨٢٧ - ٨٧٨ هـ) هم از سادات بوده است.

خدمات به تمدن ايران

سيد مى خواست كه هنر ايرانى و اسلامى گسترش بيشترى پيدا كند. براى اين كار او هفتصد تن سيد هنرمند و چابك دست ايرانى را در كشمير توطن داد و بوسيلهء آنان ابريشم بافى و قالى بافى و سنگ تراشى و فن معمارى ايرانى وارد خطهء كشمير و نواحى آن گرديد. صنعت شال بافى كه از صنايع قديمى كشمير بوده رو به انحطاط و زوال بود. به توصيهء على همدانى، سلاطين كشمير اين صنعت را مورد تشويق قرار دادند و به كمك ياران هنرمند سيد احياء صنعت شال بافى عملى شد.

على همدانى از پيران و مرشدان «فتوحى گير» نبوده بلكه با وجود گرفتاريهاى گوناگون خود براى كسب اكل حلال به «كلاه بافى» اشتغال مى ورزيد -.

«فتوحى ها» كه به او مى رسيد براى محتاجان واقعى در مطبخ خانقاه او خرج مى شد - درين ضمن در خلاصة المناقب آمده كه وقتى يكى از بندگان پدرش سيد شهاب الدين در راه با سيد على ملاقات نمود و دويست دينار با و هديه داده و سيد بعد از اصرار تمام بندهء مذكور آن پول را پذيرفته است - سيد آن روز فقراء و دراويش را دعوت كرد و صد دينار از آن پول خرج نمود. صد دينار هنوز باقى بود كه شب شد - على همدانى خواب رفت در عالم واقعه رسول اكرم (ص) را زيارت كرد - حضرت رسول (ص) على همدانى را از پذيرفتن اين گونه پول و «فتوحى بى زحمت» منع فرمود و گفت: براى كسب روزى حلال بايد كارى

كرده باشى». صاحب «خلاصة المناقب» مدعى است كه سيد شغل كلاه بافى را بعنوان كرامت و در عالم رويا ياد گرفته و كلاه هاى ظريف مى بافته است ١ اين روش على همدانى در مريدان و ارادتمندان ديگر او نيز مؤثر بود:

هركسى كارى مى كرد و از بى كارى و تنبلى دورى مى جست. خطهء كشمير كه خدمات سيد در آن ناحيه روشن تر است بوسيلهء اين گونه كارهاى دامنه دار بسيار رونق و آبادانى در گرفت و على همدانى اين خطه را بنام «باغ سليمان» ياد كرده است ٢.

بمساعى على همدانى و ياران او در كشمير زبان فارسى و عربى براى تدريس علوم دينى و دنيوى جاى زبان سانسكريت را گرفته است ٣ مردم كشمير به زبان و ادبيات كشور اسبق على همدانى، ايران علاقهء مخصوص نشان مى دادند و در كمترين مدت اين زبان و تهذيب و تمدن ايرانى در ناحيهء كشمير گسترش بى سابقه اى پيدا كرد و اين خطه به درستى «ايران صغير» ناميده شد. علامه اقبال در ذكر مناقب و خدمات على همدانى مى فرمايد:

آفريد آن مرد «ايران صغير» ... با هنرهاى غريب و دل پذير

خطه را آن شاه دريا آستين ... داد علم و صنعت و تهذيب و دين ٤

زبان و ادبيات فارسى در شبه قارهء هند و پاكستان سه و چهار قرن پيش از ورود او به كشمير در قرن هشتم هجرى، راه پيدا كرده است. ولى بكوشش سادات ايرانى و نيز به علت وضع مخصوص جغرافيائى كه نصيب كشمير بوده ادبيات فارسى درين ناحيه از سائر نقاط مهم شبه قاره بيشتر توسعه و پيشرفت كرده و فاصلهء سه چهار قرن اصلا بچشم نمى خورد. طبق تحقيقاتى كه بعمل آمده بنظر مى رسد كه تعداد نويسندگان و شعراى فارسى زبان كشمير به مقابلهء شعرا و نويسندگان حيدرآباد دكن يا جونپور يا دهلى يا لكهنو يا لاهور يا پيشاور

__________

(١) - خ - م (با) برگ، ٧٦ - ٧٧.

(٢) - كشير ١، ص ١٦.

(٣) - شعراى فارسى زبان كشمير از دكتر تيكو.

(٤) - كليات اقبال، ص ٣٥٨.

تأسيس كتابخانه ها و خانقاه ها در كشمير

و غيره زيادتر است ١ در اين مورد دكتر اعظم مؤمن در پايان نامهء خود خوب مى نويسد كه: « ... جونپور و پنجاب و دكن كه در شعر و ادب فارسى و ساير علوم شرقى مشخص بودند، هنگام قياس با ادب فارسى در كشمير در مقام دوم قرار مى گيرند ٢» پس كشمير به راستى «ايران صغير» است و بنيان گذار واقعى زبان و ادب فارسى در كشمير ٣ در مرحلهء اول مير سيد على همدانى است.

تأسيس كتابخانه ها و خانقاه ها در كشمير

اولين مدرسهء علوم دينى در كشمير «خانقاه بلبل شاه» است كه بدستور اولين پادشاه مسلمان كشمير سلطان صدر الدين در موضع بلبل لنگر سرينگر ساخته شده است. بعد از آن تا ورود مير سيد على همدانى يعنى سال ٧٧٤ هـ، از تأسيس شدن خانقاه ديگرى اطلاعى نداريم. سلطان شهاب الدين به توصيهء على همدانى «مدرسة القرآن» را در كشمير بنا نهاد. اين مدرسه بسيار بزرگ بوده و دانشجويان نواحى كشمير هم براى درس خواندن آنجا مى آمده اند ٤ يكى از شخصيت هاى معروف علمى و دينى كشمير ابو المشايخ شيخ عثمان است كه او را امام القراء لقب داده اند - شيخ مذكور از فارغ التحصيلان همين مدرسه است (شيخ عثمان قبل از پذيرفتن اسلام بر دين بودايى بوده است) ٥ - سلطان قطب الدين مدرسهء بزرگ را تأسيس نمود كه در آن ساير علوم اسلامى و زبان عربى و فارسى تدريس مى شده است. اين سلطان به پيشرفت زبان و ادبيات فارسى در كشمير علاقه اى مخصوص نشان داد و خود هم شاعر زبان فارسى بوده است.

على همدانى در ختلان كتابخانه يى بنا كرده بود و همين كار را مجددا در كشمير انجام داد. او سائر كتب عربى و فارسى خود را به كشمير آورده و در

__________

(١) - هلال سى ماهى شمارهء ١٣ سال سوم، ص ٣٤ - ٣٦. نيز ر - ك ايران صغير از دكتر عرفانى، ص ١٠. پارسى سرايان كشمير دكتر تيكو، ص الف، ب. تذكرهء شعراى كشمير تأليف اصلح ميرزا مع ٣ مجلد بعنوان تكمله.

(٢) - شعر فارسى در هند قرن دهم، ص ١٠٦. سال و شماره ندارد.

(٣) - بايد در نظر گرفت كه مقصود از خطهء كشمير در قرن هشتم، ناحيه اى دو سه برابر كشمير و جامون كنونى است.

(٤) - واقعات كشمير، ص ٣٧ - ٤٣.

(٥) - كشمير ٢، ص ٣٤٥.

خانقاه معلى يا مسجد شاه همدان

آن كتابخانه گذاشته است. يكى از مريدان او بنام سيد محمد قاضى كه قبلا در ختلان مراقب كتابخانه بوده، درينجا هم شغل سابق خود را انجام مى داد. از «واقعات كشمير» معلوم مى شود كه سلطان قطب الدين ازين كتابخانه ديدن كرده است. از همين كتاب اطلاع مى رسد كه بعد از وفات على همدانى زمام امور كتابخانهء مذكور را ملا احمد در دست گرفته است ١ ياران على همدانى هم در گوشه و كنار نواحى كشمير دين اسلام و زبان فارسى را توسعه مى دادند و اين كار را خلف امجد على همدانى، مير سيد محمد همدانى و همكاران او هم بسرعت عجيبى انجام مى داده اند. سلطان اسكندر بت شكن علما و فضلا و دانشمندان ايران را از ناحيه هاى عراق و خراسان و ماوراءالنّهر به كشمير دعوت كرده و كمك نموده است ٢ مادر سلطان بى بى حورا كه از مريدان على همدانى بوده در سائر خدمات فرهنگى او شركت و همكارى جسته است ٣ - از خانقاه هاى متعدد كه در دوران سلطنت اسكندر بنا شده و براى كارهاى دينى و فرهنگى مورد استفاده و بكار مى رفته «خانقاه والا» و «خانقاه اعلا» و «خانقاه كبرويه» قابل ذكراند ٤.

خانقاه معلى يا مسجد شاه همدان

اين خانقاه بيشتر بنام «مسجد شاه همدان» معروف است از چوب ديودار صنوبر ساخته شده و سبك مخصوص دارد ٥ - «تمام آن بنا از قطعات چوب ضخيم و مكعب است كه بر روى هم مانند خشت نصب كرده اند و در وسط آن بنا تالار وسيع مربعى قرار دارد» ٦ اين مسجد در موضع «علاء الدين پوره» و بر كنار رودخانهء ابهت (يعنى جهلم كنونى) و در نزديكى شهر سرى نگر واقع است - همان جائى است كه على همدانى در آنجا فرود آمده بود - سيد درين منزل نماز مى گزارده و معمولا وعظ مى گفت. مهم ترين فعاليتهاى تبليغى و تدريسى

__________

(١) - واقعات كشمير، ص ٤٣.

(٢) - تاريخ حسن ٢، ص ١٧٧ - ١٧٨.

(٣) - كشمير ٢، ص ٣٨٨.

(٤) - تاريخ حسن ٢، ص ١٧٨.

(٥) - ميراث ايران، ص ١٨١. كشمير ١، ص ١٩٠.

(٦) - نقش پارسى بر احجار هند، ص ٦٨.

سيد على در اين مقام عملى شده است.

از روى اسم «مسجد شاه همدان» بعضى بناى آن را به على همدانى نسبت داده اند ولى اين درست نيست فقط جايى است كه انتخاب على همدانى است و البته بناى خانقاه مسجد را پسر امجد او مير سيد محمد همدانى در ميان سالهاى ٧٩٧ - ٨٠٠ هـ و به سرپرستى سلطان اسكندر بت شكن با تمام رسانده است ١ اين خانقاه و مسجد به تعميرات بعدى هنوز هم پابرجا و يكى از مقامات متبرك كشمير محسوب مى شود.

تاريخچهء مختصر

در مجالس شبه قارهء پاكستان و هند به ويژه در كشمير هرگاه كه ذكر على همدانى در ميان باشد ذكر اين مسجد و خانقاه هم لازم است زيرا مركز مهم فعاليتهاى او همين بوده و بنام او منسوب است. سلطان اسكندر زمين وسيع و عريضى را براى محمد همدانى وقف كرده بود و سيد محمد هم مسجد شاه همدان را وقف فى سبيل الله نمود - مرحوم استاد سعيد نفيسى در ذكر على همدانى مى فرمايد: «خانقاه معروفى در علاء الدين پوره در كشمير ساخت و پسرش سيد محمد كه پس از او در كشمير بوده است در (١٧) ربيع الاول آن را وقف كرد و وقف نامه آن را اسكندر شاه پسر قطب الدين ... تصديق كرده است ٢ اين وقف نامهء در سال ٨٠٠ هجرى امضاء گرديده است».

در حريق بزرگ كه در سال ٨٨٠ هـ رخ داد، اين مسجد جامع آسيب ديده و به دستور سلطان حسن شاه (٨٧٧ - ٨٨٩ هـ) در سال ٨٨٥ هـ دوباره تعمير گرديده است - درين مورد شاعرى تاريخ تجديد تعمير گفته است كه هنوز هم روى ديوار مسجد حكاكى شده است:

مسجد اسس على التقوى ٣ ... خانقاه امير همدان است

در سال ٨٩٢ هـ حريق بزرگ دوم در نواحى مسجد رخ داد ولى شعله هاى آتش بزودى منطفى شده و اين مسجد بزرگ از گزند محفوظ مانده است.

__________

(١) - تاريخ نظم و نثر فارسى در ايران و ... جلد اول.

(٢) - تاريخ نظم و نثر فارسى در ايران و در زبان فارسى جلد اول، ص ١٩٥.

(٣) - از روى ابجد ٨٨٥. قسمتى از آيهء ١٠٢ سورهء توبه.

حريق بزرگ سوم كه اين خانقاه و مسجد را آسيب زياد رسانيد در سال ١١٤٤ هـ حادث گرديد. در سال ١١٤٦ هـ والى كشمير بنام ابو البركات خان آن را طبق خطوط و نقشهء كهن تجديد تعمير گردانيد. «كعبة البركات» (١١٤٦) را در تاريخ تعمير تجديد ثانى گفته اند - «مسجد شاه همدان» كه هنوز پابرجاست همان است كه در سال ١١٤٦ هـ تجديد شده است از اين روى دو قرن و نيم از قدمت آن مى گذرد.

اگرچه اين مقام و مسجد جامع در زندگانى على همدانى و پسر او محمد همدانى بزرگترين مركز نشر و گسترش دين اسلام در كشمير بوده، ولى نامسلمانان آن نواحى هم آن را محترم مى شمارند زيرا «خدمات متنوع» كه شاه همدان و خلف امجد او انجام داده اند، نزد اين گروه هم قابل ارزش است ١.

از سال ١٢٣٤ هـ سيك ها اقتدار و تسلط كشمير را خود بدست گرفتند و اجتماع گاه هاى بزرگ مسلمانان و من جملهء آنها «مسجد شاه همدان» را بروى مسلمانان بستند. مقصودشان اين بود كه مسلمانان در جايى جمع نگردند و همواره قوت و جمعيتشان پراكنده و شتى بماند. اين مطلب را سياح معروف وليام مور كرافت هم در سفرنامهء خود نوشته است وى بين سالهاى ١٨١٩ و ١٨٢٥ ميلادى ابن مسجد را مسدود و مقفل ديده است.

در سال ١٢٩٢ هـ انگليسى ها با پرداختن ١٢ هزار روپيه به يكى از احفاد مير سيد محمد همدانى كه سيد يعقوب خان اتاليق غازى نام داشت، اين مسجد و موقوفات آن را خريده و وقف نامهء آن را كالعدم قرار داده اند. مقصودشان همان بود كه سيك ها داشته اند ٢ - ازين تاريخچهء مختصر پيداست كه «مسجد شاه همدان» از اوائل قرن نهم هجرى يكى از مراكز مهم عبادات و فعاليتهاى اجتماعى مسلمانان بوده و براى همين امر است كه امروز هم از اهميت آن كاسته نشده است. خواجه عزيز الدين كشميرى لكهنوى (م ١٣٣٣ هـ - ١٩١٥ م) كه

__________

(١) - آب كوثر، ص ٣٧٨. يغما ٢ ص ٣٤٢.

(٢) - تاريخ حسن، ج ٢، ص ٢١١، ٥٨٨، ٧٥٧، ٨٥٩.

شاعر تواناى زبان فارسى و اردو بوده در تمجيد اين مسجد مى فرمايد ١:

اگر در مسجد جامع درآيى ... به اوج پايهء طالع برآيى

زهى مسجد زهى محراب و منبر ... تعالى شانه الله اكبر

ستونها كاندرو بر پايه بينى ... حريف سدره و طوبى به بينى

شمارش سيصد و اثنين و هفتاد ... بباغ دين بجاى سرو و شمشاد

معلى خانقاهى همسر اوست ... كه خلقى جبهه فرساى در اوست

ز بس انبوه مردم پنج نوبت ... نباشد راه در وى، بى صعوبت

ملك را بر لب اينجا هست لبيك ... فلك را نيست ره بى «خلع نعليك» ٢

بى مورد نيست اگر قطعات و رباعيات فارسى ديگر را كه درين مسجد حكاكى شده است، اينجا نقل كرده باشيم ٣:

خانقاهست اين مكان يا معبد اقصاستى ... مسكن امن وامان يا جنت الماواستى

قبلهء نو، است يا سرچشمهء آب حيات ... يا مگر از رحمت حق خيمه اى بر پاستى

ديگرى:

اى دل اگرت مطلب فيض دو جهانست ... او بر در شاهنشه شاه همدانست

مقرون به اجابت ز در اوست دعاها ... عرشست درش بلكه از و عرش نشانست

ديگرى:

هر فيض كه در سابقهء هر دو جهانست ... در پيروى حضرت شاه همدان است

شاه همدان آنكه شهنشه جهانست ... اى خاك بر آن ديده كه در ريب و گمانست

ديگرى (كه سال وفات على همدانى را متضمن است):

چو شد از گاه احمد خاتم دين ... ز هجرت هفتصد و ست و ثمانين ٤

برفت از عالم فانى بباقى ... امير هر دو عالم، آل ياسين

ديگرى ايضا:

حضرت شاه همدان كريم ... آيهء رحمت ز كلام قديم

گفت در دم آخر و تاريخ ... شد “ بسم الله الرحمن الرحيم” ٧٨٦

در بالاى محراب مسجد رباعى زير منقوش است كه در آنجا از گفته هاى على همدانى

__________

(١) - تذكرهء شعراى كشمير (تكمله: جلد دوم)، ص ٨٤٨.

(٢) - آيهء ١٣، سورهء طه.

(٣) - منقول از نقش پارسى بر احجار هند تاليف استاد على اصغر حكمت، ص ٦٨ - ٦٩.

(٤) - منسوب به مولانا محمد سرايى، خلاصة المناقب برگ ٩٤ آن.

على همدانى و مردم كشمير

محسوب مى شود ولى در هيچ كدام از نسخ خطى قديم اين اشعار ديده نشده است:

شاها ز كرم بر من درويش نگر ... بر حال من خستهء دل ريش نگر

هرچند نيم لائق بخشايش تو ... بر من منگر بر كرم خويش نگر

در قرن سيزدهم هجرى دو شعر زير بزبان اردو هم روى ديوار كنده شده كه سرودهء يك نفر هندو مى باشد:

شهركى قلب مين هى مسجد شاه همدان ... جس سى هر ديده مسلم مين هى نور عرفان ١

كه درخشان هى هراك سمت كلام يزدان ... خانهء دل كو ضياءبخش، چراغ ايمان

ترجمه تحت اللفظ آنها بدين قرار است:

در قلب شهر مسجد شاه همدان قرار گرفته و از آن در ديدهء هر مسلم نور عرفان وجود دارد. كلام يزدان در هر سمت درخشان است و ضياء بخش خانهء دل و چراغ ايمان است.

على همدانى و مردم كشمير

پس “ مسجد شاه همدان ” در جايى بنا شده كه على همدانى آنجا وعظ و ارشاد مى كرده است و اكنون هم اين واقعه در خاطرات مردم كشمير موجود است. در جوار اين مسجد علم على همدانى (كه از شيخ محمد بن محمد اذكانى گرفته و چندين بار با خود به حرمين شريفين برده است) تا مدتى در اهتزاز بوده و براى زيارت آن مردم از نقاط دور و نزديك مى آمده اند. سلطان قطب الدين هم آنجا آمده و علم و صفهء مبارك را احترام گزارده است ٢. آقاى حاج عزيز الله عطاردى قوچانى كه چند سال پيش بنقاط مختلف شبه قارهء هند و پاكستان و از آن جمله به كشمير مسافرت كرده مى نويسد: " مسلمانان كشمير در جايى كه وى براى موعظه و ارشاد مى نشست بناى ياد بود درست كرده اند و آن محل را زيارت مى كنند. روز عاشورا هنگامى كه دسته جات عزاداران حضرت امام حسين عليه السلام از آن محل عبور مى كنند پرچم هاى خود را با احترام فرود مى آورند.

مقام معنوى اين سيد بزرگوار به اندازه اى در دلها نفوذ كرده كه قائق رانان رودهاى كشمير هنگامى كه از پارو زدن خسته مى شوند از روح بزرگ سيد استمداد

__________

(١) - كشمير (١) ص ٨٩.

(٢) - واقعات كشمير ص ٤٢.

چند تصوير از خانقاه مير سيد على همدانى

[چند تصوير از خانقاه مير سيد على همدانى]

خانقاه شاه، همدان - سرينگر

دورنماى خانقاه شاه، همدان

خانقاه معلى شاه، همدان

مدخل خانقاه معلى شاه، همدان

داخل خانقاه شاه، همدان - سرينگر

مصائب و آلام در زندگانى وى

مى كنند و فرياد مى زنند يا شاه همدان ١. كشميريان روز ٦ ذى الحجهء هر سال بمناسبت وفات على همدانى در سراسر مجامع دينى خود جشن “ عرس ” بر پا مى سازند و دربارهء شخص و تعليمات حقهء سيد صحبت ها مى كنند.

مصائب و آلام در زندگانى وى

مثل سائر پاكبازان و حق گويان على همدانى دچار مصائب و آلام زياد گرديده و خودش درين مورد نوشته است: “ و سنت الهى چنان رفته كه هركه حق گويد و در اظهار حق كوشد بسيارى از خلق دشمن او گردند ٢” در زمرهء دشمنان او نه فقط مردمان نادان و عامهء متعصب بلكه فقها و علماى سوء جاه طلب و بعضى از پادشاهان و اميران هم بوده اند. على همدانى وقتى به جعفر بدخشى فرمود: “ ... بسى ابتلا بما رسيده در سفر و حضر كه بسى از آن ابتلا به سبب فقها رسيد و علما و بعضى به سبب ملوك و امراء و بعضى شايد كه بود بشرور نفوس ما و آن بلاها از حضرت حق تعالى باشد بر ما محض عطا اگرچه بصورت آن نمود بلا ” ٣ و اين جذبه در شعر على همدانى هم موجود است. در غزلى مى فرمايد:

خوش آن سرى كه بود ذوق سيرها ديده ... بچشم دل رخ اسرار آن سرا ديده

بر آستان وفا هر دمى ز دشمن و دوست ... هزار محنت و ناكامى و جفا ديده

بهر جفا كه كشيده به روزگار دراز ... براى دوست در ان شيوهء وفا ديده

على همدانى يكى از فتنه هاى علماء سوء را به جعفر بدخشى اين طور بيان نموده كه وقتى وى در مجلسى وعظ مى گفت و بعضى از باصطلاح علما در آنجا حضور داشتند. درين مجلس وى بعضى از حقائق تلخ بيان نمود كه انتقاد گونه يى بود بر آن گروه علما. گروه علما فكر كردند كه اين چنين سخنان وى عقيدت و احترام مردم نسبت به آنان را فاسد مى كند. چاره اى نديدند جز اينكه على همدانى را از بين ببرند. به حيله دعوتى ازو كردند تا باين وسيله او را زهر بخورانند. غرض طبق نقشهء قبلى خود سيد را باصرار دعوت كردند كه البته او طبق اخلاق وسيع خود

__________

(١) - مجلهء معارف اسلامى (سازمان اوقاف) تهران شمارهء ٥ سال ١٣٤٧ ش.

(٢) - مكتوبات اميريه: شمارهء ٨.

(٣) - خ - م (با) برگ ٩٥.

قبول نمود. سيد چون به مهمانى آن جماعت مى رفت در راه با يكى از اولياء الله كه به روايت رسالهء “ مستورات ” ١ حضرت خضر بود ملاقات نمود آن بزرگ دانهء چند از “ حب الملوك ” ٢ را در دهان سيد نهاد و بدون گفتن چيزى از او جدا شد. پس درين دعوت سيد را در شربت زهر خوراندند. سيد ناراحت گرديده زود به حجرهء خود بازگشت و در حال از تاثير حب الملوك قى و اسهال پديد آمد و از هلاكت بازماند. ولى اثر آن زهر همه عمر باقى ماند و سالى يك بار ورم مى كرد و زرد آب جارى مى شد و سپس مى خشكيد.

از آن به بعد على همدانى از معاشرت با علماى سوء احتراز مى جسته و در رسالهء عربى خود بنام فى علماء الدين مى نويسد كه علماى واقعى آن كسانند كه از علم و تقوى و تزكيهء نفس بهره مندند نه مدعيان اطلاعاتى چند كه قلوب را بى اصلاح گذاشته اند.

بعضى از سلاطين و امرا سيد را مورد آزمايش قرار مى داده اند مثلا ٣ پادشاهى در مقابل حق گويى سيد او را تهديد مى كرد و اسب هاى مسين و فولادى را داغ مى كرد و مى گفت اگر از حق گوئى باز نمانى و نسبت به تجملات دربار من احترام نمى گزارى ترا بر يكى از اين اسب هاى آتشين مى نشانم - سيد باين تهديدها اعتنا نمى كرد و در نتيجه روزى آن پادشاه در حلقه مريدان او درآمد.

صاحب رسالهء - “ مستورات ” ٤ اين واقعه را به حاكم بلخ منسوب كرده مى نويسد كه اسب هاى فلزى مذكور را هرچند داغ مى كردند آنها در صورت كرهء زمهرير سرد مى گشتند و با ديدن اين كرامت فوق العادهء سيد پادشاه مذكور معذرت خواست و از كردهء خود نادم و تائب گرديد. و الله اعلم بالصواب.

__________

(١) - مستورات ع برگ ٥١.

(٢) - ماهودانه (فرهنگ نفيسى ج ٢ ص ١٩٩) برگ شيردار كه مسهل قوى است (فرهنگ عميد ص ١٠٢٥) مسهل سخت و گاهى كشنده است (لغت نامه دهخدا شمارهء ١٤٨ ص ٢٠٠)

(٣) - خ - م (با) برگ ٩٦ ب.

(٤) - خ - م (با) برگ ٩٦ ب.

دو تصوير از مزار سيد

[دو تصوير از مزار سيد]

آرامگاه سيد على، همدانى در ختلان (كولاب فعلى)

آرامگاه سيد على، همدانى در ختلان (كولاب فعلى)

فصل هفتم: ايام آخر زندگانى سيد

فصل هفتم

ايام آخر زندگانى سيد

على همدانى در سال ٧٨٥ هـ براى بار سوم به كشمير ورود كرد و تا قسمتى از ماه ذى قعده ٧٨٦ هـ همان جا اقامت داشت و سپس از كشمير بعزم مسافرت بيرون آمد. علت مسافرت سيد را دو يا سه نوع نوشته اند: يكى اينكه بدليل عدم سازش هواى كشمير و كسالت مزاج مى خواست بتركستان برود و به خطهء ختلان برسد ١ دوم اينكه بعزم سفر ٢ حجاز تا حج ٣ بيت الله شريف در راه افتاده - بود.

وقائع بعدى نشان مى دهد كه سيد به نيت حج يا عمره از كشمير راه مسافرت در پيش گرفته بود و بظاهر آن موقع كسالت مزاج نداشته است زيرا در راه حاكم پاخلى ازو درخواست نمود كه چند روز در ولايت او بماند و مشتاقان را از صحبت هاى خود فيوض و فوائد به بخشد. سيد خواهش او را پذيرفته و تا ده روز مردم را از ميامن صحبت خود مستفيض ساخته است. سپس او مسافرت خود را دنبال كرد و چندين مسافت را طى كرده بود كه مريض شد و بعد از پنج روز بيمارى فوت كرد. با در نظر گرفتن مسافت طولانى از كشمير تا حرم كعبه اصولا نمى توان باور كرد كه كسى بصورت عادى و پياده در بيست روز اين مسافت را طى كرده باشد (يعنى ده دوازده روز ذى قعده و عشرهء اول ذى الحجه) بلكه چنانچه ديديم، على همدانى ده روز در پاخلى اقامت كرده است و اول ذى الحجه از آنجا مسافرت خود را دنبال كرده است. پس مقصود مسافرت و سفر حجاز بوده است و نه گزاردن حج. البته اگر عزم «عمره» داشته باشد موجب اشكال نمى گردد. اينك روايت جعفر بدخشى در مورد مسافرت نهايى على همدانى نقل مى گردد: « ... در ماه ذى القعدهء ٧٨٦ هـ حضرت امير از ولايت سرى ٤

__________

(١) - تحايف الابرار ص ١٤.

(٢) - خ - م (با) برگ ٩٩ الف.

(٣) - در سائر مآخذ.

(٤) - يعنى كشمير و همين كلمه در «سرى نگر» است ر - ك: گلزار كشمير ص ٧٠ معنى سرى (شرى) «بخت» و «نصيب» است.

تاريخ درگذشت

به نيت سفر حجاز بيرون آمد. چون در ولايت ملك خضر شاه ١ رسيد، خدمت ملك خضر شاه التماس نمود كه حضرت امير مى بايد كه چند روزى اقامت شريف فرمايند تا از منبع فوائد جناب سيادت فائده گيرند. لا جرم اجازت نمود و چون ماه ذى الحجه آمد حضرت امير با درويشان بهم صمت و عزلت اختيار كردند و در همان روز بعد از نماز پيشين حضرت امير را ملالتى پيدا شد و تا پنج روز كشيد و درين پنج روز هيچ از طعام دنيا تناول ننمود مگر در روز آخر چند كرت آب مى خورد و چون چهارشنبه ماه ذى الحجه درآمد وقت نماز خفتن اصحاب را طلب كرد و نصيحت فرمود و وصيت كرد كه هميشه با حق باشيد و بر ملازمت اوراد ثابت قدم باشيد و حاضر با ما باشيد و ما را بحل كنيد و تا يك سال اگر در وفادارى ثابت قدم باشيد نزد ما مجاور باشيد و اوراد بخوانيد. اين سعادت را قبول كنيد تا به سعادت دنيا و آخرت برسيد و اگر غير آن باشيد شما دانيد.

خير باد و برويد و نماز بگزاريد. اصحاب بيرون آمدند و آنچه فرمود بجاى آوردند و به وظيفه مشغول شدند.» ٢

تاريخ درگذشت

تاريخ وفات على همدانى محققا شب چهارشنبه ٦ ذى الحجهء ٧٨٦ هـ مى باشد.

جعفر بدخشى مى نويسد شب چهارشنبه ٦ ذى الحجهء ٧٨٦ هـ على همدانى تا نيم شب «يا الله يا رفيق يا حبيب» مى گفت و بعد از آن داعى اجل را لبيك گفت ٣ انا لله و انا اليه راجعون ٤.

صاحب رسالهء مستورات اضافه مى كند كه على همدانى علاوه بر كلمات مذكور در خلاصة المناقب كلمات «بسم الله الرحمن الرحيم» را بكرات ورد مى نمود ٥ و همين كلمات مبارك قرآنى از روى ابجد سال وفات او مى باشد (٧٨٦ هـ)

__________

(١) - بعضى از نويسندگان نام پادشاه پاخلى را محمد شاه نوشته اند ولى آن پادشاه بدخشان و بخارا بوده است نه پادشاه پاخلى.

(٢) - خ - م (با) ٩٩ ب.

(٣) - آية ١٥٢ سورة البقرة.

(٤) - ايضا

(٥) - مستورات (ع) برگ ٧٩.

اين مطلب را نويسندگان بعدى هم در نثر و نظم بيان كرده اند مثلا مير سيد شريف را قم در «تاريخ راقم» مى فرمايد ... عالم ربانى داراى دار الملك معانى حضرت مير سيد على همدانى .. در ٦ ذى الحجهء ٧٨٦ هـ هماى روح پرفتوحش را از قرارگاه مركز فرش تا بمقام آشيانهء عرش بردند. تاريخ بسم الله الرحمن الرحيم است ... » ١

شاعرى گفته است:

حضرت شاه همدان كريم ... آيهء رحمت ز كلام قديم

گفت در دم آخر و تاريخ شد ... بسم الله الرحمن الرحيم ٢

در اينجا لازم است كه نسبت به تسامحات و اشتباهات بعضى از نويسندگان اشارتى كرده باشيم:

هرمان اته چون «خلاصة المناقب» مؤلفه در سال ٧٨٧ هـ را يكى از آثار على همدانى دانسته دربارهء وفات او در سال ٧٨٦ هـ ترديد عجيبى نشان داده است. مى فرمايد يا اين كتاب در سال ٧٧٨ هـ تاليف شده يا اينكه على همدانى بعد از سال ٧٨٧ هـ فوت كرده است و علت اشتباه او آشكار است ٣. صاحب «هفت اقليم» به علت اشتباه مؤلف «خلاصة المناقب» در مورد گنبد سلطانيه و شركت على همدانى در آن، سال وفات على همدانى را ٧٧٦ هـ و ولادت او را در حدود سال ٧٠٣ يا ٧٠٤ هـ حدس مى زند ٤ و همين مطلب را آقاى دكتر مهدى درخشان نقل كرده است ٥ و شايد از روى همين مآخذ است كه در لغت نامهء دهخدا هم در مورد سال وفات على همدانى ترديد نشان داده اند كه آيا ٧٧٦ درست است يا ٧٨٦ ه؟ ٦.

__________

(١) - خطى شمارهء ١٢٢ ب. (دانشكدهء ادبيات) برگ ٢٢ - ٣٠.

(٢) - اين قطعه در داخل مسجد شاه همدان حكاكى شده است: نقش پارسى بر احجار هند ص ٦٨.

(٣) - فهرست كتابخانهء بادليان (ج ١) ص ٧٨٣.

(٤) - خطى. كتابخانهء ادبيات برگ ٣٨٢.

(٥) - بزرگان و سخن سرايان ج ١ ص ٨٨ نيز ر - ك تذكرهء صحف ابراهيم برگ ١٨٩ ج ٢ شمارهء ٢٩٧٤ عكسى.

(٦) - شماره مسلسل ١٠٦ ص ٢٦٢.

قطعات در تاريخ وفات

جاى درگذشت

مرحوم استاد سعيد نفيسى اگرچه در يك مورد همان تاريخ متفق عليه را براى وفات على همدانى (٦ ذى الحجهء ٧٨٦ هـ) ثبت كرده اند ١ ولى در جاى ديگرى مى نويسد:

« ... رحلت او را ١٦ ذى الحجه ٧٨٤ هـ نيز ضبط كرده اند» ٢ مآخذ گفتار استاد معلوم نشد و بظاهر ممكنست كه ناسخى ٧٨٦ را با ٧٨٤ اشتباه كرده باشد.

قطعات در تاريخ وفات

چند قطعه كه در تاريخ وفات مير سيد على همدانى سروده شده، نقل مى گردد:

١ - چو شد از گاه احمد خاتم دين ... ز هجرت هفتصد و ست و ثمانين

برفت از عالم فانى به باقى ... امير هر دو عالم، آل ياسين ٣

٢ - مفخر عارفان، شه همدان ... كزدمش باغ معرفت بشكفت

مظهر نور حق كه رويش بود ... عاقبت از جهانيان بنهفت

عقل تاريخ سال رحلت او ... «سيد ما على ثانى» گفت ٤

٣ - سلطان بحق محقق حقانى ... كار خرد از كمال او حيرانى

تاريخ وفات اوست نام و لقبش ... يعنى «همدانى و على ثانى» ٥

٤ - همدانى است سيد همدان ... اسم شافى او على همدان

خانقاهش به خطهء كشمير ... فيض بخشد بهر صغير و كبير

مرقدش در ولايت ختلان ... فيض ها مى دهد به پير و جوان

شد رقم سال نقل آن والا ... «قطب عالى، جنت والاجاى ٦»

جاى درگذشت

نويسندگان بدون دقت جاى درگذشت سيد را در همدان ٧ و سرى نگر ٨ و كبرسواد ٩

__________

(١) - تاريخ نظم و نثر فارسى در ايران و در زبان فارسى ج ٢ ص ٧٥٣.

(٢) - ايضا ج ١ ص ٤.

(٣) - منسوب به مولانا محمد سرايى و حكاكى شده در مسجد شاه همدان - كشمير.

(٤) - نگارستان كشمير ص ٢٤٧ خزينة الأصفياء ج ٢ ص ٢٩٨.

(٥) - منقول از يادداشتهاى آقاى ميرزا جعفر سلطان القرائى.

(٦) - مخبر الواصلين شمارهء ٣٦٩٨ برگ. ٧ و شمارهء ٣٣٥٠ برگ ٧٧ (خدابخش كتابخانهء پتنه، هند).

(٧) - مجلهء معارف اسلامى ص ٧٦ شمارهء ٥ ١٣٤٧ ش.

(٨) - تذكرهء صوفياى بنگال ص ٣١٠ مجلهء آموزش و پرورش مذكور ص ٣١.

(٩) - واقعات كشمير ص ٣٧، جواهر الاسرار (خطى) شمارهء ج - ١١ كتابخانهء دانشكدهء ادبيات تهران

درباره تدفين

و كبر ولايت ١ و بيجور ٢ نزد سوات و ماوراءالنّهر ٣ و كابل ٤ و پاخلى ٥ و كونار ٦ و ختلان ٧ ذكر كرده اند، ولى درين باب اقوال در مورد كبر ولايت و پاخلى و كونار بصواب نزديك تر است. ظهير الدين بابر (م ٩٣٧ هـ) وقتى كه در سال ٩٢٠ ه‍٨ جاى درگذشت على همدانى را زيارت مى كند در توزك خود چنين مى نويسد، « ... مير سيد على همدانى رحمة الله عليه كه در ضمن مسافرت به اينجا آمده و در دو ميلى كونار جان سپرده است - شاگردانش جسد وى را در ختلان انتقال داده اند و بقعه اى درين مكان براى وى بر پا شده كه در هنگام تصرف چغان سراى ٩ در سال ٩٢٠ هـ دور آن طواف نمودم ١٠». ازين عبارت واضح است كه جاى درگذشت على همدانى همانا در نزديكى كونار ١١ بوده يعنى در «كبر سواد» و اين جايى است كه جزوى از پاخلى ١٢ قرار مى گيرد.

درباره تدفين

حيدر بدخشى در رسالهء مستورات مى نويسد كه وقتى على همدانى در ختلان حضرت رسول را در عالم واقعه زيارت كرده و اين بشارت را از زبان رسالت مآب شنيده كه مزار او همان جا خواهد بود. سيد چون به آن خطه علاقهء مخصوص داشته از آن بشارت خوشحال گرديده. زود دو ركعت نماز را بعنوان نفل گزارده است. على همدانى اين واقعه را به مريدان ختلانى خود بيان نموده و در جواب پرسش آنان كه وفاتش كى واقع مى گردد، فرموده است: «سه سال و يك روز و يك شب بعد از اين» ١٣ و به شنيدن اين خبر مريدان او زارزار گريسته اند.

__________

(١) - نفحات الانس ص ٤٧٧ ح - م (با) برگ ٩٩ ب.

(٢) - آئينهء اكبرى ج ٢، ص ٣٩٢.

(٣) - رياض العارفين، ص ١٧٨.

(٤) - تذكرهء صحف ابراهيم (٢٩٧٤) برگ ١٨٩.

(٥) - كشمير (١) ص ٨٨، يغما (٢) ص ٣٣٨.

(٦) - واقعات ص ٤٣.

(٧) - مجلهء دانشكدهء ادبيات ديماه ٣٥، ص ٦٤.

(٨) - بابر آن موقع حاكم كابل و نواحى آن بود.

(٩) - شهرى است در ماوراءالنّهر ر - ك لغت نامهء دهخدا شمارهء ٦٣، ص ٢٣٦.

(١٠) - نقل از يغما (٢) ص ٣٣٨، در بابرنامه (ترجمه عبد الرحيم خانخانان) ص ٨٤ عبارت كمى مغلوط و متفاوت است و عبارت منقول را بظاهر استاد على اصغر حكمت از ترجمهء انگليسى به فارسى برگردانده است.

(١١) - شهر مرزى افغانستان كنونى.

(١٢) - غير از پاخلى كه بخشى از فرماندارى مانسهره است ر - ك تواريخ هزاره تأليف محمد اعظم بيگ، ص ٤.

(١٣) - مستورات ع برگ ٧٥ - ٦.

نزاع مريدان

اين واقعه در مقامات عالم تصوف موجب شگفتى نيست: حضرت شيخ حسن بلغارى هم اين نوع پيش گويى ابراز فرموده كه مى گويند تحقق پذيرفته است. ١

نزاع مريدان

چون على همدانى فوت كرد، اين خبر بزودى به كشمير رسيد و كسان سلطان قطب الدين براى آوردن نعشش به كشمير به آنجا فرستاده شدند.

حاكم پاخلى مى خواست كه على همدانى در ولايت او مدفون گردد. در مقابل اين گروه ها، همراهان و مريدان ختلانى او مى گفتند كه ما طبق وصيت سيد نعشش را به ختلان مى بريم. بهر صورت مشاجره و نزاع سختى روى داده بود.

بعد از تجهيز و تكفين نعش على همدانى يكى از مريدان عزيز او كه نامش شيخ قوام الدين بدخشى بود برخاست و گفت «هركس يا هر گروه كه نعش سيد را بردارد، مى تواند آن را در جايى كه مى خواهد دفن كند» ازين قول همه تعجب كردند. كشميريان و اهالى پاخلى هرچند كه ممكن بود سعى كردند ولى نعش على همدانى را نتوانستند تكان بدهند. آنگاه شيخ قوام الدين بدخشى گفت حالا نوبت ماست. و نعش سيد را تك و تنها به راحتى برداشت. ٢

ازين كرامت سيد همه حضار محو حيرت گرديدند و مريدان ختلانى او را اجازه دادند كه نعش سيد را آنجا ببرند. پس تابوت سيد را به ختلان حمل كردند و يادگارى از درگذشت او هنوز هم در پاخلى موجود است و آنجائى است كه در آنجا سيد را تجهيز و تكفين كرده اند.

سيد شريف حسين سبزوارى در زاد العقبى، يعنى ترجمهء المودة القربى و اهل العبا كه اصل آن از على همدانى است - بدون ذكر مآخذ گفتارش مى فرمايد كه على همدانى در حين وفات وصيت كرده بود كه تا جعفر بدخشى نيايد جنازهء او را به ختلان نبرند ولى بعد از درگذشت سيد صداى هاتف غيب را شنيدند كه «جنازه را برداريد» و آن موقع جنازه را به ختلان برده اند. ولى اين مطلب اگر درست مى بود جعفر بدخشى مى بايستى آن را خود به رشتهء تحرير در مى آورد جعفر بدخشى مى نويسد

__________

(١) - روضات الجنان و جنات الجنان، ج ١، ص ١٥٤ - ١٥٥.

(٢) - واقعات كشمير، ص ٣٧ خزينة الاصفياء. ص ٢٩٥ - ٢٩٦ كشير (١) ص ٨٨.

حمل تابوت على همدانى به ختلان و كيفيت مزار او

كه از خبر وفات سيد بوسيلهء نامه يى كه بفرمان شيخ قوام الدين بدخشى به مولانا عمر اسيرى روز ١٥ ذى الحجهء ٧٨٦ هـ نوشته شده آگاه شده است. مى فرمايد كه اين نامه از جوهر مرقوم نيست بلكه «مملو از خون كباد و درد جگر» مى باشد.

سپس او براى دير رسيدن به ختلان (محتملا بعد از تدفين سيد) از روح پرفتوح او معذرت مى خواهد: « ... حضرت امير قدس الله روحه الكبير در حال حيات اين فقير را بتاخير صلاة معذور داشته بود فلا جرم در حالت ممات بتأخير زيارت عذر دارد» ١

حمل تابوت على همدانى به ختلان و كيفيت مزار او

سه تن از ياران سيد و پسر سلطان پاخلى (بنام سلطان شاه) تابوت متبركهء سيد را حمل مى كردند ٢ بقول صاحب خلاصة المناقب سلطان پاخلى هم در مشايعت جنازه حاضر بود. سلطان در حالت روزه راه مى رفت و تا ختلان آمده است ٣ بعضى مى نويسند كه سلطان پاخلى فقط در راه يك روزه شريك و همراه ديگران بوده و سپس به كشورش برگشته است. البته سلطان شاه، ولايت عهد وى تا ختلان آمده و چند روز در خانقاه اعظم ختلان اقامت و اعتكاف گزيده است. ٣

از مريدان سه گانهء سيد كه تابوت را حمل مى كردند، اسامى مولانا محمد اسيرى و شيخ قوام الدين بدخشى بما رسيده و از اسم نفر سوم خبرى نداريم. سيدزاده شمس الدين ماخانى هم همراه ايشان بوده ولى او نامه يى در مورد خبر مرگ او مورخ ١٥ ذى الحجهء ٧٨٦ هـ را در اوائل ماه صفر ٧٨٧ هـ در بدخشان به جعفر بدخشى رسانده است و بنابراين، همراه تابوت نبوده است.

مى گويند چون تابوت سيد را به ماوراءالنّهر مى آوردند، ابرهاى سفيد بر جنازهء او سايه افكن بود و همين طور مرغان قشنگ و زيبا در گروههاى متعدد به اين سوى و آن سوى به پرواز درآمده بودند ٤ بقول صاحب رسالهء «مستورات» «فرشته ها در صورت جانورها در پاى مبارك مى رفتند» ٥ هنگامى كه تابوت

__________

(١) - خ - م (لا) برگ ٩٤ و (با) برگ ١٠٢.

(٢) - تحايف الابرار، ص ٢٣.

(٣) - خ - م (لا) برگ ٨٨.

(٤) - خ - م (با) برگ ١٠١ (لا) برگ ٩٤.

(٥) - مستورات ع برگ ٨٠.

سيد به ختلان رسيد با وجود اينكه هوا گرم بود و تابوت از چنين مسافت دور آورده مى شد، از نعش مبارك بوى خوش مى آمد. جعفر بدخشى مى فرمايد كه وقتى يكى از امراى شيخ سلطان محمد حاكم بلخ و بدخشان تعجب مى كرد از اين كه چگونه ممكن است درين هواى گرم نعش على همدانى بو نگرفته باشد؟ شاه محمد گفت: تعجب تو بيهوده است زيرا على همدانى از صاحبان كمال بود و نبايستى كه نعش مباركش بو مى گرفت. بعد از تحقيق و اطلاع ثانى معلوم شد كه تا آخر نعش او خوش بو بوده است. ١

براى توجيه بوى خوش نعش، جعفر بدخشى مى فرمايد: از تربت شيخ ابو سعيد ابو الخير (م ٤٤٠ هـ) تا ١٢ سال بوى خوش مى آمد پس اگر از تابوت و نعش مير سيد على همدانى بوى خوش مى آمد، چه جاى تعجب است چون وى از ١٢ سالگى راه سلوك را شروع كرده و تا پايان حيات خود ٦١ سال در سلوك و رياضت و تزكيه و تصفيهء باطن و خدمت به دين اسلام گذرانيده است؟ ٢

صاحب خلاصة المناقب مدعى است كه تابوت سيد روز ٢٥ جمادى الاولى ٧٨٧ هـ به ختلان رسيده است ٣ و صاحب «واقعات كشمير» ٥ جمادى الاخرى نوشته است ٤ اين مدت از وفات سيد (٦ ذى الحجهء ٧٨٦ هـ) بنا بر قول اول پنج ماه و چند روز و بنا بر قول دوم در حدود ٦ ماه مى گذرد. مأخذ سوم ما درين مورد رسالهء «مستورات» است كه تاريخ رسيدن نعش مبارك سيد را در نه روز و بتاريخ چهاردهم ذى الحجهء ٧٨٦ هـ مضبوط كرده ٥ كه باوركردنى است و كتب مزبور، اگر به دستكارى نساخ دچار نشده مطالب آنها از اصل اشتباه است.

جعفر بدخشى مى فرمايد كه خبر فوت على همدانى در اوائل ماه صفر ٧٨٧ هـ به او رسيد ٦ و از اواخر جمعهء ماه صفر آن سال او به ختلان رسيده و تأليف «خلاصة المناقب» را آغاز كرده است ٧ پس از نگارش وى پيداست كه

__________

(١) - خ - م (لا) برگ ٨٧ - ١٠٠ - .

(٢) - مؤلف مى فرمايد كه بعضى از صنف پرندگان هستند كه تا ٤٠ روز چيزى نمى خورند و در هوا مى پرند و از آن پس نفس ايشان بوى خوش مى دهد پس نفس صائم الدهر على همدانى چرا بوى خوش ندهد. خ - م برگ ١٠٠ - ١٠١.

(٣) - خ - م (لا) برگ ٨٨.

(٤) - ر - ك ص ٣٧ تا ٤١.

(٥) - مستورات ع برگ ٨٠.

(٦) - خ - م (با) برگ ١٠١.

(٧) - ايضا (با) برگ ٦.

على همدانى تا اواخر صفر ماه ٧٨٧ هـ مدفون گرديده بود و مطلب مربوط به حمل تابوت كه در اين كتاب آمده، بظاهر از اشتباهات نساخ است.

مزار على همدانى در دهى از ناحيهء طوطى على شاه ختلان مى باشد (يعنى در كولاب يا كلياب كنونى جمهورى تاجيكستان شوروى) اين همان دهى است كه سيد آن را خريده و مسجد و مدرسه و خانقاهى در آن بنا كرده و سپس همه چيز را وقف فى سبيل الله نموده است البته قطعهء كوچكى از زمين را براى مزار خودش مجزا ساخته بود.

بناى مزار على همدانى بظاهر ساختهء قرن هشتم يا قرن نهم هجرى مى باشد.

مرحوم استاد سعيد نفيسى در حين مسافرت خود به شوروى آن موضع را ديده و نوشته اند « ... مزار وى هم اكنون در كولاب تاجيكستان امروز روبروى رستاق شهر افغانستان و در ١٥٠ مترى كولاب و زيارتگاهست و بناى آن از تيمور گوركانست و سنگ يشم سياهى را، همان سنگى كه قبر تيمور در سمرقند است دارد ١» اين مزار يك اتاق بزرگ و نه حجرهء كوچك دارد و قبر سيد على همدانى در وسط اتاق بزرگ قرار دارد.

در ميان دفن شدگان ديگر اين محل، فرزند مير سيد على همدانى، مير سيد محمد همدانى و خواهر على همدانى بنام «سيده ماه خراسانى» و زنى بنام «آفتاب پنهانى» و شاه طالقانى يكى از مراقبان و خادمان مزار مى باشد - مجموعا ده نفر از خانوادهء على همدانى درين جا مدفونند. اسامى همهء آنان بر ما روشن نيست.

اين مزار از آجر مرمر سفيد ساخته شده و بناى آن بسيار محكم است. چندين زمين لرزهء شديد درين ناحيه رخ داده ولى آسيبى بمزار نرسيده است.

در نزديكى اين مزار دو تخته از سنگ مرمر بزرگ نصب است و بر آنها احوال و مناقب مختصر على همدانى كنده شده است. مى گويند اين سنگ مرمر را پادشاه كشمير سلطان اسكندر بر پشت دو پيل به آنجا فرستاده است.

ازين سنگ ها يكى در سال ١٩٣٩ م كمى شكسته و به همان حالت باقى است. در نزديكى مزار على همدانى يكى از نوه هاى تيمور گوركانى بنام توارلين هم مدفون است. ٢

__________

(١) - تاريخ نظم و نثر فارسى در ايران و در زبان فارسى، ج ٢، ص ٧٥٣.

(٢) - كشير (١) ص ١١٦ ضميمهء ج ٢.

مزار على همدانى، با وجود احتياج به تعمير بمرور ايام، هنوز هم سالم و سراسر گرجستان است ١ آن طور كه مرحوم استاد سعيد نفيسى به اينجانب اطلاع داده بودند، در نزديكى مزار على همدانى كتابخانهء منظمى ترتيب يافته و در آن بعضى از آثار على همدانى و كتب متصوفهء ديگر نگهدارى مى شود و مردم براى مطالعه مراوده مى كنند.

ولى مصر با خلافت امير تيمور با على همدانى، بناى اين مزار بوسيلهء تيموريان متاخر عملى شده است و نه بدستور امير مزبور.

__________

(١) - عكس مزار على همدانى (از دو سمت) را در كشمير (١) ص ١١٦ مى توان مشاهده كرد.

فصل هشتم: فرزندان و احفاد و اعقاب و ياران على همدانى

فرزندان

فصل هشتم

فرزندان و احفاد و اعقاب و ياران على همدانى

فرزندان

از اولاد على همدانى اسم پسر نامدار او «مير سيد محمد همدانى» را معمولا نويسندگان ذكر كرده اند. اسم دختر وى معلوم نيست وى زوجهء خواجه اسحاق ختلانى بوده است.

سيد محمد در سال ٧٧٤ هـ (بظاهر در ختلان) متولد شده و در وقت درگذشت على همدانى در سال ٧٨٦ هـ پسرى دوازده ساله و در ختلان تحت راهنمايى خواجه اسحاق ختلانى و مولانا عمر سرايى بوده است. صاحب «تحايف الابرار» ضمن ذكر وصيت على همدانى دربارهء پسرش مى نويسد: « ... جناب قطب الدين ربانى قبل از انتقال خود دو كاغذ شريف يكى خلافت نامه و دوم وصيت نامه بدست مبارك خود تحويل مولاناسرايى نموده فرمودند كه نزد خواجه اسحاق ختلانى و مولانا نور الدين بدخشى اين دو كاغذ شريف بگذارد. وقتى كه خواجه ختلانى و مولانا نور الدين بدخشى در خدمت حضرت مير محمد رسيدند حضرت مير كاغذات پدر نامدار از ايشان درخواست فرمود. حضرت خواجه همگى كاغذ و وصيت نامه بحضرت مير داده گفت كه «كاغذ دوم اعنى خلافت نامه، به كسى دادن جائز است كه بطلب حق سبحانه و تعالى بمقام مطلوب برسد و خود را از درجهء خادميت به مخدوميت رساند. هنوز آن وقت نيست و بعد چندگاه تفويض كرده شود. به استماع اين سخن جناب مير در تغير حال شده سجادهء شيخيت را ترك داده در خدمت و ملازمت حضرت خواجه مدت سه سال و پنج ماه به سر رسانيده منازل سلوك طى فرمود. آنگاه در خدمت مولانا تعليم و آداب طريقت گرفته كامياب شدند و در سن شانزده سالگى نامهء ارشاد حاصل نموده بر مسند ارشاد و تربيت نشستند. بعد در شهور ٨١١ ه‍١ در خطهء كشمير مع صد كس و بقول بعضى ٦٠٠ كس حضرات سادات و علماء و فضلا همراه

__________

(١) - اشتباه است. مير سيد محمد مسلما در ٧٩٦ هـ وارد كشمير گرديده است.

گرفتند و مقدم شريف ارزانى ساختند ... و در سال ٨١٧ هـ عازم حج بيت الله گرديد و به مراجعت به ختلان رفته و همان جا در سال ٨٥٤ هـ (١٤٥٠ م) رحلت نمود و متصل به مرقد پدر خود مدفون گرديد» ١ اين مطالب در عين داشتن اشتباهاتى چند، بعضى از گوشه هاى زندگانى مير سيد محمد همدانى را روشن مى كند.

محمد همدانى خود را خلف شايستهء على همدانى نشان داده و در اكتساب علم و فضل و سير و سلوك و تصنيف و تأليف روش حقهء پدرش را دنبال مى كرده است. جعفر بدخشى در لا بلاى شرح غزل على همدانى كه مطلع آن از مولوى است:

از كنار خويش مى يابم دمادم بوى يار

زان همى گيرم بهر دم خويشتن را در كنار

مى فرمايد كه اين شرح را بفرمايش محمد همدانى مى نويسد ٢ و در منقبت او شعر زير بوستان سعدى را نقل مى كند:

سعادت به بخشايش داور است ... نه در چنگ و بازوى زورآور است

و در آن موقع محمد همدانى سيزده سال داشته است.

از آثار او اسم دو كتاب بما رسيده است: يكى رساله يى در تصوف و ديگرى «شرح شمسيه در منطق» كتاب اول بفرمايش سلطان اسكندر بت شكن كشمير (٧٩٦ - ٨٢٠ هـ) و كتاب درسى دوم را براى تدريس در مدارس و خانقاه ها نگاشته بود.

مير سيد همدانى در سال ٧٩٦ با گروهى از سادات هنرمند ديگر، كه تعداد آنان را از صد تا شش صد نوشته اند، به كشمير ورود كرد. وزير مقتدر سلطان اسكندر بنام «سهاباتا» با خانوادهء خود بدست وى اسلام را پذيرفت و لقب «سيف الدين» را اختيار نمود. اين وزير خدمات شايانى به دين اسلام در كشمير كرده است.

محمد همدانى دختر سيد حسن بهادر سمنانى (امير عساكر سلطان) را كه «تاج خاتون» نام داشت در كشمير به حبالهء نكاح خود درآورد كه بعد از پنج سال فوت كرد بدستور سلطان اسكندر مزار سيده بسيار زيبا ساخته شده و هنوز

__________

(١) - تحايف الابرار، ص ٢٣.

(٢) - خ - م (لا) برگ ٧٠.

هم پابرجاست. بعد از آن محمد همدانى دختر سيف الدين (وزير نومسلمان اسكندر) را كه بى بى بارعه نام و ديده موجى لقب داشت بزنى گرفته است. ١

محمد همدانى بنا بر محيط مساعد و سازگارى كه پدرش ايجاد كرده بود، توانست در اجراى اوامر و نواهى شرع اسلامى موفقيت هاى درخشانى را در خطهء كشمير بدست آرد. بمساعى جميلهء او سلطان اسكندر بت شكن مشروب خوارى و قماربازى و رقص هوس زا و سماع بالمزامير و رسم ساتى (ستى) زنان هندوها ٢ و غيره را در سراسر كشمير قانونا ممنوع كرد محاسبان و محتسبان شرع متعين شدند و كشمير بصورت مركز نمايان اسلام درآمد. شاعرى گفته است:

ولد امجد امير كبير ... داد دين را رواج در كشمير

شد ز نومسلمان چنان كثرت ... كز تماشاش برد حشر حسرت ٣

مى گويند يكى از امراى ختلانى لعل گرانبهاى بدخشى را به محمد همدانى هديه داده و سيد محمد آن را به سلطان اعطا كرد. سلطان بسيار خوشحال گرديد و در مقابل آن سه ده را به وى پيشكش نموده است. محمد همدانى بر روش فتوت پدرش آن دهها را وقف فى سبيل الله اعلام نمود و وقف نامه اى تهيه كرد كه سلطان اسكندر آن را امضاء نموده است ٤ در ترال (موضع وانتى پور كشمير) خانقاهى بزرگ بنا كرد كه هنوز هم باقى است. «خانقاه معلى» يا «مسجد شاه همدان» معروف هم بدست او بنا شده است.

مى گويند كه سلطان اسكندر خانقاه بزرگى در موضع «چشمه بون» براى محمد همدانى ساخته و براى خرج خانقاه و خدام، محصول موضع «پتن» را وقف كرده بود. اين خانقاه تا اواخر عهد اكبر، شاه بزرگ شبه قاره باقى بود و در نتيجهء تبليغات محمد همدانى و ياران او اين قدر كفار مسلمان شدند كه «سه خروار رشته هاى زنار كفار سوخته شده است» ٥

مورخان هندو بت شكنى سلطان اسكندر را در نتيجه تعليمات محمد همدانى

__________

(١) - كشمير (١)، ص ٩٣.

(٢) - اين رسم بين هندوها رواج داشته است كه زن پس از مرگ همسرش خود را به آتش مى سوزاند و مى مرد.

(٣) - كشمير (١)، ص ٩٣.

(٤) - تاريخ نظم و نثر فارسى در ايران و در زبان فارسى، ج ١، ص ١٩٥ ج ٢ ص ٧٧٣.

(٥) - واقعات كشمير، ص ٤٣ - ٤٤.

و ياران او تلقى ١ مى كنند ولى اين حقيقت ندارد. خود نومسلمانان همه چيزهاى سابق خود و از آن جمله معابد را بباد غارت مى دادند و درين راه «سيف الدين» (پدرزن محمد همدانى) هم خيلى سختگير بود و مخصوصا از رسم ستى (ساتى) به سختى جلوگيرى مى كرد. محمد همدانى مسئول تعصب هاى نومسلمانان نبود بلكه بقول صاحب «تاريخ حسن» سلطان اسكندر چندين برهمن را بنا بر توصيهء او عفو كرده است. اين مورخ در مورد نفوذ او مى نويسد: «بطفيل حضرت مير حد بسيارى از سادات عظام و علماى فخام وارد اين مقام گشته سلطان اسكندر هر كس را با لحن ارادت اقطاع و مناصب بخشيد و در بجا آورى خدمات ايشان بجان و دل كوشيد» ٢

يكى از ياران محمد همدانى سيد محمد حصارى بود كه نسبت به مير محمد حسادت مى ورزيد و در مسائل علمى و منطقى ادعاى برترى داشت. محمد همدانى براى نشان دادن استعداد و فضل خود شرح شمسيهء منطق ٣ را بنام سلطان تصنيف فرمود كه جزو كتب درسى كشمير بوده است ٤ و نسخهء آن و نيز نسخه هاى رساله اى در تصوف از مير سيد محمد همدانى در جلد ٢ فهرست فرهنگستان تاشكند مذكور است.

محمد همدانى تا سال ٨١٧ هـ يعنى بيست سال تمام در كشمير بوده و در آن سال بعزم مسافرت حج از آن ناحيه بيرون آمده. از فعاليتهاى او در خارج از كشمير اطلاعى در دست نيست. وفات او در سال ٨٥٤ هـ در ختلان اتفاق افتاد و در جوار پدر بزرگوار خود مدفون گرديده است.

__________

(١) - در تاريخ كشمير نار ابن كول اسامى ياران ذى نفوذ محمد همدانى نوشته شده است مثلا مير سيد محمد اصفهانى و قاضى حسين شيرازى و خواجه صدر الدين خراسانى (برگ ١٠١).

(٢) - تاريخ حسن، ج ٢، ص ١٧٨ - ١٨٠.

(٣) - ملا فيروز سپاگنابى كشميرى (م ٩٧٤ هـ) بر شرح شمسيهء مير محمد در منطق حواشى و تعليقات و توضيحات نوشته است. تذكرهء علماى هند ترجمهء اردو، ص ٣٨٧.

(٤) - واقعات كشمير، ص ٤٣.

احفاد و اعقاب

مريدان

1 - نور الدين جعفر رستاق بازارى بدخشى صاحب «خلاصة المناقب»

احفاد و اعقاب

چنانكه در احوال مير سيد محمد مذكور افتاد - او دو بار ازدواج كرده و فرزندان متعدد داشته است. از اعقاب على همدانى اطلاعات مجملى بما رسيده است - اعقاب على همدانى بقول استاد على اصغر حكمت: « ... در نقاط مختلفه باقى هستند. اولا در همدان سادات علوى از بازماندگان وى بسيارند و هنوز ١ از عوائد موقوفهء باغ على كه در قسمت شمالى همدان نزديكى مقبرهء بابا طاهر واقع است حق الارتزاق مى گيرند. دوم در سرى نگر كشمير سوم در بلخاب نزديك بلخ» تفصيل كافى دربارهء اعقاب و احفاد سيد را در كتاب دكتر سيد الرحمن همدانى بزبان اردو ٢ «ما و اسلاف ما» مى توان مشاهده كرد و از آن جمله اند سه تن مشاهير زير:

١ - زن عارف معروف پيشاورى بنام سيد حسن پيشاورى ٣ (م ١١١٥ هـ).

٢ - سيد ميرزا جان همدانى متخلص به رسا (م ١١٧٤ هـ) كه بيشتر در شبه قارهء هند و پاكستان مى گذرانده و شاعر معروفى بوده است.

٣ - صاحب «ما و اسلاف ما» پزشك معروف پاكستان كه مأمور پايگاه شاهرخى در نزديكى همدان نيز بوده است.

مريدان

على همدانى در همدان و ختلان و كشمير و در جاهاى ديگر مريدان و ياران متعدد داشته و اينان در كارهاى او ممد و معاون بوده اند و در گروه مريدان على همدانى پادشاهان و اميران هم شامل بوده اند. متأسفانه دربارهء بعضى از مريدانش بجز اسامى آنان چيزى نمى دانيم. بهر صورت آنچه كه در مورد مريدان و ياران او در مآخذ ما مذكور است خلاصهء آن در زير نقل مى گردد:

١ - نور الدين جعفر رستاق بازارى بدخشى صاحب «خلاصة المناقب».

حافظ حسين الكربلائى در حاشيهء «بياض خود» تاريخ وفات جعفر بدخشى را ١٦ رمضان ٧٩٧ هـ بسن ٥٧ سالگى نوشته است ٤ بنابراين ولادت او در سال

__________

(١) - ماهنامهء يغما (٢) ص ٢٤٢.

(٢) - هم اور همارى اسلاف لاهور، ١٩٦٩ م.

(٣) - تذكرهء صوفيهء سرحد (اردو) ص ٣٨٩ - ٣٩٠.

(٤) - نقل در حاشيهء «روضات الجنان و جنات الجنان» ج ١ ص ١٥٨.

٧٤٠ هـ بوده و وقتى كه در سال ٧٧٣ هـ به حضور على همدانى رسيده ٣٣ سال داشته است. همين مؤلف اطلاع مى دهد كه جعفر بدخشى غير از «خلاصة المناقب» اثر ديگرى به زبان عربى داشته است كه اكنون ناياب است. مؤلف مى نويسد: « ... مولانا نور الدين جعفر بدخشى قدس الله سره كه اكمل خلفاى حضرت امير سيد على همدانى اند قدس الله تعالى سره در رساله يى بتقريب محبت حضرات سادات عالى درجات از مشار اليه حكايتى روايت مى كنند» حكايتى كه جعفر بدخشى به روايت على همدانى به عربى نوشته خلاصه اش بدين قرار است:

شيخ نور الدين بيمارستانى تبريزى روزى سيدى را در حالتى ديد كه مشروب خورده و بدمست شده بود. شيخ نسبت به آن سيد بى اعتنايى كرد و عصبانى گرديد كه چرا اين كار خلاف شرع را انجام داده است در آن شب شيخ مذكور حضرت رسول (ص) را در عالم رويا زيارت كرد و آن حضرت به شيخ بى اعتنايى نشان مى دادند. شيخ به حضرت رسول (ص) التماس نمود كه كدام تقصير اوست كه موجب بى اعتنايى و بى توجهى گرديده است - رسالت مآب فرمودند: تو نسبت به فرزند من اين همه غضب و بى اعتنايى نشان مى دهى و باز هم ادعاى محبت من دارى؟ نشنيده اى كه مجنون قيس عامرى سگ محبوب خود ليلى را هم احترام مى گزارده است؟

جعفر بدخشى در راس مريدان على همدانى قرار دارد.

صاحب «مستورات» مى نويسد كه جناب سيادت مآب على همدانى، نور الدين جعفر بدخشى را بسيار دوست مى داشت ١ و خود جعفر بدخشى هم اين مطلب را تأييد مى كند. مولد جعفر رستاق بازار غرب بدخشان است ولى او تا سال ٧٧٣ هـ به ختلان نقل مكان كرده و بيشتر در آن ناحيه مى گذرانيده است.

در آن ناحيه ملاقاتش با على همدانى رخ داد و بعد از نشان دادن استعداد روحانى خود و تحمل رياضات و زحمات و امتحانات متعدد على همدانى او را در زمرهء مريدان خود پذيرفته و ازو بيعت گرفته است. ٢

جعفر بدخشى نسبت به على همدانى علاقه اى داشت كه كمتر مريدان را

__________

(١) - مستورات ع برگ ٧٤.

(٢) - مستورات ع برگ ٧٤.

2 - خواجه اسحاق على شاهى ختلانى

ميسر مى گردد. او به اصطلاح صوفيان «فنا فى الشيخ» بوده است. «در آيينه نظر مى كرد و در آينهء صورت حضرت سيادت مى ديد و بعد از ادامت نظر در آن آيينه روى خود مى ديد» ١ على همدانى هم كمالات جعفر بدخشى را اعتراف مى كرده و وقتى فرموده است: «اگر نور الدين ما را بفروشد بهاى ما او را حلال باشد» ٢ همين طور وقتى در منزل امير عمر خوشى الختلانى مردم بتوسط جعفر بدخشى با على همدانى بيعت ارادت مى كردند. سيد در تجليل مقام جعفر بدخشى فرمود: «به نور الدين بيعت كردن اولى بود از بيعت كردن بمن» ٣ على همدانى در وقت مسافرتى به حج «مرقع پوستينه و آفتابهء خودش را به وى ارزانى فرموده نيز خلالى و چرك گوش گيرى و موى بينى گيرى از آهن نيز وى را اعطا فرمود» ٤ باوجود اين مقام جعفر بدخشى، خرقهء درويشى على همدانى به خواجه اسحاق رسيده است كه داماد وى بوده و سابقهء خدمت زياد داشته است.

٢ - خواجه اسحاق على شاهى ختلانى

حضرت خواجه كه داماد على همدانى بود در رديف اول مريدان وى قرار دارد خرقهء ولايت و جانشينى سيد به او رسيده است. در روضهء ٨ روضات الجنان و جنات الجنان احوال او مشروحا مندرج است.

خواجه اسحاق خليفهء مير سيد على همدانى و از بزرگان صوفيه مى باشد. در سفر سوم على همدانى بحج همراه وى بوده است. خواجه زياده از پنجاه سال شيخ بوده و بر مسند ارشاد و هدايت نشسته و موقع قتل خود در سال ٨٢٦ هـ، ٩٦ سال داشته است.

از مريدان بزرگ خواجه اسحاق يكى مير سيد محمد نوربخش (٧٩٥ - ٨٦٩ هـ) مى باشد. اين سيد مردى با كمال بوده و خواجه اسحاق بسيار تحت تاثير او قرار گرفته است. تا حدى كه مسند ارشاد را به او واگذار كرده و خرقهء ولايت و خلافت على همدانى را به او بخشيده و با او بيعت كرده است. به گفتهء آقاى

__________

(١) - خ - م (لا) برگ ٥٧.

(٢) - خ - م (لا) برگ ٧٦ - ٧٧.

(٣) - خ - م (لا) برگ ٨٨.

(٤) - ايضا برگ ١٠٥.

دكتر ناصر الدين شاه حسينى ١ خواجه «دست ارادت به او داد و بر آنچه خوانده بود قلم نسخ كشيده ... خواجه ختلانى دلباختهء شيوهء دلدادگى او شد با وى بيعت كرد و مريدان خود را بر آن داشت تا با وى بيعت كنند - جملگى مريدان به سيد نوربخش دست ارادت دادند جز سيد عبد الله مشهدى كه خود صوفى دل آگاهى بود كه حاضر نشد و تا زنده بود سر بر آستان سيد محمد نسود».

طبق ادعاى مهدويت كه - بتحريك خواجه اسحاق - مير سيد محمد نوربخش اظهار آن كرده بود سلطان شاهرخ ابن تيمور (٨١٢ - ٨٥٠ هـ) به قتل اين دو بزرگ و برادر خواجه اسحاق دستور داد. دستور سلطان در مورد سيد نوربخش اجرا نگرديد زيرا از ترس نفوذ فوق العادهء مريدان او نتوانستند اين كار را عملى سازند و نيز او روپوش شده بود - البته خواجه اسحاق و برادرش در سال ٨٢٦ هـ با وضع رقت بارى كشته شدند. خواجه را بلقب «شاه شهيدان» ياد مى كنند و سيد نوربخش در «صحيفة الاوليا» مى فرمايد:

پيريم و مريد خواجه اسحاق ... آن شيخ شهيد و قطب آفاق

در «سلسله نامه» تأليف شمس الدين ختلانى سن خواجه را در وقت شهادت در سال ٨٢٦ هـ ٧٤ سال نوشته ٢ و قاضى نور الله شوشترى در مجالس المؤمنين خواجه را از جملهء سادات شمرده است ولى ماخذ ديگرى اين دو مطلب را تصديق نمى كند.

خواجه اسحاق استاد و مربى مير سيد محمد همدانى بوده و على همدانى او را بسيار دوست مى داشته است وقتى فرمود: « ... اگر روزى اسحاق صد خون ناحق كند هيچ سؤالى از من برو نباشد چرا كه او از محبوبان است و اگر از دست ديگرى گناه صغير صادر شود او را سؤال شود كه از عاشقان باشد». ٣

سلسلهء ذهبيه نيز بوسيلهء شيخ سيد عبد الله برزش آبادى مشهدى (م ٨٧٢ هـ) به او و سپس به مير سيد على همدانى مى پيوندد.

__________

(١) - اطلاعات ماهانه اش ٩ سال ١٣٢٩ ص ٤٢ - ٤٣.

(٢) - سلسله نامه (عكس) ١٦٦٦/ ٦ كتابخانهء مركزى دانشگاه.

(٣) - مستورات ع برگ ٣٦.

3 - شيخ قوام الدين بدخشى

4 - مير سيد حسين سمنانى

٣ - شيخ قوام الدين بدخشى

جعفر بدخشى در چندين مورد او را باحترام ذكر مى كند و بعنوان برادر خطاب مى كند و بظاهر يكى از خويشاوندان جعفر بدخشى بوده است. مير سيد على همدانى نسبت به قوام الدين توجه و اعتناى تمام داشته و مدتها او را رفيق راه ساخته است. صاحب رسالهء مستورات ١ مى نويسد كه قوام الدين چهل سال در سفر و حضر زندگانى خود را در معيت على همدانى گذرانده و گويا در بيشتر فعاليت هاى او سهيم و شريك بوده است - ما اسمش را در پاره اى از مسافرتهاى على همدانى مى بينيم. در واقعهء معروف دعوت على همدانى بوسيلهء مريدان كه منجر به سرودن چهل و يك غزل در شب واحدى گرديد او شريك بوده است.

در كشمير وقتى كه مردم نومسلمان معابد سابق خود را به صورت مساجد و خانقاه ها تغيير مى دادند قوام الدين را براى افتتاح آنها و اذان گويى در آنها دعوت مى كردند ٢ تجهيز و تكفين على همدانى و حمل تابوت او از نواحى پاخلى تا ختلان به راهنمايى او انجام گرفته است.

٤ - مير سيد حسين سمنانى

عم زادهء حقيقى على همدانى بوده و سيد او را اولا در سال ٧٦٠ هـ و ثانيا در سال ٧٧٣ هـ به كشمير فرستاده و بوسيلهء او از احوال و اوضاع آن خطه مطلع گرديده است. سيد حسين مردى فاضل و صاحب كرامات و ذى نفوذ بوده و سلطان شهاب الدين بدست او بيعت كرده است. از كرامات معروف او نقل مى كنند كه چون در راه مسافرت به كشمير در حالت خستگى و درماندگى به كوه پيرينجال رسيد بر سنگى سوار شد و آن سنگ برايش در صورت اسب تندرو درآمد و او را تا كشمير رسانده مى گويند چندين بار باذن خداوند متعال از عناصر اربعه كمك گرفته است. ٣

سيد حسين با همهء متعلقان و خويشاوندان خود به كشمير رفته و آنجا اقامت گزيده است. و مير سيد على همدانى طبق اطلاعاتى كه از او گرفت، در سال ٧٧٤ هـ به كشمير ورود كرده است. سيد حسين در تربيت و راهنمايى عارف معروف كشمير بنام

__________

(١) - ع برگ ٢٢.

(٢) - مستورات ع برگ ٦١ - ٧٨.

(٣) - خزينة الأصفياء (ج ٢) ص ٢٩٥ واقعات كشمير ص ٣٨ - ٣٩. كشير (١) ص ٨٤.

5 - سيد اشرف جهانگير بن سيد محمد ابراهيم سمنانى

6 و 7 - شيخ سليمان و پسر او شيخ احمد (يا محمد) خوشخوان

نور الدين رشى (٧٧٩ - ٨٤٢ هـ) هم سهمى بسزا داشته است.

چندى بعد از ورود وى به كشمير پسرش مير سيد حسن بهادر سمنانى و برادرزادهء او بنام مير سيد حيدر سمنانى هم به كشمير رسيده و در فعاليتهاى او شريك گرديده اند. سادات سه گانهء مذكور، مدفون در كشمير مى باشند.

٥ - سيد اشرف جهانگير بن سيد محمد ابراهيم سمنانى

از ياران على همدانى است. مى گويند در مسافرت دوم على همدانى كه در آن همهء ممالك اسلامى را ديدار كرده همراه او بوده است. سيد اشرف را جهانگير يا «جهانگرد» مى نامند زيرا از سياحان بزرگ عالم تصوف است. او در ناحيهء سند با حضرت مخدوم جهانيان جهانگرد (سيد جلال الدين بخارى سندى ٧٠٧ - ٧٨٥ هـ) ملاقات كرده و سپس بديار بنگاله رسيده و بعدا در جنوب هند توطن گزيده است. سيد اشرف در ناحيهء بنگاله جزو مريدان شيخ قطب عالم نور الحق (م ٨١٨ هـ) ١ درآمد و در همان نواحى خدمات ارزندهء تبليغى انجام مى داده است. او يكى از صوفيهء معروف شبه قارهء پاكستان و هند است. وفاتش ظاهرا در سال ٨٢٩ هـ اتفاق افتاده. اقوال وى در لطائف اشرفى خواندنى است ٢.

در اين كتاب آورده است كه على همدانى و خودش باتفاق در شيراز مهمان خواجه حافظ بوده اند.

٦ - و ٧: شيخ سليمان و پسر او شيخ احمد (يا محمد) خوشخوان

شيخ سليمان از اكابر و امراى بزرگ هندوها بود كه بر دست على همدانى اسلام پذيرفته است. بجرم قبول اسلام شيخ سليمان مورد هجوم هندوها قرار گرفته و براى حفظ جان از كشمير فرار كرده و به سمرقند رسيده و مدتى بعد به كشمير برگشته است - او دوباره از آنجا به همراهى پسر خود احمد (يا محمد) مسافرت كرده و در ختلان به خدمت على همدانى رسيده و اوضاع كشمير و حكايت ناراحتى و نابسامانى خودش را بعرض او رسانده است. على همدانى هر دو - پدر

__________

(١) - وفات نور الحق را در سال / ٨٠ و ٨١٣ و حتى ٨٥١ هـ هم نوشته اند.

(٢) - تذكرهء صوفياى بنگال ص ٢٨٢ - ٣١٠ - ٤٠٦.

8 - مير سيد حسن بهادر سمنانى

9 - مير سيد تاج الدين سمنانى

10 - شيخ شمس الدين ختلانى

11 - مولانا عمر سرايى

و پسر - را مورد شفقت قرار داده و مدتى بعد ايشان را به كشمير فرستاده است. ١

فرزند مزبور شيخ سليمان علم و فضل زياد فراگرفته بود. و بنا بر مهارت در فن قرائت به «خوشخوان» مشهور گرديده است.

شيخ سليمان در جوار مسجد جامع سرى نگر كشمير مدفون است اما از مزار شيخ احمد اطلاعى نداريم ٢.

٨ - مير سيد حسن بهادر سمنانى

فرزند مير سيد حسين سمنانى بود. على همدانى سيد حسن و عموزادهء او مير سيد حيدر سمنانى را چندى بعد از سيد حسين به كشمير فرستاده است.

مير سيد حسن بهادر مردى با استعداد و ذى لياقت و هنرمند و شجاع بود و پادشاه كشمير سلطان شهاب الدين در سال ٧٧٣ هـ او را به امارت عساكر خود منصوب كرده و به راهنمايى او لشكر سلطان شهرهاى پيشاور و كابل را فتح كرده است. او پدرزن اول مير سيد محمد همدانى هم بوده است.

٩ - مير سيد تاج الدين سمنانى

برادر كهتر حقيقى مير سيد حسين سمنانى بود. او چندى بعد از برادر بزرگ وارد كشمير گرديد و در كارهاى او سهيم بوده و مدفون در كشمير مى باشد.

١٠ - شيخ شمس الدين ختلانى

از مريدان ختلانى على همدانى و خادم خانقاه ختلان بوده كه سيد او را در زمرهء محبان و عاشقان خود مى شمرده است.

١١ - مولانا عمر سرايى

يكى از مريدان على همدانى و از استادان پسر او محمد همدانى است. مولانا سرايى در بعضى از مسافرتهاى على همدانى همراه او بوده و از آن جمله در مسافرت نهايى او. وى همچنين يكى از سه مريد على همدانى است كه تابوت او را به ختلان حمل كرده اند. او شاعر هم بوده و اين قطعه در تاريخ وفات على همدانى زائيده طبع روان اوست:

__________

(١) - خزينة الأصفياء ج ٢ ص ٢٩٧.

(٢) - واقعات كشمير ص ٣٨.

12 - سيد زين العابدين نيشابورى «مجذوب»

13 - شيخ محمد شامى

14 - شيخ سيد محمد طالقانى

15 - سيد محمد كاظم معروف به سيد قاضى

16 - سيد جمال الدين عطايى

چو شد از گاه احمد خاتم دين ... ز هجرت هفتصد و ست و ثمانين

برفت از عالم فانى ... به باقى امير هر دو عالم آل ياسين

١٢ - سيد زين العابدين نيشابورى «مجذوب»

از مريدان ختلانى على همدانى است كه بقول صاحب «مستورات» به دعاى او مجذوب و صاحب حال و كرامات گرديده و در جذبه، نزديك مقام حضرت اويس قرنى رضى الله عنه بود. على همدانى گاهى از سخنان آن مجذوب بسيار خوشحال مى گرديد. ١

١٣ - شيخ محمد شامى

او ناظم و خادم خانقاه ختلان بوده و در رسالهء «مستورات» بعضى از روايات مربوط به كرامات سيد از قول او بيان گرديده است. از همين رساله معلوم مى شود كه او براى مطبخ خانقاه از جنگل هيمه و هيزم مى آورده است. ٢

١٤ - شيخ سيد محمد طالقانى

سيد محمد از ناحيهء طالقان به ختلان آمده و در جرگهء مريدان و خادمان على همدانى وارد گرديده است.

يكى از مراقبان خانقاه و مزار على همدانى نيز بنام «شاه طالقانى» در زير گنبد مزار على همدانى مدفون است كه ممكن است همين شيخ سيد محمد طالقانى باشد.

١٥ - سيد محمد كاظم معروف به سيد قاضى

او مجمع مكارم و مظهر مفاخر و صاحب كرامات بود. و در ختلان و كشمير مراقب كتابخانهء على همدانى بوده است.

١٦ - سيد جمال الدين عطايى

به همراهى على همدانى در سال ٧٧٤ هـ وارد كشمير گرديد. حسب استدعاى سلطان قطب الدين و به اجازهء على همدانى در كشمير اقامت و تأهل گزيده و با بسيارى از سادات ديگر در مقام «جهتر برگنه كهاور» نزد باره موله مدفون است.

__________

(١) - مستورات ع برگ ٣٧ - ٤٠ و ٣٣.

(٢) - ايضا برگ ٣٨ و ٦٦ و ٦٧ و ٨٧ و ٩٢.

17 - سيد فيروز (جلال الدين)

18 - حافظ مير سيد محمد قادرى

19 و 20 - مير سيد عزيز الله و مير سيد محمد مراد

21 و 22 - مير سيد ركن الدين و مير سيد فخر الدين

23 - سيد كمال ثانى

از صادقان و از تربيت يافتگان على همدانى بوده و در تعليم و تربيت و اصلاح مردم كشمير خدمات ارزنده يى انجام مى داده است. بنا بر تبحر او در علم حديث و علوم دينى بالقاب «محدث» و «علامهء معروف دهر» اشتهار داشته است ١.

١٧ - سيد فيروز (جلال الدين)

از ياران و مريدان على همدانى بوده كه بعد از خدمات شايان در كشمير در نزديكى رودخانهء «ابهت» يعنى جهلم كنونى مدفون گرديده است. از رسالهء «مستورات» معلوم مى شود كه در بخارا صاحب «خانقاه» بوده و على همدانى هم آنجا مى رفته و مهمانش بوده است.

١٨ - حافظ مير سيد محمد قادرى

مرد فاضلى بود و على همدانى او را مامور تعليم سلطان قطب الدين كرده بود. حافظ مزبور قرآن مجيد را با هفت قرائت مى خوانده است. سلطان قطب الدين براى او احترام زياد قائل بود و براى همين است كه در مقبرهء سلطان در محلهء «تنگرنه» مدفون است.

١٩ و ٢٠ - مير سيد عزيز الله و مير سيد محمد مراد

از همكاران و ياران على همدانى در كشمير بوده و مدفن ايشان در موضع «آون پور» كشمير است.

٢١ و ٢٢: مير سيد ركن الدين و مير سيد فخر الدين

هر دو برادر حقيقى يكديگر و از مريدان على همدانى بوده اند و به همراهى او به كشمير ورود كرده اند «كاملان ظاهرى و باطنى» بوده اند و مدفن ايشان در محلهء «آون پور» مذكور موجود است.

٢٣ - سيد كمال ثانى

او از آن سادات است كه به همراهى على همدانى وارد كشمير گرديده اند.

او بقيهء زندگانى را در كشمير گذرانده و مزارش در موضع «ناپدكى» موجود است.

__________

(١) - واقعات كشمير، ص ٣٩.

اسامى بعضى از مريدان معروف ديگر بدين قرار است:

سيد نعمت الله، شيخ سيد مسعود، اخى شيخ حاجى بن طوطى على شاه ختلانى، سيد يوسف، شيخ سيد احمد قريشى برادر شيخ سيد محمد قريشى، سيد محمد كبير، شيخ برهان بن عبد الصمد، مولانا محمد عمر، شيخ ابراهيم مبارك خانى، شيخ بدر الدين بدخشى، سيد غيورى، محمد بن شجاع و امير عمر خوشى ١.

__________

(١) - تحايف الابرار، ص ٢٠ - ٢١.

باب دوم: آثار مير سيد على همدانى

باب دوم:

آثار مير سيد على همدانى

الف - آثار منثور سيد به فارسى و عربى

آثار مير سيد على همدانى

الف - آثار منثور سيد به فارسى و عربى

مير سيد على همدانى يكى از صوفيهء كبار است كه داراى آثار زياد مى باشد. اين سيد فعال باوجود مسافرتهاى متمادى، و فعاليتهاى متعدد و گوناگون ديگر - مثلا وعظ، و تبليغ دين و ارشاد مريدان و كسب براى اكل حلال و ملاقات ها براى مشورت و راهبرى پادشاهان و اميران - آثار زياد و ارزنده اى به زبان فارسى و عربى از خود به يادگار گذاشته است. مجموعهء شعر او كه محتوى چهل و يك غزل و نه رباعى و قطعه مى باشد هم مى تواند كه آثارى ارزنده در ادبيات عرفانى و صوفيانه تلقى گردد. در تحايف الابرار (جلد اول) تعداد كتب و رسائل سيد را به صد و هفتاد رسانده است ولى ظاهرا اين آمار دقيق نيست و جمع آثار ارزنده در ادبيات عرفانى و صوفيانه رسانده است ولى ظاهرا اين آمار دقيق نيست و جمع آثار منثور على همدانى اعم از چاپى و خطى بالغ بر حدود صدوده كتاب و رساله مى باشد و نگارندهء كتاب فوق شايد مكتوبات مفصل على همدانى را بعنوان آثار جداگانه اى از وى شمرده باشد و شايد هم بعضى از كتب و رسائل وى را كه با نام هاى متعدد خوانده شده، چند بار به شمار آورده باشد.

در حدود هفتاد جلد كتاب و رساله از على همدانى و نسخه هاى متعدد آنها مورد مطالعه و بررسى اينجانب قرار گرفته است. بعضى از كتب و رسائل سيد در تهران موجود بوده و بعضى ديگر از كتابخانه هاى مختلف تهيه گرديده و بكوشش براى دريافت نسخ ديگر نيز ادامه مى دهيم.

آثار على همدانى در سراسر كتابخانه هاى مهم دنيا پراكنده و از بعضى آثارش نسخ متعدد يافت مى شود البته بعضى آثار او كمتر بدست مى رسد ولى آنچه را كه از همين آثار باقيمانده مى فهميم اين است كه مردم به آثار او علاقهء وافر داشته و از آنها استفاده مى كرده اند.

سبك نثر على همدانى

نور الدين جعفر بدخشى در خلاصة المناقب مى نويسد كه وقتى على همدانى دربارهء آثارش فرموده است: « ... مرا در اين روزگار كسى نشناخت و ليكن بعد از فوت من بصد سال طالبان پيدا شوند كه از رسائل من فوائد گيرند و قدر من بشناسند» و الحق اين پيش بينى وى درست درآمده است. بعضى از كتب و رسائل او در شبه قارهء هند و پاكستان جزو كتب درسى بوده و رسالهء «اوراد فتحيه» ى او هنوز هم در كشمير از متداول ترين كتب اوراد و وظائف مى باشد.

بنا بر اطلاعات اينجانب تاكنون چهارده اثر على همدانى در ايران و شوروى و شبه قارهء پاكستان و هند بچاپ رسيده است. بعضى از آثار او از عربى به فارسى و بعضى ديگر از عربى يا از فارسى بزبان ديگر ترجمه و شرح گرديده است كه البته در موقع ذكر آن آثار توضيح خواهيم داد.

هفت اثر نغز سيد در «خلاصة المناقب» نيز مذكور گرديده كه همهء آن ها امروزه هم باقى و متداول است.

سبك نثر على همدانى

سبك نگارش على همدانى گاهى ساده و گاهى مصنوع و مسجع ولى كمتر مشكل و متكلف مى باشد - صوفيه بالعموم به آرايش و زيبايى بيان توجه داشته ولى به مشكل نويسى نپرداخته اند و نگارشهاى على همدانى هم از اين قبيل است. چنين بنظر مى رسد كه على همدانى بموضوع و مضمون هر كتاب يا رسالهء خود توجه تمام داشته و طبق آن گاهى روش سادگى و گاهى صنعت را در پيش گرفته است مثلا رسالهء «آداب سفره» و «چهل مقام صوفيه» ى او كه براى مبتديان نوشته شده، و مشتمل بر مطالب ساده است ١ زبانى كاملا ساده و بى پيرايه دارد، و در مقابل آن «ذكرية»

__________

(١) - آغاز اين دو رساله ملاحظه گردد: حمد و ثنا پادشاهى را كه خلق را از كتم عدم به بيداى وجود آورد و به حكمت بالغه اشراف خلايق را در پيش تختگاه آدم در سجود آورد و درود بى منتها بر رسول او محمد مصطفى باد كه به سبب محبت او كونين آفريد و بادب و خلق او را از همهء موجودات برگزيد و بر اهل بيت و ياران و متابعان او باد.

اما بعد ... (آداب سفره) الحمد لله رب العالمين و العاقبة للمتقين و الصلاة على نبيه محمد و آله الطاهرين اما بعد. بدانكه صوفى را چهل مقام است ببايد دانست تا قدم وى در كوى تصوف درست آيد و اگر ازين چهل مقام يكى فروگذارد به صفاى صوفى راه نيابد.

مقام اول نيتى است صوفيان را بايد كه ... (چهل مقام صوفيه).

استاد على اصغر حكمت و “ذخيرة الملوك”

و «عقبات» كه براى خواص است مصنوع و مسجع است ١ و در سائر ٢ آثار او هم اين روش بچشم مى خورد و از نقل امثلهء متعدد خوددارى مى كنيم.

على همدانى در آغاز رسالهء «فتوتيه» ى خود مى فرمايد « ... آنچه زبان وقت املا كند در قلم خواهد آمد و ايمايى كرده خواهد شد» اين تكه عبارت نشان مى دهد كه سيد در نگارش هاى خود بزبان وقت هم توجه داشته و گويا به سبك رايج و متداول زمان خود مى نوشته است و سبك زمان او (قرن هشتم) هم طبق تحقيقات دانشمندان ٣ معاصر ايرانى و نيز آن طور كه مطالعات اينجانب حكايت مى كند به دو نوع بارز بوده: ساده و مصنوع. و در آثار على همدانى هم ما همين دو روش را ديده ايم.

استاد على اصغر حكمت و “ذخيرة الملوك”

آقاى على اصغر حكمت در يك مقالهء تحقيقى خود كه دربارهء بزرگترين اثر على همدانى «ذخيرة الملوك» نوشته سبك نويسندگان قرن هشتم و مير سيد على همدانى را به بحث نهاده است ٤. بنظر استاد حكمت خصوصيات عمومى سبك نثر

__________

(١) - آغاز اين دو رساله هم ملاحظه گردد: حمد و سپاس پروردگارى را كه حدائق اشجار اشباح انسى بكمال رسانيد و به مقتضاى بود شكوفهء وجود انسانى را از شجرهء موجودات بشكفانيد و ازهار رياض طاعت را از عواصف رياح «إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ» در حصار عصمت بحسن رعايت و هو معكم ايمن گردانيد ... (ذكريه) «تا نقاشان كارگاه قضا از خمخانهء تقدير نقوش اقبال و ادبار بر لوح استعداد قاصدان راه سعادت و شقاوت مى نگارند و حاجبان مشيت موكلان رشد و غى برحال سعداء و اشقياء مى گمارند ميامن نفحات الطاف ربانى نثار روزگار سالكان مسالك طريقت و هادى حال تايهان بيداى طبيعت باد قال الله تعالى: أَلَمْ تَرَ كَيْفَ فَعَلَ رَبُّكَ بِعَادٍ ... الخ» (عقبات).

(٢) - اين ٤ رساله كه مورد استشهاد قرار گرفته به ضميمهء تذكرهء شيخ كججى (چاپ تهران ١٣٢٦ ش) بچاپ رسيده و لو كمياب مى باشد.

(٣) - مثلا نك: سبك شناسى (از مرحوم بهار ج ٣ ص ١٨٠ به بعد) و تاريخ نظم و نثر فارسى در ايران و در زبان فارسى از مرحوم سعيد نفيسى ج ١ ص ١٨٢ و مختصرى در تاريخ تحول نظم و نثر فارسى از دكتر صفا ص ٤٣ - ٥٦.

(٤) - مجلهء «يغما» شماره ٦ سال چهارم ١٣٣٠ ش ص ٢٤١ - ٢٤٩.

قرن هشتم عبارت است از:

١ - كمال آميختگى و اختلاط زبان فارسى با ادب و لغت عربى ٢ - تأثير و نفوذ كامل معارف و تعليمات و آداب دين اسلام در نگارشها ٢ - تأثير آثار و اقوال صوفيهء گذشته در آثار (خاصه در نظم و نثر متصوفهء قرن هشتم) - استاد سپس اين خصوصيات سه گانه را بر «ذخيرة الملوك» انطباق كرده اند.

شكى نيست كه آثار على همدانى همهء اين خصوصيات را داراست ولى بعنوان يك قضاوت كلى نمى توان گفت كه اين خصوصيات فقط در قرن هشتم هجرى بروز كرده و در نگارشهاى قرون قبلى و بعدى وجود نداشته است و يا آثار على همدانى فقط همين خصوصيات را داراست - حقيقت اين است كه متصوفهء هر قرن به آثار پيشينيان نظر داشته و مواد آنها را در نظم و نثر خود گنجانده اند.

پس سبك على همدانى هم به صورت ساده و هم مصنوع هر دو وجود دارد و از آثار او پيداست كه او نگارش هاى سائر متصوفه را در پيش چشم خود داشته و از آنها اثر پذيرفته است.

١ - سيد على گاهى آيات قرآنى و اخبار نبوى (ص) را به دنبالهء تركيب فارسى مى آرد:

«آب حيات فتوت را كه كيمياى خزانهء قدم و نتيجهء جود اكرم و رشحهء نداى بحر اعظم بود بى واسطه بعنايت «و نفخت فيه من روحى» در شجرهء وجود آدم دميد (فتوتيه)

٢ - گاهى آيات و اخبار را بعنوان نقل قول مى آرد ... در اخبار نبوى (ص) آمده است كه المؤمنون كالبنيان يشد بعضها بعضا ... (ايضا)

٣ - گاهى آيات و اخبار را بطريق تركيب اضافى مى آورد و درين گونه موارد سجع را هم مى توان مشاهده كرد: «حمد و سپاس پروردگارى را كه حقائق اثمار ارواح قدسى را در حدائق اشجار اشباح انسى به كمال رسانيد و به مقتضاى جود شكوفهء وجود انسانى را از شجرهء موجودات بشكفانيد و ازهار رياض مخلصان را از عواصف رياح «إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ» ١ در حصار عصمت بحسن رعايت وَهُوَ مَعَكُمْ ٢

__________

(١) - آيهء ١٣٢ سورهء النساء.

(٢) - آيهء ٤ سورهء الحديد.

آثار فارسى

1 - ذخيرة الملوك

ايمن گردانيد» ١ ... يا مثلا: پس قوافل نفوس انسانى بحكم اقتضاى كُنْتُمْ أَزْوَاجًا ثَلَاثَةً ٢ سه فريق گشتند: «فَمِنْهُمْ ظَالِمٌ لِنَفْسِهِ وَمِنْهُمْ سَابِقٌ بِالْخَيْرَاتِ» ٣ گروه اول ظالمان سرگشتهء مثبور و غافلان بيچارهء مغرور بودند ... »

٤ - گاهى آيات و اخبار را با توضيح و بيان و علامت «كه» مى آورد و باين طريق مطلب خودش را واضح و لائح مى سازد: « ... روزى حسن بصرى رحمة الله عليه اين حديث را روايت كرد كه يخرج رجل من النار بعد الف سنة و هو ينادى يا حنان يا منان بگريست و گفت: اى كاشكى كه حسن آن كس بودى ... » ٤.

٥ - در نقل واقعات و قصص و جمله هاى معترضه و مطالب واعظانه، عموما زبان ساده بكار برده است مثلا: «شيخ عبد الله انصارى مى گويد كه مريدان پيران را در حال حيات شناسند تا برخورند و منكران بعد از وفات دانند تا حسرت خورند. با يزيد را در حال حيات او هيجده كس بيش نشناختند چنانكه از او برخوردند و ديگران در ايذاء او يد بيضا نمودند» ٥ (يا) « ... صوفيان را بايد كه نيت ايشان آن بود كه اگر هر دو عالم را بديشان دهند چون دنيا و نعمتش و عقبى و جنتش نگيرند. دنيا و نعمتش را بر كافران ايثار كنند و عقبى و جنتش را بر مومنان ايثار كنند و بلا و محنت را خود اختيار كنند» ٦.

آثار فارسى:

١ - ذخيرة الملوك

نسخ خطى: شمارهء ١٥١، ٢٢٠، ٢٠٠٧، ٣٨٢٩، ٣٨٣٠، ٤١١٦، ٤١١٧،

__________

(١) - رسالهء ذكريه (فارسى)

(٢) - آيهء ٥٦ سورهء الواقعة.

(٣) - آيهء ٢٩ سورهء الفاطر.

(٤) - رساله «مرات التائبين» عكسى برگ ٣٠٩ (شمارهء ٦٧١ كتابخانهء مركزى دانشگاه).

(٥) - ذكريه (فارسى).

(٦) - رسالهء «چهل مقام صوفيه» تذكرهء شيخ كججى، ص ٦٧.

٤٧٧٩، ٥٦٢٤ در كتابخانهء مركزى دانشگاه تهران، ٤٦٨، ١١٣٤، ٤٢٥٠، ٤٢٧٤ (كتاب خانهء ملى ملك تهران) ٢٩٧/ ٧ (كتابخانهء عمومى پنجاب لاهور) ٢٥٩٥ (كتابخانهء سلطنتى برلين آلمان) ١٥١ (آستان قدس رضوى مشهد: ر ك ج ٦) ٨ نسخه در فرهنگستان تاشكند (شمارهء ٢٠٨٣ تا ٢٠٨٩) كتاب خانهء دانشگاه برلين (٤ نسخه: ٣٢٠ - ٣٢٣) ليدن (٣ نسخه شمارهء ١٩٥٨ تا ١٩٦٠) شمارهء ٢٩٤ تا ٢٩٧ و ٢١٦٧ (دفتر هند - لندن) شمارهء ٥٧ ط ١ (كتابخانهء مجلس شوراى ملى تهران) و نيز: كتابخانهء سليمانيهء استنبول شمارهء ٢٨٧١ تا ٢٨٧٣، رايل ايشياتك سوسائتى كلكته: شمارهء ٧٢ نيز نسخه اى در كتابخانهء دانشكدهء حقوق تهران و نسخه اى در كتابخانهء وينه و نيز در دانشگاه پنجاب شمارهء پى سى ١٠ و در كتابخانهء دانشگاه ميسور و ديگرى در كتابخانهء دانشگاه بمبئى و كتابخانهء ملى فرانسه (فهرست اضافى صفحه ١٠٦) و در موزهء بريتانيا (فهرست ريو ص ٤٤٧) و كتابخانهء بادليان آكسفورد (ص ٨٨٩ و ٩٩٢ ج ١) و كتابخانهء آن جهانى برون انگليسى (ص ١٥٥ فهرست) فهرست گيرت آكسفورد (ص ٣٢) و نسخه اى در كتابخانهء دانشگاه پيشاور و ٤ نسخه در موزهء كابل و قسمتى از آن هم در جنگ شمارهء ٩٧ - د (كتابخانهء ادبيات) و نسخه اى در كتابخانهء دانشگاه على گر هـ.

نسخ عكسى كتاب: ٦٦٨، ٦٧٠، ٣٥٢٧ (و نيز فيلم شمارهء ٣٢٦٠ از كتابخانهء رام پور هند بنام رساله اى در تصوف در كتابخانهء مركزى دانشگاه تهران و در همان جا:) ١٦٧٧، ٢٠٩٦ (از نسخهء كتابخانهء ملى فرهنگ تهران). نسخ چاپى: (١) چاپ امرتسر هند باهتمام آقاى نياز على خان ١٣٢١ هـ ق. چاپ سنگى ديگر در بمبئى بدون تاريخ و چاپ بهاولپور ١٩٠٥ م. چاپ امرتسر اغلاط زياد دارد

__________

(١) - راجع به اين نسخهء نفيس و ظريف كه تاريخ آن سال ٩٧٦ هـ ق است، استاد حكمت نوشته است: « ... كاتب شيعه مشرب آن جعفر بن على الحسينى به سليقه و مذاق خود در آن تصرفاتى كرده است و متاسفانه حذف و اسقاطى چند روا داشته است» مجلهء يغما شمارهء ٦ سال ١٣٣٠ ص ٢٤٥ كه انواع تصرفات ناروا در اين نسخه مى توان ديد.

ولى از دو چاپ ديگر بهتر است.

ذخيرة الملوك مهم ترين و بزرگترين آثار مير سيد على همدانى است كه موضوع آن علم اخلاق و سياست مدنى است. و شايد دومين كتاب مهم فارسى باشد كه در سياست مدنى تاليف گرديده است (پس از اخلاق ناصرى تأليف خواجه نصير الدين طوسى م ٦٧٢) ولى از لحاظ مضمون و لهجهء ناصحانه و بى باكانه كه اين كتاب دارد در ميان كتب معروف فارسى كه در علم اخلاق نگاشته شده است ١ اين يكى بى نظير و با هيچ يك قابل مقايسه نيست و از حيث موضوع بايد كه جزو كتب بسيار مهم فارسى در فلسفهء اخلاق و سياست مدنى به شمار آيد.

اين كتاب چنان كه در مقدمهء آن آمده براى نصيحت و راهبرى امراء و پادشاهان و ارادتمندان و به التماس كسانى از آنان نوشته شده است - كتاب بسيار جامع و جالب است و در بيان اهميت آن به ياد آورى اين نكته اكتفا مى نمايد كه تمام آن به زبانهاى لاتين و فرانسه ٢ و تركى ٣ و اردو ٤ و قسمتى از آن هم به زبان پشتو ترجمه شده است ٥.

اگرچه اين كتاب سه بار بچاپ رسيده ولى باز هم به چاپ منقحى از آن احتياج هست. و شايد بهمين علت استاد حكمت در مقالهء مذكور خود مى فرمايد يكى از آثار لطيفهء نثر فارسى ٦ در قرن هشتم كتابى است بنام «ذخيرة الملوك» كه هنوز در پردهء اختفا مستور مى باشد و چون شاهدان خوبروى در گوشهء كتابخانه

__________

(١) - اخلاق ناصرى و اخلاق جلالى تاليف علامه جلال الدين محمد دوانى، م ٩٠٨ هـ و اخلاق محسنى يا اخلاق محسنين از واعظ كاشفى م ٩١٠ ه‍

(٢) - ر - ك كشير، ج ١ ص ٩٠.

(٣) - بوسيلهء آقاى مصطفى بن شربان سرورى (دفتر اياصوفيا: مرتبهء ابو المسعود ص ١٧٢).

(٤) - بنام «نهج السلوك» بوسيلهء مرحوم مولوى غلام قادر چاپ لاهور ١٣٣١ هـ ق.

(٥) - مخزن اسلام تاليف آخوند درويزه در قرن دهم هجرى نسخهء خطى شمارهء ٢٦٣٢ (دفتر هند - لندن).

(٦) - يغما (١) ص ٢٤٥ - ٢٤٧.

ها چهرهء زيباى خود را از ديدهء عاشقان معرفت پوشيده است ١.

درين كتاب سيد در بعضى موارد به «گلستان» اشارت كرده و تركيبات كتاب شيخ شيراز را هم مورد تقليد قرار داده است. (اگرچه بحث هاى متصوفانهء آن خواننده را به ياد «كشف المحجوب» و «احياء علوم الدين» و «كيمياى سعادت» هم مى اندازد). بيت ذيل سعدى درين كتاب دو بار آمده است (و استاد حكمت فقط به يك بار اشارت كرده اند):

ابروباد و مه و خورشيد و فلك در كارند

تا تو نانى بكف آرى و به غفلت نخورى

شيخ اجل در باب دوم گلستان حكايتى دارد دربارهء حكمت لقمان كه او ادب را از جاهلان آموخته بود. مير سيد على همدانى به نقل از حديث حضرت رسول اين حكايت را به حضرت عيسى منسوب كرده و تقريبا بهمان شيوه و اسلوب آن را ذكر نموده است: «در خبر است كه از عيسى پرسيدند ادب از كه آموختى؟ گفت از بى ادبان. گفتند چگونه گفت هرچه از جهال در نظرم ناپسنديده آمد از آن اجتناب كردم» ٢ چنانكه ملاحظه مى گردد اين حكايت همانست كه در «گلستان» مذكور است. همچنين سعدى در بوستان (باب چهارم) حكايت پادشاه صالحى را به رشتهء نظم در كشيده است. كه مربوط به پادشاه شام مى شود و با اين ابيات شروع مى گردد:

ملك صالح از پادشاهان شام ... برون آمدى صبحدم با غلام

بگشتى در اطراف بازار و كوى ... برسم عرب نيمه بربسته روى ٣

و آنچه را كه سعدى در اين حكايت به نظم بيان كرده مير سيد على همدانى آن را به نثر نوشته است و تنها فرق اينست كه در نوشتهء او آن پادشاه بجاى شام به عراق منسوب شده است. اين حكايت در «ذخيرة الملوك» با اين عبارت آغاز مى گردد:

__________

(١) - جاى خوشوقتى است كه يكى از دانشجويان كوشاى دانشگاه تهران، سيد محمود انوارى بعنوان رسالهء دكترى خود به تصحيح اين كتاب پرداخته و براساس آن در خردادماه ١٣٥٠ ش دكتر شناخته شده است.

(٢) - يغما (١) ص ٢٤٧.

(٣) - بوستان سعدى. باب چهارم.

«آورده اند كه ملك صالح از صلحاء پادشاهان عراق بود شبها با يك غلام بيرون آمدى و در مساجد و مقابر و مزارها گشتى و احوال هركسى تفحص كردى. شبى در سرماى زمستان مى گشت به مسجدى رسيد ... » مؤلف به بعضى از حكايات مثنوى مولوى هم نظرى داشته است.

محتويات مبسوط اين كتاب دو برابر «گلستان سعدى» است و مطالب نو و ارزنده در آن زياد است. ابواب ده گانهء اين كتاب به ترتيب ذيل است و حاكى از اهميت آن مى باشد:

باب اول: در شرائط و احكام و لوازم كمال ايمان. باب دوم: در اداى حقوق عباد الله تعالى. باب سوم: در مكارم اخلاق و وجوب تمسك پادشاه و حاكم اسلام به سيرت خلفاى راشدين رضى الله تعالى عنهم. ١ باب چهارم:

در حقوق والدين و زوج و زوجه و اولاد و عبيد و اصحاب و اقارب و غيره.

باب پنجم: در احكام سلطنت و ولايت و امامت و حقوق رعايا و شرائط حكومت به عدل و غيره. باب ششم: در شرح سلطنت معنوى و اسرار خلافت انسانى. باب هفتم: در بيان امر بالمعروف و نهى عن المنكر و فضائل و شرائط اين نوع امور. باب هشتم: در بيان شكر نعمت و ذكر انعام و افضال حضرت صمديت تعالى. باب نهم: در بيان صبر بر مكاره و مصائب دنيوى. باب دهم:

در مذمت كبر و ذمائم اخلاق.

اين كتاب در شبه قارهء هند و پاكستان و مخصوصا در ناحيهء كشمير جزو كتب معروف درسى بوده و در دورهء امپراتوران تيمورى هند تا عهد اورنگ زيب يكى از كتب پسنديده و مورد مطالعهء دانشجويان و علماء بوده است ٢ و پادشاهان

__________

(١) - از فحواى بسيارى از آثار على همدانى پيداست كه با وجود ابراز احترام و مودت زياد به خاندان رسالت (ص) برخورد خصمانه اى با پيروان هيچ يك از مذاهب اسلامى نداشته و به همين علت برخى او را حنفى و بعضى شافعى و بعضى حنبلى و بعضى شيعى شمرده اند و همين امر گواهى مى دهد كه وى از گروه بندى فقهى مذاهب بالاتر و مردى وسيع النظر و كاملا بى تعصب بوده است.

(٢) - كشير ج ١، ص ٩١.

كشمير مخصوصا باين كتاب توجه خاصى داشته اند - علامه محمد اقبال براساس محتويات ارزندهء اين كتاب، مير سيد على همدانى را «محرم اسرار شاهان» مى نامد:

مرشد معنى نگاهان بوده اى ... «محرم اسرار شاهان» بوده اى ١

مؤلف اين كتاب در ميان مطالب مختلف اشعارى هم آورده است كه بقول استاد حكمت شايد همهء اشعار از خود سيد باشد و او اين كار را شايد به تقليد گلستان سعدى كرده باشد. آنچه مسلم است سه بيت از غزل على همدانى را با مطلع زير در اين كتاب مى توان يافت:

زين خرابى گر تو مى خواهى كه آبادى شوى

جهد كن تابندهء فرمان آزادى شوى ٢

دكتر ظهور الدين احمد استاد اسبق زبان و ادبيات فارسى دانشكدهء دولتى لاهور پيرامون محتويات اين كتاب بحث مفصلى به زبان اردو كرده و كتاب را از روى مبانى شرع اسلامى به بحث نهاده ٣ كه در مورد آن به گفتگو نمى پردازيم ٤.

اكنون بايد براى نماياندن سبك كتاب چند قطعهء كوچك از اين كتاب نقل شود:

«سابق ميدان ازلى و هادى راه هدايت هر ولى امير المؤمنين على كرم الله وجهه چون وقت نماز درآمدى مضطرب گشتى و روى مباركش متغير شدى. گفتند: اى امير المؤمنين چه رسيد ترا؟ گفت: وقت ادا كردن امانتى درآمد كه آسمان و زمين طاقت آن نداشت ... زين العابدين على بن حسين عليهما السلام چون طهارت نماز كردى رخسارهء مباركش زرد گشتى و حال بروى متغير

__________

(١) - كليات اقبال (چاپ تهران)، ص ٣٦١.

(٢) - در ذخيرة الملوك، اشعارى از ديوان سنائى، نظامى (مخزن الاسرار)، رومى (ديوان كبير) و سعدى ديده مى شود.

(٣) - پاكستان مين فارسى ادب (بخش كشمير).

(٤) - غير از ابواب سه گانهء سوم، پنجم و ششم، در ابواب هفت گانهء ديگر، على همدانى سخت تحت تاثير احياء علوم الدين و كيمياى سعادت امام محمد غزالى است.

گشتى گفتند: اى ابن رسول خدا اين چه حالت است؟ گفت: هيچ مى دانيد كه در حضور كه ايستاده خواهم شد؟»

و اينك اقتباسى از باب دهم اين كتاب در مذمت تكبر و اسباب كبر و عجب كه بحث جالبى دارد و حافظ كربلائى هم در جلد اول «روضات الجنان و جنات الجنان» آن را تماما نقل كرده است. اسباب تكبر در نظر سيد شش است:

نسبت شريفه و جمال و قوت و مال و جاه و علم. (اين قسمت از احياء علوم الدين جلد سوم اخذ شده است). در بطلان نسبت شريفه مى فرمايد:

«اول آنكه بداند كه منشاء آن حماقت است زيرا كه تعزز بكمال ديگرى جهل محض است و در امثال عرب گفته اند:

لئن فخرت بآباء ذوى شرف - لقد صدقت و لكن بئس ما ولدوا.

و آن كس كه به نسب آباء و اجداد تكبر مى كند اگر در ذات خود خسيس است و در صفات ناقص، شرف آباء و كمال اجداد او را سود نكند و جبران خساست و نقصان او نخواهد كرد و افعال و اقوال مرضيهء اهل كمال حركات و سكنات نامرضى اهل نقصان را چه سود دارد؟ بلكه نسبت فرزند ناقص بآباء همچنان است كه كرمى خوار كه از بول و مردار آدمى با وقار متولد مى گردد و هيچ فرقى نيست ميان كرمى كه از بول آدمى متولد مى شود و كرمى كه از بول خرى يا گاوى ظاهر مى گردد چه هر دو در خست و بى مقدارى مساوى اند و شرف رتبه راست بحسب صفات كماليه نه صورت حسى كرم را ... ».

در سبب تأليف اين كتاب مى فرمايد « ... اما بعد فيقول العبد الجانى الموصوف بالتقصير و التوانى على بن شهاب الهمدانى عفى الله عنه بكرمه ...

كه مدتى بود از ملوك و حكام اهل اسلام و اما جد و اشراف نوع انسان كه در استصلاح امور دين اهتمام مى نمودند ... بسبب عقدهء محبت و رابطهء مودت كه باين ضعيف داشتند ازين فقير هر وقت التماس تذكرهء مفيد مى كردند ... عوارض و حوادث و مصادف و صوادف مانع آن مى گشت تا درين وقت به موجب التماس

2 - مرآة التائبين

عزيزى آن عزم متجدد گشت و به مقتضاى آن التماس اين مختصر تحرير افتاد.»

٢ - مرآة التائبين

نسخ خطى: شمارهء ٤٢٥٠ و ٤٢٧٤ (ملى ملك) ٣٨٧١ (مجلس شوراى ملى) ٢٦٠ (مشهد ١) ٣٢٦ (دانشكدهء ادبيات تهران: مجموعه امام جمعه كرمانى) موزهء بريتانيا (ر ك ريو ج ٢، ص ٨٣٦ بنام حقايق توبه) ٢٣١٧ - ٢٣١٩ (سه نسخه در فرهنگستان تاشكند ج ٣).

نسخ عكسى: مجموعه ٦٧١ و ١٦٦٦ (كتابخانهء مركزى دانشگاه).

سيد اين رسالهء مفصل را طبق خواهش و التماس سلطان بهرام شاه حاكم بلخ و بدخشان نگاشته است. اين همان حاكم است كه رسالهء واردات و «بهرام شاهيه» هم براى وى نوشته شده است. اگرچه سيد در سبب تأليف اين رساله فقط اين قدر نوشته است كه: «مدتى خاطر اين ضعيف در ابراز بعضى از معانى و حقائق توبه متامل مى بود تا بالتماس عزيزى كه بحسن اخلاق معروف و بمكارم اخلاق موصوف است اين مقصود بحصول پيوست» ولى از خلاصة المناقب ٢ معلوم مى گردد كه ابن عزيز همان حاكم بدخشان و بلخ بوده است. در عبارت افتتاحى رساله مى آورد: «حمد و ثناى نامتناهى حضرت حكيمى را كه حقائق آثار ترياق توبه را سبب شفاى بيماران سموم معاصى گردانيد».

اين رساله داراى چهار باب است بترتيب زير:

باب اول: حقيقت توبه. باب دوم: آنچه توبه ازو واجبست.

باب سوم: شرائط توبه. باب چهارم: باعث تاديب بر توبه.

خلاصهء مطالب اين رساله اين است كه ارتكاب گناه ها از سرشت بشرى بعيد نيست و بسيار كم از خوشبختان ازلى هستند كه از معاصى و گناه ها مصون مى مانند. ولى بايد كه آدم روزى در اصلاح احوال خود بكوشد و بر

__________

(١) - مؤلف فهرست رضوى (در جلد ٦) مى نويسد: مى نمايد كه (نويسندهء اين رساله) از عرفاى سدهء هشتم هـ ق ببعد و پيرو طريقهء سنت و جماعت است. پنداشته شده كه از عارف معروف امير سيد على همدانى است، ص ٤٦٦.

(٢) - خ - م (با) برگ ٦٦.

كرده هاى خود اشك ندامت ريزد و از اعماق قلب رجوع الى الله نمايد و از رحمت خداوندى چشم عفو داشته باشد و آنچه كه ازو توبه كرده است، دوباره نسبت به آن علاقهء كوچكى هم نداشته باشد.

سيد مى فرمايد كه اگرچه هركس مى تواند ادعاى عمل توبه كرده باشد ولى حقيقتا اهل توبه سه گروهند: اول كسانى كه صاحبان توبهء النصوح ١ اند و استقامت احوال دارند دوم كسانى كه از كبائر مجتنب هستند ولى نمى توانند از صغائر هم برحذر باشند. از اين گروه اميد بايد داشت كه وارد گروه اول گردند.

سوم اشخاصى كه مرتكب معاصى مى شوند ولى سپس بر كردهء خود پشيمان مى گردند.

ايشان داراى نفوس «لوامه» ٢ هستند و ممكن است كه روزى از واقعه اى يا حادثه اى عبرت گرفته و براه راست برگردند. اما گروه چهارم را نبايد اهل توبه ناميد زيرا در آن گروه كسانى هستند كه تعادل فكر و عمل ندارند و فقط لفظ «توبه و توبه» بر زبان مى آرند ولى در ترك معاصى و اصلاح احوال نمى توانند تصميمى بگيرند. اين طبقه گمراهان اند كه بدون توشهء اعمال خوب، فكر مى كنند كه در عالم ديگرى مورد آمرزش و عفو خداوندى قرار خواهند گرفت و حال آنكه بر اعمال بد خود تأسف و ندامت هم ندارند. به رحمت خداوندى توجه دارند ولى از غضب و انتقام گيرى او غافلند.

سيد درين رساله دربارهء تعداد كبائر معاصى بحث فقهى كوچكى هم دارد.

خلاصه اش اين است كه: عبد الله بن عباس ٣ كبائر را هفتاد و دو و عبد الله بن عمر فقط چهار يا هفت ولى شيخ ابو طالب مكى ٤ انها را هفده شمرده است و سيد هم بكلام شيخ تمايلى ظاهر كرده و اين هفده كبيره را بصورت زير ذكر

__________

(١) - اشاره به ترتيب به آيهء ٨ التحريم و ٢ القيامة.

(٢) - يكى از صحابهء رسول و از راويان بزرگ احاديث كه به شاگردى حضرت على هم معروف است. م ٦٨ هـ مجمل فصيحى ج ١، ص ١٦٤.

(٣) - فرزند خليفهء دوم حضرت عمر بن خطاب و يكى از راويان بزرگ كه فقط در «صحيحين» ٢٦٣٠ حديث از او روايت شده است م ٧٣ هـ.

(٤) - صاحب «قوت القلوب» م ٣٨٦ هـ كه «سعى تمام دارد تا مطابقت و موافقت طريقهء صوفيه را با سنت و شريعت اثبات و احراز نمايد» - ارزش ميراث صوفيه، ص ١٦٢.

كرده است:

چهار گناه كبيرهء باطنى است: شرك، نيت گناه، نوميدى از رحمت خداوندى و ايمن بودن از مكر الله. چهار ديگر زبانى است: شهادت زور، قذف مؤمن و مؤمنه و سوگند دروغى. سه ديگر بطنى يا شكمى است: شرب خمر، اكل مال يتيم و ربا خوارى. دو ديگر شهوانى است زنا و لواط. دو ديگرى دستى است: قتل ناحق و سرقت. يكى از آن به ساير اعضا مربوط است و آن فرار از ميدان جهاد فى سبيل الله است در صورتى كه كفار از دو برابر مؤمنان زيادتر نباشند ١ و يك كبيره مربوط به جملهء اعضاء است و آن عدم رعايت حقوق والدين است.

مى فرمايد: حضرت رسول (ص) فرموده است كه هركه نماز پنجگانه هر روز و نماز جمعه در هفته بگزارد، صغاير گناهان او را خداوند از بين مى برد ولى اگر كسى را شرور نفس و شيطان بر آن دارد كه مرتكب يك يا چند كبيره شود بايد بلافاصله و بدون فوت وقت توبه الى الله كند و بر آن توبه استوار بماند.

سيد در بيان مدعاى خود به آيات و اخبار هم استشهاد كرده است و ما آيات و اخبار مرآة التائبين را در ذيل نقل مى كنيم. آيات عبارتست از:

(١ - «إِنَّ اللهَ يُحِبُّ التَّوَّابِينَ.» ٢ ٢ - «اَللهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا يُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ.» ٣ ٣ - «وَالَّذِينَ إِذَا فَعَلُوا فَاحِشَةً أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ ذَكَرُوا اللهَ فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ.» ٤ ٤ - «إِنْ تَجْتَنِبُوا كَبَائرَ مَا تُنْهَوْنَ عَنْهُ نُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّئَاتِكُمْ ... » ٥. ٥ - «وَتُوبُوا إِلَى اللهِ جَمِيعًا أَيُّهَا الْمُؤْمِنُونَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ ... » ٦

٦ - «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا تُوبُوا إِلَى اللهِ تَوْبَةً نَصُوحًا» ٧ احاديث و اخبار نبوى (ص)

__________

(١) - مستفاد از آيات ٦٥ - ٦٦ سورة الانفال.

(٢) - آيهء ٢٢٢ البقرة.

(٣) - آيهء ٢٥٧ ايضا.

(٤) - آيهء ١٣٥ آل عمران.

(٥) - آيهء ٣١ النساء.

(٦) - آيهء ٣١ النور.

(٧) - آيهء ٨ التحريم.

نيز بقرار زير است: الندم توبة (٢) لا يزنى الزانى حين بزنى و هو مؤمن. (٣) التائب من الذنب كمن لا ذنب له.

اشعارى كه در اين رساله نقل كرده بيشتر از «منطق الطير» شيخ عطار نيشابورى است مثلا:

كار آسان نيست با درگاه او ... خاك مى بايد شدن در راه او

لطف او در حق هركه افزون بود ... بى شك آن كس غرقه اندر خون بود

اى بدنيا بى سروپا آمده ... باد در كف خاك پيما آمده

نى به هشيارى ترا از خود خبر ... نى به مردن از وجودت هيچ اثر ١

اينك چند قطعهء كوچك ازين رساله نقل مى گردد كه معرف محتويات و سبك آن باشد: « ... هيچ كس در هيچ حال مستغنى نيست از محو آثار سيئات از آئينهء دل به مباشرت حسنات كه توبه است ... در وصاياى حضرت لقمان عليه السلام ٢ آمده است كه اى فرزند در توبه تأخير مكن كه لشكر اجل از تاختن خود كسى را خبر نكرده است ... ذو النون مصرى ٣ قدست اسراره مى فرمود كه خدا را بندگانند كه درختان خطاها را نصب ديدهء دل ساخته اند.

پس آن را به آب توبه تسقيه كردند تا شكوفهء ندامت برآورد و ثمرهء حزن از آن ظاهر شد ... هركه بر درگاه عزت لاف محبت زند به ضرورت در بوتهء محنتش بايد گداخت و هركه طمع دارد كه او وصل سلطان كند نفس را قربانى بايد ساخت ... سنت الهى چنان رفته است كه هر شخص از نوع انسان كه از كتم عدم بصحراى وجود از انبياء و اولياء و اشقياء آيد مسابقت تصرف در وجود وى لشكر شيطان را بود كه عبارت از آن شهوت و غضب است ... بدانكه اهل توحيد را چهار درجه است كه از معاصى توبه كند و بر شرائط توبه استقامت

__________

(١) - منطق الطير، ص ١٣١.

(٢) - به حكمت دانى معروف بوده و ذكرش در قرآن مجيد (سوره لقمان آيات ١١ تا ١٣) آمده است. مى گويند حبشى بوده و بسيار عمر كرده است. زمان او را با زمان حضرت داود ٤ مقارن دانسته اند (قصص الانبياء از ابو اسحاق نيشابورى، ص ٣٣٣).

(٣) - ثوبان بن ابراهيم ابو الفيض ذو النون مصرى م ٢٤٥ هـ، نفحات الانس، ص ٣٣.

3 - مشارب الاذواق

نمايد و تا آخر عمر عودت بحال اول را در خاطر نگذراند مگر زلالى كه انفكاك آن از نوع بشر ممكن نيست و اسم اين توبه «توبهء نصوح» است و صاحب اين توبه از زمرهء سابقانست و صاحب نفس مطمئنه است كه رجوع وى بمحل «رضوان من الله» ١ خواهد بود كه اعلاى درجات اهل نعيم است.»

سيد اين رساله را با ذكر احوال و مناقب صوفيه هم زينت داده است مثلا مى فرمايد: «شيخ شبلى ٢ قدست اسراره در حالت غلبات وجد در نيستانى افتاد كه آن را بريده بودند و بيخهاى آن تيز مانده و پاى برهنه بر سر آن رقص مى كرد تا رگ و پوست و گوشت پاى او همه بريده شد و در آن وفات كرد و او را از آن خبر نبود» ... «شخصى از غفلت دل به خدمت شيخ ابو عثمان ٣ مغربى قدست اسواره شكايت كرد كه مدتى است كه بر ذكر زبان مواظبت مى نمايد و در دل خود از آن اثر نمى يابد شيخ فرمود كه شكر كن يك عضو از اعضاى تو را بذكر خود مشغول گردانيدند».

٣ - مشارب الاذواق

(شرح قصيدهء خمريهء ميميهء ابن فارض مصرى)

نسخ خطى: ٥٧ د (تهران كتابخانهء دانشكدهء حقوق) ٦٦ (كتابخانهء دانشكدهء ادبيات تهران مجموعهء امام جمعه كرمانى) ٤٢٥٠ و ٤٢٧٤ (ملى ملك) و نيز در كتابخانهء دفتر هند) به شمارهء ٢٤٨٦ و بنام «مشارق الاذواق») و شماره هاى ٢٣٢٠ تا ٢٣٢٢ (٣ نسخه) در تاشكند (ر ك فهرست آن ج ٣) و نيز در موزهء بريتانيا (ريو - ج ٢، ص ٨٣٦) و شمارهء ٣٨٦٤ در تاجيكستان و نسخه اى هم در كتابخانهء دانشگاه پنجاب لاهور. ٤

عكسى: شمارهء ٦٧١ (اصل در كتابخانهء اياصوفيا) و ١٦٦٦ (اصل در كتابخانهء ملى پاريس بنام «مشارق الاذواق» هر دو عكس در كتابخانهء مركزى دانشگاه تهران).

__________

(١) - آيهء ١٤ آل عمران.

(٢) - جعفر بن يونس م ٣٣٤ هـ (نفحات الانس ص ١٨٠) واقعه اى كه على همدانى نقل كرده در مآخذ ديگرى ديده نشده است.

(٣) - سعيد بن سلام مغربى يكى از صوفيهء اجل است. ايضا، ص ٨٧ نفحات الانس.

(٤) - اين رساله به تصحيح نگارنده در نشريهء فرهنگ ايران زمين در سال ١٣٥٣ ش در تهران چاپ شده است.

اين رساله در شرح عرفانى قصيدهء معروف خمريهء ميميهء ابن فارض مصرى (شيخ عمر بن ابى الحسن) است (م ٦٣٢ هـ) و يكى از شروح ١ متعددى است كه برين قصيده نوشته شده است و يكى از مآخذ مولانا عبد الرحمن جامى است كه در شرح خود موسوم به «لوامع» از آن استفاده كرده است.

قصيدهء ابن فارض در ديوان چاپى ٤١ بيت دارد ٢ ولى سيد على همدانى فقط ٣٢ بيت آن را شرح كرده است و همگى اين ابيات را يكجا درين رساله نوشته است كه با ديوان چاپى اختلاف فاحشى ندارد. شرح سيد، طبق مسلك او، عرفانى است نه فلسفى. در مقدمهء اين رساله مى نويسد: «چون قصيدهء ميميهء شيخ عارف محقق ابو حفص عمر بن فارض مصرى قدست اسراره از آن جمله بود كه ابواب ابيات آن مشحون لطائف و حقائق و اصداف الفاظ آن مملو جواهر دقائق است مبنى بر استعارات از ذكر مدام و ميخانه و كاس و ساقى، و مؤسس بر اشارات به نتايج آثار تجليات جمال وجه باقى، بجهت رد انكار محجوبان جاحد و ردع اصرار طاغيان جامد - بر اثر هر بيت كلمه اى چند بر سبيل اختصار تحرير افتاد و بر حقائق اشارات و دقائق مرموزات ناظم و لطائف استعارات و غرايب نكت و اشاراتى كه ميان اين طائفه متداول است ايمائى كرده شد و به مقتضاى آنكه مبانى اشارات و معانى عبارات اين با كورهء غيبى مبين تفاوت اذواق سالكان و معين تنوع احوال عارفان خواهد بود - اين رساله را «مشارب الاذواق» نام كرده شد».

بحث محبت عرفانى درين رساله بسيار مفصل و جالب است و چنين آغاز مى گردد:

__________

(١) - شروح معروف ديگر عبارت است از: (الف) شرح داود بن محمود قيصرى م - ٧٥١ هـ (مطالب صوفيانه و فلسفى دارد) (ب) شرح محمد بن عمرى سبط مرضعى بنام «الزجاجة البلورية» ايضا. (ج) اين شرح يعنى «مشارب الاذواق». (د) شرح مولانا عبد الرحمن جامى م ٨٩٨ هـ بنام «لوامع». (ه‍) شرح مولى علم شاه عبد الرحمن بن صاجلى امير م ٩٨٧ هـ. (و) شرح مولى احمد بن سليمان بن كمال پاشا م ٩٤٠ هـ. (ز) شرح قاضى صنع الله بن ابراهيم م ١٠٥٠ هـ (ر ك مقدمهء لوامع جامى بقلم آقاى حكمت آل آقا).

(٢) - ديوان ابن فارض چاپ بيروت در سال ١٩٥٧، ص ١٤٠ تا ١٤٢.

«محبت پنج است: اول محبت نفس و هوا و بقا و كمال آن دوم محبت محسن سوم محبت صاحب كمال چهارم محبت حاصله از تعارف روحانى.

فكل مليح حسنه من جمالها ... معار له بل حسن كل مليحة

(ابن فارض)

نمونهء شرح

لها البدر كاس و هى شمس يديرها هلال و كم يبدو اذا مزجت نجم

شايد كه مراد ناظم معانى اعيان خارجى بود و شايد كه بدين عبارت معنى نفى خواهد - بتقدير اول مراد از بدر روح محمدى (ص) بود كه مظهر آفتاب احديت و وعاى حقيقت و محبت است و مراد از هلال امير المؤمنين على كرم الله وجهه باشد كه ساقى كاس شراب محبت ذو الجلال و موصل معطشان فيافى آمال. بمورد زلال وصال اوست كه انا مدينة العلم و على بابها - و چنانكه هلال غير بدر نيست بلكه جزوى از اوست سيد اولياء را با مهتر انبياء همين حكم است كه خلقت انا و على من نور ... على منى و انا منه ... انا و انت ابوا هذه الامة - اشارت بدين معنى است زيرا كه منبع اسرار جميع اهل كشف و شهود از ينبوع هدايت على (ع) بود و هست و خواهد بود كه انا المنذر و على الهادى و بك يا على يهتدى المهتدون ... طوالع انوار حقائق هر ولى مقتبس از مشكات ولايت على است و با وجود وى كه امام هادى عارفان است متابعت غيرى از احولى است ... »

دربارهء عدم ملاقات ابن فارض و محى الدين ابن عربى (م - ٦٣٨) مى فرمايد:

«ناظم مدت شش ماه در محروسهء مصر جامع از هر معتكف بوده و شيخ محى الدين ابن عربى در طبقهء عليا هم در آن ايام معتكف بود و ميان ايشان ملاقات نيفتاد.»

براى شرح معانى اشعار ابن فارض مصرى و افزودن مطالب عرفانى بر آن، سيد به اشعار فارسى هم استشهاد كرده است مثلا:

گر سر سوداى او دارى سرى ... هر زمان با راستان مى بايدت

اى هر دو كون روشن از آفتاب رويت ... اى نه سپهر چون مرغ در دام زلف و خالت

4 - اوراد فتحيه

بيا كين عاشقى از سر گرفتيم ... جهان خاك را در زر گرفتيم

در عشق روى او تو حدوث و قدم مبين ... گر سالك رهى تو وجود و عدم مبين

تو مرا مونس روان بودى ... ليك از چشم سر نهان بودى

٤ - اوراد فتحيه

نسخ خطى: ٤٢٥٠ (ملى ملك) موزهء بريتانيا (ر ك: ريو ج ٢، ص ٨٣٦).

نيز: شمارهء ٢٣٧٣ و ٣٤١٤ در تاشكند (ر ك فهرست ج ٣ و ٤) فهرست اضافى موزهء بريتانيا (ريو) شمارهء ٢، شمارهء ٩٦٣ (در كتابخانهء ايشياتك سوسائتى بنگال كلكته) نسخه هائى هم در كتابخانه هاى دانشگاههاى پنجاب و پيشاور و در فرهنگستان تاجيكستان موجود است.

نسخهء عكسى: ١٦٦٦ كتابخانهء مركزى دانشگاه تهران.

اين كتاب در سال ١٣٠٠ هـ در كانپور و در ١٩٣٣ م در امر تسر ١ و در ١٣٤٤ هـ. ق در لاهور به چاپ رسيده و به لحاظ اهميت آن، شخصى بنام محمد بن جعفر جعفرى بر آن شرح نوشته است. اين شرح در تهران بچاپ رسيده است و نسخ خطى آن در كتابخانه هاى دانشگاه پنجاب و پيشاور و يكى هم در فرهنگستان تاجيكستان موجود است. (متن عربى اوراد فتحيه در ١٩٦٩ م در كراچى هم چاپ شده است).

چنانكه از نام اين رساله ظاهر است اين مجموعه مشتمل بر اوراد و اذكارى است كه مير سيد على همدانى آن را براى مريدان و طالبان و ذاكران عمومى جمع آورى كرده است. اين اوراد بسيار مقبول و پسنديده واقع شده و هنوز هم در مساجد خطهء كشمير رواج بسيار دارد و طلاب «نوربخشيه» در بلتستان و نيز در خانقاه هاى «ذهبيه» ى ايران باين اوراد توجه مخصوصى دارند.

دربارهء جمع آورى اين اوراد، سيد خود فرموده است: «در زمان سياحت قريب هزار و چهار صد ولى كامل را دريافته ام در محلى كه سلطان محمد خدا بنده

__________

(١) - مذكور در دائرة المعارف اسلامى (انگليسى) ج ١، ص ٣٩٢.

(٢) - اين اجتماع در سال ٧١٥ هـ عملى شده و در آن علماى خراسان و عراق جمع شده بودند.

ر - ك ذيل جامع التواريخ رشيدى باهتمام آقاى دكتر خان بابا بيانى، ص ٧٠.

عليه الرحمة اكابر خراسان و عراق را جمع ساخته بود و خواجه خضر عليه السلام نيز كه در آن مجلس حاضر بود ديدم و از هر ولى در وقت وداع دعايى و رقعه اى از جامهء مبارك ايشان التماس نمودم - آن رقعه ها را بر خرقهء خود توقيع كردم و آن ادعيه و اذكار را كه بر زبان مبارك ايشان پيوسته جارى مى شد كه «فتح» ما در آن بوده است جمع ساختم. اين اوراد جمع شد و چون كتب احاديث را در نظرم آوردم، مجموع اين اوراد را در احاديث رسول صلى الله عليه و سلم يافتم بطرق شتى».

در ضمن بيان اهميت اين «اوراد» اضافه مى فرمايد كه بعضى ازين اذكار در عالم واقعه اى مورد قبول و پسند حضرت نجم الدين سرسلسلهء «كبرويه» هم بوده است - مى نويسد: و اين فقير در وقتى كه به سرانديب به زيارت قدمگاه آدم عليه السلام مى رفتم چون نزديك آن مقام رسيدم سحرگاه «واقعه اى» دست داد.

در آن واقعه ديده شد كه جمعى بسيار از مشايخ كبار قدس الله ارواحهم از براى ديدن اين درويش آمدند. يكى از ايشان شيخ نجم الدين كبرى بود قدس الله روحه - در ان حالت از شيخ پرسيدم كه از اذكار كدام ذكر است كه ثواب آن بيشتر است؟ شيخ فرمود كه: اين تسبيح را مشاهده كرديم كه «سبحان الله و بحمده سبحان الله العظيم و بحمده استغفر الله» هيچ كدام از اذكار را نديدم.

جعفر بدخشى هم اين «اوراد» را در خلاصة المناقب ذكر كرده است و در اهميت آن صحبتى دارد. آغاز رسالهء اوراد فتحيه چنين است:

«الحمد لله و سلم على عباده الذين اصطفى»، ١ اما بعد قال الله تعالى: وَذَكِّرْ فَإِنَّ الذِّكْرَى تَنْفَعُ الْمُؤْمِنِينَ ٢ - بدان اى عزيز ايقظنا الله و اياك عن سنة الغفلة بتوفيقه كه حق جل علا بندگان خود را از براى سفرى بى نهايت و راهى خطرناك و بى نهايت آفريده است ... (الخ)

ادعيه و اورادى كه سيد درين رساله آورده مشتمل است بر آن ادعيه

__________

(١) - آيهء ٥٩ النمل.

(٢) - آيهء ٥٥ الذاريات.

5 - سير الطالبين

و اورادى كه بايد بعد از نمازهاى پنجگانه بخوانند - و نيز اذكارى كه بعد از نمازهاى مستحب بايد خواند ذكر گرديده و جداگانه در بخشى آمده است. درين رساله از فضائل ذكر خفى و لا إله الا الله و آية الكرسى هم صحبتى آمده است. براى استشهاد ادعيهء منسوب به ابو بكر صديق و امام غزالى را آورده است. و اشعارى كه درين كتاب نقل كرده از «منطق الطير» شيخ عطار است. مثلا:

اى بدنيا بى سروپا آمده ... خاك در كف بادپيما آمده

گر همه عالم شوندت زيردست ... مى نخواهى رفت جز بادى بدست

اوراد و ادعيه به عربى نقل گرديده ولى زبان رساله فارسى و بسيار ساده و سهل است. علتش شايد اين باشد كه آن را براى همهء طبقات و عموم مريدان و مردم - نگاشته و چون مى دانسته كه مورد احتياج طالبان مى باشد، آن را باين سادگى تحرير فرموده است و اين هم چند جملهء ديگر آن:

«بايد كه همه نماز را باول وقت بگزارد مگر نماز ديگر كه اگر در آخر وقت بگزارد نيكو باشد تا بعد از ديگر فرصت نيابد كه بكار دنيا مشغول شود و چون نماز ديگر بگزارد اوراد عصريه بخواند و تا وقت نماز شام بذكر مشغول شود.»

مى گويند تدوين نهايى اوراد فتحيه را على همدانى در نواحى گيلگت و بلتستان با تمام رسانده است (ر - ك اشاعت اسلام در كشمير بزبان اردو نوشتهء سليم خان گمى).

٥ - سير الطالبين

نسخ خطى: ٣٢٥٨ (كتابخانهء مركزى)، ٤٢٥٠ و ٤٢٧٤ (ملك) ٢٠٢، ٢٠٣ (مشهد ر ك جلد ٦ فهرست كتب آستان قدس رضوى) و نيز: موزهء بريتانيا (ريو ٢، ص ٨٣٦) شمارهء - ٢٣٢٩، ٢٣٣٠ تاشكند (جلد سوم) نسخ عكسى:

٦٧١ و ١٦٦٦ (كتابخانهء مركزى دانشگاه).

موضوع اين رساله سير و سلوك و تصوف و عرفان و تزكيه و تطهير

نفوس است همين طور درباره ى سيرت و زندگانى طالبان راه خداوندى هم صحبتى در آن رفته است.

اين رساله را باين صورت مير سيد على همدانى ترتيب نداده بلكه يكى از عقيدتمندان او از نوشته هاى پراكندهء وى جمع آورى كرده است. دو مقدمه آمده است كه «آن را جمع كرد و ترتيب داد اضعف عباد الله و افقر هم برهان بن عبد الصمد ١ و اين رساله را «سير الطالبين» نام نهاد».

مى فرمايد كه احكام شرع اسلام اگرچه معين و مستقل است ولى در بمضى امور فرعى مى توان حالت شخصى را در نظر گرفت و قضاوت كرد و سخت گيرى در امور فرعى كار شايسته اى نيست مثلا: روزى جوانى به پيش رسول (ص) آمد. پرسيد كه روا باشد كه در رمضان تقبيل زوجهء خود كنم؟ گفت نى. پس پيرى آمد و همچنين سؤال كرد رخصت فرمود اعتماد بر ضعف شهوت وى».

درين رساله جامع آن براى استشهاد در مورد معانى و مطالب مختلف به آيات و اخبار كمتر ولى به اشعار سيد و ديگران زياد استناد جسته است و شايد در نوشته هاى سيد هم به همين طور بوده و او اين اثر را از روى آن جمع آورى كرد و ترتيب داده است. از آن جمله است تك بيت هاى زير:

ارباب ذوق در غم تو آرميده اند

و ز شادى و نعيم دو عالم رميده اند

دلى را كز غم عشقش سر موئى خبر باشد

ز تشريف بلاى دوست بروى صد اثر باشد

قومى كه دل بمجلس جانان همى برند

اقبال مايه ايست كه ايشان همى برند

گر نسيم وادى اسرار خواهى تن گداز

ور تجلى جمال يار خواهى جان بباز

__________

(١) - دربارهء جامع اطلاعاتى بدست نيامد.

دوشم بگوش هوش درآمد صداى عشق

كاى بى خبر ز لذت درد و بلاى عشق

تا نيفشانى درين ره دامن جان از جهان

از جهان جان نيابى فيض اندر سر جان

نقد حيات خواهى جان كن فداى جانان

كين است در ره عشق آئين مهربانان

سالها بايد كه تا يك بندهء صاحب جمال

مادر دهرش برون آرد چو در از درج كن

اى بدنيا بى سروپا آمده

باد در كف خاك پيما آمده ١

اينك براى آگاهى بيشتر از چگونگى محتويات و سبك نگارش كتاب، نكاتى چند ازين رساله را در ذيل نقل مى كنيم:

« ... كامل و غافل چون سگ را بينند، دامن در چينند ولى عارف را نيت تحقير نفس بود و جاهل را توقير ... سرمايهء راه دين شريعت است و تجارب دانى طريقت و حصول رنج حقيقت چنانكه سود حقيقت بر تجارت طريقت صورت نبندد و تجارت طريقت بى سرمايهء شريعت بحصول نپيوندد ...

طالب آنست كه جيفهء دنيا پيش كافران اندازد و نعيم عقبى را نزل مؤمنان سازد ... چنانكه حضرت صمديت عز شأنه صاحب شرع را منصب سرورى و توقيع راهبرى داد كه لَتَهْدِي إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ ٢ اين قوم را هم به منصب رهبرى مخصوص گردانيد كه «وَمِمَّنْ خَلَقْنَا أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ» ٣ و مدعيان تيره روزگار اين طائفه را نشناسند بلكه از نصيحت و ارشاد ايشان هراسانند ...

__________

(١) - اشعار از غزليات خود على همدانى است مگر دو بيت آخر كه به ترتيب از سنائى غزنوى و عطار نيشابورى مى باشد.

(٢) - آيهء ٥٢، سورة الشورى.

(٣) - آيهء ١٨١، سورة الاعراف.

استحقاق مرتبهء مقتدائى و اهليت شيخى بتعليم ربانى ازين آيه مفهوم مى گردد كه «فوجدا عبدا من عبادنا آتيناه رحمة من عندنا و علمنه من لدنا علما ... ١

مى فرمايد كه تا لطف ايزد متعال شامل حال طالب نباشد كشف قلب و موفقيت در راه سلوك و عرفان صرفا بنا بر مجاهدات و رياضات نفس ممكن نيست چنانچه شيخ ابو حفص ٢ قدس الله سره بعد از سى سال عبادات و مجاهدات شاقه موفق شد و درين مدت قبلا عبادت خود را دليل شقاوت و حرمان مى ديد.

دربارهء علم ظاهرى و باطنى و نيز ايمان حقيقى مى فرمايد: «علماى رسوم علم از راه سمع كلام گيرند و فقرا از سمع الهام ... علمى كه خواجه را بحرص و بخل خواند و تخم عجب و شهوت در دل روياند و بر در امير و پادشاه دواند محقق ٣ آن را دام شيطان و مادهء خذلان داند ... شنيده باشى كه ترسايى بول سفيان ثورى ٤ بديد، زنار بينداخت و ايمان آورد و امروز همزاد قول علماى وقت تو بقالى را از دكان بمسجد نمى توان كرد. اين چيست؟ آن قوت نتيجهء علم الهام است و اين سستى اثر نطق بى عمل تو ... طالبان راه را اقتدا به علماى رسوم نشايد زيرا كه آن طائفه اصحاب مذاهبند و اين ارباب مشارب ... حضرت صمديت مؤمنان را از ايمان اول به ايمان دوم مى خواند كه «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا آمِنُوا بِاللهِ» ٥ و از تصديق حقيقت صدق طلبد ...

« ... متقى آنست كه جامهء وجود خود را از آلايش صفات بشرى پاك تواند كرد و به مصقلهء صدق زنگ شرك از آيينهء دل تواند سترد و شرك سالكان تعلق به اسباب و رعايت وسائط است و هر نفس كه به ادناس اين شرك

__________

(١) - آيهء ٦٥، سورهء كهف.

(٢) - عمرو بن سلمهء نيشابورى (ابو حفص حداد) م بين ٢٧٤ تا ٢٧٧ هـ (نفحات الانس، ص ٥٨).

(٣) - يكى از القاب مير سيد على همدانى است و اين تعبير را ظاهرا جامع رساله آورده است.

(٤) - زاهد و فقيه معروف كه در تقوى و پرهيزكارى در عهدش بى نظير بود (م ١٦١ هـ) ارزش ميراث صوفيه، ص ٦٤.

(٥) - آيهء ١٣٦، سورهء النساء.

6 - ذكريه (فارسى)

مرد فردا آتش دوزخ را بدو كار است».

سجع و مناسبات لفظى را نيز درين رساله مى توان مشاهده كرد.

٦ - ذكريه (فارسى)

نسخ خطى ٣٩١٥ كتابخانهء مركزى، ٣٨٧٤ (تاجيكستان) ٢٣٣١ و ٢٣٣٢ (فرهنگستان تاشكند: فهرست جلد ٣).

نسخ عكسى: شمارهء ٧٠٩، ١٦٦٦ (كتابخانهء مركزى دانشگاه) همين طور عكسى كه از فيلم شمارهء ٢٠٣٠ (از نسخهء آستان قدس رضوى مشهد) گرفته شده (و با نام «رساله در سلوك») اصلا قسمتى از همين رسالهء «ذكريه» است كه جداگانه نوشته شده است (كتابخانهء مركزى).

اين رساله دو بار به ضميمه و در حواشى كتب ديگر بچاپ رسيده است:

نخست در حواشى جلد اول «فصل الخطاب بوصل الاحباب» تأليف خواجه ابو الفتح محمد پارسا م - ٨٢٢ هـ كه در تاشكند بچاپ رسيده است. ١

بار ديگر به ضميمهء «تذكرهء شيخ كججى» باهتمام مولانا نجم الدين طارمى.

اين رسالهء شريف پيرامون احوال و كيفيات و فوائد اذكار و اوراد است به طريق صوفيهء كبرويه. و از آيات قرآن مجيد و اخبار حضرت رسول (ص) و اشعار متصوفه مملو و بدان ها مزين است و نمونه اى از نثر فنى است كه يادآور روش «مرزبان نامه» و «تاريخ جهانگشاى جوينى» مى باشد. درين رساله مؤلف آيات و اخبار را با عبارات فارسى تتميم مى كند و گاهى بصورت تركيب هاى اضافى مى آرد مثلا: «گروه اول ظالمان سرگشتهء مثبور و غافلان بيچارهء مغرورند كه در بازار فنا به افسوس و بازى تخيلات انما الحياة الدنيا لعب و لهو و زينة ٢ فريفته شده و نفوس خبيثهء «إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ» ٣ در حضيض ظلمت بهيمى محبوس كردند و جناح طائر روح محقر را بخيال مألوفات «زُيِّنَ لِلنَّاسِ حُبُّ

__________

(١) - حواشى، ص ٢ - ٦٧ از نسخهء موجود در كتابخانهء آقاى دكتر حسن مينوچهر استاد دانشگاه تهران.

(٢ و ٣) - آيات شمارهء ٢٠ الحديد و ٥٣ يوسف.

اَلشَّهَوَاتِ» ١ و به دواعى غوائل لذات «أَذْهَبْتُمْ طَيِّبَاتِكُمْ» ٢ در ادويهء سموم «يَعْلَمُونَ ظَاهِرًا مِنَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا» ٦ گم گشته و قرارگاه وطن اصلى و مقصد حقيقى فراموش كردند - نَسُوا اللهَ فَنَسِيَهُمْ ٣ لا جرم سفر اين قوم نامبارك افتاد و تجارت شوم «فَمَا رَبِحَتْ تِجَارَتُهُمْ وَمَا كَانُوا مُهْتَدِينَ» ٤ «أُولَئكَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ» ٥ «لَا جَرَمَ أَنَّهُمْ فِي الْآخِرَةِ هُمُ الْأَخْسَرُونَ» ٦ طائفهء دوم مقتصدان اصحاب يمين بودند كه قدم همت از مراتب بهيمى فراتر نهادند ... »

با وجود سبك متصنع و متكلف رساله، امثال و حكايات كوچك را نسبتا بزبان ساده و روان آورده است مثلا «شيخ جنيد قدس سره فرمود كه توحيد آن بود كه وادى مقدس قدم را از لوث خاشاك حدوث پاك دارى و از منزل وحشت گاه حظوظ رخت الفت بردارى و هرچه ديدى و دانستى ناديده و نادانسته انگارى و در كل حقيقى چنان گم شوى كه از جزئيات ياد نيارى».

درين رساله براى سالكان راه تصوف آداب و مراسم مخصوص را هم ذكر مى كند مثلا آداب خلوت و عزلت، آ - اب طهارت و وضو و معانى حقيقى طهارت و عزلت و توبه و توكل كه اين ها را اركان چهارگانهء سلوك مى نامند - همين طور اوقات و طرق گزاردن اوراد را هم شرح داده است.

در طريق سلسلهء «كبرويه» صوفيه اذكار خفى ٧ مى گزارند و از اذكار جلى ٨ برحذر مى باشند. نيز در ميان اذكار «لا إله الا الله» را از همهء اذكار افضل و اعلى تلقى مى كنند. سيد در فضيلت اين «ذكر» مى فرمايد « ... بدان كه ذكر مختار نزديك ارباب بصيرت لا إله الا الله است زيرا كه قطع منازل اين راه

__________

(١) - آيهء ١٢، سوره آل عمران.

(٢) - آيهء ٢٠، الاحقاف.

(٣) - آيهء ٧ سورة الروم.

(٤) - آيهء ١٩، المجادلة و نيز ١١٧ سورة التوبة.

(٥) - آيهء ١٦، البقرة.

(٦) - آيهء ٢٤، سورهء هود.

(٧) - ايضا، آيهء ٢٥.

(٨) - البته در ابتداى سلوك فقط «ذكر جلى» مى گويند.

بخطوات نفى و اثبات ميسر شود كه پيوسته مشغول نفى و قطع علائق اشجار غيريت و از بستان دل بقوت اثبات نهال توحيد ثابت مى كند و اين معانى جز در حقيقت «لا إله الا الله» يافت نمى شود ... رسول الله صلى الله عليه فرمود كه كل حسنة يعملها الرجل توزن يوم القيامة الا شهادته ان لا إله الا الله فانها لا توضع فى الميزان لانها لو وضعت فى الميزان و وضعت السموات السبع و الارضون السمع و ما فيهن كان لا إله الا الله ارجح من ذلك. مى فرمايد كه در محشر عظمى كه قيامت كبرى است جميع اذكار و اعمال بنده را در ديوان حساب و ميزان آرند مگر لا إله الا الله كه از محسوبات و موزونات نشمارند زيرا كه عرش و فرش و آسمان و زمين طاقت مقابلهء انوار توحيد را ندارند» ... اينك خلاصه ى آنچه در ممنوعيت و كراهت ذكر جلى مى فرمايد: «ذكر جهر منهى است از وجوه بسيار بعضى از كتاب و بعضى از سنت و بعضى بقياس عقلى. وجه اول حق تعالى مى فرمايد: «وَاذْكُرْ رَبَّكَ فِي نَفْسِكَ تَضَرُّعًا وَخِيفَةً وَدُونَ الْجَهْرِ» ١ و دوم فرمود:

«وَلَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ وَلَا تُخَافِتْ بِهَا ٢ سوم فرمود: ادعوا ربكم تَضَرُّعًا و خفية وَدُونَ الْجَهْرِ ٣ و چهارم از براى تأديب صحابه فرمود: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَرْفَعُوا أَصْوَاتَكُمْ فَوْقَ صَوْتِ النَّبِيِّ وَلَا تَجْهَرُوا (الخ) ٤ يعنى در وقت مخاطبه با رسول (ص) آواز بلند مكنيد كه اگر در خدمت وى سخن بلند بگوئيد چنانكه با يكديگر مى گوييد اعمال شما حبط شود و شما را از آن خبر نباشد. چون با رسول حق (ص) سخن بجهر گفتن موجب تحبيط اعمال است با حضرت صمديت اولى ادب نگاه داشتن و از راه تضرع و مسكنت و خضوع و خشوع ذكر حق تعالى گفتن.

از دلائل سنت بر ترجيح ذكر خفى يكى اين حديث نقل مى كند «خير الذكر الخفى و خير الرزق ما يكفى» دوم اينكه بعد از فتح در غزوهء خيبر مسلمانان با صداى بلند ذكر مى گفتند حضرت رسول (ص) از اين امر در غضب شد و فرمود كه شما بايد

__________

(١) - آيهء ٢٠٥ سورهء اعراف.

(٢) - آيهء ١١١ سورهء الاسراء.

(٣) - آيهء ٥٥ سورهء اعراف.

(٤) - آيهء ٢، سورهء الحجرات.

7 - مكتوبات اميريه

بدانيد كه كرى يا گران گوشى را ذكر نمى گوئيد بلكه «انكم تدعون سميعا قريبا و هو معكم» ١ پس بذكر جلى چه احتياج است؟ از لحاظ عقلى هم ذكر خفى اولى است: بزرگان اعمال پنهانى و سرى و خلوتى را به اخلاص نزديك تر مى دانند از ذكر جهر. ضعيف مزاجان زود عاجز مى آيند و از ترقى روحانى محروم مى مانند غرض ذكر خفى از ظاهر عقل هم مستحسن بنظر مى آيد و: «بناى دين بر عقل است ... در خبر است كه روزى در خدمت رسول (ص) يكى را صفت مى كردند كه طاعت بسيار مى كند رسول (ص) پرسيد كه عقلش چون است كه اصل همه طاعت آنست ٢».

از اشعارى كه درين رساله آورده بعضى را در ذيل نقل مى كنم:

درين ره هركه او صاحب قدم نيست ... ره جانش به اسرار قدم نيست ٣

دو گيتى را نجويد هركه مرد است ... يكى را جويد او كين هر دو كردست

ترا تا جان بود جانان نباشد ... كه با جانان حديث جان نباشد

تو در او گم شو كه توحيد اين بود ... كم شدن كم كن كه تفريد اين بود

اى ترا با هر دلى كارى دگر ... در پس هر پرده بازارى دگر

هست اين سر هر زمان پوشيده تر ... خون جانها زين سبب جوشيده تر

٧ - مكتوبات اميريه

نسخ خطى ٤٢٥٠، ٤٢٧٤ (ملك) شمارهء ٧٦٧ (تاجيكستان) شمارهء ٣٥٣، ٢٣٥٧، ٢٣٥٨ (تاشكند: ج ١ و ج ٢ فهرست فرهنگستان) دفتر هند (جلد ٢٨٩: ١) موزهء بريتانيا (ر ك ريو: ٢ ص ٨٣٦).

نسخ عكسى: ٦٧٢ - ١٦٦٦ (كتابخانهء مركزى)

رساله اى موسوم به مخطوبات در مجموعهء شمارهء ٤٢٧٤ (ملى ملك) و ديگرى نام «صلواتيه» در مجموعهء فيلم عكس شده به شمارهء ٢٠٣٠ (اصل در مشهد) كه در

__________

(١) - ذكريه (تذكرهء كججى) ص ٦٣.

(٢) - ذكريه (تذكرهء كججى) ص ٦٣.

(٣) - مطلع غزل سيد، شمارهء ٦.

كتابخانهء مركزى دانشگاه تهران موجود است هر دو جزء مكتوبات سيد مى باشد.

در مجموعه هائى كه بنده بدان دسترسى يافتم جمعا ٣١ مكتوب گرامى مير سيد على همدانى را مى توان يافت كه همه را اينجانب در دو شماره مجلهء دانشكدهء ادبيات و علوم انسانى دانشگاه تهران (شمارهء ٨١ و ٨٤ سال ١٣٥٤) چاپ كرده ام.

مخاطبين سيد در اين نامه ها پادشاهان و امراء و سالكان راه حق و دوستان و مريدان وى مى باشند:

١ - سلطان محمد بهرام شاه بن سلطان خان حاكم بدخشان و بلخ (٢ نامه) ٢ - سلطان قطب الدين پادشاه كشمير (١ نامه) ٣ - سلطان غياث الدين حاكم پاخلى (٣ نامه). ٤ - سلطان طغان خان حاكم كونار (٣ نامه) ٥ - سلطان علاء الدين حاكم پاخلى (١ نامه) ٦ - ميرزاده ميركا (١ نامه) ٧ - مولانا محمد خوارزمى (١ نامه) ٨ - مولانا نور الدين جعفر بدخشى (٤ نامه)

در بعضى نامه هاى او اسامى مكتوب اليهم مرقوم نيست ولى از فحواى آنها پيدا است كه از مريدان و ارادتمندان او هستند. اينك محتويات نامه ها:

نامه يى دارد بنام سلطان شيخ محمد بهرام شاه حاكم بدخشان و بلخ كه باين عبارت آغاز مى گردد: « ... تا مهندسان كارگاه تقدير صور و الوان بر صفحات الواح وجود مى نگارند و خازنان خزانهء بارگاه عليم و قدير باران فيض هدايت به رياض قلوب مخلصان عنايت از سحاب خود مى بارند بركات آثار نفحات ربانى نصيب روزگار آن عزيز باد ... » اين همان نامه است كه در مجموعهء ٤٢٧٤ (ملى ملك) بعنوان مخطوبات و در مجموعهء فيلم عكس شده به شمارهء ٢٠٣٠ (كتابخانهء مركزى) بنام «صلوتيه» مضبوط است و تعليمات جوانمردى و فتوت را داراست.

حاكم مزبور يكى از مريدان مخلص سيد بوده است. سيد طبق التماس او رسائل «مرات التائبين» و «بهرام شاهيه» را هم نوشته است. محتويات اين نامه پند و اندرز است و دعوت به عدل و انصاف و رعيت پرورى و دادرسى مظلومان و ترحم بربى كسان. حاكم بدخشان را انذاز و تحذير مى كند كه مبادا امور كشور

رانى او را از ياد خدا و عبادات و فرائض دين مبين غافل سازد.

جزوى از نامهء دوم را كه به آن سلطان نوشته در دست داريم. و عباراتى از آن و نيز چند شعرى را كه در ضمن آن نقل نموده در ذيل مى آوريم: اول منزل صلب پدر است دوم رحم مادر سوم فضاى عالم فانى چهارم لحد پنجم ميدان عرصات ششم بهشت يا دوزخ كه هريك دار الابد است و نعيم و آلام اين دو منزل را نهايت نيست خالدين فيها مَا دَامَتِ السَّمَاوَاتُ وَالْأَرْضُ. ١

گنج امان نيست درين خاكدان ... مغز وفا نيست درين استخوان

گر ملكى عزم ره آغاز كن ... زين به نواتر سفرى ساز كن

نامهء ديگرى نيز بنام سلطان قطب الدين پادشاه كشمير نوشته است.

اين نامه از موضع «پاخلى» بنام او نوشته و فرستاده شده و آغاز آن بدين قرار است: «حضرت سلطان اصلح الله شانه به دعاى مخلصانه مخصوص است به اجابت مقرون باد ... » على همدانى از بد اعمالى معاصران شكايت مى كند و مى فرمايد:

« ... اى عزيز اگر دين دارى آنست كه صحابه و تابعين داشتند و مسلمانى آنكه در قرن اول ورزيدند جاى آنست كه گبران و مغان از تردامنى ما ننگ دارند و جهودان بى مقدار اين مسلمانى ما را باين اعتقاد زور بكاه برگى برندارند».

مى فرمايد در روز قيامت هركس را از انجام وظيفهء او مى پرسند كه به چه نحو انجام داده است؟ مردم عوام را از نماز مى پرسند و از اعمال ديگر دينى ولى پادشاهان نخستين بار دربارهء عدل گزارى مورد محاسبه قرار مى گيرند - بنابراين «اى عزيز حرام مخور و ضعيفان را محروم مگردان» در بعضى نسخ دو نامه بنام سلطان غياث الدين حاكم پاخلى و يكى بنام سلطان كونار و كبر كه طغان خان نام داشته موجود است ولى در نسخ ديگر اين هر سه نامه بنام سلطان غياث الدين مذكور مضبوط است - همين طور نامهء شماره ٥ در مجموعهء نسخ عكس شده به شماره ٦٧٢ اگرچه بدون اسم مخاطب است ولى از فحواى كلام و سياق بيان واضح است كه بنام سلطان غياث الدين مذكور است. نامهء ديگرى بنام سلطان علاء الدين

__________

(١) - آيهء ١٠٧، سورهء هود.

موجود است.

در نامه اى بنام سلطان غياث الدين سيد ناراحتى ها و مصائب و آلام خود را كه در راه ارشاد و تبليغ اسلام به او وارد مى آمد ابراز فرموده است. درين نامه از عدم احترام علماى دين و سادات كبار و از فتنه پردازى اشرار و اوباش عليه خود شكايت مى كند و عزم جزم و تصميم استوار خود را بيان مى كند كه اگر مردم يزيد صفت فاجعه اى مانند حادثهء كربلا را دوباره بوجود بيارند او ازين ابتلاها نمى ترسد - ازين نامه معلوم مى گردد كه شخص وى نترس و بى باك و حق گوى بوده و تيمور جائر را هم همين طور نصائح تلخ گفته كه منجر به هجرت او به كشمير گرديده است: « ... اين عزيز هرچند جهد كرد كه پيش از آنكه اهل اين ديار اين شقاوت كسب كنند رفته شود آن عزيز مانع آمد و ارادهء حق درين بوده كه و الله غالب على امره ١ و آن عزيز اين ضعيف را بدان شرط باز داشته بود كه آنچه متعلق امر معروف باشد شما مى دانيد. اول بر ما حكم كنيد پس بر ديگران كه هركه فرمان شرع را گردن ننهد ما به شمشير سياست كنيم و در شهر و بازار بدين معانى منادى فرموده و اين ضعيف بر اعتماد آن عهد و شرط آنچه دانست و توانست بجهت رضاى حضرت صمديت و تحصيل نيك نامى آن عزيز در اجراى حق و نصيحت كوشيد. امروز جاهلان مفتن كه احوال ايشان را بكرات و مرات دانسته اند و تحقيق كرده به مكابره و بى شرمى اجتماع كرده اند و اين حد جرأت ايشان نيست تا از اجابت آن عزيز تقويت نباشد. اگر خاطر عزيز آن مى خواهد كه اهل اين ديار باين ضعيف آن كنند كه يزيد كرد با حسين (ر ض) سهل است كه ما اين جفاها را سعادت خود مى دانيم، اين ضعيف را بحضرت صمديت عهديست كه اگر جمله زمين آتش گيرد و از آسمان شمشير بارد آنچه حق باشد نپوشد و به جهت مصلحت فانى دين بدنيا نفروشد ... » مى فرمايد كه بى احترامى به علماى دين كه درين عصر مشهود است موجب شگفتى نيست زيرا حضرت رسول (ص) فرموده است كه: « ... سيأتى على الناس

__________

(١) - آيهء ٢١، سورهء يوسف.

زمان يكون جيفة حمار احب اليهم من مؤمن يأمرهم بالمعروف و ينههم عن المنكر ... » ولى حاكم بايد كه فتن كشور خود را درست درك كند.

در نامه اى ديگر به سلطان توصيه به عدل و احسان و ضعيف نوازى مى فرمايد. سلطان را بعنوان اندرز مى فرمايد كه پيوسته اين آيهء مباركه را لايحهء عمل خود قرار دهد كه: إِنَّ اللهَ يَأْمُرُ كم بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسَانِ وَإِيتَاءِ ذِي الْقُرْبَى وَيَنْهَى عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكَرِ وَالْبَغْيِ يَعِظُكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ ... » ١ مفاد نامهء سوم هم ناصحانه است. نامهء سيد بنام سلطان طغان خان شاه هم حاوى نصائح مرشدانه است كه: « ... حاكم عادل بايد كه از خطر حكومت غافل نباشد و قدر نعمت آن حضرت تعالى را حق خود بشناسد و در اوان فراغت عدل و احسان را به جناب قرب حضرت پروردگار و سيلت سازد ... » و نامه اى كه بنام سلطان علاء الدين نوشته نيز ازين قبيل مى باشد كه: « ... قال الله تعالى اَلَّذِينَ إِنْ مَكَّنَّاهُمْ فِي الْأَرْضِ أَقَامُوا الصَّلَاةَ وَآتَوُا الزَّكَاةَ وَأَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَنَهَوْا عَنِ الْمُنْكَرِ وَللهِ عَاقِبَةُ الْأُمُورِ ... ٢ پس بر حاكم و پادشاه واجب است كه از خطر عهدهء حكومت بينديشد و تقلد امور بندگان حق را آسان نشمرد و آثار نتائج مرضى و نامرضى را خوار ندارد و در سيرتهاى سلاطين اسلام و خلفاى راشدين رحمهم الله تامل كند ... »

نامه هاى او بنام ميرزاده ميركا و مولانا خوارزمى و دو نامه بنام جعفر بدخشى هم ناصحانه و واعظانه است.

نامهء سوم بنام جعفر بدخشى موقعى نوشته شده كه آن مريد سيد مريض بوده است درين نامه به او اندرز مى دهد كه بر امراض و آلام ديگر بايد كه صبر و تحمل نشان بدهد. براى معالجهء وى دوايى هم توصيه مى كند. در اينجا عباراتى از نامهء مزبور را مى آوريم «حضرت برادر دينى بدعا مخصوص است. به اجابت مقرون باد بمحمد و آله - قال النبى صلى الله عليه و سلم: اذا احب الله عبدا ابتلاء فان صبر

__________

(١) - آيهء ٩٠، سورهء النحل.

(٢) - آيهء ٤١، سورهء الحج.

8 - عقليه

اجتباه و ان رضى اصطفاه صدق رسول الله ... حب مرزنجوش ٨ درم بزرقطونا ٨ درم شراب نعناع ١٠ درم خميريه نفخ هر درم با صد درم آب در ديگ سنگين بجوشاند و هر بامداد شربت باز خورد نافع بود ان شاء الله تعالى ... »

در نامهء چهارم به تعبير خواب جعفر بدخشى پرداخته است كه خواب او كه دربارهء بلند پروازى و طيران او بالاى زمين و مانند پرندهء قدسى است علامت و نشانهء ارتقاى روحانى اوست و بايد كه نماز شكرانه بگزارد. مخاطبين بقيهء نامه هاى او معلوم نيستند. در دو نامهء به كسان خود توصيه مى فرمايد كه در خواندن اوراد و اذكار دوام و ثبات نشان دهند در نامه ى ديگرى يكى از مريدان خود را به يكى از امراء معرفى مى كند و توصيه مى فرمايد كه به او كمك كنند. در نامهء ديگرى به يكى از معتقدان خود وى را بر فوت كسى تسليت مى فرمايد. خلاصهء نامه اينكه طبق «كُلُّ نَفْسٍ ذَائقَةُ الْمَوْتِ» ١ مرگ را چاره نيست مگر صبر ...

ايزد تعالى فضاى ساحت آن عزيز را به ضياى اشعهء انوار صبر و رضا منور گرداناد و در روز «يَوْمَ يَفِرُّ الْمَرْءُ مِنْ أَخِيهِ وَأُمِّهِ وَأَبِيهِ» ٢ از ثواب بى نهايت صابران محروم مگرداناد ... »

در مجموعهء ٤٢٥٠ (ملى ملك) تعزيت نامهء ديگرى است كه در آن پند و نصائح ابراز داشته است درين مجموعه نامه اى بزبان عربى هم موجود است و در آن اشعار متعدد عربى هم نقل كرده و مطالب عرفانى را بيان فرموده است.

در مكتوبات اميريه عموما سادگى و اختصار و دلسوزى ويژه ى سيد بچشم مى خورد.

٨ - عقليه

نسخ خطى: ٤٢٧٤ (ملك) ٣٢٥٨ (كتابخانهء مركزى بنام «در بيان عقل و اسامى آن») ٦٧٦ (آستان قدس مشهد، فهرست جلد ٤) موزهء بريتانيا (ريو: ٢، ص ٨٣٦) ٧٣٦ (تاجيكستان) ٣٣٣٨، ٣٣٤٠ (- تاشكند ج ٣)

__________

(١) - آيهء ١٨٥ سورهء آل عمران.

(٢) - آيات ٣٤ - ٣٥ سورهء عبس.

نسخ عكسى: ٦٧٢، ١٦٦٦ (كتابخانهء مركزى)

اين رساله در فضيلت عقل انسانى با توجه به آيات قرآن مجيد و احاديث پيغامبر (ص) و اقوال صحابه و تابعين و بزرگان نوشته شده است. رساله به دو باب تقسيم شده است:

باب اول: فضل و برترى عقل انسانى (طبق آيات قرآنى و اخبار رسول ص و اقوال بزرگان) باب دوم: در بيان اسامى و صفات عقل انسانى.

باب سوم: در تفاوت درجات خلق از جهت اكتساب انوار حقائق عقلى.

مى فرمايد كه فضل عقل موجب تفوق و رجحان طبقات مختلفهء خلق مى گردد و عقل ملكهء وهبى است «ذَلِكَ فَضْلُ اللهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشَاءُ» ١

سيد به حديث معروف اول ما خلق الله العقل (كه در روايت ديگر بجاى عقل كلمهء «علم» آمده است) استشهاد مى كند و مى نويسد: نزد ارباب عقول مقرر است كه سبب شرف رتبت و امتياز نوع انسان بر حيوانات ديگر علم است و اقتباس حقائق اين حظ خطير ممكن نمى گردد الا بواسطهء ترجمان عقل ... »

اما هر عقل براى نوع انسان موجب بهبود و رحمت نيست تا اينكه آن را بآداب و آئين هاى رحمانى تربيت كرده باشيم. بنابراين عقل دو قسم است:

عقل رحمانى و عقل شيطانى. عقل وقتى كه در تخريب و هدم بناهاى اخلاقى و دينى بكوشد و مانند شتر بى مهار راه و رسم مسافرت در اين عالم را نشناسد آن عقل شيطانى است. البته عقل رحمانى نشان دهندهء راه منزل مقصود و موجب بركات دنيا و نجات اخروى است: «وَالَّذِينَ جَاهَدُوا فِينَا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنَا وَإِنَّ اللهَ لا يضيع اجر اَلْمُحْسِنِينَ» ٢

در بيان فضل عقل از آيات زير شواهدى مى آرد و مى فرمايد كه بايد به كمك علم در اجلال و تنوير عقل بكوشيم:

« ... إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِأُولِي النُّهَى ... » ٣ «إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ

__________

(١) - آيهء ٤ سورة الجمعة.

(٢) - آيهء ٦٩ سورهء العنكبوت.

(٣) - آيهء ١٢٨ سورهء طه.

9 - داوديه (در آداب و سير اهل كمال)

وَاخْتِلَافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ وَالْفُلْكِ الَّتِي تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِمَا يَنْفَعُ النَّاسَ وَمَا أَنْزَلَ اللهُ مِنَ السَّمَاءِ مِنْ مَاءٍ فَأَحْيَا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا وَبَثَّ فِيهَا مِنْ كُلِّ دَابَّةٍ وَتَصْرِيفِ الرِّيَاحِ وَالسَّحَابِ الْمُسَخَّرِ بَيْنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ ... » ١

سبك نگارش اين رساله مصنوع و فنى است. و ذيلا عباراتى از آغاز آن را ملاحظه مى فرمائيد:

«حمد و ثناى نامتناهى آن فاطر حكيم را كه اشعهء انوار مصباح عقول را جناح همم سايران منازل غيب و شهادت گردانيده كريمى كه به مقتضاى جود طالبان كمال را به وسيلت علم عرفانى به اوج فلك سعادت رسانيده بديعى كه اقفال ابواب مخزن رتق بمفاتيح فضلش بگشاد. قديمى كه خلائق اشخاص و افراد و اعيان عرصهء وجود را قبل الاختراع صلاى «آمِنُوا بِاللهِ وَرَسُولِهِ» داد ... »

٩ - داوديه (در آداب و سير اهل كمال)

نسخ خطى: ٤٢٥٠، ٤٢٧٤ (ملك) ٣٢٥٨ (كتابخانهء مركزى بنام «در آداب و سير اهل كمال»)

موزهء بريتانيا: (ر ك ريو: ٢، ص ٨٣٦) ٢٣٥٧، ٢٣٥٨ (تاشكند، ج ٣).

نسخ عكسى: ٦٧٢، ١٦٦٦ (كتابخانهء مركزى).

اين رسالهء مختصر فقط حاوى ٣ برگ و اصلا نامه اى مفصل و وصيت نامه اى است كه سيد آن را براى يكى از مريدان يا دوستان خود بنام داود نوشته ولى دربارهء اين شخص متأسفانه اطلاعاتى بدست نيامده است. در مقدمهء رساله مى فرمايد: « ... برادرى است اعز طالب راغب داود اصلح الله احواله كه ازين ضعيف التماس وصيت كرد كه متضمن آداب و سير اهل كمال بود و متبرك بذكر نسبت بيعت شريفهء ارباب كمال و احوال ... » ضمنا از پيران طريقت خود هم كه به او فيض رساندند ذكرى كرده و از احسان آنان تشكر مى فرمايد.

در آخر اين رساله على همدانى سلسلهء مشايخ خود را بيان فرموده است

__________

(١) - آيهء ١٦٤ سورهء البقرة.

10 - رساله “بهرام شاهيه”

كه در باب اول اين كتاب به آن اشارت رفته و از آن استفاده گرديده.

موضوع اين رساله ذكر اهل عرفان و كمال است. و چنين آغاز مى شود: «الحمد لله - و سلم على عباده الذين اصطفى اما بعد چون خلاصهء اهل عالم بعد از انبياء عليهم السلام اعيان اولياءالله اند رياض دلهاى مطهر ايشان مهبط انوار الهى اند» در فضائل و كرامتهاى اهل فقر و عرفان به آيات زير از قرآن مجيد استناد مى كند:

١ - « ... أَلَا إِنَّ أَوْلِيَاءَ اللهِ لَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ ... » ١

٢ - « ... لِلْفُقَرَاءِ الْمُهَاجِرِينَ الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ وَأَمْوَالِهِمْ يَبْتَغُونَ فَضْلًا مِنَ اللهِ وَرِضْوَانًا وَيَنْصُرُونَ اللهَ وَرَسُولَهُ أُولَئكَ هُمُ الصَّادِقُونَ ... » ٢

١٠ - رساله “بهرام شاهيه”

نسخ خطى: ٤١٩٥، ٤٧٣٦ (كتابخانهء مركزى) ٤٢٥٠ (ملى ملك) ٢٣٧٤ (فرهنگستان تاشكند، ج ٣).

اين رسالهء كوچك را مير سيد على همدانى به التماس سلطان محمد بهرام شاه حاكم بدخشان نوشته است و در واقع اولين نامهء معرفى شده در مكتوبات اميريه است.

از مقدمهء رساله معلوم مى گردد كه حاكم مذكور وقتى از سيد التماس پند و اندرز و وصيت كرده بود و در نتيجهء آن مؤلف اين رساله را برايش تأليف فرموده است - اين رساله شايد بصورت نامه اى بوده و سپس چند مطلب و عبارت نو بر آن افزوده شده است ولى در بعضى نسخ آن را به همين صورت مى بينيم.

مضمون اين رساله نصائح و وصايا است براى روش جوانمردانه و عدل و خدا ترسى و امر بالمعروف و نهى عن المنكر و بر پا داشتن مراسم دينى.

ضمنا به اشعار عارفانه هم استناد مى فرمايد كه از آن جمله است ابيات زير:

__________

(١) - در موردى آيهء ٦٢ سورهء التوبة.

(٢) - آيهء ٨ سورهء الحشر.

11 - رساله «موچلكه»

گر دمى اين زندگى مى بايدت ... پاى تا سر بندگى مى بايدت

مرد مى بايد تمام اين راه را ... جان فشانى بايد اين درگاه را

طعمه اى كان پاكبازان را دهند ... هرگز آن كى نونيازان را دهند

كار آسان نيست با درگاه او ... خاك مى بايد شدن در راه او

١١ - رساله «موچلكه» ١

نسخهء خطى: شمارهء ٤٢٥٠ (كتابخانهء ملى ملك تهران).

موچلكه ١ (يا مچلكه) يكى از ارادتمندان سيد بوده و اين رسالهء مختصر (در ٤ برگ) در دنبالهء ملاقات و صحبت موچلكه با سيد نگارش يافته است.

به اين ترتيب كه وقتى موچلكه در نماز عشاء با سيد بوده و در قفاى او نماز گزارده است در ضمن قرائت على همدانى اين آيه و آيات قبل از آن را تلاوت فرمود: « ... وَمِنْ آيَاتِهِ خَلْقُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلَافُ أَلْسِنَتِكُمْ وَأَلْوَانِكُمْ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِلْعَالِمِينَ ... » ٢ موچلكه بغوامض معانى و حكم درونى اين آيه و آيات قبلى پى نبرد و باين علت سيد اين رسالهء مختصر را نوشته و براى موچلكه و امثال وى همان آيات را شرح فرموده است. مى نويسد: « ... دوش كه خدمت آن عزيز حاضر بود اين آيه ٣ مع قبله ٤ در قرائت عشاء خوانده شده و آن عزيز گويى كه هيچ از آن فهم نكرد. ابو ذر غفارى رضى الله عنه روايت كرد از حضرت سيد كائنات صلى الله عليه و سلم كه ما من حرف من القرآن إلا و له ستون الف فهم. نمى دانم كه اين فقهاى زمان تو از اين شصت هزار يكى هم فهم كرده اند يا نى ...

عرب الله گويد و عجم خدا مى خواند و ترك «تنكرى» مى داند و مغول «يلواج» بر زبان مى راند ولى مقصودشان يكى است ٥» همين طور سيد در حكم ظاهر و

__________

(١) - موچلكه (مچلكه) به معنى كوچك و ظريف و قشنگ و آبدار است: فرهنگ فارسى معين جلد سوم ص ٢٨٨٦ - ٢٨٨٧ اين كلمه لقب يكى از ارادتمندان على همدانى بوده كه ما او را نمى شناسيم.

(٢) - آيهء ٢٢: سورهء الروم ٣٠.

(٣) - يعنى آيهء ٢٢ سورهء الروم.

(٤) - بظاهر آيات ١٨ - ٢١ از سورة الروم.

(٥) - ٤٢٥٠/ ٢٣ ملك برگ ٤٠٠.

باطن و صورت و زبان صحبت مى كند و مى فرمايد كه اين يكى از بزرگترين آيات خداى متعال است و دنيا از همين تنوع و گوناگونى رونق مى گيرد. همين طور دربارهء اختلاف ظاهرى و هم آهنگى باطنى صحبت كرده است - يعنى فرق ظاهر و باطن و اينكه حقيقت در اصل يكى است ولى بظاهر مختلف بنظر مى آيد - اين رساله متضمن دو واقعه از زندگانى امير المؤمنين حضرت على (ع) هم مى باشد:

وقتى كه معاويه بر عليه على خروج كرد و جنگ بين مسلمين آغاز شد و سپس تحت تأثير گفتار معاويه مردم قرآن مجيد را بر نيزه ها بلند كردند و طالب حكميت اين كتاب خداوندى گرديدند، هر دو فريق اين شرط را قبول كردند ولى در مآل كار حكميت معلوم شد كه اين كار دسيسه كارى و توطئه اى عليه حضرت على بوده، آن موقع حضرت على فرمود: ذلك الكتاب الصامت و انا الكتاب الناطق - على همدانى مى فرمايد حضرت على بنا بر مقام و مرتبهء خود و وضع مخصوصى كه در آن قرار داشت درست فرموده بودند ولى بعضى ها مثلا خوارج اين حقيقت را درك نكرده بودند و «اگر مثل اين سخن در زمان تو از درويشى صادر شود جميع فقهاى زمان به قتل او فرمان دهند زيرا فقها هم مانند خوارج ظاهربين هستند».

همين طور مى فرمايد كه در عهد خلافت حضرت عمر بن خطاب دو زن بر سر تمليك يك پسر نزاع مى كردند و هريك ادعا مى كرد كه اين پسر مال اوست و ديگرى او را غصب كرده است پس به نزد حضرت على كه بزرگترين قضاة بوده آمدند. آن حضرت بسيار سعى نمود كه آنان را به راست گويى وادار كند ولى اصرار هر دو ادامه داشت. بنابراين قضاوتى فرمود كه ظاهرا عجيب بود ولى بباطن مظهر حقيقت. او سياف را دستور داد كه براى دونيم كردن اين پسر آماده گردد و با قطع جسد اين پسر به دو نيمه، سهم هريك از دو مدعى را بدهد. كه ناگاه يكى از آن دو با الحاح و زارى فوق العاده گفت اين پسر را نكشيد كه من از دعوى خود گذشتم پس حضرت على دستور داد كه پسر را به او تحويل بدهند زيرا كه از آن وى است.

12 - واردات اميريه

و زن ديگر هم مقر شد كه واقعا قضاوت حضرت على درست است غزلى هم درين رساله نقل كرده كه باين مطلع آغاز گشته است:

بنور عقل توان در طريق جان رفتن

به پاى و هم درين راه كى توان رفتن؟

١٢ - واردات اميريه

نسخ خطى: ٤٢٥٠ (ملى ملك) ٣٢٥٨، ٣٩٥ (مركزى دانشگاه) ٢٨٨، ٢٨٩ (ر ك فهرست مشهد، جلد ٦) ٢٣٥١ تا ٢٣٥٣ (تاشكند، ر ك فهرست ج ٣) و نسخه اى در تاجيكستان.

نسخ عكسى: ٦٧٢، ١٦٦٦ (مركزى دانشگاه).

اين رساله در ١٣٣٢ هـ. ق بعنوان «الواردات الغيبية و لطائف القدسية» در دهلى چاپ و منتشر شده است كه البته اينك كمياب است.

رساله داراى ٧ برگ است و مانند رسالهء «واردات» و «مناجات» از خواجه عبد الله انصارى هروى (م ٤٨١ هـ) به نثر مسجع و گاهى مقفى تأليف شده و مثل رساله هاى خواجه واردات و كيفيات درونى مؤلف را دربردارد. حاكم بلخ و بدخشان بهرام شاه خلاصه اى از «واردات» را هر روز بعنوان «ورد» مى خوانده و به عواطف خود اعتلا مى داد. آغاز «واردات» با اين كلمات عاليه است: «رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي وَيَسِّرْ لِي أَمْرِي وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِي يَفْقَهُوا قَوْلِي. ١ اى مرهم جراحت هر دل ريش و اى مونس روان هر درويش اى كرمت دستگير هر بيچاره و اى رحمتت پايمرد هر آواره اى خواطف غيرتت بصاير قدسيان را از ملاحظهء اسرار جمال تو بردوخته و اى عواطف رأفتت هزاران شمع صفا در گوشهء دل هر شكسته برافروخته» و اين هم عبارات نهايى اين رساله:

«الهى در شب وحشت گور رشحهء عفو از فيض سحاب كرم مونس و پناه ما گردان. در روز نشور روى اميدى بشومى قبائح افعال ما سياه مگردان يا اكرم المسئولين و يا رجاء المؤمنين برحمتك يا ارحم الرحمين».

__________

(١) - آيات ٢٤ تا ٢٨ سورهء طه.

13 - ده قاعده

در عبارت ذيل نيز از شيخ ابو الحسن خرقانى (م - ٤٢٥ هـ) كه كمالات روحانى و خوارق عادات او بسيار معروف است ذكرى آورده است: « ... چون سفرهء عطا باز كردند لائق هر دردى داروئى از ان ساز كردند. خرقانى از آن خوان درد بديد كه لقاى خداست. على همدانى گنجى يافت كه از افهام و عقول مبراست. ظهور سطوت جلال جمال صاحب كمال شيخ خرقانى شد و بروز لطائف جمال جلال جابر اين درويش همدانى گشت ... »

از عبارات ذيل نيز بنظر مى آيد كه اين «واردات» را سيد در عالم ناراحتى و مشقت و شكايت نوشته و موجب ملال او كور ذوقى و بى بصيرتى اهل روزگار بوده است: «اى عزيز ترك لذات و حال اخوان گفتن و باديهء هجران به پاى مجروح رفتن و خون به دل در نهفتن به از در سخن پيش نااهلان سفتن ... خنك آن را كه از خود چشم بردوخت. هرچه ديد و دانست به آتش فنا بسوخت ... سينهء هركس گنجينهء سر اوست و از هر وعاى هر شخص آن ترشح كند كه دروست.» نمونهء ديگر از عبارات مسجع كتاب:

«اى عزيز روندگان اين راه دو قسم اند - راكبان مركب هوا و سالكان منهج رضا شعار ارباب رضا سنت و حكمت است و دثار اهل هوا غفلت و بدعت.

غفلت و بدعت غافل را به هاويهء بعد رساند و حكمت و رضا عاقل را بر مسند قرب نشاند ... »

١٣ - ده قاعده

خطى: شمارهء ٤٠٥٦، ٤٢٥٣، ٤٣٥٠، ٤٣٧٤ (ملك) ٢٣٩٨، ٢٩٢٠، ٢٧٨٤، ٣١٦٧، ٢٩٥٨، ٢٤٦٤، ٤٣٨٩، ٤١٩٥، ٤٧٧٨، ٣٧٤٣، ٣٢٥٨١، ٣٩١٥ (مركزى دانشگاه) ١٩٢ ط (مجلس) ٥/ ٦٧ ر ف - ٥٧/ ٢ ملى فرهنگ ١٤٧، ١٥٠ (مشهد. ر ك فهرست ج ٦) ٧٥٣، ١٠٨٣ (كتابخانهء دانشكدهء ادبيات اصفهان) ٣٢٦، ٣٤٦ (بنام «راههاى طالبان» در مجموعه هاى اهدايى استاد على اصغر حكمت و امام جمعهء كرمانى به كتابخانهء دانشكدهء ادبيات تهران) ٨٢٩

__________

(١) - اين شماره رسالهء ده قاعده نيست و بغلط «الاصول العشرة» از نجم الدين كبرى را كه به عربى است به نام ده قاعده ضبط كرده اند.

الف (بادليان، اكسفورد. ر ك ريو: ج ٢ صفحه ٨٣٦ (موزهء بريتانيا) ٢٣٣٤، ٢٣٣٧ (تاشكند: ج ٤، از فهرست كتب) نسخهء عكسى: ٦٧١ (مركزى دانشگاه).

نسخه هاى چاپى: ١ - در فرهنگ ايران زمين دفتر ١، سال ٦، ١٣٣٧ ش با تصحيح و مقدمه (به فرانسه) از دانشمند فرانسوى موله مارين (ص ٣٨ - ٦٢) ٢ - در «تحقيق در احوال و آثار نجم الدين كبرى اويسى» تأليف آقاى منوچهر محسنى تهران ١٣٤٦ ش (١٦٣ - ١٧٠) كه اغلاط و حذف و اسقاطى چند هم دارد ١ ٣ - در مجموعهء «ايران كبير و ايران صغير» طبع لاهور ١٩٧١ م با مقدمه و تصحيح اين جانب. ٢

اين رساله ترجمهء آزاد فارسى «الاصول العشرة» ٣ تأليف شيخ نجم الدين كبرى مى باشد. مضمون رساله حقيقت «اصول ده گانه» ى سالكان گروه «كبرويه» مى باشد و اهميت و بزرگداشت اين وجيزه از تعداد نسخ خطى آن پيداست و بعضى از نسخ مطلا و مذهب و با اهتمام و توجه خاص نوشته شده است مثلا شمارهء ١٩٢ ط و ٤٢٥٣.

على همدانى ترجمهء خود را بزبان ساده و بى پيرايه نوشته و با افزودن اشعار فارسى بر زينت و زيبايى آن افزوده و آن را در اختيار عامهء سالكان گذاشته است

__________

(١) - درين چاپ همهء اشعار فارسى اين رساله و بعضى از مطالب آن محذوف گرديده و مؤلف كتاب آقاى محسنى از چاپ اول اين رساله اطلاعى نداشته است. در ذكر «الاصول العشرة» مى نويسد «اصل اين رساله بزبان تازى بوده است و چنانكه نوشته اند عارف صمدانى مير سيد على همدانى آن را بزبان فارسى ترجمه كرده است ... متن اين رساله كه در ايران تا بحال به طبع نرسيده از يك مجموعهء خطى ... استنساخ شده است» ص ١٦٣.

(٢) - باهتمام ادارهء آينهء ادب لاهور و به كمك دولت جامون و كشمير آزاد (مظفرآباد).

(٣) - اين رساله باسامى ديگر هم شهرت دارد: رسالة الطرق، رسالة فى الطرق، رسالة لطالب الحق، رسالة فى اقرب الطرق الى الله و طريقت نامه. از شرح هاى متعددى كه بر اين رساله نوشته شده، شرح عربى بنام عرائس الاصول فى شرح الاصول است كه مؤلف آن معلوم نيست «و دو شرح تركى يكى تأليف اسماعيل حقى برو سوى و ديگرى تاليف عبد الغفور لارى م - ٩١٢ هـ - تحقيق در نظم و نثر فرقهء ذهبيه ... » ص ٢٨٤ - ٢٨٥ و نسخ خطى شمارهء ١٨٨٠ و ٣٦٥٤ (كتابخانهء مركزى).

«الاصول العشرة» يا «ده قاعده» كه درين رساله مورد بحث قرار گرفته عبارت است از: توبه، زهد، توكل، قناعت، عزلت، ذكر، توجه، صبر، مراقبه و رضا.

از اشعار متعددى هم كه درين رساله نقل كرده، اين سه بيت را ياد مى كنيم:

گر كلاه فقر خواهى سر بسر ... از خود و جمله جهان يكسر ببر

چارهء اين چيست؟ در خون آمدن ... و ز وجود خويش بيرون آمدن

اين كلاه بى سران است اى پسر ... كى دهندت تا تو مينازى بسر

به عنوان نمونه اى از ترجمه، يك اصل را بعربى و سپس قاعده اى را به فارسى نقل مى كنم:

«الاصول العشرة» ... الاصل السادس. الذكر: و هو الخروج عن ذكر ما سوى الله تعالى بالنسيان. قال الله تعالى: وَاذْكُرْ رَبَّكَ إِذَا نَسِيتَ ١ اى:

اذا نسيت غير الله كما هو بالموت فاما نسيه المسهلة بالذكر و هو كلمة لا إله الا الله فانه معجون مركب فى نفى و اثبات فى نفى يزيل المواد الفاسدة الى تولدها منها امراض القلب و قيود الروح و تقوية النفس و تربية صفاتها و هى الاخلاق الذميمة النفسانية و اوصاف الشهوانية الحيوانية و تعلقات الكونين و باثبات صحة الا الله يحصل القلب و سلامته عن الرذائل من الاخلاق بانحراف مزاجه الاصل و استواء مزاجه بنوره و حياته بنور الله تعالى فيتجلى الروح بشواهد الحق و تجلى ذاته و صفاته كمال بقوله تعالى: وَأَشْرَقَتِ الْأَرْضُ بِنُورِ رَبِّهَا ٢ و زالت عنها ظلمات صفاتها يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ وَالسَّمَاوَاتُ وَبَرَزُوا للهِ الْوَاحِدِ ٣ القهار فعلى فضيه فاذكرونى ٤ اذكركم تبدل الذاكرية بالمذكورية و المذكورية بالذاكرية فيفنى الذاكر فى الذكر و يبقى فى الذكر. المذكور خليفة الذاكر فاذا طلبت الذاكر وجدت المذكور و اذا طلبت المذكور وجدت الذاكر:

فاذا ابصرتنى ابصرته ... فاذا ابصرته ابصرتنا

__________

(١) - آيهء ٢٣ سورهء الكهف.

(٢) - آيهء ٦٩ سورهء الزمر ٣٩.

(٣) - آيهء ٤٨ سورهء ابراهيم.

(٤) - آيهء ١٥٢ سورهء البقرة.

«ده قاعده ... قاعدهء ششم ذكر است و معنى ذكر بيرون آمدن بود از ياد هرچه غير حق است باختيار چنانكه از ياد همه خروج خواهد كرد به مرگ باضطرار و حق جل و علا مى فرمايد: وَاذْكُرْ رَبَّكَ إِذَا نَسِيتَ يعنى ياد كن پروردگار خود را چون فراموش كنى غير او را. و ذكر معجون معنوى است مركب از نفى و اثبات تا بنفى كه آن لا إله است مواد فاسده را كه مقوى نفس اماره است و مربى صفات وى است از صفات حيوانى و اخلاق ذميمهء نفسانى چون كبر و عجب و بخل و حقد و حسد و حرص و ريا و غير آن كه هريك از آن صفات بندى از بندهاى روح و باعث بيمارى آنست، از خود دور مى افكند و هواى فضاى ميدان دل كه محل بارگاه كبريا و مطلع آفتاب فردا نيت است از غبار حدوث و ظلمات كثرت پاك مى گرداند و با ثبات الا الله ١ تحصيل صحت دل و سلامت وى از رذائل اخلاق و كسب زندگى و حيات طيبه مى كند و بسطوات ظهور نور وحدت ظلمات كثرت و حدوث منهدم مى گردد تا پادشاه روح كه خليفهء حق است بر سرير ايقان و شواهد حق جمال با كمال خود را جلوه دهد و زمين بدن را بنور آن جمال منور نمايد و سر يوم تبدل الارض غير الارض، شاهد افتد و رسوم وجود مذموم ذاكر در آفتاب وجود مذكور متلاشى شود و غبار ادبار وجود ذاكر و ذكر منهدم گردد و جمال مذكور در عين ذاكر روى نمايد و اشارهء «وَهُوَ مَعَكُمْ أَيْنَ مَا كُنْتُمْ» محقق گردد.

فاذا ابصرتنى ابصرته ... فاذا ابصرته ابصرتنا:

تا كه باشد ياد غيرى در حساب ... ذكر مولى باشد از تو در حجاب

تا بود يك ذره از هستى بجاى ... كفر باشد گر نهى در عشق پاى

گر همه عالم ثواب تو بود ... چون تو باشى آن عذاب تو بود

گر شوى چون خاك در ره پايمال ... تا ابد جان را بدست آرى كمال

__________

(١) - در طريق «كبرويه» مريد مبتدى فقط بر ذكر لا إله الا الله (به صورت جلى و جهر) مواظبت مى كند تا اينكه قلبش بيدار به ذكر مى گردد. آن موقع بذكر خفى يا سرى مى پردازد و درين مورد دلائل مير سيد على همدانى را در هنگام بحث از رسالهء ذكريهء وى آورده ايم. ر - ك: اوراد الاحباب و فصوص الآداب (يحيى باخرزى كبروى)، ص ٣٠٠.

14 - چهل مقام صوفيه

تا تو با خويشى عدد بينى همه ... چون شوى فانى احد بينى همه

١٤ - چهل مقام صوفيه

نسخ خطى: ٤٢٥٠ (ملى ملك) شمارهء ٥٨٨ در خانقاه احمدى ذهبيهء شيراز كه در «مستورات» يا «منقبة الجواهر» بنام «مقامات صوفيه» ضبط است. نيز موزهء بريتانيا (ر ك ريو: ٢، ص ٨٣٦) ٢٣٧٥، ٢٦٠٨ (تاشكند، ر ك ج ٣) و نسخه اى هم در تاجيكستان. نسخهء عكسى: ١٦٦٦/ ٢٢ (مركزى دانشگاه بنام اشتباهى «اصطلاحات الصوفية») - اين رساله به ضميمهء تذكرهء كججى بچاپ رسيده است كه البته كمى مغلوط و با نسخ خطى موجود اختلاف جزئى دارد. اين عبارت عربى در آغاز رسالهء چاپى موجود نيست: «الكلام فى مقامات الصوفية و بيان حالاتهم و اظهار درجاتهم و معنى الفقر و ما يتعلق به من امور الفقر و هو على اربعين درجة و هو من انفاس شيخ الاسلام جمال السنة معين الدين ابى عبد الله محمد حموى الجوينى ١ رضى الله عنه» و بعضى اختلافهاى جزئى ديگر هم بچشم مى خورد.

در آغاز رساله بعد از حمد و نعت مى فرمايد: «بدانكه صوفى را چهل مقام است و اين چهل مقام را ببايد دانست تا قدم وى در كوى تصوف درست آيد و اگر ازين چهل مقام يكى را هم فروگذارد، به صفاى صوفى راه نيابد. مقام اول نيتى است.

صوفيان را بايد كه نيت ايشان آن بود كه اگر هر دوعالم را بديشان دهند چون دنيا و نعمتش و عقبى و جنتش، دنيا و نعمتش را بر كافران از ايثار كنند و عقبى و جنتش بر مؤمنان ايثار كنند و بلا و محنت را خود اختيار كنند ... »

اين چهل مقام صوفيه، كه سيد آنها را درين رساله بزبان ساده بيان فرموده در ذيل ذكر مى گردد: نيت، انابت، توبه، ارادت، مجاهده، مراقبه، صبر، ذكر، مخالفت نفس، رضا، موافقت بر بلا، تسليم، توكل، زهد، عبادت، ورع، اخلاص، صدق، خوف، رجا، فنا، بقا، علم اليقين، حق اليقين، معرفت، ولايت، محبت، شوق، وحدت، قربت، انس، وصال، كشف، محاضره، تجريد، تفريد، انبساط، تحير، نهايت و تصوف. دربارهء مرتبهء آخر مى فرمايد: «مقام چهلم تصوف است و صوفى آن بود كه از همهء مرادها صافى بود و زبانش از

__________

(١) - مقصود صوفى و محدث بزرگ شيخ ابراهيم بن سعد الدين محمد حموى جوينى (٦٤٤ - ٧٢٢ هـ) است.

15 - مناميه

عيب و فضول صافى بود و دلش از هر علت صافى بود و چشمش از خيانت صافى بود و از جهان دوخته بود و با حق آموخته بود و باطنش از آفت صافى بود و نفسش از شهوت صافى بود و ظاهرش از آرايش صورت صافى بود و گفتارش صافى بود و اين چهل مقام پيغمبران را هم بوده است - اولين مقام آدم راست عليه السلام و آخرين مقام محمد رسول الله صلى الله عليه و سلم را و الحمد لله وحده وَالسَّلَامُ عَلَى مَنِ اتَّبَعَ الْهُدَى» ١ بقيهء ٣٨ مقام را هم به همين روش شرح كرده است.

١٥ - مناميه

نسخ خطى: ٢٤٠١، ٣٢٥٨، ٢٨٣٠ (كتابخانهء مركزى) ٤٢٥٠، ٤٢٧٤ (ملى ملك) ١١٥٩ ط (مجلس) ٣٤٦ (دانشكدهء ادبيات تهران: مجموعهء اهدائى آقاى حكمت) ٦٩٨ (مشهد ر ك فهرست ج ٣، ص ١٤٤) ٢٣٤٤، ٢٣٤٧ (ر ك ج ٤ از فهرست تاشكند) موزهء بريتانيا (فهرست ج ٢، ص ٨٣٦) ٧٦٧ (تاجيكستان.) عكسى: ٦٧١، ١٦٦٦ (كتابخانهء مركزى).

سيد اين رسالهء مختصر (داراى ٧ برگ) را در بيان و كيفيت خواب و تعبير رويا و فرق خوابهاى كاملان و ناقصان به تقاضاى يكى از مريدان خود كه نامش را ذكر نكرده نوشته است. و در ضمن آن دربارهء نور هم بحث كوچكى دارد: «نزد ارباب كشف و عرفان نور را سه مرتبه است: مرتبهء اول نور حقيقى مطلق دوم ظلمت سوم ضياء» دربارهء حقيقت خواب احاديث رسول (ص) را نقل مى كند كه الرؤيا ثلث رؤيا من الله و رؤيا من الشيطان و رؤيا حديث المرء لنفسه ... اصدقكم رؤيا اصدقكم حديثا ... » و صادقان قول كه انبياء و بزرگان دين و اولياء الله هستند رؤياى ايشان بر حق و درست ١ و مشاهده ايست كه مانند حالت بيدارى مى باشد ولى ناقصان غافل كه شيوهء آنان دورويى است رؤياى آنان حقيقت ندارد زيرا «و تحسبهم ايقاظا و

__________

(١) - آيهء ٤٧ سورهء طه.

16 - همدانيه

هم رقود ١، سواء محياهم و مماتهم ٢ بيدارى آنان هم خواب غفلت است و خواب غفلت آنان موجب حرمان بيشتر مى گردد.»

در مورد مفاد اين رساله مى نويسد: «اين عجاله ايست بموجب التماس عزيزى از اخوان صفا كه حقوق مروت ايشان بر من ضعيف واجب است و اقدام نيات ايشان بر جادهء اخلاص ثابت در بيان حقيقت مثال و خيال مطلق و مقيد و كيفيت مراتب مناجات و رؤياء و درجات خلق در ادراك علوم و معانى از عوالم علوى و اطوار خيال و مثال و ارواح و اعيان و غيره به مقتضاى آن التماس ... »

سبك اين رساله مانند سبك معمولى ديگر رسايل سيد است. زبان مصنوع و متكلف را بكار نبرده ولى از آيات قرآن مجيد و احاديث رسول (ص) بيشتر استشهاد كرده است - گاهى بعنوان نقل قول گاهى براى تكميل معانى. عبارتى هم در ضمن خواب و تعبير خواب حضرت يوسف صديق آورده است كه در ذيل نقل مى كنيم:

«بعضى رؤياى اهل كمال بعد از چهل سال ظاهر شود و خواب يوسف صديق عليه السلام از آن جمله بود كه از آن روز كه گفت: يَا أَبَتِ إِنِّي رَأَيْتُ أَحَدَ عَشَرَ كَوْكَبًا وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ رَأَيْتُهُمْ لِي سَاجِدِينَ، تا آن روز كه گفت:

«هَذَا تَأْوِيلُ رُءْيَايَ مِنْ قَبْلُ قَدْ جَعَلَهَا رَبِّي حَقًّا» ٣ نزد اكثر مفسرين و اهل تواريخ چهل سال بوده است».

١٦ - همدانيه

نسخ خطى: ٣٢٥٨ (كتابخانهء مركزى) ٤٠٥٦، ٤٢٥٠، ٧٢٧٤ (ملى ملك) موزهء بريتانيا (ر ك فهرست ج ٢ ص ٨٣٦) نسخه اى (بدون شماره بندى) در موزهء ملى كراچى و يكى در تاجيكستان - شمارهء ٢٣٤١ و تا ٢٣٤٣ (تاشكند: ج ٣).

عكسى: ٦٧١ (كتابخانهء مركزى).

يكى از مريدان سيد معنى «همدان» را از وى پرسيده و در جواب آن سؤال

__________

(١) - آيهء ١٧، سورهء الكهف.

(٢) - آيهء ٢٠، سورهء الجاثية ٤٥.

(٣) - سورهء يوسف، آيات ٤ و ١٠٠ - به ترتيب.

مؤلف، اين وجيزهء ٤ برگى را نگاشته و اين كلمه را سه نوع معنى كرده است ولى بيشتر توجه او بمعانى عرفانى كلمه مبذول بوده است.

اين رساله مانند رسالهء «ذكريه فارسى» مؤلف نمونه ايست از نثرى كه با زبان عربى كمال آميختگى دارد و آيات قرآن مجيد و اخبار نبوى (ص) را در آن مانند تركيبات فارسى نقل كرده و مورد استشهاد و استناد قرار داده است.

دربارهء محتويات رساله مى فرمايد كه «همدان» سه معنى دارد: (١) با سكون ميم (همدان) موضعى است در يمن ١ (٢) و با فتح ميم (همدان) موضعى ايست در عراق ٢ و درين معنى شعرى چند منسوب به امام فخر الدين رازى (م - ٦٠٦ هـ) را نقل مى كند. از آن جمله است:

آن كس كه بداند و بداند كه نداند ... او خويشتن از دست ضلالت برهاند

اينك بعراق اندر شهريست معظم ... كورا «همدان» خوانند و او هيچ نداند

٣ - معنى عرفانى همدان فقط ذات بارى تعالى است و دعوى «همدانى» ديگران فاقد حقيقت است مى فرمايد اگر كسى فقط الفباء ياد گرفته يا كمى اطلاعات جمع كرده و دعوى علم و همدان بودن را ابراز مى دارد اين از روى حماقت است و در وقت صحبت و امتحان پرده از جهل و حمق او برداشته مى گردد. البته آن كس مى تواند «همدان» گردد كه به «همدان مطلق» واصل گردد. وجود خود را در بحر ناپيدا كنار او فنا سازد و در انوار تجليات آن ذات متعال محو گردد: آن موقع «همدان» است. همين فنا و از خودرفتگى علمى است مقرون به يقين و ايقان و وساوس نفسانى و شيطانى را در آن راه نيست.

قطعات مختصرى از اين رساله را نقل مى كنيم: « ... از آن كسان كه مصداقهاى

__________

(١) - در جنوب عربستان. قبيلهء «بنو همدان» كه در اوائل اسلام اين دين را پذيرفتند و حضرت على آنان را «زره و نيزه» خود ناميده است به همين موضع منسوبند.

(٢) - يعنى عراق عرب كه حاوى اطراف سافلهء بين النهرين و ايالت جبال كرمانشاهان و همدان و رى و غيره بوده است.

مَا زَاغَ الْبَصَرُ وَمَا طَغَى ١ و المؤمن ينظر بنور الله ٢ و يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ ٣ و سَنُرِيهِمْ آيَاتِنَا فِي الْآفَاقِ وَفِي أَنْفُسِهِمْ ٤ باشند و حقيقت وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ ٥ مى بينند و معنى بفهمند كه مَا عِنْدَكُمْ يَنْفَدُ وَمَا عِنْدَ اللهِ ٦ باق اينجا حقيقت نَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْكُمْ وَلَكِنْ لَا تُبْصِرُونَ ٧ آشكارا شود. آفتاب عزت وَاللهُ مِنْ وَرَائهِمْ مُحِيطٌ ٨ از پس نقاب و ان لم تكن تراه ٢، روى نمايد ٣ سر وَهُوَ مَعَكُمْ أَيْنَ مَا كُنْتُمْ ٩ ظاهر گردد و عروس فَأَيْنَمَا تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللهِ ١٠ جلوه گرى كند. غمزهء اَللهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ ١١ در سر رأيت ربى فى احسن صورة ٢ پا در ميان نهد - سواد رقم هُوَ الْأَوَّلُ وَالْآخِرُ وَالظَّاهِرُ وَالْبَاطِنُ ١٢ محيط دائرهء ملك و ملكوت بيند و از وسعت اين دائره كجا تواند شد؟ فَأَيْنَ تَذْهَبُونَ؟ إِنْ هُوَ إِلَّا ذِكْرٌ لِلْعَالَمِينَ». ١٣

در بعضى قسمت هاى رساله عبارت هاى ساده آورده است مثلا «سالكى كه درين مقام رسد هرچه بيند بحق بيند و هرچه گويد بحق گويد و هرچه داند بحق داند ... إِنَّ اللهَ لَا يَخْفَى عَلَيْهِ شَيْءٌ فِي الْأَرْضِ وَلَا فِي السَّمَاءِ ... » ١٤ عبارت اختتامى رساله بقرار زير است:

« ... وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ صِدْقًا وَعَدْلًا. لَا مُبَدِّلَ لِكَلِمَاتِهِ ١٥ و الحمد لله وحده وَالسَّلَامُ عَلَى مَنِ اتَّبَعَ الْهُدَى ... » ١٦

__________

(١) - آيهء ١٧ النجم.

(٢) - قطعه اى از حديث معروف رسول (ص).

(٣) - ٥٤ المائدة.

(٤) - ٥٤ حم السجدة (فصلت).

(٥) - ٤٤ بنى اسرائيل (اسراء).

(٦) - ٩٦ النحل.

(٧) - ٨٥ الواقعة.

(٨) - ٢٠ البروج.

(٩) - آيهء ٤ الحديد.

(١٠) - ١١٥ البقرة.

(١١) - ٣٥ النور.

(١٢) - ٣ الحديد.

(١٣) - آيات ٢٦ - ٢٧ سورهء التكوير.

(١٤) - آيهء ٥ آل عمران.

(١٥) - ١١٥ سورهء الانعام.

(١٦) - ٤٧ سورهء طه.

17 - رساله اعتقاديه

18 - اصطلاحات صوفيه

در اشعارى كه در رساله آورده، اين بيت حكيم ابو القاسم فردوسى هم موجود است:

جهان را بلندى و پستى تويى ... همه نيستند هرچه هستى تويى

اين رساله را اينجانب در نشريهء معارف اسلامى، ارگان سازمان اوقاف ايران چاپ نموده ام (تهران).

١٧ - رساله اعتقاديه

نسخ خطى: ٤٢٧٤ (ملى ملك) موزهء بريتانيا (ر ك ريو: ٢، ص ٨٣٦ - ٨٣٥) ٣٣٤٠، ٣٣٤١ تاشكند (ر ك فهرست ج ٣) عكسى: ٦٧١ - ١٦٦٦ (كتابخانهء مركزى).

اين رساله داراى ٨ برگ است و مباحث آن دربارهء مبانى و اعتقادات مسلمانى است. مى فرمايد كه عقائد مسلمانى را بايد در قلب و ذهن خود جا داده باشيم و با داشتن شك و ترديد نبايد كه ايمان خود را تلف كنيم: «اول چيزى كه بر بنده واجب است معرفت پروردگار است كه شناختن آن اساس عرفان و معراج ايقانست و اهمال آن سبب تاريكى دل و جان و نقصان اسلام و ايمانست ... هرچه در كتاب بيان فرمود از رزق و اجل و عذاب قبر و سؤال منكر و نكير و برانگيختن از گور در روز قيامت و حشر و نشر و حوض كوثر و ترازو و حساب و صراط و رؤيت حق و بهشت و دوزخ و شفاعت انبياء و اولياء و علماى دين و مؤمنان همه حق است و ايمان آوردن به همه واجب است.»

اين رساله مسائل فقهى عبادات از قبيل استنجا و وضو و غسل و مسح موزه ها و نماز و نماز جماعت و نماز جمعه و نماز جنازه و روزه و غيره را هم در بر دارد.

اين رساله چون براى فهم عموم طبقات مردم نوشته شده، زبان آن ساده و امثلهء آن قريب الدرك است. و اگرچه مسائل فقهى آن زياد است اما تاويلات صوفيانه هم در خلال آن ها بنظر مى رسد مثلا دربارهء روزه مى فرمايد: « ...

نگاه داشتن اعضاء و جوارح از افعال و اقوال ناشايسته و نگاه داشتن دل از هرچه غير حق است» و پيدا است كه اين شرط آخر سالكانه است نه فقهى.

١٨ - اصطلاحات صوفيه

نسخ خطى: ٤٠٥٦ (ملى ملك) ٣٤٦/ ٧ (كتابخانهء دانشكدهء ادبيات تهران:

كتب اهدائى آقاى حكمت) كتابخانهء ملى فرانسه (ر ك بلوشه، ص ١٥٧)، تاشكند شمارهء ٢٣٨٣ (ر ك فهرست جلد ٣) و نسخه اى هم در كتابخانهء دانشگاه پنجاب لاهور.

اين رساله در سال ١٩٠٤ م بتوسط مرحوم حافظ شمس الدين احمد در لكهنو بچاپ رسيده و اينك كمياب است. رساله به عراقى همدانى هم منسوب شده است ولى گويا از آن عراقى رسالهء ديگر است و جدا از اين.

رساله مشتمل بر معانى مختصر متجاوز از سيصد لغت و اصطلاح صوفيانه و توضيحاتى پيرامون آن ها است. بيشتر اين رساله مصطلحاتى است كه در نظم و نثر صوفيه ديده مى شود و سيد مى فرمايد كه منظورش از تأليف اين رساله رفع اشكالات مردم است در فهميدن اين اصطلاحات - معانى و مرادات اصطلاحات بسيار مختصر ولى به زبان ساده و واضح نوشته شده است - مثلا: «سير جذبهء الهى را گويند گاهى سلوك بر او مقدم و گاهى او بر سلوك مقدم - حسن جمعيت كمالات در يك ذات ... ١ و اين جز حق را نشايد. شوخى كثرت التفات ... كرشمه التفات ... جنگ امتحانات الهى ... بانواع بلاى ظاهر و باطن - صلح قبول اعمال و عبادات ... بوسايط قرب بام محل تجليات ... شهر وجود مطلق ...

ده وجود مقيد مستعار ... جانان صفت قيومى ... كه قيام جملهء موجودات با اوست. ميخانه عالم لاهوت ... زلف غيب هويت ... كه كس را بدان راه نيست. رندى قطع نظر است از انواع اعمال ظاهر. ابرو اهمال كردن و سقوط سالك است از درجات بواسطهء تقصيرى كه ازو در وجود آيد - لاابالى باك نداشتن از هر نوع را گويند كه پيش آيد و گويد و كند. ترسا معانى و حقائق را گويند وقتى كه دقيق باشد - طامات معارف ... سماع مجلس ... بعثت وحى ...

بالهام صريح - ساربان راهنما ... گوهر معانى ... »

درين رساله مؤلف كلمات را به سه دسته تقسيم و هركدام را جدا ذكر كرده است: اول آنچه مربوط به عاشق (محب) است دوم آنچه مربوط به معشوق (محبوب) است و سوم آنچه مربوط به ميخانه است. بعضى از اصطلاحات معروف كه آنها را معنى كرده در ذيل مى آوريم:

__________

(١) - كلمات «را گويند» را براى گريز از تكرار حذف كرده ايم.

19 - رساله عقبات يا قدوسيه

طلب، طالب، مطلوب، عشق، عاشق، معشوق، اشتياق، ملامت، ظرافت، جور، ناز، خشم، شراب خانه، شراب پخته، شراب خوار، باده، ساقى، قدح و جام و غيرهم.

دربارهء تأليف اين رساله مى فرمايد « ... اما بعد. اين كلماتى چند است از مصطلحات مشهور كه در ميان طائفهء متصوفه ايدهم الله بتوفيقه در نثر و نظم وارد و واقعست و اين مطلب بر سه مطلب بنا افتاد ... مطلب اول در كلماتى كه اكثر آن مخصوص به محبوبست و بعضى از آن متعلق بمحب» بعد از فهرست اصطلاحات و معانى آن مى فرمايد « ... مطلب دوم اسامى كه ميان عاشق و معشوق مشتركست و وارد و در اطلاق رسمى خصوصيت ندارد و ليكن از روى معانى گاه خصوصيت گيرد و گاه نه» بعد از ذكر اين قسمت مى فرمايد: «مطلب سوم در كلماتى كه مخصوص بعاشق و احوال اوست و اگرچه بعضى در نوعى بمعشوق تعلق گيرد ... »

در نسخهء چاپى (ضميمهء ديوان عراقى) در حدود سيصد اصطلاح آمده است (٩١ در باب اول ١٥٢ در باب دوم و ٥٢ در باب سوم) ولى پاره اى از اصطلاحات كه در نسخ خطى موجود است در آن نيامده است و جدا ازين نيز اختلافاتى چند در ميانه وجود دارد.

١٩ - رساله عقبات يا قدوسيه

نسخ خطى: ٤٢٥٠ (ملى ملك) ٤٨٣ (تاجيكستان).

نسخ عكسى: ٦٧١ (كتابخانهء مركزى «قدوسيه»).

اين رساله به ضميمهء «تذكرهء كججى» بچاپ رسيده ولى داراى اغلاط و اختلافاتى چند با نسخ خطى و عكسى مى باشد. اينجانب ترجمهء اردوى آن را در پاكستان بچاپ رسانده ام (ماهنامهء الحق پيشاور ١٩٧٣ م).

در ساير نسخ تصريح باين امر موجود است كه سيد اين رساله را طبق التماس پادشاه كشمير نوشته و به او پند و اندرزهاى مرشدانه داده است. مقصود ازين پادشاه سلطان قطب الدين (٧٧٥ - ٧٩٦ هـ) است كه از مريدان سيد بوده و در كشمير معمولا هر روز در مجلس وعظ و ارشاد او شركت مى كرده است.

نام و مضمون اين رساله (كه ٨ برگ چاپى است) از آيهء قرآن مجيد گرفته شده است: و لا اِقْتَحَمَ الْعَقَبَةَ (آيهء ١١: سورهء البلد) درين رساله سيد به شخص سلطان انتقاد سختى مى فرمايد و سپس او را براى مراعات عدل و انصاف و بهبود بخشيدن به وضع رعاياى خود اندرزها مى گويد و احكام خداى تعالى و حضرت رسول (ص) را با نقل آيات و اخبار عرضه مى كند.

سبك اين رساله اگرچه به اندازهء رساله هاى «ذكريه» (فارسى) و «همدانيه» بطور كلى مصنوع و متكلف نيست ولى از آيات و اخبار مشحون و داراى زور و آهنگ و تأثير «خطابه اى» مى باشد. و اكنون عباراتى از آغاز اين رساله را مى آوريم «تا نقاشان كارگاه قضا از خمخانهء تقدير نقوش اقبال و ادبار بر لوح استعداد قاصدان راه سعادت و شقاوت مى نگارند و حاجبان مشيت و موكلان رشد و غى برحال سعداء و اشقيا مى گمارند ميامن نفحات الطاف ربانى نثار روزگار سالكان مسالك طريقت و هادى حال تايهان بيداى طبيعت باد. قال الله تعالى: أَلَمْ تَرَ كَيْفَ فَعَلَ رَبُّكَ بِعَادٍ. إِرَمَ ذَاتِ الْعِمَادِ اَلَّتِي لَمْ يُخْلَقْ مِثْلُهَا فِي الْبِلَادِ وَثَمُودَ الَّذِينَ جَابُوا الصَّخْرَ بِالْوَادِ وَفِرْعَوْنَ ذِي الْأَوْتَادِ اَلَّذِينَ طَغَوْا فِي الْبِلَادِ فَأَكْثَرُوا فِيهَا الْفَسَادَ فَصَبَّ عَلَيْهِمْ رَبُّكَ سَوْطَ عَذَابٍ إِنَّ رَبَّكَ لَبِالْمِرْصَادِ ١ إِنَّ الَّذِينَ لَا يَرْجُونَ لِقَاءَنَا وَرَضُوا بِالْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَاطْمَأَنُّوا بِهَا وَالَّذِينَ هُمْ عَنْ آيَاتِنَا غَافِلُونَ. أُولَئكَ مَأْوَاهُمُ النَّارُ بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ ٢ مَنْ كَانَ يُرِيدُ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا وَزِينَتَهَا نُوَفِّ إِلَيْهِمْ أَعْمَالَهُمْ فِيهَا وَهُمْ فِيهَا لَا يُبْخَسُونَ. أُولَئكَ الَّذِينَ لَيْسَ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ إِلَّا النَّارُ وَحَبِطَ مَا صَنَعُوا فِيهَا وَبَاطِلٌ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ ٣ قُلْ هَلْ نُنَبِّئكُمْ بِالْأَخْسَرِينَ أَعْمَالًا اَلَّذِينَ ضَلَّ سَعْيُهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَهُمْ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ يُحْسِنُونَ صُنْعًا ٤ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُلْهِكُمْ أَمْوَالُكُمْ وَلَا أَوْلَادُكُمْ عَنْ ذِكْرِ اللهِ وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ فَأُولَئكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ ٥ وَ الْعَصْرِ إِنَّ الْإِنْسَانَ لَفِي خُسْرٍ إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَتَوَاصَوْا

__________

(١) - آيات ٦، ١٣، سورهء الفجر.

(٢) - آيات ٨، ٩، سورهء يونس.

(٣) - آيات ١٥، ١٦، سورهء هود.

(٤) - آيات ١٠٣، ١٠٤، سورهء الكهف.

(٥) - آيه ٩، سورهء المنافقون.

بِالْحَقِّ وَتَوَاصَوْا بِالصَّبْرِ ١ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا آبَاءَكُمْ وَإِخْوَانَكُمْ أَوْلِيَاءَ إِنِ اسْتَحَبُّوا الْكُفْرَ عَلَى الْإِيمَانِ وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَأُولَئكَ هُمُ الظَّالِمُونَ ٢ - اما بعد جملهء اين آيات با هرات ربانى و حجج قاهر جناب سبحانى گواهى مى دهند كه وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنَّا بِاللهِ وَبِالْيَوْمِ الْآخِرِ وَمَا هُمْ بِمُؤْمِنِينَ ٣ - اى عزيز چون وقت درآيد نمازى از سر رسم وقت بگزارى و چون رمضان درآيد روزه از سر رسم دارى و هر روز مَا تَيَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ ٤ برخوانى اما نمى دانم كه از حقائق و اسرار ايمان چه خبر دارى؟ ... » و براى بيان همين حقائق ايمان، على همدانى اين رساله را نوشته است.

عقبات بنظر مؤلف چهار است (براى پادشاه اسلام): بخل و كبر و ستم و رياستى كه بى خدا ترسى باشد يعنى پادشاه اسلام بايد كه از بخل مال و كبر و ستم بر ديگران برحذر باشد و پادشاهى را باتقوى و پرهيزگارى توأم داشته باشد. مى نويسد: «اى عزيز فرمان حق جل ذكره بر اينست كه إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللهِ أَتْقَاكُمْ ٥ و تو عزت در انگشترى زرين و جامهء ابريشمين و تحصيل اسبان فاخر و غلامان فاجر طلبى و در نفوذ احكام حق به اميران فاسق بجهت مصالح دنيوى مداهنه كنى - سجلى بنام خود كردى كه فرمان شيطان نزد تو مقدم است بر فرمان حق و قدر فاسقان و فاجران نزد تو بيشتر از قدر خدا و رسول اينجا اگر نظر انصاف برگمارى مرتبهء اسلام و ايمان خود در توانى يافت و به تحصيل كمال آن مشغول خواهى شد و ليكن عقبات بسيار قطع بايد كرد تا از وادى كرم بويى از نسيم آشنايى بمشام جان تو رسد ... »

همين طور در ساير عبارات رساله سيد به پادشاه كشمير پند و نصائح تلخ عرضه مى كند - از اشعارى كه درين رساله آورده چند بيت را نقل مى كنيم:

__________

(١) - سورهء العصر.

(٢) - آيه ٢٣، التوبة.

(٣) - آية ٨ "سورهء البقرة.

(٤) - سورة المزمل، آيهء ٢٠.

(٥) - آيهء ١٢، سورهء الحجرات

20 - رساله «مشيت»

آخر از خواب امل بيدار شو ... يك دمى مست هوا هشيار شو

تا نيايد درد انكارت پديد ... قصهء اين درد نتوانى شنيد

چون تو حمال نجاست آمدى ... از چه در صدر رياست آمدى؟

خانهء خلقى كنى زير و زبر ... تا براندازى بر افسارى بدر

شاخ امل بزن كه چراغى است زودمير ... بيخ هوس بكن كه درختى است كم بقا

درين رساله سوز و تابش قلب سيد به صورت بسيار مؤثرى جلوه گر است مثلا اين جملات را از عقبهء سوم (ظلم و ستم) كه دربارهء عاقبت ظالم نوشته ملاحظه نمائيد: «و درياى غضب إِنَّ بَطْشَ رَبِّكَ لَشَدِيدٌ ١ در موج آيد و موكلان سياست عذاب خطاب كنند كه لَقَدْ كُنْتَ فِي غَفْلَةٍ مِنْ هَذَا فَكَشَفْنَا عَنْكَ غِطَاءَكَ فَبَصَرُكَ الْيَوْمَ حَدِيدٌ ٢ - فرياد از نهاد شومش برآيد كه رَبَّنَا أَبْصَرْنَا وَسَمِعْنَا فَارْجِعْنَا نَعْمَلْ صَالِحًا إِنَّا مُوقِنُونَ ٣ در جوابش گويند: أَوَلَمْ نُعَمِّرْكُمْ مَا يَتَذَكَّرُ فِيهِ مَنْ تَذَكَّرَ وَجَاءَكُمُ النَّذِيرُ فَذُوقُوا فَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ نَصِيرٍ ٤ كُلُّ نَفْسٍ بِمَا كَسَبَتْ رَهِينَةٌ. ٥

هَلْ يُجْزَوْنَ إِلَّا مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ ٦ وَسَيَعْلَمُ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَيَّ مُنْقَلَبٍ يَنْقَلِبُونَ». ٧

٢٠ - رساله «مشيت»

نسخ خطى: ٤٢٥٠ (ملى ملك) ٣٤٦ (كتابخانهء دانشكدهء ادبيات تهران مجموعهء اهدايى استاد حكمت) شمارهء ٣٢٥٨ (مركزى دانشگاه) و نيز: موزهء بريتانيا (ر ك ريو: ٢، ص ٨٣٧) تاجيكستان (٢١٩٠ ب)، تاشكند ٢٣٤٨ تا ٢٣٥٠ (٣ نسخه، جلد ٣) عكسى: ٦٧٢، ١٦٦٦، كتابخانهء مركزى دانشگاه.

اين رساله براى راهنمايى سالكان راه خداوندى است و مؤلف محترم در آن توصيه مى فرمايد كه سالكان بايد كه تن به رضاى الهى و مشيت او بدهند مى فرمايد كه در راه مجاهده و مراقبه و رياضت عجلت پسندى و ناشكيبايى سزاوار

__________

(١) - ١٢ البروج.

(٢) - ٢٢، سورهء ق.

(٣) - آيهء ١٣، سورهء السجدة ٣٢.

(٤) - آيهء ٣٧ سورهء فاطر

(٥) - آيهء ٣٨، سورهء المدثر.

(٦) - آيهء ١٤٥، سورهء الاعراف.

(٧) - آيهء ٢٢٨، سورهء الشعراء.

سالك نيست بايد خود حركت و عمل را ادامه بدهد و از بركت رضاى خداوندى چشم داشت نيك داشته باشد و به هيچ وجه نوميد نگردد.

ايمان به مشيت و رضا تقاضا مى كند كه سالك با ثابت قدمى و خلوص نيت تمام وظائف خود را انجام بدهد و از خداوند متعال پيوسته استمداد كند.

كسانى كه تن به رضاى خداوندى مى دهند رضاى الهى روزى آنان مى گردد يعنى آنچه كه مى خواهند در واقع عملى مى گردد ولى براى اين كار بايد از تن و جان بگذرند زيرا:

سالها بايد كه تا يك سنگ اصلى ز آفتاب ... لعل گردد در بدخشان يا عقيق اندر يمن

سبك نگارش اين رساله ساده و روان و دلاويز است و اكنون عبارات كوتاهى از آن را دربارهء لذت راه سلوك ملاحظه نمائيد: ... «اى عزيز بدانكه صفت عسل شنيدن بگوش و ذكر عسل كردن بزبان چيز ديگر است و چشيدن چاشنى عسل ديگر و تلذذ بادراك و حلاوت عسل ديگر. گفتن و شنيدن صفتان هركسى بهر وقت تواند باشد اما چشيدن موقوف به جهد و كوشش و قيام و شرائط اسباب تحصيلى است. همچنين فهم معانى اشارات مصطلح بمثابت شنيدن صفت عسل ميدان و ملازمت شرائط سلوك باحتمال مكروه و بذل روح بمثابت اسباب تحصيل و ظهور نتائج تاثيرات نسيم عنايت در باطن بمثابت چشيدن و انجذاب هستى سالك بمغناطيس جذبات آئينهء قلبى و سرى و روحى در اطوار عوالم علوى و سفلى و وصول وجد و شكر و مشاهدهء و ارادت غيبى بمثابت تلذذ به حلاوت عسل و همچنان كه حال خورندهء عسل را با حال گويندهء بى حاصل هيچ نسبت نيست همچنين در ميان پويندگان راه اين درگاه و گويندگان اين حديث بى آگاه نه چندان دورى است كه در حد امكان بگنجد ... »

آغاز اين رساله ابياتى است و بيت اول اينست:

پى نبرى ذره اى آنچه طلب كنى ... تا نشوى ذره وار در غم او ناپديد

و اينك شمه اى از اشعارى كه در وسط رساله قرار دارد:

نقش تو در خيال و خيال از تو بى نصيب

نام تو بر زبان و زبان از تو بى خبر

21 - حقيقت ايمان

شرح و بيان تو چكنم زانكه تا ابد

شرح از تو عاجز است و بيان از تو بى خبر

بدو گر رسيدن ميسر شدى

جهان را به پهلو بگرديدمى

٢١ - حقيقت ايمان

نسخ خطى: ٤٢٥٠ (ملى ملك) ٣٢٣٨ فرهنگستان تاشكند (ر ك فهرست ج ٣) مقصود از ايمان درين رساله «ايمان صوفيه و سالكان» است - نه ايمان سادهء مسلمانى. موضوع اين رساله همين ايمان و يقين سالكان است بنابراين عنوان ظاهرى اين رساله بيان كنندهء محتويات آن نمى باشد.

ايمان سالكان فقط ايمان ظاهرى نيست بلكه تفكر فى الكائنات و تحير و محو شدن در تجليات ذات حق است - محبت خداى متعال و عدم توجه به ما سوى الله و ذكر خدا و رسول شعبه هاى ايمان سالكان است كه از درجات ايمان عامهء مسلمانان مشكل تر و بالاتر است.

درين رساله هم آيات قرآن مجيد و اخبار رسول (ص) و اقوال بزرگان را نقل مى كند و به وجهى صوفيانه به آنها استشهاد مى نمايد. و اين هم يك نمونه:

«بدان اى طالب صادق، كه تو شهباز عالم قدسى كه از آشيان قرب و مَا مِنَّا إِلَّا لَهُ مَقَامٌ مَعْلُومٌ ١ و به اشارت و تربيت و نفحهء «وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي» ٢ بسوى صيد عرفان كنت كنزا مخفيا ٣ طيران يافته اى - براى آينده از مقام انس حضرت عزت به اشارت و نواخت حضرت الوهيت از براى مطالعهء دقائق جمال و جلال حضرت احديت حاضر باش تا از پى دانهء زين لِلنَّاسِ حُبُّ الشَّهَوَاتِ ٤ به دام دنياى الدنيا جيفة گرفتار نگردى و در وادى كلاب و طالبها كلاب ٥ سرگردان نشوى و از دولت مراجعت اِرْجِعِي إِلَى رَبِّكِ رَاضِيَةً مَرْضِيَّةً ٦ محروم نمانى كه دريغ باشد كه

__________

(١) - آيهء ١٦٤، الصف.

(٢) - آيهء ٢٩، الحجر ١٥.

(٣) - قطعه اى از يك حديث قدسى.

(٤) - آيهء ١٦، سورهء آل عمران.

(٥) - اشاره به حديث رسول (ص).

(٦) - آيهء ٢٨، الفجر.

چون تو شهباز سر بدين مردار فرود آرد.

بازى كه همى دست ملك را شايد ... منقار به مردار كجا آلايد؟

بر دست ملك نشيند آزاد خود ... دربند اشارتى كه او فرمايد»

مى فرمايد كه آيهء ... وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ الَّذِي آتَيْنَاهُ آيَاتِنَا ١ دربارهء بلعم باعور ٢ آمده است كه كافر شده بود همين طور اين مطلب عجيب را مى آورد كه بر آن ديوارى كه حضرت موسى و خضر عليهما السلام درست كرده بودند (و در قرآن مجيد بدان اشارت ٣ رفته است) هم نصائح و پندهائى در باب ترك دنيا كنده شده بود و هم كلمهء توحيد و كلمه شريفهء شهادت به رسالت حضرت خاتم النبيين (لا إله الا الله محمد رسول الله) و نيز بيان مى كند كه حضرت رسول واسطهء محبت است ميان خالق تعالى و مخلوق و از اين آيه شاهد مى آرد كه: قُلْ إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللهَ فَاتَّبِعُونِي يُحْبِبْكُمُ اللهُ ٤ نيز مى فرمايد كه اسلام با «ايمان» از لحاظ حقيقت مرادف است و آن كس كه مى خواهد ايمان خود را حفظ كند بايد از علائق دنيا منفصل گردد زيرا محبت دنيا ايمان را آن طور نابود مى كند كه آتش هيزم را.

درين رساله اشعار متعددى نقل كرده كه مطلع غزل معروف شيخ سعدى هم در ميان آن ها قرار دارد:

مشتاقى و صبورى از حد گذشت يارا ... گر تو شكيب دارى طاقت نماند ما را

مائيم وجود خود بر انداختگان ... و آتش بوجود خود در انداختگان

پيش رخ چون شمع تو شبهاى دراز ... پروانه صفت وجود خودباختگان

گر تاج مى دهى غرض ما قبول تست ... ور تيغ مى زنى طلب ما رضاى تست

عشاق تو از الست مست آمده اند ... سرمست ز بادهء الست آمده اند

همه جمال تو بينم چون ديده باز كنم ... همه شراب تو نوشم چو لب فراز كنم

__________

(١) - آيهء ١٧٥، الاعراف.

(٢) - در شرح تعرف هم شأن نزول آيه بدين گونه ذكر شده و نيز آمده است كه بلعم باعور مردى از بنى اسرائيل بود و معاصر حضرت موسى. حضرت موسى ٤ را نفرين كرد ولى نفرين او به خودش برگشت و زبانش از دهان بيرون آمد. ر - ك تصحيح تعرف ج ١ از دكتر بهين دارائى با راهنمائى استاد مرحوم بديع الزمان فروزانفر، كتابخانهء دانشكدهء ادبيات تهران.

(٣ و ٤) - آيهء ٣١، آل عمران.

22 - رساله “مشكل حل”

صد هزارانند در هر گوشه اى ... همچو من سرگشته و حيران او

دل پر از خون گشته در بحر غمش ... دردمند و ديده بر درمان او

مجرد شو اگر خواهى كه راهى بر تو بگشايد ... ز تو تا با تو مويى هست هيچت راه ننمايد

جنب را تا يكى ذره ز اعضا خشك مى ماند

نه در مسجد ورا را هست و نى يك سجده را شايد

٢٢ - رساله “مشكل حل”

نسخ خطى: ٤٢٥٠، ٤٢٧٤ (ملى ملك) ٢٤٦ (كتابخانهء دانشكدهء ادبيات تهران مجموعهء اهدائى حكمت) ٢٢٥٨ (مركزى دانشگاه) ١٨٠١ (تاجيكستان) و نيز: موزهء بريتانيا (ر ك ج ٢ ريو، ص ٨٣٦) ٢٣٢٣ تا ٢٣٢٥ (تاشكند: ر ك فهرست ج ٣) عكسى: ٦٧١، ١٦٦٦ كتابخانهء مركزى.

اين رساله داراى ٣ برگ در شرح اين قول است كه: «اى مشكل حل و حل مشكل» پس موضوع آن بيان مشكلات عرفان و معرفت خداوندى است.

مى فرمايد كه معرفت را سه درجه است: معرفت خداوندى بحد ايمان و معرفت استدلالى (كه ارباب علم الكلام كسب كنند) و معرفت شهودى و اين آخرى مخصوص انبياء است و شمه اى از آن اولياء الله را هم ميسر مى گردد زيرا اين گروه هم توجه خود را به تطهير و تزكيهء نفس مبذول مى دارند. ولى اين معرفت شهودى و تزكيه و تصفيهء باطن كار مشكلى است «چون طائران همم ايشان بر جولان فضا قدم جرات نمايند و افهام و عقول را بدور باش ما للتراب و رب الارباب در مقام حيرت بدارند و مسامع ارواح صفوف نبوت و ولايت را به نداى وَمَا أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًا ١ آگاه كنند تا بلبلان رياض تقديس نغمهء سبحانك ما عرفناك حق معرفتك ٢ سرائيدن گيرند و نقباى بارگاه نبوت تنزيه لا احصى ثناء عليك ٢ ورد وقت سازند و زعماى عرصهء ولايت توقيع وَمَا قَدَرُوا اللهَ حَقَّ قَدْرِهِ ٣ برخوانند».

در جايى مى فرمايد كه لفظ «كلمه» معنى بس رفيع دارد. زيرا حضرت

__________

(١) - آيهء ٨٥، بنى اسرائيل (اسراء)

(٢) - احاديث رسول (ص).

(٣) - آيهء ٦٧، سورهء الزمر.

23 - سير و سلوك (حق اليقين)

مسيح كه از روى حكمت خداوندى بدون پدر بدنيا آمده كلمه است: ...

كَلِمَتُهُ أَلْقَاهَا إِلَى مَرْيَمَ». ١

اينك چند عبارت كوتاه ديگر را ازين رساله نقل مى كنيم اين عبارات هم معرف فحواى رساله است و هم سبك نگارش را روشن مى سازد: «درجهء اول (معرفت) كه ادناى درجاتست آنست كه بداند كه او را خدائى است يگانه قادر قديم بى مثل و ضد و ند - هرچه خواست كرد و هرچه خواهد كند. اين مقدار معرفت شامل است اهل ايمان را ... درجهء دوم معرفت استدلالى كه علماى رسوم از مفهومات و لوازم الفاظ كتاب و سنت درك كنند و به براهين عقلى و نقلى ذات صانع را ثابت دارند - درجهء سوم معرفت شهودى است كه بعد از تزكيهء نفوس و تطهير و تصفيهء قلوب انبياء و اولياء را به واسطه ضروب تعريفات الهى از وحى و الهام و القائات ملكى و الهامات ربانى و واردات غيبى مكشوف گردد ... »

«خلاصهء سخن آنست كه بدانى كه قول قائل اى مشكل حل و حل مشكل - لسان بيان حمد است يعنى اى عظيمى كه السنهء جميع ملائكه و انبياى مرسل و عبارات بيان جميع كتب منزل كه سبب تحليل مشكلات دينى و واسطهء تبيين معضلات كونى اند در شرح حقيقت اسرار ذات متعاليهء تو قاصرند و افهام عقول هم از درك معرفت جناب كبرياى تو عاجز است».

٢٣ - سير و سلوك (حق اليقين)

نسخهء خطى: ٤٢٥٠ (ملى ملك) عكسى: ١٦٦٦ (كتابخانهء مركزى).

موضوع اين رساله از عنوانهاى آن پيداست يعنى مراتب سير و سلوك سالكان و احوال اهل تصوف و عرفان. رساله با اين عبارت آغاز مى شود:

«الحمد لله حق حمده و الصلاة و السلام على خير خلقه محمد و آله و اصحبه».

__________

(١) - آيهء ١٧١، سورهء النساء.

در توصيف ارباب سير و سلوك واقعى مى فرمايد كه آنان بر شريعت و طريقت هر دو عامل هستند - اينان «عياران كوى طريقت و جانبازان چهار سوى حقيقتند كه دامن همت از لوث قذارت شواغل در كشيدند و بساط رسوم و عادات را بقوت عزم طى كردند و به معول نفى خانهء هستى را برانداختند و به جاروب تنزيه خلوتخانهء شهود از خاشاك اغيار بروفتند و پروانهء وجود موهوم بر شعلهء شمع جلال احديت بسوختند و در خم صِبْغَةَ اللهِ ١ به رنگ حقيقت بى رنگى از فضاى لا مكان سر برآوردند و از عقود تكاليف و قيود جهالت آزاد گشتند.

اين طائفه شاهدان حضرت جلال و مشهودان بارگاه جمالند ... »

مى فرمايد كه سالكان بقدر استعداد ازلى خود در فضاى سلوك طيران مى كنند:

«جميع انواع و اصناف موجودات علوى و سفلى سايران جلوهء جناب حضرت ذوالجلال اند و سالكان طريق وصول به مرجع امور و مقصد آرند كه و مَا مِنْ دَابَّةٍ إِلَّا هُوَ آخِذٌ بِنَاصِيَتِهَا» ٢ و كمال سير هر فردى از افراد وجود به مرتبه از مراتب عالم ملكوت كه مصدر ظهور وى است به مقتضاى استعداد وى منتهى گردد كه وَمَا مِنَّا إِلَّا لَهُ مَقَامٌ مَعْلُومٌ ٣.

اى عجب چندين ملك با درد و رنج ... بر سر گنجند و مى جويند گنج

ره پديد آمد چو آدم شد پديد ... در دل او هر دوعالم شد پديد»

سيد در استدلال بر مطالب خود به آيات قرآنى و اخبار رسول (ص) هم استناد مى فرمايد مثلا اين عبارت را دربارهء گوناگونى طبائع مردمان ملاحظه نمائيد: «اى عزيز درجات مراتب قوافل نفوس انسانى هم به كمال و امتياز از جميع مظاهر وجود در ملاحظهء انوار جبروتى. و مطالعهء انوار ملكوتى متفاوت افتاد و مستسقيان زلال ظهور معارف را از خمخانهء نَحْنُ قَسَمْنَا بَيْنَهُمْ مَعِيشَتَهُمْ ٤ بواسطهء اقداح شراب صرف تجليات ذاتى آثار نتائج مختلف ظاهر گشت ناقص و كامل و اكمل و مكمل و تنزيل ربانى شاهد اين معنى است كه للهِ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ يَهَبُ لِمَنْ يَشَاءُ إِنَاثًا وَيَهَبُ لِمَنْ يَشَاءُ الذُّكُورَ. أَوْ يُزَوِّجُهُمْ ذُكْرَانًا وَإِنَاثًا وَيَجْعَلُ مَنْ يَشَاءُ عَقِيمًا

__________

(١) - اشاره به آيهء ١٣٨، البقره.

(٢) - آيهء ٦، هود.

(٣) - آيهء ١٦٣، سوره الصف.

(٤) - آيهء ٣٢، سورهء الزخرف.

24 - «حل الفصوص»

إِنَّهُ عَلِيمٌ قَدِيرٌ ... » ١

در آخر رساله نويسنده بشرح آيات فوق پرداخته است.

٢٤ - «حل الفصوص» ٢

نسخ خطى: ٢١١٤ (كتابخانهء مركزى) و نيز: موزهء بريتانيا (ر ك: ج ٢، ريو ٨٣٦، ٨٣٥) تاشكند به شمارهء ٢٢٢٧ (بنام «حل فصوص الحكم» ج ٣ فهرست).

اين رساله ده برگ دارد و خلاصهء مطالب عرفانى «فصوص الحكم ٣ تأليف محى الدين ابن عربى اندلسى (م - ٦٣٨ هق) را متضمن است. چنانكه مى دانيم فصوص الحكم داراى چندين شرح است و اين كتاب از دير باز مورد توجه صوفيه قرار گرفته است و مير سيد على همدانى هم نسبت به اين كتاب علاقهء مخصوصى داشته است.

از خلاصة المناقب معلوم مى شود كه سيد اين كتابچه را به نور الدين جعفر بدخشى آموخته بود و سپس او كتاب مزبور را در مدرسه و خانقاه عاليهء ختلان به ديگران درس مى داد و به ويژه محمد بن شجاع اين كتاب را خوب ياد گرفته بود - «حل الفصوص» را نمى توان از شروح مفصل فصوص الحكم شمرد ٤ اما عمدهء معانى و مطالب عرفانى كتاب را سيد با كمال مهارت درين وجيزه گنجانده است و درين مورد در مقدمهء «حل الفصوص» مى فرمايد: « ... كلمهء چند كه خلاصهء آن مطولات است بر سبيل ايجاز تحرير افتاد».

__________

(١) - آيات ٤٩، ٥٠ سورة الشورى.

(٢) - در مجلهء «برهان» اردو (ص ١٦ سال ١٩٥٠ م) نوشته شده است كه نسخه اى از اين رسالهء على همدانى را يكى از مريدان پير گولره شريف راولپندى پاكستان از على گر هند براى او فرستاده است اما اينكه كتاب را عربى دانسته، ظاهرا از روى تسامح مى باشد.

(٣) - فصوص الحكم مشتمل بر خلاصهء عقايد ابن عربى است خاصه درباره وحدت الوجود. اين عربى مدعى است كه همهء مطالب اين كتاب را در رؤياى صادقهء خود در سال ٦٢٧ از زبان رسول (ص) شنيده است. درين كتاب ٢٧ فص را مطابق اسامى انبياء نامگذارى گرده و از روى آيات تأويل معانى فرموده است.

(٤) - معروف ترين شروح فصوص الحكم عبارت اند: از (الف) شرح صدر الدين محمد بن اسحاق قونوى م - ٦٧٣ هـ (ب) شرح داود بن محمود قيصرى ساوى م - ٧٥١ هـ (ج) شرح و ترجمهء فارسى شاه نعمت الله ولى كرمانى (د) شرح مولانا عبد الرحمن جامى.

مطالبى كه سيد درين خلاصه آورده در ذيل به آنها اشارت مى كنيم:

١ - عوالم پنجگانه.

٢ - خلق موجودات.

٣ - ذات و صفات بارى.

٤ - انسان كامل. عوالم پنجگانه عبارت است از عالم غيب مطلق يا اعيان ثابته، عالم جبروت، عالم ملكوت، عالم انسانى و عالم انسان كامل.

خلق موجودات از ارادهء خداوندى صورت گرفته است: « ... پس ارادت حق باين حال منضم گشت و متعلق اعيان شد كاف به نون پيوست تا به امر كن آن چيز فَيَكُونُ شد ١ - اين حال را كلام گفتند و اسم متكلم درين حال بظهور رسيد در بحث ذات و صفات، حفظ آداب شرع مى فرمايد و چيزى نمى گويد كه از روى شرع اسلامى قابل اعتراض و انتقاد باشد. مى نويسد: « ... اهل توحيد اين جمله (اسما و صفات بارى) را ... مظاهر هويت ذات مى خوانند اما در بعضى ظهور صفات غالب و در بعضى ظهور ذات غالب و برين معانى واقف نگردد الا انسان كامل كه انسان ناقص به نزد عارف در مرتبهء حيوان مانده است بلكه از حيوان كمتر است ... از اين واضح تر نمى توان گفت و غيرت حق كشف غطا را نمى گذارد و اكابر طريقت از اين زيادت گفتن را رخصت نداده اند ... »

انسان كامل آنست كه به پيروى زندگانى و اعمال حضرت رسول (ص) به مرتبه اعلا برسد تا اينكه مصداق «و بى يسمع و بى يبصر ٢» و مظهر «وَمَا رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَلَكِنَّ اللهَ رَمَى» ٣ گردد.

اشعار متعدد هم در شرح معانى آورده است مثلا اين دو بيتى در موضوع وحدت الوجود ملاحظه گردد:

اى آنكه حدوث و قدمت اوست همه ... سرمايهء شادى و غمت اوست همه

تو ديده ندارى كه به خود درنگرى ... ورنه ز سرت تا قدمت اوست همه

__________

(١) - اشاره به آيات ٨٢ يس و ٤٠ النحل و غيره.

(٢) - اشاره به حديث قدسى معرفت.

(٣) - آيهء ١٧، الانفال.

25 - نسبت خرقه درويشى («فقريه»)

اين رساله را نيز اين جانب همراه رسالهء «همدانيه» ى سابق الذكر در نشريهء معارف اسلامى سازمان اوقاف تهران بچاپ رسانده ام.

٢٥ - نسبت خرقه درويشى («فقريه»)

نسخ خطى: ٣٨٧١ (كتابخانهء مجلس) ٤٢٧٤ (ملى ملك بنام «فقريه») و نيز:

موزهء بريتانيا (ر ك ج ٢ ريو، ص ٨٣٥، ٨٣٦ بنام «فتوحيه») فرهنگستان تاشكند ٢٣١٢، ٢٣١٤ (ج ٣، بنام خضر شاهيه).

اين رساله اصلا وصيت نامهء مير سيد على همدانى است كه براى ملك خضر شاه حاكم «كونار» و نواحى آن نوشته و بالتماس آن حاكم درويش سيرت سيد سلسلهء فقر خود را نيز در آن بيان كرده است - در ابتداى رساله مى فرمايد: « ...

طالب صادق شرف الدين خضر شاه اصلح الله شانه ازين داعى التماس وصيت كرد كه متضمن سلوك و سير اهل كمال بوده و به تبرك بذكر نسبت خرقهء درويشان و بيان بعضى از مقام و احوال ايشان كثرهم الله تعالى فى الانام و ادامهم بحق محمد و آله عليهم الصلاة و السلام كه فرمودهء حق إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَتَوَاصَوْا بِالْحَقِّ وَتَوَاصَوْا بِالصَّبْرِ ١ در حق ايشان است وصيت كرده شد.»

اكنون عباراتى از اين وصيت ملاحظه نمائيد: « ... وصيت مى كنم ترا به ملاطفت با ضعفاء و مساعدت با مسكينان و زيردستان، به رحمت با يتيمان، به شفقت با مسكينان، به مروّت با درويشان، به حميت در دين، به قناعت در دنيا، در نظر به غيرت، در سكوت به فكرت، در سخن و حركت به صيانت، در عهد به وفا، باهل الله به مودّت، در نعمت بشاكر بودن در بلا صابر و در خير سابق ... »

در نسخهء خطى شمارهء ٣٨٧١ اين دعا هم بعنوان ورد آمده است:

«يا رب الارباب معتق الرقاب يا منشى السحاب يا رازق من تشاء بغير حساب يا وهاب و يا راد ... » چنانكه در فصل نهم از باب اول ملاحظه كرديد على همدانى در ولايت همين پادشاه ايام آخر زندگانى خود را گذرانده و فوت كرده است - از قرائن معلوم مى گردد كه سيد اين وصيت نامه را در اواخر زندگانى خود

__________

(١) - آيات سورهء عصر، (سورهء شمارهء ١٠٣).

26 - درويشيه

و محتملا در دوران مرض الموت نوشته است در - «خلاصة المناقب» از اين وصيت ذكرى نكرده و فقط وصاياى ديگر سيد را بيان نموده است.

٢٦ - درويشيه

نسخ خطى: ٣٤٦ (ادبيات، مجموعهء اهدائى استاد حكمت) ميكروفيلم شمارهء ٧٨٧٠ (اصل در كتابخانهء رضا رامپور هند) در كتابخانهء مركزى بنام «مشقيهء درويشيه» ٤٢٥٠ (ملى ملك) و نيز: موزهء بريتانيا (ر ك ج ٢، ص ٨٣٦ ريو) شماره ١٤٤ تا ١٤٦ مشهد (ر ك فهرست ج ٢) ٢٣٥٩، ٢٣٦٠ (تاشكند، ج ٣)، ١٨٩٩ (تاجيكستان) و نسخه اى در كتابخانهء خديويهء مصر - قاهره. عكسى:

٦٧٢، ١٦٦٦، ٥٩٦٠ (كتابخانهء مركزى).

اين رساله در مجموعهء رسائل دراويش به وسيله خانقاه ذهبيهء احمدى شيراز در سال ١٣٣٨ ش چاپ و منتشر گرديده است ١ و اينجانب نسخه اى از آن مجموعه را در دست دارم.

سيد اين رساله را دربارهء مسلك درويشى و احوال درويشان نوشته و فضل فقر و فقراء و اهميت تزكيهء نفس را كه به اصطلاح صوفيه جهاد اكبر است مطرح ساخته است - مؤلف بر اعمال رياكاران و منافقان ايراد سخت مى گيرد و مى فرمايد كه اين چنين اعمال به هيچ نمى ارزد فقط خلوص و تقوى و صداقت عبادات است كه در حضور خداوندى مورد قبول و داراى منزلت مى باشد - آغاز رساله چنين است: الحمد لله حق حمده و الصلاة على خير خلقه. اما بعد قال الله تعالى: يَا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جَاءَتْكُمْ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَشِفَاءٌ لِمَا فِي الصُّدُورِ ٢ و قال جل جلاله: وَنُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ مَا هُوَ شِفَاءٌ وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ» ٣

مى فرمايد كه اشقياى ازلى. از صحبت بزرگان تأثير نمى پذيرند چنانكه ابو لهب و ابو جهل و عبد الله بن ابى (منافق) از صحبت حضرت رسول (ص) كه مزكى اخلاق و مصفى امراض قلوب بود استفاده اى نكردند. پس درويش حقيقى

__________

(١) - نسخهء چاپى كمياب شده و يك جلد از آن در خانقاه ذهبيهء احمدى تهران نيز موجود است.

(٢) - آيهء ٥٧، سورهء يونس.

(٣) - آيهء ٨٢، الاسراء.

بايد كه براى استفاده از صحبت كاملان در خود استعداد خاصى ايجاد كند و از اكل حرام و تظاهر خود را نگاه دارد زيرا هركسى كه ازين دو صفت برحذر نباشد طبق حديث رسول كه ابو سعيد خدرى (ر ض) آن را روايت كرده است نماز و روزه و زكات و جهاد و صدقات و اعمال خير او در روز قيامت از پايهء اعتبار ساقط مى باشد.

سبك و موضوع اين رساله ما را به ياد كيمياى سعادت امام غزالى (م ٥٠٥ هـ) مى اندازد مخصوصا مباحث چهارگانهء مربوط به معرفت: معرفت خود، معرفت خدا، معرفت دنيا و معرفت آخرت كه در كيمياى سعادت هم آمده درين رساله هم باختصار موجود است. اينك عبارات كوتاهى ازين رساله نقل مى كنيم:

«اى عزيز بدان كه حق جل و علا آدمى را از دو جوهر مختلف آفريده است:

جوهر لطيف نورانى كه آن را روح خوانند و جوهر كثيف ظلمانى كه آن را جسم گويند و هر جوهرى را از اين دو جوهر غذائى و صحتى و مرضى است و هر مرضى را دواى خاص است چنانكه غذاى بدن نان و آب است و غذاى دل و روح ذكر و محبت و معرفت. معالجان بيمارى دل و روح اولياءالله اند كه مزكيان هستند نه طبيبان ظاهرى تزكيهء نفس و روح جهاد اكبر است و موفق كسى است كه نسيهء آخرت را به نقد دنيا بخرد زيرا وَمَنْ كَانَ فِي هَذِهِ أَعْمَى فَهُوَ فِي الْآخِرَةِ أَعْمَى وَأَضَلُّ سَبِيلًا ... » ١

«قيمت هركس تقدير همت اوست و خلق ازين معنى متفاوت اند: همت زنان به رنگ و بوى، همت كودكان بخورد و خوى، و همت اهل دنيا بگفتگو، همت راغبان آخرت جستجو، همت طالبان رفت و روى و همت سالكان شست وشوى. راغب آنست كه براى آخرت ترك دنيا جويد. طالب آنست كه هر دو را طلاق گويد و سالك آنست كه در راه آرزوى قرب و رضا بقدم همت از همه اعراض جويد و عارف آنكه نقش همهء اغيار را از لوح وجود خود بشويد».

نويسندهء رساله شاكى است كه علماى سوء با فقرا بدرفتارى مى كنند. از اشعارى كه درين رساله آورده چند بيت در ذيل نقل مى گردد (همهء آنها از

__________

(١) - آيهء ٧٥، سورهء الاسراء.

27 - آداب المريدين

عطار نيشابورى) است:

تا باديهء درد به پايان نبرى ... از هيچ طرف راه به درمان نبرى

تا بر سر نام كام گامى نبرى ... بوئى ز نسيم وصل جانان نبرى

اى بدنيا بى سروپا آمده ... باد در كف خاك پيما آمده

گر همه عالم شوندت زير دست ... مى نخواهى رفت جز خاكى بدست

٢٧ - آداب المريدين

خطى: موزهء بريتانيا (ر ك: ج ٢ ريو) تاشكند، (ر ك ج ٣، شمارهء ٢٣٨٩ بنام آداب المشايخ) عكسى: ١٦٦٦ (كتابخانهء مركزى).

رساله داراى ٦ برگ است و اگرچه اسم عربى دارد ولى به فارسى است - اين رساله خلاصه اى است از رسالهء فارسى شيخ نجم الدين كبرى كه بهمين نام «آداب المريدين» ١ مى باشد و سيد در مقدمهء خود رساله بدين مطلب تصريح كرده است.

رساله به هفت باب زير منقسم است: ١ - آداب لباس. ٢ - آداب نشست و برخاست ٣ - آداب خانقاه ٤ - آداب طعام خوردن ٥ - آدب دعوت ٦ - آداب سماع ٧ - آداب سفر.

از عنوانهاى بالا ظاهر است كه مضمون اين رساله راهنماى مريدان و سالكان در امور فوق است مثلا دربارهء لباس مى فرمايد كه جامهء موئين يا پشمين براى سالكان بهتر از همهء لباسهاست و در باب لوازم سفر مى فرمايد كه در سفر عصا و ابريق خود همراه دارد و «سفر بايد كه بهر سه چيز كنند: با زيارت يا رياضت يا ديدار مشايخ».

در آب سماع مى فرمايد: «سماع بتكلف نكند و پيش باز نشود و چون پديد آيد به غفلت ننشيند و وقت خويش با خداى نگاه دارد ... در سماع سه چيز نگاه دارد: مكان و زمان و اخوان».

آداب ديگرى كه به مريدان توصيه شده عبارتست از همواره باطهارت و

__________

(١) - تحقيق در نظم و نثر فرقهء ذهبيه.

28 - انسان نامه (قيافه نامه)

وضو بودن، بسم الله الرحمن الرحيم را در آغاز طعام و در واقع در هر كار گفتن، دعوت حلال ديگران پذيرفتن و بر سجاده و در محضر بزرگ و پير بادب و احترام كامل نشستن و غيره. در اهميت طهارت كامل مى فرمايد كه وقتى يكى به حضرت رسول سلام كرده و ان حضرت در آن موقع به طهارت احتياج داشته است حضرت رسول (ص) نخست طهارت فرموده و پس از آن بجواب شخص مذكور پرداخته است - سالك راه حق هم بايد كه به پيروى از سنت حضرت رسول (ص) همواره با طهارت شرعى و پاك و تميز باشد.

آداب المريدين بزبان ساده نگارش يافته است.

٢٨ - انسان نامه (قيافه نامه)

نسخ خطى: ٣٨٢٩ (مركزى: نوشتهء ١٠٨٠ هـ. ق)، ٤٢٧٤ (ملى ملك) و نيز: موزهء بريتانيا (ر ك: ج ٢ ريو ص ٨٣٦) دفتر هند، لندن (فهرست ج ٢، شمارهء ٣٠٥٧) بادليان شمارهء ١٢٤١، تاشكند شمارهء ٢٣٦٤ (ر ك فهرست ج ٣) ١٩٦٤ تاجيكستان، ٢٣٧٠ تاشكند (بنام قيافهء انسانيه).

اين رساله ١٤ برگ دارد و اصلا اقتباس گونه يى است از ذخيرة الملوك و ممكن است آن را سيد جداگانه قبل يا بعد از ذخيرة الملوك به اين صورت نوشته باشد. رساله باسم «قيافه شناسى» يا علم القيافه يا «مرآة الخيال» هم شهرت دارد و موضوع آن از عنوانش ظاهر است - بعضى افراد دربارهء قيافهء انسانى و قيافهء ظاهر اعتقاداتى دارند و سيد نيز اهميت فوق العاده اى نسبت به آن نشان داده است.

مى فرمايد كسى كه كريه الصوره است، اعمال او بيشتر ناپسنديده و مكروه مى باشد. سيماى انسان آينهء احوال درون اوست بهمين سبب خداى تعالى انبياء را از عيوب ظاهرى و باطنى منزه و پاك خلق فرموده و همگى آنان حسان الوجوه بوده اند. يكى از صحابهء رسول (ص) چون به افتخار ديدن رسول اكرم (ص) نائل آمد، اعلام كرد كه ان وجهه ليس بكذاب، و بدون فاصله و بدون هيچ تذبذب ايمان آورد. رسول اكرم (ص) فرمود كه: «اطلبوا حوائجكم عند حسان الوجوه» و همين طور است فرموده هاى ديگر رسول (ص) دربارهء صور و حليه هاى ظاهر مردم.

29 - نوريه

بقول على همدانى، حضرت امام شافعى هم به قيافهء ظاهرى اهميت فوق العاده مى داد. و وقتى مهمان شخصى كريه الصوره شده و از مهمان نوازى او بهره مند گرديد، از اين گونه اعمال و مهمان نوازى او تعجب مى كرد كه چطور ممكنست كه مردى با اين قيافه اين گونه اعمال خوب را انجام بدهد. در انجام كار آن كس از امام شافعى دو برابر حق الخدمت خواست و امام مجبور شد كه آن را بپردازد. امام فرمود كه عقيدهء من متزلزل نشد «جبين آئينهء احوال باطنى است» - سيد مى فرمايد كه در دادگاه ها هم بايد كه بصورت ظاهرى اعتنائى خاص نشان بدهند تا قبل از محاكمهء نهائى هم مجرم و خاطى را كمى بشناسند مى فرمايد: البته آن كسانى كه پارهء مهم گوشت بدن خود را كه قلب است به تزكيه و تصفيهء نفس اصلاح كرده و باطن خود را متجلى ساخته اند اگر ظاهر ايشان جالب هم نباشد، باز هم بقوت باطن خود ايشان قابل وقار و احترام مى باشند كه «اولئك الذين يُبَدِّلُ اللهُ سَيِّئَاتِهِمْ حَسَنَاتٍ». ١

در ضمن اين بحث سيد چند نوع قيافه را ذكر مى كند، و توضيح مى دهد كه مردمانى با فلان صورت و قيافه معمولا چه اخلاق دارند و ظاهر است كه اين مطالب از روى علم و تحقيقات كنونى دقيق و قابل استدلال نمى باشد، مثلا:

«سبز چشمى علامت بدكارى و سرخ چشمى اشارت نادانى و غفلت است.

نرم موى بودن علامت بزدلى و جبن است. ابروى دراز و كشيده علامت تكبر و فتنه پردازى است. ابروى متوسط نشانهء اعتدال مزاج و تعادل است».

٢٩ - نوريه

نسخ خطى: ٤٠٥٦، ٤٢٧٤ (ملى ملك) ٣٤٦ (دانشكدهء ادبيات مجموعهء اهدائى آقاى حكمت) موزهء بريتانيا (ر ك ريو ج ٢) ٢٠٦٢ تاشكند (ر ك فهرست ج ٣) مشهد ١٥٤ تا ١٥٦، ٦٦٥، ٢٨٦٤ (تاجيكستان).

آغاز اين رساله را ملاحظه نمائيد: (طبق شمارهء ٤٠٥٦، ٤٢٧٤): «حامدا لله تعالى و مصليا على محمد و آله اجمعين. حضرت سيد على همدانى قدس الله سره العزيز بخط شريف خود در بعضى از مصنفات خود چنين نوشته اند كه هريك

__________

(١) - آيهء ٧٠ سورهء الفرقان.

از مشايخ را قدس الله سر هم طريقه اى باشد در سلوك و ليكن طريق بيشتر مشايخ آنست كه حضرت جناب سيادت گرفته است» مجموعهء ٣٤٦ اين عبارت را فاقد است.

از اين عبارت معلوم مى گردد كه اين رساله با ترتيب موجود نگاشتهء خود مير سيد على همدانى نمى باشد اما از بعضى از نوشته هاى او جمع آورى شده است.

دربارهء جامع و تدوين كنند اطلاعى نداريم. او حتى اسم خودش را هم ننوشته است.

علت تسميهء اين رساله بنام «نوريه» اينست كه بنا بر تعليماتى كه درين وجيزه گنجانده شده است سالك راه بتوسط انواع عبادات و رياضات نفس خود را صيقل مى دهد و متجلى مى كند و از چهار عنصر بيرون مى آيد و از ظلمتها و غيبت هاى نفسانى منزه گرديده و وجود او «نور مانند» مى گردد و به اين نور عبادات، صاحبدلان نايل مى گردند: «اى عزيز بدانكه نور چيزيست كه او خود را بيند و همه چيز را نيز بيند و داند و همه چيز را بدو توان ديد و دانست و آن نور حقيقت است ليكن در مراتب منقسم باقسام مى شود نور محسوس و نور معقول.

نور محسوس دو نوع است: نور علوى و نور سفلى. نور علوى مثل آفتاب و ماه و ستاره ها بود و نور سفلى مثل شمع و چراغ و آتش و روشنى خود و اين انوار محسوسه را با بصر مشاهده مى توان نمود ... »

چنانكه گفتيم ترتيب دهندهء رساله آن را از نوشته هاى مختلف سيد جمع آورى كرده است و بعضى مطالب آن عينا در ديگر رساله ها و كتب سيد آمده است مثلا: وقتى حضرت رسول (ص) در حالت طهارت نبود كسى آمد و سلام گفت ولى آن حضرت (ص) اول طهارت كرد و سپس به سلام او جواب فرمود و همين طور: ذكر لا إله الا الله را بصداى جلى گفتن از طرف مبتديان، اذكار ديگر را خفى گفتن، دايم با وضو بودن، در محضر پير بآداب مخصوص نشستن و غيره - اين مطالب در رسالهء فارسى «ذكريه» و آداب المريدين هم آمده است.

بعضى از مطالب اين رساله از رسالهء «حقيقت نور و تفاصيل انوار» (اثر شمارهء ٣٦ كه بعدا ياد خواهد شد) گرفته شده است.

30 - وجوديه

31 - تلقينيه

٣٠ - وجوديه

نسخ خطى: ٤٠٥٦، ٤٢٧٤ (ملى ملك) ٣٤٦ (كتابخانهء دانشكدهء ادبيات تهران مجموعهء اهدايى دكتر حكمت) ٢٣٧١، ٢٣٧٢ (تاشكند ر ك فهرست ج ٣) شمارهء ١٨٤ (مركزى: جزء كتب و نسخ استاد مرحوم سعيد نفيسى). عكسى:

١٦٦٦ (كتابخانهء مركزى).

اين رسالهء مختصر ٤ برگى در ضمن سخن از وجود، مشتمل بر بحث هاى عرفانى است و بدين گونه آغاز مى شود: «حمد بى غايت آن فاطر حكيم را كه آثار انوار صبح وجود از قعر چاه ظلمت آباد عدم بيرون آورد» در اين رساله - به سورهء اخلاص استشهاد خوبى مى فرمايد و مى نويسد: «قُلْ هُوَ اللهُ أَحَدٌ ١ وجود را ظهوريست و برد ذاتست گاه در كسوت قيود كه ظهور آن كسوت قيد ايجابى بود كه اَللهُ الصَّمَدُ و گاه به يكى كه لَمْ يَلِدْ وَلَمْ يُولَدْ و گاه مجرد از قيود كه لَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُوًا أَحَدٌ».

دربارهء عوالم پنجگانه (هويت يا غيب مطلق، الوهيت يا جبروت يا عالم اسماء، عالم ملكوت، عالم انسان كامل و عالم انسانى) بحثى كرده و اضافه مى فرمايد كه: «اهل توحيد اين جمله را ... مظاهر هويت ذاتى مى خوانند».

مؤلف بحث وحدت الوجود را آن طور كه در حل الفصوص نوشته اينجا هم مختصرا عرضه كرده و سپس مى فرمايد: «نزد اهل كشف و شهود وجود مطلق يكى بيش نيست و آن وجود حق است و وجود جميع موجودات بدان حضرت منتهى مى شود و آن حضرت منتهاى همت همه است و اين وجود را در هر عالمى از شئون مختلف ظهورى است - دربارهء انسان كامل مى فرمايد: « ... خبر از آن حال اين آمد كه و مَا رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَلَكِنَّ اللهَ رَمَى» ٢ إِنَّ الَّذِينَ يُبَايِعُونَكَ إِنَّمَا يُبَايِعُونَ اللهَ ٣ و ما يزال عبدى يتقرب الى بالنوافل حتى احبه فاذا احببته كنت سمعه و بصره و لسانه و رجله فبى يسمع و بى يبصر و بى ينطق و بى يمشى» ٤.

٣١ - تلقينيه

نسخ خطى: ٤٢٧٤ (ملى ملك) موزهء بريتانيا (ر ك: ج ٢ ريو ص ٨٣٦

__________

(١) - سورهء ١١٢ (الاخلاص) داراى ٤ آيه.

(٢) - ١٧ سورهء الانفال.

(٣) - آيهء ١٠ الفتح.

(٤) - حديث معروف رسول (ص).

بنام در بيان آداب مبتدى و طالبان حضرت صمدى)

موضوع اين رساله (و نام آن آن طور كه در فهرست نسخهء موزهء بريتانيا ضبط است) از مقدمهء مؤلف پيداست: «اين رساله ايست موجز و عجاله ايست مختصر در بيان آداب مبتدى و طالبان حضرت صمديت و كيفيت وصول و مقصود اصلى و مطلوب حقيقى كه موجب التماس يكى از خلص اخوان ... تا طالبان سعادت ابدى را تذكره يى بود و سالكان طريقهء ايزدى را تبصره اى گردد ان شاء الله العزيز ... »

به سالكان تلقين مى فرمايد كه در تخليق و گوناگون كائنات خداوندى فكر كنند و بايد از زبان دل اين حقيقت را تصديق كنند كه رَبَّنَا مَا خَلَقْتَ هَذَا بَاطِلًا ١ و مقصود از خلقت انسانى بشناسند كه «مَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ ٢ - بنا بر اين عبادت هاى خداوندى و تفكر فى الانفس و الآفاق بايد در رأس همهء امور زندگانى قرار داده شود. سالك راه حق بايد كه بنا بر امر خداى متعال كه «تُوبُوا إِلَى اللهِ جَمِيعًا أَيُّهَا الْمُؤْمِنُونَ ... ٣ توبه كند ولى اين توبه به فحواى يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا تُوبُوا إِلَى اللهِ تَوْبَةً نَصُوحًا ٤ بايد كه از سر صدق و صميم دل عملى شود و تائب دوباره به آن اعمال بد نپردازد تا از فرمودهء رسول (ص) «التائب من الذنب كمن لا ذنب له» بهره مند گردد و دامن او از كدورت هاى گناه بكلى پاك باشد.

مرد مؤمن و سالك واقعى بايد خود را از عدم ايفاى عهد، سوگند دروغى، لعنت بر ديگران، دعاى بد به دوست يا دشمن و سخنان دل آزار نگاه دارد - در همهء اعمال نيت خود را درست كند زيرا «انما الاعمال بالنيات» بايد سعى تمام به خرج دهد تا از دست و زبان او هيچ كس آزرده نگردد. مؤمن بايد كه زندگانى را ساده بسر ببرد و در اعمال خود شكسته نفسى و فروتنى نشان بدهد. خلاصه

__________

(١) - آيهء ١٩١ آل عمران.

(٢) - ٥٦ الذاريات.

(٣) - ٣١ النور.

(٤) - آيهء ٨ التحريم.

32 - اسناد اوراد فتحيه

33 - رساله مناجات

زندگانى او بايد طبق اين فرمودهء رسول (ص) باشد كه كن فى الدنيا كانك غريب او عابر السبيل و نفسك من اصحاب القبور» - در جائى مى فرمايد: مسلمانان بايد كه ظاهر خود را نيز بافعال حضرت رسول (ص) و صحابه و صلحاى سلف مطابقت بدهند زيرا حضرت رسول (ص) فرموده است من تشبه بقوم فهو منهم.

٣٢ - اسناد اوراد فتحيه

نسخهء خطى: موزهء بريتانيا ر ك ج ٢ ريو، ص ٨٣٦) عكسى: ١٦٦٦ (كتابخانهء مركزى).

بعد از عنوان رساله نوشته شده است كه «عن احد من المريدين». پس ظاهر است كه يكى از مريدان سيد كه نام او بر ما روشن نيست اسناد اوراد فتحيهء مير سيد على همدانى را درين رساله گنجانده و از تعليمات و نوشته هاى او خلاصه اى بما عرضه كرده است. آغاز رساله چنين است: «الحمد لله و السلام على عباده الذين اصطفى قال الله تعالى فذكر فان الذكرى تنفع المؤمنين» مى فرمايد كه ذاكرين بايد بر ورد و ذكر ممارست كنند و برياضات شاقه نفس خود را تزكيه و تطهير كنند تا در نتيجهء آن صفات زير نصيب آنان گردد:

«تذكر و تفكر و اعتصام و خوف و رجا و حزن و مناجات و خشوع و زهد و ورع و اخلاص و توكل و تفويض و تسليم و صبر و رضا و شكر و حياء و صدق و ايثار و قوت و انبساط و واردات و يقين و انس و فقر و حلم و حكمت و فراست و بصيرت و تمكين و توحيد و فنا و بقاء».

درين رساله اهميت آداب صوفيانه و اعمال و عبادت (مثلا وضو و نماز و روزه و اذكار) را بيان كرده و منتخبى از اورادى كه مير سيد على همدانى در اوراد فتحيه جمع آورى كرده نقل كرده است. در آخر رساله سلسلهء فقر مير سيد على همدانى هم ذكر گرديده است.

٣٣ - رساله مناجات

نسخ خطى: كتابخانهء آصفيه دكن (ر ك: فهرست ج ١، ص ٥٨ بنام

34 - آداب سفره

«ادعيهء فارسى») موزهء بريتانيا (ر ك ج ٢: ريو ص ٨٣٦) ٢٣٦٣ تاشكند (ر ك فهرست ج ٣). عكسى: ١٦٦٦ (كتابخانهء مركزى).

اين «مناجات» اصلا قسمتى است از رسالهء «واردات اميريه» است كه به پيروى از «مناجات» معروف خواجه عبد الله انصارى هروى نوشته شده. آغاز آن با آياتى از سورهء طه است: «رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي. وَيَسِّرْ لِي أَمْرِي. وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِي. يَفْقَهُوا قَوْلِي» اى مرهم جراحت هر درويش».

مناجاتى است كه بهرام شاه حاكم بدخشان و بلخ آن را بعنوان عقيدت همواره ورد و ذكر خود كرده بود و استخراجى است از رسالهء «واردات».

٣٤ - آداب سفره

اين رساله را به ضميمهء تذكرهء شيخ كججى چاپ كرده و نوشته اند كه مؤلف آن يكى از بزرگان است و اسمش معلوم نيست ولى نه فقط برخى اين رساله را به مير سيد على همدانى منسوب كرده اند ١ بلكه از سبك آن هم پيداست كه يكى از آثار همان بزرگ است و فعلا دليلى نداريم كه در انتساب آن به وى ترديدى داشته باشيم و لو اينكه نسخهء خطى يا عكسى آن را فعلا در دست نداريم، و ماخذ تذكرهء «شيخ كججى» هم بر ما روشن نيست.

رساله داراى هشتاد و يك «ادب» است كه مريدان در اكل و شرب بايد نگاه دارند. بعد از حمد خداوندى و درود بر رسول (ص) و آل و اصحاب او مى فرمايد كه توجه بيشتر مبذول بايد داشت تا روح و نفس پاك و مصفى گردد زيرا «قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَكَّاهَا وَقَدْ خَابَ مَنْ دَسَّاهَا». ٢

عباراتى از اين رساله را در ذيل نقل مى كنيم:

«اى طالب صادق بدانكه ادب اول آنست كه روزى از راه حلال حاصل كنى دوم آنكه در شبهات ورع را بجا آرى سوم آنكه اگر به ضرورت در شبه افتد هرچه نفس را بدان رغبت زيادت باشد، ترك آن كند چهارم آنكه در تطهير آن به غايت بكوشد پنجم آنكه زياد از قدر حاجت نخورد و امر وسط را رعايت

__________

(١) - ر - ك تاريخ نظم و نثر فارسى در ايران و در زبان فارسى. ج ١، ص ١٩٥.

(٢) - آيات ٩ - ١٠ سورة الشمس.

35 - طائفه مردم

36 - حقيقت نور و تفاصيل انوار

كند يعنى نه چندان كم خورد كه خاطرش در پى لقمه دوان باشد و نه چندان بسيار خورد كه گران شود و از طاعت بازماند. ششم تا بتواند تنها نخورد هفتم اگر جوين باشد در پى گندمى عمر ضايع نكند هشتم در وقت پختن به وضو باشد نهم ذاكر باشد دهم چون از ديگ در كاسه خواهد كرد بسم الله الرحمن الرحيم بگويد يازدهم اين دعا را بخواند: الهم من عندك البركة بارك لنافيه ... »

٣٥ - طائفه مردم

نسخهء عكسى از نسخهء موزهء بريتانيا (ر ك ج ٢ ريو، ص ٨٣٦) موجود در كتابخانهء مركزى.

اين وجيزه ٣ برگ دارد و درباره طبائع و عادات گوناگون و متنوع مردم است. اين همان بحث تقسيم انسانها به گروه هاى مختلف است كه سيد در كتب و رسائل متعدد خود به آن پرداخته است. درين رساله سيد بنا بر استعداد ذاتى مردم كه در امور دينى دارند آنان را به چهار گروه زير تقسيم مى كند:

١ - گروه مجذوبان راه حق كه بحد استعداد خود در راه هدايت گام فرسائى مى كنند و در اين كار از خداوند استمداد مى كنند.

٢ - گروه سالكان راه حق كه سعى مى كنند به ذروهء اعلاى راه سلوك و عرفان برسند.

٣ - گروه غافلان تيره و غرق جهل و نادانى كه بوسائل هدايت خداوندى اعتنايى نشان نمى دهند.

٤ - گروه مخصوصان خلقت اصطفا و برگزيدگان حضرت بارى اين گروه سعداء از راهنمائى و هدايت خداوند متعال بهره مند و در حزب خاص الخاصان او محسوب مى شوند.

سيد على همدانى به گمراهان تيه ضلالت توصيه مى كند كه براه راست بر گردند و از غولهاى گمراهى دنياى چند روزه برحذر باشند زيرا نجات اخروى بزرگترين موفقيت است.

٣٦ - حقيقت نور و تفاصيل انوار

نسخهء خطى ٣٢٥٨ (كتابخانهء مركزى) كه بظاهر نسخهء منحصر به فرد است.

37 - اختيارات منطق الطير (هفت وادى)

مضمون اين رساله از اسم آن ظاهر است. مى فرمايد كه حقيقت نور اين است كه آن همه چيز را بيند و داند و موجب كسب ضياء همه گردد و اين چنين نور را نور مطلق گويند و آن صفت حق است لا غير. حقيقت اين نور را خاصان خدا درك مى كنند و بدان معنى مى رسند كه «اَللهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ.» ١

اولياء الله و صوفيهء بزرگ بواسطهء مجاهده و رياضات و ارادت مخصوص باين حقيقت نور پى مى برند. مى فرمايد: «نور ولايت راه صفت خاص اوست. نتوان ديد جز بنور ارادت. كه صفت ذات اوست و از اينجاست كه در حديث قدسى مى فرمايد «اوليائى تحت قبابى لا يعرفهم غيرى».

سالك بايد كه بذكر لا إله الا الله خس و خاشاك معاصى و شرور شياطين را بسوزاند و وقتى كه كم كم تجليات الهى را احساس بكند بايد كه كتمان اسرار و حفظ خويشتن كند تا بمقامات عالى برسد. علاوه بر رياضات و عبادات، تفكر و تعمق در خلق خداوندى و كائنات گوناگون او نيز لازم است، يعنى ذكر و فكر مستلزم يكديگراند. سيد اين رساله را طبق التماس يكى از مريدان خود نوشته است و بعد از حمد و درود و منقبت مى فرمايد: « ... مدتى بود تا پهلوان حقيقت محمد خرد از فرزندان طريقت ٢ ازين بيچاره التماس مى كرد تا در حقيقت نور و تفاصيل انوار بجهت ارشاد سالك مقتدى و اطمينان واصل مهتدى بيانى كند و اين بيچاره مى خواست اين اسرار از چشم اغيار پوشيده و مستور باشد. التماس او را مبذول نمى دانست تا اين دم كه قلم به اشارت من له القدم ... در ميدان بيان نهاد.»

٣٧ - اختيارات منطق الطير (هفت وادى)

نسخهء خطى ٤١١٨ (كتابخانهء مركزى) ١٠٨٣، ١٠٨٢ تاشكند (ر ك فهرست ج ٢) نسخه اى ديگر نيز متعلق به ميرزا جعفر سلطان القرائى تبريزى (در تهران) - سيد بآثار شيخ عطار علاقهء زيادى داشته و چنانكه از آثار او پيداست، در بيشتر

__________

(١) - آيهء ٣٥، النور.

(٢) - احوال او معلوم نشد.

كتب و رسائل خود بعضى از اشعار منطق الطير شيخ عطار را نقل كرده و نيز از تذكرة الاولياء او استفاده كرده است. همين عشق و علاقهء على همدانى پديدآرندهء اختيارات منطق الطير مى باشد. نسخه يى كه پيش مرحوم استاد سعيد نفيسى بوده داراى ٦٢٣١ بيت بوده است ولى دو نسخه كه اينجانب از آنها استفاده كرده (يكى از آن دانشگاه و ديگرى از آن آقاى سلطان القرائى) داراى ٦٥٤ بيت مى باشد. نظر به اينكه نسخ دقيق منطق الطير در حدود ٤٦٠٠ بيت دارد اين اختيارات تقريبا يك هفتم اصل كتاب است.

مرحوم استاد سعيد نفيسى دربارهء اين كتاب نوشته است: ازين منتخب مير سيد على همدانى ... نسخه اى دارم شامل ٦٢٣ بيت كه در صدر آن نوشته شده است كتاب اختيارات شيخ على همدانى از كتب شيخ عطار ولى جز اشعار منطق الطير اشعار كتابهاى ديگر در آن نيست و پيداست كه كاتب در نوشتن كلمهء كتب اشتباه كرده ... اين مير سيد على همدانى همان عارف بسيار معروف قرن نهم ٢ ايرانى است كه مؤلفات معروف به نظم و نثر فارسى دارد و بيت اول اين منتخب هم همان بيت اول منطق الطير است و بعد ديگران ازين انتخاب مير سيد على نسخه برداشته و آن را هفت وادى ناميده اند زيرا كه اين انتخاب بيشتر آن قسمت از منطق الطير است كه در باب هفت وادى يا هفت مرتبهء سلوك گفته است.» ٣

در نسخهء شمارهء ٤١١٨ و نسخهء آقاى سلطان القرائى ٤ آغاز اختيارات مانند آغاز منطق الطير با اين بيت است:

__________

(١) - نفيسى اين نسخه را منحصر بفرد مى دانسته است (تحقيق در نظم و نثر فرقهء ذهبيه ...

ص ٣٠٥.

(٢) - بايستى قرن هشتم نوشته مى شد. مدت زندگانى على همدانى از ٧١٤ تا ٧٨٦ هـ بوده است.

(٣) - جستجو در احوال و آثار فريد الدين عطار نيشابورى، ص ١٢٩.

(٤) - اين نسخه در سال ٨٦٦ هـ بوسيلهء كاتبى شيخ الاسلام بن حسين بن على بن محمود نوشته شده است. اين مجموعه ١٣ غزل على همدانى و همين اختيارات و نيز انتخابى از مخزن الاسرار و حديقة الحقيقهء سنائى و گلشن راز. را در بردارد. (از آقاى سلطان القرائى متشكرم كه نسخهء مذكور را از تبريز خواسته و در اختيارم گذاشته بودند).

38 - اسناد حليه حضرت رسول (ص)

آفرين جان آفرين پاك را ... آنكه جان بخشيد و ايمان خاك را

بعد از انتخاب چند شعر عرفانى مرتبط المعانى، اين اشعار را نقل مى كند (كه همان هفت وادى يا هفت مرتبهء سلوك را در بردارد):

هست وادى طلب آغاز كار ... وادى عشق است از آن پس بى كنار

برسيم وادى است آن از معرفت ... هست چهارم وادى استغنا صفت

هفت پنجم وادى توحيد پاك ... پس ششم وادى حيرت صعبناك

هفتمين وادى فقر است و فنا ... بعد از آن راه و روش نبود ترا

اشعار دعائيهء منطق الطير هم درين انتخاب موجود است مثلا:

گرچه بس آلوده در راه آمدم ... عفو كن كز حبس و از چاه آمدم

كاتب نسخه در آغاز فهرست مطالب مى گويد كه اين اشعار را مير سيد على همدانى از منطق الطير عطار نقل كرده است. بيت زير نيز به نقل از اختيارات مير سيد على همدانى در امثال و حكم دهخدا (ج ٣، صفحه ١٣٩٥) ذكر شده است:

ماهى از دريا چو در صحرا فتد ... مى تپد تا باز در دريا فتد

٣٨ - اسناد حليه حضرت رسول (ص)

خطى: تاشكند شمارهء ٤٠٥٧ (ر ك فهرست جلد ٥) موزهء بريتانيا (ر ك ريو ج ٢ ص ٨٣٦ كه عكسى از آن در اختيار اينجانب است).

اين رسالهء مختصر فقط ٢ برگ دارد. و در ضمن آن، على همدانى حليهء مبارك حضرت رسول (ص) را بيان فرموده است. مى فرمايد كه اين حليهء مبارك را يك اعرابى براى خليفه هارون الرشيد عباسى بيان نموده و مورد نوازش و بخشش او قرار گرفته بود. اعرابى مذكور اين حليهء مبارك را سينه به سينه از بزرگان قوم خود شنيده و در خاطر خود جايگزين كرده بود. سيد تاكيد مى فرمايد كه مؤمنان بايد اين حليه را از بر كنند زيرا اين عمل موجب خير و بركت مى باشد:

« ... از جمله بلاهاى آخر زمان حق سبحانه و تعالى در پناه عصمت خود نگاه دارد و هركه در جنگ و مصاف رود مظفر و منصور و با فتح و نصرت باز گردد و در پيش پادشاهان و ملوكان داراى معارف و منصور و

سرخ روئى باشد. اگر قرض دارد حق سبحانه و تعالى از خزانهء كرم خود ادا كند و در روز قيامت (امنا و صدقنا به) رسول عليه السلام دست آن كس گرفته در بهشت درآورد و شيطان لعين گرد آن كس نگردد و غارت ايمان آن كس نتواند كرد».

دربارهء جمال ظاهرى حضرت رسول (ص)، مى فرمايد كه در حين وفات حضرت رسول (ص)، حضرت فاطمة الزهرا (ر ض) با وضعى رقت بار گريه مى نمود و مى فرمود:

اى كاش من براى مدتى از ديدار روى مبارك رسول (ص) محروم نمى شدم. (حضرت فاطمه بعد از وفات رسول در فاصلهء دو ماه و نيم تا شش ماه رحلت فرموده اند).

على همدانى حليهء رسول را به عربى و معادل آن به فارسى نقل فرموده و اينك عبارت فارسى:

«گندم گون بود، سفيد پوستى كه به زردى زند، گرد روى بود، فراخ چشم بود، ابرو باريك بود، دستها دراز بود، سياه چشم بود نمك دار بود، گشاده دندان بود بالا ميان بود، بلند بينى بود، در اندام مبارك او هيچ موئى نبود الا در سينهء مبارك او، سر انگشتها باريك بود، گرد ريش بود، گشاده پيشانى بود، گشاده ابرو بود، تا ناف او خط باريك بود» در آخر رساله مى فرمايد كه ذكر علائم اين حليه دو بيت يادم آمد:

مشتاق آفتاب جمال محمديم (ص) ... تا بندهء محمد و آل محمديم ١

پروانه وار سوخته از آتش فراق ... در آرزوى شمع وصال محمديم

__________

(١) - حليهء مبارك رسول (ص) در «تجارب السلف» هندو شاه نخجوانى هم تقريبا - با اختلاف ترتيب به همين گونه آمده است (ص ٧ چاپ طهورى) ولى در روضهء دوم «روضات الجنان و جنات الجنان» (جلد اول) حليهء مبارك مشروح و كمى مختلف بيان گرديده است و در اينجا بعضى از خصوصيات حليهء حضرت را به نحوى كه هندو شاه آورده است، ملاحظه مى نمائيد:

«قد مبارك آن حضرت صلى الله عليه و آله ميانه بود نه بلند بلند و نه كوتاه كوتاه:

«اى قد تو معتدل نه بالا و نه پست» و رنگ مباركش نه سفيدى كه به گچ ماند و نه سياه رنگ در كمال صفا و لطافت بود. موى سر گاهى كه داشتند و نمى تراشيدند تا نرمهء گوش بود و آن نيز نه مجعد و درهم بود و نه به غايت فروگذاشته آن نيز در كمال اعتدال بود و مى درخشيد. سر مبارك آن حضرت به بزرگى مايل بود و فربه نبود بسيار و روى مباركش به غايت گرد نبود دراز نيز نبود و آن در كمال اعتدال بود و مى درخشيد يعنى روى مبارك آن حضرت مى درخشيد همچون درخشيدن ماه در شب چهارده. پيشانى مبارك گشاده بود» ... ص ١٧٣ - ١٧٥.

39 - اقرب الطريق اذا لم يوجد الرفيق (فارسى)

40 - فتوتيه (فتوت نامه، كتاب الفتوة)

٣٩ - اقرب الطريق اذا لم يوجد الرفيق (فارسى)

استفاده از ميكروفيلم شمارهء ٣٢٦٠ (موجود در كتابخانهء مركزى دانشگاه فيلم از مجموعهء شمارهء ٧٨٧ كتابخانهء رضا رامپور هند) شمارهء ٢٣٦٧ (تاشكند. ر ك فهرست آن ج ٢) اين وجيزه داراى چهار برگ است.

در آغاز اين رساله مى فرمايد: «الحمد لله رب العلمين و الصلاة و السلام على سيدنا محمد و آله و صحبه اجمعين. اين رساله ايست كه نام او اقرب الطريق اذا لم يوجد الرفيق است ... كمترين فائدهء اين رساله آنست كه اگر طالب مرشدى يا برادر دينى كه او را نصيحت كند نيابد و برين رساله عمل نمايد. بمقصود رسد پس اگر باوجود مرشدى يا برادر دينى برين رساله عمل كند بطريق اولى بمقصود رسد ... » مى فرمايد كه مشايخ تصوف قدس الله اسرارهم در مورد طرق و سبل الى الله كتب زياد تصنيف فرموده و هريك از آنان سالكان را راهنمائى فرموده اند و بعضى طرق سلوك را سى و پنج دانسته اند.

اما مهم ترين آنها همانست كه در «ده قاعده» مرقوم گرديده است و سالك راه حق بايد كه به آن تمسك بجويد.

درين مورد آنچه كه براى سالكان توصيه و اندرز مى فرمايد خلاصهء آن بدين قرار است:

معنى كشتن نفس اين است كه بر اهواء و آمال خود اختيار كامل بدست آيد و باعمال نابايست و ناشايست رجوع نگردد. پس نفس كشته گرسنه اى است كه هيچ موقع آرزوى سيرى پيدا نكند و در گرسنگى خوشحال مى ماند. براى موفقيت خلوص اراده و نيت، خشوع و خضوع حقيقى، عدم كبر و خودبينى لازم است.

٤٠ - فتوتيه (فتوت نامه، كتاب الفتوة)

نسخ خطى: موزهء بريتانيا (ر ك: ج ٢ ريو)، شمارهء ١٩٧ (پاريس، بلوشه)، شمارهء ٥٢٥، ٣٢٥٨ (كتابخانهء مركزى) شمارهء ٤٢٥٠ و ٤٢٧٤ (ملى ملك)، ١٠٧٨ (مجلس) ٢ نسخهء در تاشكند (ج ٢ فهرست فرهنگستان)، نسخهء شمارهء ٥٦ (تاجيكستان ر ك فهرست ج ١) شمارهء ٢٧٩٤ كتابخانهء شهيد على پاشا استانبول و نسخه اى در مجموعهء ٧٨٧ كتابخانهء رضا رامپور (هند). و نيز ر ك نسخه هاى خطى

41 - في السواد الليل ولبس الأسود

فارسى از منزوى ١٢٩٤: ٢ كه ١٣ نسخه را نشان داده است.

عكسى: ٦٧٢/ ١٨ كتابخانهء مركزى از روى نسخهء اياصوفيا و ١٦٦٦/ ١٨ ايضا از روى نسخهء كتابخانه ملى پاريس.

رساله در نشريهء معارف اسلامى متعلق به سازمان اوقاف تهران با مقدمه و اهتمام نگارنده در سال ١٩٧٠ م چاپ و منتشر گرديده است - شمارهء ١١ تا ١٣ - (و بار ديگر نيز بوسيلهء ادارهء اوقاف دولت استان پنجاب در لاهور (١٩٧١ م) با مقدمهء اردوى اينجانب) موضوع رساله آداب و سنن اخيان و فتيان (جوانمردان) است از ديدگاه تصوف و در دائرة المعارف اسلامى بزبان انگليسى و فرانسه از آن ستايش و مورد شناسائى قرار گرفته است. در اين رساله كه ٣٠ برگ دارد، اشعار ظفر كافى همدانى (قرن ٤ هـ) و عطار و نظامى و خود مؤلف ديده مى شود.

آغاز رساله بدين قرار مى باشد:

«شكر و سپاس آن صانعى را كه حدائق رياض موجودات را از بيداى ظلمت آباد عدم بصحراى وجود آورد و تخم ارادت را در مزرعهء بوستان غيب تربيت فرمود تا از ان تخم شجر انسانى سر برآورد .. » و تا آخرين عبارت به همين گونه جزيل و در عين حال دل آويز و روان است. ولى چون متن را با توضيحاتى جداگانه چاپ كرده ام، از تكرار مطالب گفته شده خوددارى مى ورزم.

٤١ - في السواد الليل ولبس الأسود

شمارهء ٢٣٥٥ كتابخانهء مركزى از روى نسخهء موزهء بريتانيا كه بظاهر نسخهء منحصر بفرد است.

در اين رسالهء مختصر مى فرمايد كه اگرچه خالق افعال ما خداى تعالى است ولى به علت دارا بودن قدرت آزادى و اختيار ما مسئول گناه ها هستيم و بعضى از گناه ها از سرچشمهء «كبر و عجب» بوجود مى آيد. «كبر و عجب» از لباس ظاهرى هم قوت مى گيرد و براى همين است كه «سياه پوشى» (كه بنا بر آيهء قرآن مجيد «وَجَعَلْنَا اللَّيْلَ لِبَاسًا» لباس شب هم هست) قابل ترجيح است و شيطان لعين از «سياه پوشى» دلخور و ناراحت مى گردد. اين عمل «مسنون» هم هست زيرا طبق بعضى از احاديث «صحاح سته» حضرت رسول (ص)

42 - رساله سؤالات (كلامى)

گاهى «سياه» مى پوشيده و خاصه «عمامهء سياه» در روز فتح مكه هم بر سر مبارك پيغامبر (ص) بوده است. و ملائك هم كه روز غزوهء «حنين» در صورت انسانها براى كمك مسلمانان بر زمين فرود آمدند سياه پوش بوده اند.

حضرت على (ع) هم لباس سياه را دوست داشته و گاهى مى پوشيده است و و خونخواهان امام حسين (ع) و ديگر شهيدان اهل بيت نيز لباس سياه را شعار خود قرار داده بودند و اين رسم به خلفاى عباسى نيز سرايت كرد.

و به ملاحظات مزبور صوفيان كبار هم به كسوت و خرقهء «سياه» اهميت داده اند. اما سالك نبايد فقط به رنگ و بوى ظاهرى اهميت زياد بدهد.

سيخ الطائفه جنيد بغدادى به رنگ خرقه اهميت نمى داده و فرموده كه لباس و خرقه به هر رنگ باشد از سالك مخلص و بى ريا پسنديده است. ملخص مطالب رساله همين است.

٤٢ - رساله سؤالات (كلامى)

ميكروفيلم شمارهء ٣٣٣٩ كتابخانهء مركزى از روى نسخه ى تاشكند. نسخهء ديگر در اسلام آباد گنج بخش ٥٤١٧ (گنج بخش ٧١٦: ٢).

اين رساله محتوى ده سؤال كلامى ارادتمندان و سائلان است كه على همدانى بجواب مختصر هريك از سؤالها پرداخته ولى از لقب «محقق» پيداست كه جامع جوابات هم يكى از مريدان على همدانى است زيرا او خودش را به اين گونه القاب ملقب نداشته است. خلاصه اى از اين رساله بدين قرار است:

سؤال نخستين: در حديث نبوى (ص) آمده است كه خداى متعال فرموده است: كنت كنزا مخفيا فاحببت ان اعرف فخلقت الخلق لاعرف. خداوند از كه مخفى بود؟

جواب: مقصود اين عبارت مجازى است يعنى ذات در پرده هاى صفات و تعينات خود مخفى بود.

سؤال دوم: باوجود كامل بودن ذات از ازل، تخليق كائنات چرا بتاخير عملى شد؟

جواب: حل اين سؤال مشكل در اين است كه اين فضل را به مشيت

خالق مربوط دانيم: يَفْعَلُ اللهُ مَا يَشَاءُ و يَحْكُمُ مَا يُرِيدُ و قدرت هاى تخليق خالق هيچ موقع «موقوف» نبوده است.

سؤال سوم: تخليق نوع انسانى كه براى ظهور و تكميل «اسماء الهى» است، چرا دير انجام شده است؟

جواب: نوع انسانى مهم ترين تخليقات خالق است. و بنابراين. نخست «اسباب كائنات» (به منزلهء صدف) فراهم شد و پس از آن «آدم» (به منزله «در» آن صدف) بعالم وجود آمد.

سؤال چهارم: حضرت محمد (ص) باوجود مقدم بودن بر آدم (ع) و انبياى (ع) ديگر چرا آخر از همه ظهور فرموده اند؟

جواب: «آدم عليه السلام بدايت كمال و خاتم عليه السلام نهايت كمال است و بدايت مقدم بر نهايت است و ديگر آنكه محمد (ص) مظهر ذات حق است و آدم (ع) مظهر صفات او تعالى و انبياى ديگر هم در وسط قرار دارند.

پس ظهور محمد (ص) بتاخير بنا بر كمالات نهائى آن سرور كائنات است.»

سؤال پنجم: با وجود حقيقت «وحدت» تعدد و تكثر در كائنات براى چيست؟

جواب: صفات در صورت تعدد و تكثر است و ذات يكى است.

سؤال ششم: با وجود نقائص صورى در انسان تكريم و شرف او در كائنات چطور است؟

جواب: تكريمش بنا بر خواص مجموعى اوست و مهم ترين خواص او خاصيت جذب انوار الهى است.

سؤال هفتم: عالم بكدام صفت خداوندى مورد خلق واقع شده است؟

جواب: از صفت جمال.

سؤال هشتم: در محبت خداوندى چه روش اقرب الى الصواب مى باشد؟

جواب: رجا.

سؤال نهم: اولين خير بزرگ كه خداوند متعال آن را ظاهر ساخت است؟

43 - معاش السالكين

جواب: باختلاف روايات روح محمدى يا عقل يا نور يا قلم و هر چهار به دلائلى از يك جوهر است.

سؤال دهم: روح از صفات حق است يا از ذاتش؟

جواب ... «بقول بعضى از نور ذات و بقول بعضى از صفت جمال و جلال كما قال قطب الاقطاب نجم الدين الكبرى قدس سره عن سيد العارفين ابو بكر الواسطى رحمة الله عليه: تصادم صفة الجلال و الجمال فتولد منها الروح - و السلام على من اتبع الهدى و الله اعلم بالصواب».

سؤال ها و جواب ها مفصل است كه ما فقط ملخص آنها را بيان كرده ايم.

متن تمام رساله را به اردو ترجمه كرده در ماهنامهء المعارف لاهور بچاپ رسانده ام. (در ١٩٧٠ م).

٤٣ - معاش السالكين

نسخهء عكسى از موزهء بريتانيا (ريو ج ٢، ص ٨٣٦)

سيد اين رسالهء كوچك را طبق فرمايش يكى از مريدان مخلص خود بنام حاج قوام الدين بدخشى نوشته است. اين حاج قوام الدين بدخشى كه جعفر بدخشى در خلاصة المناقب او را «برادر» خطاب مى كند، ٤٠ سال در صحبت على همدانى بوده و در وقت رحلت سيد نيز همراه او بوده و وصيت تدفين سيد را در ختلان عملى نموده است.

مضمون اين رساله بحث دربارهء حلال و حرام است. درين وجيزه سيد دربارهء اكل حلال صحبت مى كند و مريدان را از پذيرفتن «فتوحى ها» و روزى بى عمل برحذر مى دارد مى فرمايد كه اساس نور عرفان و ايمان بر اكل حلال نهاده شده است او به سالكان توصيه مى كند كه كسبى و هنرى ياد گيرند و بدان وسيله كسب معاش و اكل حلال كنند.

ظاهرا كسى از شيخ قوام الدين درين مورد سؤالى كرده و قوام الدين از سيد التماس جواب نموده. و اين رسالهء مختصر متضمن همان جواب است.

44 - مرادات ديوان حافظ

رساله اى هم به مير سيد محمد نوربخش منسوب است ١ كه آن نيز معاش السالكين نام دارد و حاوى همين گونه مباحث است، ولى هر دو رساله مستقل و جداگانه مى باشند.

٤٤ - مرادات ديوان حافظ

ميكروفيلم كتابخانهء مركزى شمارهء ٣٢٩٧ از روى نسخهء خطى شمارهء ٧٧٦٣ موزهء بريتانيا كه ظاهرا منحصر بفرد است.

اين رساله در وسط «ديباچهء گلندام بر ديوان حافظ» و «ديوان خواجه حافظ» (جمع آورى معاصر وى خواجه محمد گلندام) قرار دارد. ديباچه همان است كه با اختلافى چند در مجموعهء معتبر ديوان حافظ بتصحيح مرحومين علامه قزوينى و دكتر قاسم غنى چاپ گرديده است ٢ ديوان حافظ كه در اين مجموعه قرار دارد با ديوان چاپى مذكور اختلاف فاحشى ندارد. البته در آخر ديوان چند قطعه متضمن تاريخ وفات خواجه قرار دارد و در آنها ٧٩١ هجرى ٣ بعنوان سال وفات حافظ مضبوط است. قطعهء پايانى بدين قرار است:

به هفتصد و نود و يك ز هجرت نبوى ... جهان عز و شرف در جوار رحمت رفت

يگانه سعدى شيراز و ثانى محمد الحافظ ... ازين سراچهء فانى بدار رحلت رفت

«ترجمهء مرادات ديوان حافظ» بعد از ديباچه اين طور آغاز مى گردد:

بسم الله الرحمن الرحيم ترجمهء مرادات ديوان حضرت خواجه حافظ شيرازى عليه الرحمة - نقل است از حضرت امير كبير سيد على همدانى قدس الله سره السامى - بدانكه ميخانه و بت كده و شرابخانه باطن عارف را گويند كه از حقائق و شوق الهى با خبر باشد و ترسا مرد روحانى كه صفت ذميمهء نفس

__________

(١) - ر - ك: روضات الجنان و جنات الجنان، ج ١، ص ٢١٠. مرحوم پرفسور دكتر محمد شفيع ذكر كرده كه رساله اى باين اسم يكى از آثار شمس الدين محمد بن يحيى بن على الجيلانى اللاهيجانى اسيرى است - اورنتل كالج ميگزين مه ماه ١٩٢٥، ص ٥٨.

(٢) - چاپ كتاب فروشى زوار تهران سال ١٣٢٠ شمسى. مرحوم علامه ميرزا محمد خان قزوينى اسم «محمد گلندام» را محتملا الحاقى شمرده اند. ر - ك ص قز ديوان.

(٣) - معمولا سال ٧٩٢ هـ در مورد وفات خواجه درست تر بنظر مى رسد. ر - ك ديوان حافظ مذكور، ص. قط. قى و نيز «از سعدى تا جامى» ص ٣٧٧، ٣٧٨.

امارهء او تبديل يافته باشد بنفس لوامه و متصف بصفات حميده باشد ... »

اين رساله ٨ برگ دارد و علاوه بر شرح مطلع زير از غزل حافظ:

ساقى حديث سرو و گل و لاله مى رود ... وين بحث با ثلاثهء غساله مى رود

مرادات الفاظ عرفانى زير را در كلام حافظ در بر دارد: ترسابچه، بت و شاهد، دير و خرابات، گبر و كافر، مى، زنار، كليسه و كليسا و كنشت، يار و محبوب و دوست، غمزه و بوسه، لب و دهان، قلاش و قلندر، چشم و ابرو مست و شهيد، خمار و باده فروش، محبوب، مطلوب، ماه صيام، عيد، بهار، ميخانه، شراب، قدح، وصال، فراق، معشوق، عاشق، گل، بلبل، شب خيز و سحرخوان، طالب، دوش، آب، صبا، رقيب پير مغان و مغ بچه - در اين معانى تكرار كارفرماست و در هر مورد معنى تازه را بيان كرده است.

نمونهء ديگرى از مجالس و مرادات حافظ: «دوش، عمر گذشته را نامند و وقت ماضى را نيز گويند و از آب مراد تجليات است كه عارفان و سالكان شب و روز بلكه هر لحاظ و لمحه طالب آنند و از صبا مراد آنكه ميان عاشق و معشوق ميانچى است و خبر مى آورد و در معنى مهتر جبريل عليه السلام را نامند كه پيغمبر صلى الله عليه و سلم و پيغامبران ديگر را فرود مى آيد و نيز بروايتى حق سبحانه و تعالى و جناب حضرت محمد را صلى الله عليه و سلم عاشق و معشوق گويند و بدين سبب صبا را به پيك منسوب و قرار دارند كه بوى معشوق به عاشق برساند چنانكه بوى پيراهن مهتر يوسف عليه السلام بحضرت يعقوب رسانده است».

شرح مطلع غزل مذكور و مطالبى درباره ى اسم و لقب حافظ و نيز دربارهء پدر و مرشدان او و غيره، بظاهر بقلم جامع (محمد گلندام يا غيره) است و فقط اصطلاحات و مرادات عرفانى حافظ را از گفتار مير سيد على همدانى نقل كرده اند و اين مرادات غير از اصطلاحات يا «مصطلحات صوفيه» تأليف على همدانى است (شمارهء ٢٩ از آثار فارسى او) و ساير مرادات با آن رساله اختلاف دارد و گويا على همدانى اين رساله را جداگانه نوشته يا به مريدان خودش املا كرده است. از وجود نسخهء ديگر اين مرادات فعلا خبرى نداريم و محتملا نسخه اى منحصر به

فرد است. اين نسخه حاكى از شهرت و مقام خواجه حافظ است كه در زندگانى اش نه فقط پادشاهان دورترين نقاط شبه قارهء هندوستان او را براى انجام مسافرتى به آن سامان دعوت كرده اند ١ بلكه معاصر سرشناس او على همدانى (كه ٥ يا ٦ سال قبل از خواجه درگذشته) هم مرادات و معانى عرفانى كلام او را توضيح داده است.

از «لطائف اشرفى»، مجموعه گفتار سيد اشرف جهانگير سمنانى پيداست كه صاحب گفتار و على همدانى در شيراز با حافظ ديدارى داشته اند.

در شرح مطلع غزل مذكور حافظ داستانى از عشق پادشاه بنگاله ٢ نسبت به سه دختران وزيرش موسوم به سرو و گل و لاله بيان گرديده است. ناقل مدعى است كه مصرع اول اين مطلع را پادشاه بنگاله ساخته بود ولى او يا شاعر ديگرى نتوانسته مصرع دوم آن بيت را بسازد اين پادشاه شعر دوست وزير خودش را با هدايا به شيراز فرستاد تا خواجه حافظ مصرع ثانى بر آن بيفزايد و نيز اينكه بديار بنگاله مسافرتى بعمل آرد. خواجه نه فقط مصراعى ساخته بلكه غزل شيوائى سروده و در دو بيت آن ديار بنگاله و پادشاه مذكور را اسم هم برده است ولى از مسافرت به بنگاله معذرت خواسته است.

شكرشكن شوند همه طوطيان هند ... زين قند پارسى كه به بنگاله مى رود

حافظ ز شوق مجلس سلطان غياث دين ٢ ... غافل مشو كه كار تو از ناله مى رود

در آخر داستانى از سه دختران «غساله اى» را كه اسامى آنان هم سرو و گل و لاله بود نقل كرده در توجيه «ثلاثهء غساله» بمعنى «مى سه ساله» پرداخته و به شعر زير حافظ هم استناد كرده است كه:

__________

(١) - يكى از پادشاهان معروف دكن سلطان محمود شاه بهمنى (٧٨٠، ٧٩٩ هـ) است كه خواجه را با فرستادن زاد راه به آن سامان دعوت كرده بود «خواجه به علت طوفانى در دريا مسافرت خودش را قطع كرده و برگشت» دراين مورد در بيتى مى فرمايد:

بس آسان مى نمود اول غم دريا ببوى در غلط كردم كه اين طوفان بصد گوهر نمى ارزد.

(٢) - يعنى سلطان غياث الدين بن اسكندر (٧٦٧، ٧٧٥ هـ. ق) پادشاه بنگاله. مولوى عبد المقتدر مدعى است كه سرو و گل و لاله اسامى سه كنيز پادشاه مذكور بود و نه دختران وزيرش (از سعدى تا جامى، ص ٣٨٣).

45 - منهاج العارفين

مى له ساله ١ و محبوب چارده ساله ... همين بس است مرا صحبت صغير و كبير

مرادات ديوان حافظ از على همدانى است و شرح بيت حافظ محتملا از جامع مرادات مريد على همدانى.

٤٥ - منهاج العارفين

خطى: شمارهء ٢٣٦٨ (تاشكند، ج ٢)، ولى نگارنده دو نسخهء چاپى را از نظر گذرانده است.

رسالهء كوچكى است كه به ضميمهء يكى از چاپهاى ذخيرة الملوك ٢ و اخيرا در تذكرهء شعراى كشمير (تكمله، ج ٢) ٣ چاپ شده است. در اين رساله مجموعا ١٤٣ پند و اندرز و كلمات قصار بزرگان را براى مريدان و سالكان و عقيدت مندان جمع آورى كرده است.

مقدمه اى كه اين نصيحت نامه دارد در ذيل نقل مى گردد:

«حمد بى حد و ثناى بى عد مر آفريدگارى را كه سينهء عارفان را مخزن اسرار خود ساخته و لوح دل محبان را از نقش غير خود پرداخته و درود وافر برجان پاكيزهء خلاصهء موجودات خواجهء كائنات محمد مصطفى صلّى الله عليه و سلم كه به تشريف و خطاب و مَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعَالَمِينَ ٤ مشرف و مخصوص است باد و برهمهء اولاد و ياران و پس روان او. بدان اى عزيز وفقك الله تعالى بما يحب و يرضى كه اين چند سخن از كلام اهل حكمت و معرفت جمع آورى شد و آن را منهاج العارفين نام نهاديم تا مگر از شنيدن و خواندن اين كسى را فائده حاصل آيد. بدان اى عزيز». و اينك چند نصيحت از ابتداى آن:

١ - زينهار از حق غافل مباش - ٢ - از همه نوميد شو تا اميد تو برآيد - ٣ - آزار كس مخواه تا امان يابى - ٤ - از جهت دنيا اندوهگين مباش تا پريشان نگردى - ٥ - از همه جدا شو تا بحق رسى، ٦ - اگر دربند كسانى، خود را بندهء

__________

(١) - در ديوان هاى رائج حافظ «مى دوساله» نيز ثبت است

(٢) - امرتسر (هند) ١٣٢١ هـ. ق.

(٣) - ترتيب دادهء مرحوم سيد حسام الدين راشدى، ص ٩١٨، ٩١٩.

(٤) - آيهء ١٠٧، سورة الانبياء.

46 - اقوال در علم طب و كيميا

ايشان دان، ٧ - از خلق عزلت كن تا بحق انس گيرى - ٨ - ايمن باش تا امان يابى - ٩ - از اهل دنيا بپرهيز تا تيره دل نشوى - ١٠ - از همه مفلس شو اگر محبت خواهى - ١١ - از خود طلب اگر جوانمردى - ١٢ - از افتادگان بگذر تا در نيفتى - ١٣ - از حكم روى متاب تا عاصى نشوى - ١٤ - افتاده را درياب تا دستگير يابى».

و اينك انتخابى از بقيهء صد و سى پند:

١ - آنكه به تو بدى كند با وى نيكى كن - ٢ - بيهودگى را سر همه آفتها دان - ٣ - بر نعمت كسى حسد مكن تا عافيت يابى - ٤ - بكوش تا بيابى - ٥ - پاس انفاس دار اگر بيدارى، ٦ - حاجت روايى را كار بزرگ دان، ٧ - در كارها آهستگى كن تا شيطان بر تو ظفر نيابد. ٨ - زنان را بر مردان در هيچ جا استوار مدان - ٩ - عقوبت به اندازهء گناه كن - ١٠ - وقت بشناس اگر صرافى - ١١ - همت بلند دار تا قيمت بيفزايد».

٤٦ - اقوال در علم طب و كيميا

رساله اى باين عنوان را بنام سيد ذكر كرده اند ولى نسخهء آن يافت نشده است اين قدر مسلم است كه سيد در علم طب دست و مهارت داشته است و نامهء او بنام جعفر بدخشى (مذكور در «مكتوبات اميريه») هم اين امر را به ثبوت مى رساند. در آن نامه براى جعفر بدخشى نصائح طبيبانه و تركيب دوا را هم نوشته است.

صاحب نزهة الخواطر ١ مى فرمايد كه رسالهء سيد در طب با اين عبارت آغاز مى گردد:

«آفتاب عنايت در ملك درايت و ببرج هدايت»

در جنگ خطى شمارهء ٣٣ - د ٢ (كه در كتابخانهء دانشكدهء ادبيات و علوم انسانى تهران مضبوط است) اقوال سيد دربارهء «علم كيميا» هم مندرج است و تدوين كنندهء جنگ مى فرمايد: عن قول و فعل حضرت قطب الاقطاب عارف صمدانى امير سيد

__________

(١) - جلد ٢، ص ٨٩.

(٢) - برگ ٧٩ تا ٨٣.

آثار عربى

1 - شرح اسماء الحسنى

على همدانى. بدان ايدك. الله كه فلزات را مرتبهء كمال آنست كه شمسى باشند ... » ولى اين ها اقوال على همدانى مى باشند و نه رساله اى جداگانه از وى. و الله اعلم بالصواب.

آثار عربى

١ - شرح اسماء الحسنى

نسخ خطى: شمارهء ٣٨٧١ (مجلس) ١٨٥٢ (فرهنگستان تاجيكستان) و نسخه اى در كتابخانهء فرهنگستان تاشكند.

اين رساله داراى ٩٠ برگ در نسخهء شمارهء ٣٨٧١ (از برگ ١٧٢ تا ٢٦١) و موضوع آن شرح «اسماء الله الحسنى» است كه ٩٩ مى باشد. آغاز رساله چنين است:

«الحمد الله الذى نور سماء الوجود بمصابيح اسماء الحسنى و فتح ابواب خزائن الوجود بمفاتيح الصفات الا سنى و خشع بهيبة جلاله الارواح الطاهرة فى السموات العلى و هام بيداء جلاله عقول المهيبة فى الملا الاعلى و كشف عن بصائر اهل العرفان أكنّة حجب الريب و العمى حتى عرفوا بتصريف و شاهدوه فى ملابس مرآة الصدور المعنى و احتجب حجاب عزه عن درك ابصار المحجوبين فعموا عن مشاهدة تجليات جماله الاجلى و حرموا عن لذة اسماع خطابه الاشهى و الصلاة على من ارسله بالبشارة العظمى ... »

در مقدمه مى فرمايد: قال الله تعالى ... وَللهِ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَى فَادْعُوهُ بِهَا ١ و صح عن المخبر الصادق صلوات الله عليه. ان الله تعالى له تسعة و تسعين اسماء:

مائة إلا واحدة على وجه التأكيد ... » ٢

بعد از مقدمه، درباره ى اهميت و فضائل و بزرگوارى هاى اسماى الهى صحبت مفصل و ارزنده اى دارد و بعد از آن يكايك اسماء الحسنى را شرح مى دهد و بركات و حكم آن را توضيح مى دهد و به آيات قرآن مجيد و احاديث رسول (ص)

__________

(١) - آيهء ١٨٠، سورة الاعراف و نيز ر ك: ٨ از طه، ١١ از اسراء و ٢٢ تا ٢٤ از الحشر.

(٢) - برگ ١٧٨.

2 - أسرار النقطة

و اقوال بزرگان دين استشهاد مى فرمايد نخست اسم ذات يا اسم اعظم را كه الله (جل جلاله) است شرح مى دهد كه:

«الله: الذى له القدرة و الاختراع و الخلق و الامر. الجامع للذات و الصفات و الافعال. اعلم ان شأن هذا الاسم عظيم و امره جليل. ليس العيون و الافهام و العقول قادر الى مشاهدة ... »

رساله با اين دعاى مذكور در قرآن مجيد پايان مى يابد:

«ربنا لا تزغ قلوبنا بعد اذ هديتنا و هب لنا من لدنك رحمة. انك انت الوهاب ١»

٢ - أسرار النقطة

(ترجمه شده به فارسى)

نسخ خطى: ٤٢٥٠، ٤٢٧٤ (ملى ملك) ٣٨٧١ (مجلس بنام اسرار التوحيد) نسخه اى در كتابخانهء خديويهء مصر در قاهره و ديگرى در كتابخانهء بمبئى (هند).

اين رساله به ضميمهء رسائل عرفانى بعنوان «انهار در جاريه» ٢ بصورت بسيار زيبا در شيراز چاپ گرديده است.

قبلا هم در حاشيهء مبدا و معاد ٣ صدر المتالهين (ملا صدر الدين يا ملا صدرا شيرازى ٩٧٩ - ١٠٥٠ هـ) بچاپ رسيده و از روى اشتباه، اثر صدر المتالهين پنداشته شده است.

اين رسالهء والا در بيان توحيد حضرت بارى و حاوى مطالب عرفانى دربارهء ذات و صفات و هم آهنگى رموز نقطه با تجليات ازلى نور وحدت در ممكنات وجود و كيفيت ظهور ممكنات از ذات بارى تعالى مى باشد. آغاز رساله با اين عبارت است: «الحمد لله الذى ظهر بما شاء بمشيته الازلية و استتر ممن شاء عزته الرصدية و جعل خصائص النقطة بقدرته آية دلت على حقائق احديته الغيبية و اطلع طوالع حقائقها

__________

(١) - آيهء ٨، آل عمران.

(٢) - مجموعهء انهار جاريه احمديهء شيراز، ١٣٤١ ش «اسرار نقطه» بعد از ص ٨٤ (ص ١، ٦).

(٣) - باهتمام ابراهيم طباطبائى بن محمد حسين يزدى، ص ١٥٣ تا ١٨٣.

فى عالم الرقم عكسوا بشئون تجلياته الذاتية و تنزلات آياته القدسية ... »

چنانكه ملاحظه مى گردد رساله از لحاظ موضوع دقيق است و زبان آن هم به آسانى قابل استفاده نيست. آقاى احمد خوشنويس عماد اين رساله را براى مزيد فائده به فارسى ساده و روان ترجمه كرده و در جزو كتاب سه گنجينهء توحيد ١ به چاپ رسانده است محتويات رساله را با نقل عباراتى از ترجمهء فارسى مورد بررسى قرار مى دهيم:

«سپاس خداوندى را كه هستى بى پايانش با اراده و خواست ازليش از نهاد سلسلهء موجودات كه با خواست خود آنها را آفريده بود، بواسطهء مشيت لايزالش هويدا و پايدار است و به سبب استار و موانع عزت سرمدى خود از انظار كوتاه و قاصر ممكنات مستور و پنهانست. خصائص و امتياز نقطه را از قدرت كامله اش نشانه و دليل حقائق احديت غيبيهء خود ساخت و تجليات آثار حقائق نقطه را در عرصهء پهناور عالم ارقام نمايد و مظهر شئون تجليات ذاتيه و نشان تنزلات آيات قدسيهء خود از تعينات امكانيه گردانيد ... » ٢

«بر دانشوران آگاه پوشيده نيست كه بالاتر و ارجمندترين دانشها علم توحيد است، براى اينكه موضوع آن بر تمام علوم شرافت دارد و دانش آن از تمام دانشها برتر و بزرگ تر است. اگرچه در علم كلام نظرى و حكمت فلسفى نيز غالبا از موضوع خداشناسى بحث مى شود ولى نظر در علم مزبور صرفا فهميدن دليل و چيدن صغرى و كبرى براى رسيدن به نتيجهء لفظى است و به عبارت اخرى در علم كلام و حكمت با دليل كمى و برهان بر وجود حضرت احديت استدلال مى شود ولى در علم توحيد بحث مى شود از رسيدن سالك بحضرت ربوبيت و نزديك شدن او به پيشگاه الوهيت كه نهايت آرمان و هدف بندگان اوست و شناختن اسرار اسماء و صفات الهى و مظاهر آيات او در عوالم علوى و سفلى و كيفيت پيدايش موجودات در درجات كثرت از حضرت الوهيت از طرف مبدا و رجوع و بازگشت موجودات بسوى حضرت حق با دقائق و نكات

__________

(١) - سه گنجينهء توحيد، تهران، ١٣٣٧ ش.

(٢) - سه گنجينهء توحيد، ص ١ قسمت دوم، ترجمهء عبارت عربى كه در فوق نقل گرديده است.

3 - المودة في القربى وأهل العبا

انواع سلوك و تحمل در مقام اقسام مجاهدات و تهذيب نفس با رياضات مختلفه و پاك كردن روان از آلايش و قيود جزئيات و چگونگى اتصاف حضرت الوهيت به صفت اطلاق و كليت است و اين ها هيچ كدام جزء مسائل مورد بحث حكيم و متكلم نيست». ١

و چون شناختن اسرار حروف مرتبط باصول اين علم شريفه بوده و حقائق اسرار نقطه يكى از مداراتى است كه دقائق علم توحيد دور آن سير مى كند.

خواستم به برخى از اسرار علم نقطه و خواص تجليات آن در صور اعيان حروفى و تصرفاتى كه در تعينات حروف مى نمايد (كه اشاره به شئون تجليات الهى است) بهمان طريق كه برنهاد من رسيده بازگوئى كنم و آشكار سازم و در نوشتن اين اوراق با لسان ذوق و اشاره آغاز كردم نه با روش دانشمندان علوم رسمى كه در نوشتهاى خود مسائل را با ثبات دلائل بيان مى نمايند». ٢

« ... شناساندن كنه ذات حق با اقسام عبارات و لغات مختلف ممتنع و ناشدنى است و سرادقات جلال و انوار جمال او در كمال عزت و مناعت است زيرا اشارات كوتاه و قاصر عقول و افهام در نزد معرفت او ناتوان و متلاشى گردند و رسوم و اوهام در پرتو تجليات عظمت و بزرگى او مضمحل و نابود مى شوند و پاكى صفت او را وجه و سوى معين نباشد: فَأَيْنَمَا تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللهِ ٣ يعنى هرجا رو كنيد همان جا روى خداست و تجلى الهى است.» ٤

آقاى احمد خوشنويس عماد در حاشيهء توحيد عارفان مى نويسد كه «اسرار النقطة» منسوب به افضل المتاخرين خواجه صاين الدين على تركه اصفهانى (م ٨٣٥ هـ) شايد همين «اسرار النقطة» (اثر مير سيد على همدانى) باشد ولى چنانكه از «سبك شناسى» پيداست، آن رساله «در معنى انا النقطة التى تحت الباء» است كه اثر تركهء اصفهانى است ٥ و غير از اسرارالنقطهء مورد بحث است.

٣ - المودة في القربى وأهل العبا

(به عربى شرح و به فارسى و اردو ترجمه شده است)

__________

(١ و ٢ و ٤) - سه گنجينهء توحيد قسمت دوم توحيد عارفان بترتيب ص ٢، ٣، ١٢.

(٣) - آيهء ١١٠ سورهء البقرة.

(٤) - ص «ز» مقدمه.

(٥) - سبك شناسى ج ٣، چاپ دوم، ص ٢٣٧.

نسخ خطى: كتابخانهء آصفيهء حيدرآباد دكن و ديگرى در كتابخانهء رايل ايشياتك سوسائتى بنگاله در كلكته به شماره ٢٩٢ و نسخهء ديگر در مكتبة الامام امير المؤمنين العامة در نجف. دو نسخهء اول هر دو نوشتهء اواخر قرن سيزدهم هجرى (مقارن با تأليف «ينابيع المودة» شيخ قندوزى) مى باشد و اولى دو باب آخر را فاقد مى باشد. و ترجمهء فارسى آن با ترجمهء ينابيع كه مفاتيح المحبة نام دارد در تهران چاپ سنگى شده است. (س ن).

اين رساله در سال ١٣١٠ هـ ق در بمبئى بطور سنگى چاپ شده كه اينك كمياب است. سيد ابو القاسم بن حسين رضوى قمى لاهورى اين رساله را در سال ١٢٩٥ ق بزبان عربى شرح كرده و بچاپ رسانده كه در سال ١٣١٧ ق دوباره در لاهور بچاپ رسيده است (سنگى وزيرى بنام البشرى بالحسنى).

در سال ١٩٦١ م آقاى سيد شريف حسين سبزوارى رساله را بزبان اردو ترجمه كرده و در لاهور منتشر ساخته است (بنام زاد العقبى).

اين رساله عينا در «ينابيع المودة» تأليف شيخ سليمان كلان بلخى الحنفى (١٢٢٠ - ١٢٩٤ هـ) نقل گرديده است ١ و مؤلف در مقدمهء كتاب خود هم به اين كتاب اشارت مى كند ولى معلوم نيست كه صاحب «ينابيع المودة» آنچه را در وسعهء ابواب ٥٦ و ٥٧ بنام اين رساله نقل كرده جزوى از همين است يا چيزى ديگر از خود وى ٢. اسم و مضمون اين رساله از آيهء قرآن مجيد اقتباس گرديده است:

قُلْ لَا أَسْئلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَى ٣ اين آيه را مير سيد محمد نوربخش و شيخ سليمان قندوزى هم شرح كرده اند و شرح آنان هم داراى آن معانى است كه در اين رساله آمده، و همه مى گويند كه مقصود از مودت ذوى القربى

__________

(١) - چاپ اسلامبول ١٣٠١ هـ ق (ج ١)، ص ٢٤٢ تا ٢٦٦ و چاپ بيروت جلد دوم سال طبع ندارد، ص ٦٦ - ٩٠ - عين عبارت «ينابيع المودة» بدين قرار است: هذا الكتاب المولى الكامل و صاحب الكشف و الكرامات زبدة السادات و قدوة العارفين مولانا و مقتدانا مير سيد على بن شهاب الهمدانى قدس الله اسراره و وهب لنا بركاته و انواره المودة فى القربى و اهل العباء.

(٢) - آيهء ٢٣ سورهء الشورى.

(٣) - اورينثل كالج ميگزين، لاهور جلد ١ شمارهء ٤ ماه مه ١٩٧٥ م مقالهء شادروان دكتر محمد شفيع (م ١٩٦٣).

محبت اهل بيت رسول (ص) است. درين رساله مؤلف بشرح همين معنى پرداخته و محبت چهارده معصوم را بيان نموده و اگر اين رساله واقعا تأليف على همدانى باشد تنها رساله ايست كه سيد در آنجا بذكر محبت همهء ائمهء اثنا عشر پرداخته است. آغاز رساله با اين عبارت است:

الحمد لله على ما انعمنى اولى النعم و الهمنى الى مودة حبيبه جامع الفضائل و الكرم الذى بعثه الله رسولا الى كافة الامم: محمد الامى العربى صلى الله عليه و سلم و اما بعد فقد قال الله تعالى: ... قُلْ لَا أَسْئلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَى و قال رسول الله صلى الله عليه و آله و سلم: احبوا الله كما ارفدكم من نعمه و احبونى لحب الله و احبوا اهل بيتى لحبى».

مضمون رساله بيان محبت ١٤ معصوم است و محبت هريك از معصومين در بابى و احيانا در ابواب مختلف ذكر گرديده است بقرار ذيل:

بخش اول: ٣٥ حديث در بيان فضائل حضرت رسول (ص).

بخش دوم: ٣٥ حديث در بيان فضائل اهل بيت رسول (ص) بطور كلى.

بخش سوم: ١٩ حديث در بيان فضائل امير المؤمنين حضرت على (ع).

بخش چهارم: ١٢ حديث در ذكر اهميت مودت حضرت على (ع).

بخش پنجم: در شرح اين حديث كه من كنت مولاه فعلى مولاه. اين مطلب را مؤلف از ١٦ حديث رسول استشهاد نموده و روشن ساخته است.

بخش ششم: در توضيح اين حديث كه على برادر و وزير من است و اطاعت على به مثل اطاعت خداوندى است و اين مطلب را با ذكر اسناد و احاديث بيان كرده است.

بخش هفتم: در شرح اين معنى كه على بعد از رسول بزرگترين مردمان جهان است و ايمان على بر ايمان همهء مؤمنان رجحان و فضل دارد.

بخش هشتم: در بيان اينكه حضرت رسول و حضرت على از نور واحد هستند و فضائل حضرت على را در تتبع فضائل رسول (ص) نهايت نيست.

بخش نهم: در بيان اين معنى كه كليدهاى جنت و جهنم به ترتيب به حب يا به بغض على منوط مى باشد.

4 - روضة الفردوس

بخش دهم: در فضائل ائمهء كرام و در بيان اين معنى كه ١٢ امام مانند ١٢ تن نقباى بنى اسرائيل مى باشند.

بخش يازدهم در بيان فضائل حضرت فاطمة الزهراء كه سيدة نساء العالمين هستند. در فضائل سيدهء عالم ١٩ حديث از رسول نقل گرديده است.

بخش دوازدهم: فضائل مختلف اهل بيت رسول (ص).

بخش سيزدهم: در فضائل حضرت خديجه و حضرت فاطمة الزهراء و بعضى از اهل بيت.

بخش چهاردهم: بحث اختتامى دربارهء فضائل اهل بيت رسول (ص).

محتويات و شواهد رساله را در ينابيع المودة (عربى) و ترجمهء فارسى آن مى توان مشاهده كرد.

٤ - روضة الفردوس

نسخهء عكسى از كتابخانهء موزهء بريتانيا (ريو ٢) كه بظاهر نسخهء منحصر به فرد مى باشد.

رساله ايست مفصل كه مير سيد على همدانى در آن احاديث رسول دربارهء مكارم اخلاق را جمع آورى نموده است. در مقدمهء كتاب مى فرمايد كه اين احاديث را از «كتاب فردوس الاخبار ١ اثر ابو المحامد شيرويه همدانى (٤٤٥ - ٥٥٩ هـ) خلاصه كرده است: « ... اما بعد يقول اضعف عباد الله و احقرهم الفقير الى رحمة الله الكبير على بن شهاب الهمدانى عفا الله عنه بكرمه و وقفه بشكر نعمه هذا مما ورد فى كتاب الفردوس من مصنفات الشيخ العلامة، قدوة المحققين شجاع الملة و الدين ناصر السنة ابو المحامد شيرويه بن شهردار الديلمى الهمدانى ... »

درين مجموعه متجاوز از ١٥٠٠ حديث رسول از كتاب فردوس الاخبار انتخاب گرديده و مؤلف در مقدمه مى فرمايد كه مقصود از تلخيص احاديث آن است كه مردم احكام خدا و رسول (ص) را بخوانند و به كتاب و سنت تمسك

__________

(١) - فردوس الاخبار بماثور الخطاب شامل ده هزار حديث در چهار مجلد است و بنام «مسند الفردوس» نيز معروف است. ر - ك بزرگان و سخن سرايان همدان ج ١، ص ١٧٣.

5 - منازل السالكين

بيشترى بجويند و اقوال رسول (ص) را بر علوم مزخرف دنيوى رجحان و برترى بدهند و طبق آنها به اوامر و نواهى عمل كنند. او از علماى عصر خود شكايت مى كند كه در اصلاح احوال خودشان نمى كوشند تا به مردم چه رسد.

آغازش بدين گونه است: «الحمد لله الذى انزل جواهر الحكم بجلاء قلوب العارفين.»

كتاب به ٢٠ باب منقسم است و در هر باب احاديث رسول را در يك موضوع و به روايت يكى از راويان معروف بيان نموده است بدين ترتيب:

١ - به روايت على بن ابى طالب ١٣١ حديث. ٢ - به روايت حسين بن على ٣,٤٠ - به روايت عائشه صديقه زوجهء رسول ٤. ٥١ - به روايت ام سلمه زوجهء رسول ٥. ٣٧٨ - به روايت عمر بن خطاب ٦. ١٢ - به روايت عبد الله بن عباس ٧. ٥٣٧ - به روايت عبد الله بن عمر ٨. ٧٢ - به روايت انس بن مالك ١٩٥.

به روايت ابن مسعود ١٠,٣٨ - به روايت ابو ذر غفارى ١١. ١٦ - به روايت جابر بن عبد الله انصارى ١٢. ٥٠ - به روايت ابو سعيد خدرى ١٢. ٦٧ - به روايت سلمان فارسى ١٤. ١٩ - به روايت ابو حذيفه ١٥. ١٩ - به روايت ابو الدرداء ١٦. ٣٠ - به روايت ابو امامه ١٧. ٢٦ - به روايت معاذ بن جبل ١٨. ٣٤ - به روايت ابو موسى اشعرى ١٩. ١٣ - به روايت ابو هريره ٢٠. ١٤٣ - به روايت ابو بكر صديق ١٦٧.

٥ - منازل السالكين

نسخ خطى: شمارهء ٢٣٨٨ (تاشكند، ج ٣) و ديگرى در كتابخانهء موزهء بريتانيا (ج ٢).

نسخهء عكسى: ١٦٦٦/ ٢٤ (كتابخانهء مركزى) درين وجيزه على همدانى احوال و مقامات و مصطلحات سالكان را در ده باب و صد مقام ذكر نموده است:

باب الاول البدايات و هى اليقظة و التوبة و الانابة و المحاسبة و التفكر و التذكر و القرار و السماع و الرياضة و الاعتصام. باب الثانى المقامات و هى الحزن و الخوف و الاشفاق و الخشو و الاحسان و الزهد و الورع و التمثيل و الرجاء و الرتبة. باب الثالث: اللمحات و هى الرعاية و المراقبة و الحرقة و

6 - في علماء الدين

الاخلاص و التهذيب و الاستقامة و التوكل و التفويض و الثقة و التسليم باب الرابع: الاخلاق و هى الصبر و الرضا و الشكر و الحياء و الصدق و الايثار و اللين و التواضع و الفتوة و الانبساط - باب الخمس الاصول و هى القصد و العزم و الالوف و اليقين و الانس و الذكر و الفقر و الغناء باب السدس الادوية و هى الاحسان و العلم و الحكمة و البصيرة و الفراسة و التعظيم و الالهام و السكينة و الحماية و الهمة ... باب السبع الاصول و هى المحنة و الشوق و الوجد و الدهش و الهيمان و الرق و الذوق ... باب الثمن الولايات و هى اللحظة و الوقه و الصفا و السرور و النفس و المزلة و الفرق و الغيب و التمكين باب التسع الحقائق و هى المكاشفة و المشاهدة و المعاينة و الحياة و القلب و البسط و السكر و الصحو و الاتصال و الانفصال «باب العشر النهايات و هى المعرفة و الفناء و البقاء و التحقيق و التلبيس و الوجود و التجريد و التفريد و الجمع و التوحيد ... » ١ مؤلف سپس بتوضيح مختصر اين اصطلاحات پرداخته است.

اين وجيزه به پيروى از منازل السائرين خواجه عبد الله انصارى نوشته شده و در آخر رساله مؤلف مى نويسد:

«و هذا مختصر فى الكشف عن الاقسام العشرة المشتمل كل قسم منها على المنازل العشرة التى لها السائرون الى الله ... »

٦ - في علماء الدين

نسخهء خطى شمارهء ٤٢٥٠ (كتابخانهء ملى ملك) كه بظاهر نسخهء منحصر به فرد است.

اين رسالهء مختصر در ٧ برگ و درباره فضائل علماى دين است در مقابل علماى سوء. مى گويد عالمان واقعى آنها هستند كه ظاهر و باطنشان يكى است نه آن گروه. از اطلاعات جزئى كمى آگاهى پيدا كرده و در دنياطلبى و دسيسه كارى ها محو و غرق مى باشند.

آغاز رساله بحمد خدا و صلوات بر رسول و منقبت اهل بيت رسول و

__________

(١) - در قسمت دوم اصطلاحات صوفيه (عربى) تأليف عبد الرزاق كاشانى م ٧٣٦ هـ هم تقريبا همين عناوين و مضامين بيان گرديده است. نسخهء خطى به شمارهء ١٨٨٠ برگ ٢٠٠، ٢٣١ كتابخانهء مركزى دانشگاه تهران.

7 - رسالة الأوراد

خلفاى راشدين مى باشد و علماء الدين را اين طور توصيف مى نمايد: « ... ان علماء الدين هم المعتصمون بكتاب الله. المجاهدون فى متابعة رسوله و المقتدون باصحابه» بنظر وى علماى دين سه قسم اند: اول ارباب و اصحاب حديث يعنى گروهى كه در علم حديث رسول ممارست دارند. (درين بحث على همدانى همه نوع احاديث رسول را كه عبارت از صحيح و حسن و مرسل و موقوف و منقطع و معضل و غريب و شاذ و ضعيف و منكر و غيره مى باشند، در علم دين مهم مى شمارد و بعد از قرآن مجيد اتكاء به آنها را توصيه مى فرمايد.)

قسم دوم از علماى دين فقها مى باشند كه احكام شرعى را استخراج و استنباط مى كنند و اين گروه بر گروه اول رجحان دارد - گروه سوم از علماى دين متصوفه هستند كه ارباب حديث و فقه هستند و بوسيلهء تزكيه و تطهير نفس ظاهر خود را با باطن هماهنگ كرده اند - ايشان علماى واقعى اند كه بر هر دو گروه فضل صورى و معنوى دارند. على همدانى طبق تمايل شخصى خود علماى متصوفه را در رأس علماى دين قرار مى دهد.

٧ - رسالة الأوراد

نسخ عكسى: ٦٧٢، ١٦٦٦ (كتابخانهء مركزى دانشگاه تهران).

رساله داراى ١٦ برگ و دربارهء اهميت اذكار و اوراد سالكان و صوفيان است محتويات اين رساله تقريبا همان است كه در «اوراد فتحيه» ى على همدانى آمده است. آنچه را كه در «اوراد فتحيه» مشروحا بوده درين رسالهء عربى خلاصه شده و با نقل اشعار فارسى، مؤلف بيان خود را زيب و زينت داده است، مثلا اين اشعار از شاعرى با تخلص محمد:

بر ماه رخت شب وصالم ... چشمك چه مى زند ستاره

دلم از بهر ليلى بى قرار است ... اگر مجنون شوم نزديك كار است

محمد مى كند عرض تجمل ... از آن رو قطره اشكش در قطار است

رساله به سه باب منقسم است:

باب اول: در فضيلت اوراد. باب دوم: در بيان احتياج طالب به اوراد. باب سوم: در تقسيم اوقات براى گزاردن اوراد.

8 - في فضل الفقر وبيان حالات الفقراء

براى اثبات اهميت اوراد به آيات زير از قرآن مجيد استناد مى كند:

١ - وَاصْبِرْ نَفْسَكَ مَعَ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بالغداوة وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ. ١

٢ - فَإِذَا قَضَيْتُمُ الصَّلَاةَ فَاذْكُرُوا اللهَ قِيَامًا وَقُعُودًا ... ٢

٣ - وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَقَبْلَ غُرُوبِهَا وَمِنْ آنَاءِ اللَّيْلِ ٣ همين طور از صحاح سته احاديث را نقل مى فرمايد مثلا:

«كان رسول الله صلى الله عليه و سلم اذا انصرف من الصلاة استغفر ثلاثا و قال اللهم انت السلام و منك السلام تباركت و تعاليت يا ذا الجلال و الاكرام (از مسلم و ابو داود) نمونه اى از عبارات رساله را در زير مى آوريم:

«الحمد لله الذى جعل الليل و النهار خلفه لمن أراد أن يذكر او أراد ان يكون شكورا. فنشر مواعيد نعيم الاذكار على الليل و النهار جزاء عاجلا و ذخرا اجلا لمن شكر «فَأَبَى الظَّالِمُونَ إِلَّا كُفُورًا» ٤ و اخذ بمجامع قلوب المحبين عن مضيق ظلمت الغفلة و الاحتجاب الى فضاء مشاهدات الاسرار بملازمة الاوراد بالاذكار و فاز فوزا عظيما ٥ و نالوا ملكا كبيرا و اعمى ابصار الغافلين لكيلا يهتدون الى سرداق عزه بنور الاطاعة «وَمَا يَزِيدُهُمْ إِلَّا نُفُورًا ... » ٦ - ساير عبارات همين طور مسجع و مقفى مى باشد.

٨ - في فضل الفقر وبيان حالات الفقراء

خطى نسخهء شمارهء ٢٣١٦ تاشكند (بنام فقريه).

عكسى: شمارهء ٧٠٩ از نسخهء موجود در كتابخانهء اياصوفيه (كتابخانهء مركزى) آغاز اين رساله بدين قرار است: الحمد لله الملك الحميد ذى العرش

__________

(١) - آيهء ٢٨، الكهف.

(٢) - آيهء ١٠٣، النساء.

(٣) - آيهء ١٣٠، طه.

(٤) - سورة الاسراء، آيهء ٩٩.

(٥) - آيهء ٧١، سورة الاحزاب.

(٦) - آيهء ٤١، الاسراء.

9 - صفة الفقراء

اَلْمَجِيدُ فَعَّالٌ لِمَا يُرِيدُ ١ الذى اخرج الخلق من مضيق العدم الى فضاء الوجود و جعل منهم الاشقياء و السعداء».

بنقل از آيات قرآنى و احاديث رسول (ص) و اقوال بزرگان مؤلف فضيلت فقر و صاحبان فقر را به ثبوت مى رساند مثلا به آيات و احاديث زير استشهاد مى كند:

رِجَالٌ لَا تُلْهِيهِمْ تِجَارَةٌ وَلَا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللهِ وَإِقَامِ الصَّلَاةِ وَإِيتَاءِ الزَّكَاةِ ٢ وَاصْبِرْ نَفْسَكَ مَعَ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ ٣ فضل الفقراء على الاغنياء كفضلى على جميع خلق الله تعالى. (حديث).

سراج الاغنياء فى الدنيا و الآخرة هم الفقراء - لو لا الفقراء لهلك الاغنياء دولة الاغنياء فى الدنيا لا بقاء لها و دولة الفقراء فى الآخرة لا نهاية لها (به روايت امام احمد بن حنبل).

درين رساله با سند شيخ فتوت خود محمد اذكانى بعضى از احوال و مقامات صوفيه را بيان كرده و آنها عبارت اند از: ارادت، توبه، مجاهده، عزلت، تقوى، زهد، صمت (كم گفتارى)، خوف، رجا، حزن، تواضع، توكل، شكر، صبر، ورع، استقامت، اخلاص، صدق، حيا، توحيد، معرفت و شوق.

در آخر رساله سلسلهء فقر خود را نيز ذكر كرده است. (رساله ١٨ برگ دارد).

٩ - صفة الفقراء

نسخ خطى: ٤٢٥٠/ ٢٦ (ملك) شمارهء ٢٣٧٧ تاشكند (ج ٣، به شمارهء ٢٣١٥ كه «فقريه» نام دارد).

اين رسالهء مختصر در ٤ برگ و در صفات فقراء و اولياء الله است سيد طبق روش خود با استناد به آيات قرآن مجيد و احاديث رسول (ص) و اقوال صوفيهء بزرگ

__________

(١) - آيات ١٥ - ٢٦، البروج.

(٢) - آيهء ٣٧، النور.

(٣) - آيهء ٢٨، سورهء الكهف.

10 - ذكريه (صغرى)

بحث خود را استحكام مى بخشد. رساله ظاهرا خطبه اى است كه سيد آن را ايراد كرده و خود او يا يكى از مريدان او آن را به رشتهء تحرير درآورده است:

الحمد لله و الصلاة على عباده الذين اصطفى و السلام على اخوان الصفاء اما بعد ان الله تعالى قد خصص طائفة من عباده بالاقبال عليه و التفرد به و التجرد عما سواه و ملازمة الاخلاق السنية و الاحوال المرضية فوصفهم بالفقر و ذكرهم فى معرض التمدح ... » (از آغاز)

اينك عباراتى ديگر از آن:

«الفقر حلية الانبياء و لباس الاولياء و شعار الاصفياء و رداء الاتقياء و منية الصادقين و مطلب الزاهدين و مقصد الصالحين و برهان السالكين و عنوان العارفين و نهجة المحبين و بهجة المشتاقين و داب المؤمنين و زين المحققين و شين المنافقين.»

در توصيف فقراء به آيات قرآن مجيد استشهاد مى كند از جمله به آيهء زير:

لِلْفُقَرَاءِ الْمُهَاجِرِينَ الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ وَأَمْوَالِهِمْ يَبْتَغُونَ فَضْلًا مِنَ اللهِ ... ١

١٠ - ذكريه (صغرى)

خطى: شمارهء ٤٢٧٤ (ملى ملك) ٣٩١٥ (كتابخانهء مركزى) ٢٣٨٥ (تاشكند، ج ٣ نسخ عربى) ٣٨٧٤ (فرهنگستان تاجيكستان).

اين رساله داراى ١٢ برگ و تقريبا همان مطالبى را دارد كه در رسالهء ذكريهء (فارسى) مندرج است و گويا خلاصه اى از آن باشد و براى همين است كه ذكريهء فارسى را كبرى و اين يكى را صغرى ناميده اند.

در توضيح مطالب و اذكار و اوراد اشعار عربى زياد نقل كرده است مثلا اين دو بيت كه توصيف ذكر است:

رجال اطاعوا الله فى السر و الجهر ... و ما باشروا اللذات ضامن الدهر

اناس عليهم رحمة الله انزلت ... فظنوا سكنونا فى اللوف فى الفقر

__________

(١) - آية ٨ سورة الحشر.

11 - الإنسان الكامل يا روح الأعظم

مؤلف در فضائل «ذكر» مطالب رسالهء فارسى را بالاختصار آورده و در فضيلت ذكر خفى و سرى به آيهء: ... ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعًا و خيفة ... ١

استشهاد نموده است. آغاز رساله اين طور است: الحمد لله المذكور لكل لسان المشكور لكل نطق و بيان المعروف بجامع الافضال و الاحسان و «عَلَّمَهُ الْبَيَانَ» ٢ رساله به سه فصل زير منقسم شده است:

فصل اول - فى فضائل الذكر فصل دوم فى المجاهدات و كيفية الذكر فصل سوم فى اقسام الذكر.

١١ - الإنسان الكامل يا روح الأعظم

نسخهء خطى در كتابخانهء ليدن - نسخهء عكسى شمارهء ٦٧٢ (كتابخانهء مركزى).

اين رسالهء كوچك چهار برگى دربارهء اوصاف و كمالات «انسان كامل» است كه آن را روح الاعظم هم ناميده اند و آغاز آن بدين قرار است: سبحان القدوس و بحمده و الصلاة على محمد و آله. اما بعد فقال النبى العربى الامى:

انا من الله و المؤمنون منى». مى فرمايد كه انسان كامل آنست كه در تقليد كاملترين انسان ها، حضرت رسول (ص)، بمقام اعلاى انسان برسد. در اين ضمن مؤلف اهميت متابعت و محبت و پيروى سنت رسول و اهل بيت رسول را ابراز مى فرمايد: «قال النبى صلى الله عليه و سلم: لا يدخل الجنة اقوام افئدتهم مثل افئدة الطير و الجنة فى الحقيقة قلب محمد صلى الله عليه و سلم و من احب اهل بيته دخل الجنة ... »

به عنوان نمونه از قول انسانى كه با پيروى رسول (ص) به كمال ممكن رسيده، قول حضرت على را «هذا كتاب الله الصامت و انا كتاب الله الناطق» (كه قبلا هم نقل گرديده) شاهد مى آرد.

درين رساله به تعليمات صوفيه و به ويژه دربارهء وحدت الوجود و

__________

(١) - آيهء ٥٥، سورهء الاعراف.

(٢) - آيهء ٤، الرحمن.

12 - طالقانيه (طائقانيه؟)

همه از اوست و همه اوست اشارات فراوان دارد - مى فرمايد كه مرد كامل با تمام وجود خود به مقتضاى كلام معروف «موتوا قبل ان تموتوا» اتصال بحق پيدا كرده كامل مى گردد.

درين رساله غير از ابيات عربى اشعار فارسى هم ديده مى شود مانند:

جهان را بلندى و پستى توئى ... ندانم چه اى، هرچه هستى توئى

(فردوسى)

گر روزن دل بذكر حق بگشائى ... بر بام فلك هرچه بود ديده شود

نه هر فرد از دل پراجزاى كائنات ... در آشكار آدم و در پرده احمدست

١٢ - طالقانيه (طائقانيه؟)

نسخهء خطى: شمارهء ٣٦٥٤ (كتابخانهء مركزى كتابت در ١٢٧٧ هـ. ق.) رساله چون در «طالقان» نوشته شده به «طالقانيه» موسوم شده است - كاتب نسخه در حاشيه مى نويسد كه «طالقان شهرى است در ميان شهرهاى رشت و قزوين - اين مطلب درست است ولى از قرائن معلوم مى شود كه مقصود از اين «طالقان» مقامى است در نزديكى جنوب «ختلان» كه در قرون گذشته سهوك و شهرك هم ناميده مى شد و على همدانى از آن ناحيه گذر كرده است.

موضوع اين رساله از عبارت مؤلف استخراج مى گردد: «حررته من محاسن اقوال اهل المحبة و العرفان و اشارة من مدارج احوال اهل المودة و الايقان للطالبين الراغبين بمحروسة طالقان جنبها الله عن نكبات الزمان».

رساله طبق التماس يكى از اخيان طالقان نوشته شده و در اين رساله سيرت اخيان و اولياء الله و بزرگان مخير را بيان فرموده و در آخر رساله سلسلهء نسبت خود را از شيخ محمد الاذكانى تا حضرت رسول (ص) بيان داشته است.

درين رساله احوال و مقامات و اوصاف سالكان راه دين را بيان مى فرمايد و ابراز مى دارد كه سالكان واقعى از اوصاف زير بهره مند مى باشند: ارادت، توبه، مجاهده، عزلت، تقوى، زهد، صمت، خوف، رجا، حزن، تواضع، توكل، شكر، صبر، يقين، مراقبه، عبوديت، استقامت، اخلاص، صدق حيا، ذكر، توحيد، معرفت، محبت و شوق.

13 - الناسخ والمنسوخ في القرآن المجيد

درين رساله در فضيلت فقر و مذمت غناء اين حديث رسول را به روايت ابن عباس از صحيح ابو داود نقل مى كند كه: لعن الله من اكرم غنيا لغناه و اهان فقيرا لفقره - لا يفعل هذا الا منافق. فمن اكرم غنيا لغناه و اهان فقيرا لفقره يسمى فى السموات عدو الله و عدو الانبياء».

به عنوان نمونه اى از نثر على همدانى به عربى، عباراتى ازين رساله را در زير مى آوريم:

«فقد سألتنى ايها الاخ العزيز جعلك الله ممن فاز بمحبته ان اكتب لك ما ينبهك من سنة الغفلة و يحذرك الوقوع فى تيه الحيرة و ينبئك احوال العارفين اوليائه و يرغبك الاقتداء بالمستخلفين من احبائه الذين اسرارهم الى الله و ورود هم من الله و علمهم بالله و ذابت قلوبهم من حب الله فذكرهم الله فى معرض التمدح قال الله تعالى: رِجَالٌ لَا تُلْهِيهِمْ تِجَارَةٌ وَلَا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللهِ ١ ..

و امر نبيه بالصبر معهم تكريما و تشريفا لهم. فقال تعالى: وَاصْبِرْ نَفْسَكَ مَعَ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ ... » ٢

١٣ - الناسخ والمنسوخ في القرآن المجيد

نسخ خطى: ٢٨٣٠، ٣٩١٦ (كتابخانهء مركزى) ١٢٩٧ ط (مجلس)، ١٢/ ٢٠١٥ (فهرست گيرت) رساله بعنوان نسخ القرآن و المنشورات هم شهرت دارد.

درين رساله مير سيد على همدانى طبق آيهء: ما ننسخ من آية أَوْ نُنْسِهَا نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْهَا أَوْ مِثْلِهَا» ٣ مسألهء نسخ آيات قرآن مجيد را مطرح ساخته و چند آيت ناسخ و منسوخ را بيان نموده است. وجود بيشتر آيات مربوط به جهاد و قتال و اوامر و نواهى درين مجموعه علاقهء على همدانى را نسبت به امور مزبور نشان مى دهد - كه ما براى رعايت اختصار فقط قسمتى از هر آيه را ذيلا نقل مى كنيم (علامت «من» را براى «آيهء منسوخ» و «نا» را براى ناسخ بكار برده ايم).

١ - آيهء كتب عليكم القصاص ٤ (من) اَلنَّفْسَ بِالنَّفْسِ ٥ (نا) ٢ - آيهء وَيَسْتَفْتُونَكَ

__________

(١) - آيهء ٣٧، النور.

(٢) - آيهء ٢٨، الكهف.

(٣) - ١٠٦، البقرة.

(٤) - ١٧٨، البقرة.

(٥) - ٤٥، المائدة.

14 - تفسير حروف المعجم

عَنِ الشَّهْرِ الْحَرَامِ قِتَالٍ فِيهِ ١ (من) فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ وَخُذُوهُمْ ٢ (نا) ٣ - آيهء وَلَا تَنْكِحُوا الْمُشْرِكَاتِ حَتَّى يُؤْمِنَّ ٣ (من) وَالْمُحْصَنَاتُ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكُمْ ... ٤ (نا) ٤ - آيهء لَا إِكْرَاهَ فِي الدِّينِ ٥ (من) جَاهِدِ الْكُفَّارَ وَالْمُنَافِقِينَ ٦ (نا) ٥ - آيهء وَاللَّاتِي يَأْتِينَ الْفَاحِشَةَ مِنْ نِسَائكُمْ ٧ (من) آيهء فَاجْلِدُوا كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا. ٨ (نا) ٦ - آيهء و لَا تَقْرَبُوا الصَّلَاةَ وَأَنْتُمْ سُكَارَى ٩ (من) إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ وَالْأَنْصَابُ وَالْأَزْلَامُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ (نا). ١٠ ٧ - آيهء وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ ١١ (من) إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاءِ (نا). ١٢ ٨ - آيهء اِنْفِرُوا خِفَافًا وَثِقَالًا وَجَاهِدُوا ١٣ (من) لَيْسَ عَلَى الضُّعَفَاءِ وَلَا عَلَى الْمَرْضَى ... (نا) ١٤ ٩ - آيهء وَلَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ وَلَا تُخَافِتْ بِهَا ١٥ (من) اُدْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعًا وَخُفْيَةً ١٦ (نا) ١٠ - آيهء اَلزَّانِي لَا يَنْكِحُ إِلَّا زَانِيَةً ١٧ (من) وَأَنْكِحُوا الْأَيَامَى مِنْكُمْ. ١٨ (نا) ١١ - آيهء وَصِيَّةً لِأَزْوَاجِهِمْ مَتَاعًا إِلَى الْحَوْلِ ١٩ (من) آيهء يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا ٢٠ (نا) ١٢ - آيهء وَالَّذِينَ آوَوْا وَنَصَرُوا أُولَئكَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا ٢١ (من) آيهء وَأُولُوا الْأَرْحَامِ بَعْضُهُمْ أَوْلَى بِبَعْضٍ. ٢٢ (نا) ١٣ - آيه هاى ٢ الى ٤ از سورهء مزمل (من) آيهء آخر اين سوره (نا) - على همدانى تواتر تنزيل احكام را ناسخ و منسوخ شمرده است، ولى در اين مسألهء اختلافى، فقط بعضى از علما و مفسرين هم عقيدهء وى بوده و هستند.

١٤ - تفسير حروف المعجم

نسخهء خطى: ٣٨٧١، كتابخانهء مجلس برگ ٩ الى ١٠ اين وجيزهء كوچك كه دو

__________

(١) - ٢١٧، البقرة.

(٢) - ٥، التوبة.

(٣) - ٢٢١، البقرة.

(٤) - ٨، المائدة.

(٥) - ٢٥٦، البقرة.

(٦) - ٧٣، التوبة و ٩، التحريم.

(٧) - ١٥، النساء.

(٨) - ٢، النور.

(٩) - ٤٣، النساء.

(١٠) - ٩٠، المائدة.

(١١) - ٣٤، التوبة.

(١٢) - ٦٠، التوبة.

(١٣) - ٤١، التوبة.

(١٤) - ٩١، التوبة.

(١٥) - ١١٠، الاسراء.

(١٦) - ٥٥، الاعراف.

(١٧) - ٣، النور.

(١٨) - ايضا، آيهء ٣٢.

(١٩) - ٢٤٠، البقرة.

(٢٠) - البقرة، آيهء ٢٣٤.

(٢١) - ٧٤، الانفال.

(٢٢) - ٧٥، الانفال.

15 - في خواص اهل الباطن

16 - رساله التوبة (عربى)

برگ دارد در تفسير حروف معجم است. رساله در مجموعه اى به شمارهء مذكور و در وسط رسائل مير سيد على همدانى و مير سيد محمد نوربخش قرار دارد. اين وجيزه در بيان معانى حروف عربى است از الف تا ى و آغاز آن:

«الالف الواحد من كل شئ و اسم الرجل من العرب» پايان آن نيز:

«الياء ما بقى فى ضرع الشاة من اللبن و الله اعلم» براى نمونه معنى حروف ب و ت را هم ملاحظه نمائيد:

«الباء: الرجل كثير الجماع. التاء: التراب الذى تشير الناقة بيديها و رجليها: (برك ١٠) بگمان من بيان اين گونه معانى از على همدانى بعيد مى باشد، و انتساب اين كتاب به وى اشتباهى بيش نباشد.

١٥ - في خواص اهل الباطن

نسخهء خطى: موزهء بريتانيا (عكس در كتابخانهء مركزى) شمارهء ٢٣٨٧ در تاشكند (ر ك فهرست ج ٣ بنام طبقات باطنيه).

رساله دو برگ دارد و سيد آن را براى پند و اندرز به يكى از مريدان خود نوشته و خواص اهل باطن و اولياء الله را براى او عرضه نموده و به او توصيه نموده است كه اين خواص را شعار و دثار خود سازد.

مى فرمايد كه اوصاف اهل الباطن زياد است اما آن كس كه از اهل باطن است بايد لا اقل اين سه وصف را داشته باشد:

«ان لا يفرح بموجود و لا يحزن بمفقود، ان ليس عنده من ذاته، و ان يؤصل بالله و ترك محبة الدنيا»

١٦ - رساله التوبة (عربى)

نسخهء خطى: ٣٨٧١ مجلس (بنام «رسالة فى التصوف) نسخه اى در كتابخانهء موزهء بريتانيا (ج ٢).

درين رسالهء مختصر مؤلف دربارهء توبه و انابت الى الله و اذكار خفى و جلى مطالبى بيان نموده كه خلاصهء كتاب ديگر او (مرآة التائبين)

17 - اربعين اميريه (چهل حديث جواهر عقود ايمان)

است. اين رساله ظاهرا قبل از «مرآة التائبين» تأليف گرديده و سپس به التماس سلطان بهرام شاه حاكم بلخ و بدخشان، آن رسالهء بزرگ فارسى تدوين گرديده است.

آغاز رساله بدين قرار است: «الحمد لله و سلام على عباده الذين اصطفى اما بعد فاعلم ايها الطالب جعلك الله ممن صقل دائرة قلبه عن كدورات الهوى و ازاح عنه الشوائب المانعة من الطريق الى الذروة العليا ... »

در وصف توبه مى فرمايد: فالتوبة هى الرجوع من المخالفة الى الموافقة و شرائطه ثلث اشياء: الندم و الاعتذار و الاقلاع. الاول وظيفة الجنان. و الثانى ورد اللسان و الثالث كف الجوارح عن العصيان ... »

خلاصهء رساله اين است كه براى درك معرفت خداوندى تزكيه و تنزيه نفس و مجاهدات و عبادات و رياضت لازم است - سالك در اول كار بايد كه قلب خود را از گناه هاى صغيره و كبيره پاك نگاه دارد و براى اين كار توبة النصوح و توبهء صادقانه به درگاه خداوند متعال بسيار ضرورى است - در ميان اذكار، «لا إله الا الله» و «سبحان الله» و «الحمد الله» را بر ديگر اوراد فضل مى نهد و.

مى فرمايد كه ذكر خفى چون عملى مؤثر در احوال است و بدون شائبهء ريا، پس برتر از ذكر جلى است.

١٧ - اربعين اميريه (چهل حديث جواهر عقود ايمان)

نسخهء خطى: ٤٢٥٠، ٤٢٧٤ (ملى ملك) نسخه اى در كتابخانهء عمومى پنجاب در لاهور، نسخه اى در موزهء بريتانيا، شماره ٢٣٨١ (تاشكند فهرست ج ٣) شمارهء ١٧٦١ (تاجيكستان).

عكسى: ١٦٦٦ (كتابخانهء مركزى).

مير سيد على همدانى، مانند بسيارى از نويسندگان ديگر درين رساله ٤٠

حديث ١ رسول (ص) را به سند شيخ فتوت خود نجم الدين محمد بن محمد الاذكانى بيان نموده و سند آن را تا راويان معروف مانند انس بن مالك و ابو بكر صديق، ابو ذر غفارى و ام سلمه زوجهء رسول (ص) و بحضرت رسول (ص) رسانده است.

احاديث، مربوط به اوامر و نواهى دين اسلام اند. مثلا:

١ - آمر بالمعروف و ناهى عن المنكر به منزلهء خليفهء رسول و متمسك به كتاب خدا است. ٢ - دنيا از هاروت و ماروت جادوگرتر است. ٣ - دنيا ايمان را همان طور نابود مى كند كه آتش هيزم را. ٤ - كسانى كه دير غضبناك مى شوند و زود از خشم برمى گردند بهترين امت رسول (ص) هستند. ٥ - بخيل وارد جنت نمى شود. ٦ - بهشت بر حكمران ظالم حرام است. ٧ - لعنت خدا بر فقيرى كه توانگرى را براى مال دوست دارد و لعنت خدا بر توانگرى كه به علت فقر درويشى را دوست ندارد كه چنين كار از منافق سزد. ٨ - براى مؤمن چيزى خوب تر از حسن اخلاق موجود نيست. ٩ - هركه جدال و دروغ ترك نكرد، وارد جنت نمى شود. ١٠ - حاجات خود را از رحماى امت طلبيد نه از كمينگان.

١١ - نشان منافق سه چيز است: دروغ گوئى و خيانت در امانت و خلاف عهد.

١٢ - زمانى فراخواهد رسيد كه مردارى را بر عالم با عمل ترجيح خواهند داد (ترجمه از متن عربى به فارسى).

__________

(١) - معمولا باستناد حديثى منسوب بحضرت رسول، بسيارى از علماء رساله اى مشتمل بر چهل حديث نوشته اند آقاى پرفسور دكتر عبد القادر قره خان استاد ادبيات تركى در دانشگاه استانبول در مقالهء خود به نام «چهل حديث نويسى در ادبيات فارسى و تاثير آن در ادبيات ترك از طريق ترجمهء اين آثار» چندين چهل حديث را با اسم و عنوان ذكر كرده است: ٤٦ به فارسى، بيش از ٨٠ به تركى بيش از ٢٦٠ به عربى و زياده از ٣٠ به اردو. او دربارهء چهل حديث نويسى در اندونزى هم صحبتى كرده است. مى گويند اولين مجموعهء چهل حديث را عبد الله بن مبارك (م ٨٥: هـ) جمع كرده بود شاه عبد العزيز محدث دهلوى در رسالهء عجالهء نافعه مى نويسد:

«اقسام تصنيف احاديث كه آن را اربعين نامند يعنى چهل حديث در يك باب يا ابواب متفرقه به يك سند يا اسناد متعدده جمع نمايند» حاج خليفه (م ١٠٦٧ هـ) در ج ١ كشف الظنون دربارهء مفاد اين گونه احاديث و اسامى مؤلفان آنها صحبتى دارد. ر - ك مجلهء دانشكدهء ادبيات تهران مهرماه ١٣٤٦ ش، ٩٧، ١٠٨ و مجلهء الرحيم (اردو) شمارهء مه ماه ١٩٦٧ چاپ حيدرآباد (پاكستان).

18 - اربعين فى فضائل امير المؤمنين على (ع) (و اهل بيت رسول - ص -)

19 - خطبة الأميرية

١٨ - اربعين فى فضائل امير المؤمنين على (ع) (و اهل بيت رسول - ص -)

خطى در: كتابخانهء ملى پاريس فهرست، بلوشه (ص ١٥٥، ج ١) موزهء بريطانيا (ج ٢ بنام سادات نامه) شمارهء ٩٩٦، تاشكند (ج ٤ بنام مناقب السادات).

محتويات اين رساله چهل حديث پيغمبر اكرم است كه متضمن فضائل حضرت على و اهل بيت رسول مى باشد. سلسله سند اين احاديث را مؤلف از امام على بن موسى الرضا شروع كرده و تا حضرت رسول رسانده است.

«روى هذه الأحاديث قدوة الاولياء على بن موسى الرضا عليه السلام عن ابيه موسى الكاظم عليه السلام عن ابيه جعفر الصادق عليه السلام عن ابيه محمد بن على الباقر (ع) عن ابيه زين العابدين (ع) عن ابيه امير المؤمنين الحسين (ع) عن ابيه امير المؤمنين على (ع) عن رسول الله صلى الله عليه و آله و سلم ... »

ترجمهء فارسى بعضى از احاديث را در زير مى بينيد:

١ - اولاد من مانند كشتى نوح است كه هركه بدان تمسك جست رستگارى يافت و كسى كه از آن تخلف كرد در آتش دوزخ غرق شد. ٢ - كسى كه اولاد مرا تكريم كرد خداوند روز حشر او را ميان ايشان مبعوث و محشور مى فرمايد.

٣ - كسى كه باولاد من با ملاطفت و نرمى صحبت كرد خداوند روز قيامت او را در ميان آنان محشور مى كند و چهرهء او مانند بدر كامل مى درخشد. ٤ - اولادم را بزرگ داريد اولاد من بى شك با من خواهند بود. ٥ - اولاد من روز قيامت در جوار من مى باشند. ٦ - اولاد من درين امت امانت دين است و روز قيامت خواهش گر جميع مسلمانان. ٧ - كسى كه با اولاد من طعام خورد خداوند بر بدن او آتش را حرام مى كند. ٨ - نيكان اولاد من را تكريم كنيد و بدان آنان براى من هستند.

٩ - كسى كه اولادم را تحقير كرد گوئى مرا تحقير كرد.

١٩ - خطبة الأميرية

نسخهء خطى: تاشكند (ر ك ج ٣، شمارهء ٢٣٨٤) موزهء بريتانيا (ر ك ج ٢).

اين رسالهء مختصر داراى دو برگ و متضمن دو خطبهء مير سيد على همدانى

20 - خواطرية

است. آغاز خطبهء اول چنين است: «الحمد لله اَلَّذِي جَعَلَ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ خِلْفَةً لِمَنْ أَرَادَ أَنْ يَذَّكَّرَ أَوْ أَرَادَ ان يكون شُكُورًا و تستر موائد نعيم الاذكار على احايين الليل و النهار جزاء و ذكرا لاجل لشكر فابى الظالمون الا كفورا ١ و اخذ بجامع قلوب المحبين عن ظلمات الغفلة و الاحتجاب الى فضاء مشاهدات الاسرار الاوراد بالاذكار فقد فاز فوزا عظيما ٢ و نالوا ملكا كبيرا و اعمى ابصار الغافلين كى لا يهتدوا الى سرادقات عزه بنور الطاعات وَمَا - يَزِيدُهُمْ إِلَّا نُفُورًا ٣ و الصلاة على من ارسله بالحق بشيرا و نذيرا فقام داعيا الى الله باذنه و سراجا منيرا ٤ و على آله الطيبين و الطاهرين و ائمهء المهتدين و سلم تسليما كثيرا كثيرا اما بعد ... »

و در آغاز خطبهء ثانى آيات متعدد قرآن مجيد را در اهميت ذكر خداوندى نقل مى كند مانند: وَاذْكُرِ اسْمَ رَبِّكَ بُكْرَةً وَأَصِيلًا ٥ و ٢ - وَاصْبِرْ نَفْسَكَ مَعَ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ وَلَا تَعْدُ عَيْنَاكَ عَنْهُمْ ٦ موضوع هر دو خطبه تقريبا يكى است - در خطبهء اول سامعين و خوانندگان را از نتائج غفلت قلب و گمراهى مى ترساند و براى ادامهء عبادت و ذكر دعوت به جلاء و بيدارى قلب مى نمايد.

در خطبهء دوم نيز همين مطلب را ابراز مى دارد منتهى از وساوس نفس و شيطان مردم را برحذر مى دارد و معنى اخلاص و تقوى را توضيح مى دهد.

٢٠ - خواطرية

نسخه هاى خطى: تاشكند شمارهء ٢٣٨٥ (ر ك ج ٢) نسخهء كتابخانهء موزهء بريتانيا (عكس اين نسخه در كتابخانهء مركزى).

آغاز اين رساله چنين است: و الله يقول الحق و هو يهدى السبيل.

__________

(١) - آيهء ٩٩، الاسراء.

(٢) - آيهء ١، سورهء الاحزاب.

(٣) - ٤١، الاسراء.

(٤) - ٤٥، الاحزاب.

(٥) - آيه ٢٥، الدهر.

(٦) - ٢٨ الكهف.

قال الله تعالى: أَلَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يَا بَنِي آدَمَ أَنْ لَا تَعْبُدُوا الشَّيْطَانَ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ وَأَنِ اعْبُدُونِي هَذَا صِرَاطٌ مُسْتَقِيمٌ ١ - و قال الله تعالى: يَا بَنِي آدَمَ لَا يَفْتِنَنَّكُمُ الشَّيْطَانُ كَمَا أَخْرَجَ أَبَوَيْكُمْ مِنَ الْجَنَّةِ يَنْزِعُ عَنْهُمَا لِبَاسَهُمَا لِيُرِيَهُمَا سَوْآتِهِمَا إِنَّهُ يَرَاكُمْ هُوَ وَقَبِيلُهُ مِنْ حَيْثُ لَا تَرَوْنَهُمْ ٢ - و قال الله تعالى لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِرَاطَكَ الْمُسْتَقِيمَ ثُمَّ لَآتِيَنَّهُمْ مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ وَمِنْ خَلْفِهِمْ وَعَنْ أَيْمَانِهِمْ وَعَنْ شَمَائلِهِمْ وَلَا تَجِدُ أَكْثَرَهُمْ شَاكِرِينَ ٣ - و قال الله تعالى: اِسْتَحْوَذَ عَلَيْهِمُ الشَّيْطَانُ فَأَنْسَاهُمْ ذِكْرَ اللهِ ٤ - و قال الله تعالى: إِنَّ الشَّيَاطِينَ لَيُوحُونَ إِلَى أَوْلِيَائهِمْ لِيُجَادِلُوكُمْ ٥ - و قال الله تعالى: اَلْخَنَّاسِ اَلَّذِي يُوَسْوِسُ فِي صُدُورِ النَّاسِ مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ - ٦ و قال رسول الله صلعم: ان الشيطان ليجرى آدم مجرى الدم و قال عليه السلام: لو لا ان الشياطين يجرون على قلوب بنى آدم لنظروا الى ملكوت السماء ... »

از آيات قرآنى و احاديث ماثوره اى كه در فوق نقل گرديد. مفاد اين رساله آشكار مى شود. درين رساله سيد راجع به شرور نفسانى و شيطانى صحبت كرده و سالكان راه حق را از اين شرور برحذر داشته است. لب مباحث اين رساله انواع خواطر و اعمال بر ضد شرور غولهاى شيطانى است.

موضوع نفس و شيطان يكى از موضوعاتى است كه على همدانى به آنها علاقهء مخصوصى نشان داده است. در كتاب خلاصة المناقب و مستورات پاره اى از اقوال سيد را دراين مورد نقل كرده اند.

درين رساله على همدانى شيطان ها را (به فحواى سورهء الناس كه بعضى از آيات آن درين رساله منقول است) به دو گروه مشخص تقسيم كرده است:

شيطان انسى و شيطان جنى. خلاصهء مطالب رساله در زير مى آوريم.

شياطين بر دو قسم معنوى و حسى تقسيم مى شوند. قسم حسى آنان يا انسى است يا جنى. قسم معنوى شياطين هم يا انسى است يا جنى و در كار گمراهى

__________

(١) - ٦١ ياسين ٢٦.

(٢) - آيهء ٢٧، سورهء الاعراف.

(٣) - ايضا الاعراف آيهء ١٩.

(٤) - آيهء ٢٠، سورهء المجادلة.

(٥) - آيهء ١٢١، سورهء الانعام.

(٦) - آيات ٤ تا ٦ سورهء الناس.

مخلوق خداوندى متحد و متفق مى گردند و به فحواى آيات قرآنى شياطين جنى به برادران انسى خود وحى مى كنند و هر دو گروه در كفران و بطلان حقائق مشاركت مى نمايند.

ازين بحث پيداست كه شياطين بالفعل سه گروه دارند معنوى (متحد) و جنى و انسى و گفتار على همدانى بيشتر در رابطه با گروه جنى است.

مى فرمايد كه براى پيروزى مؤمن واقعى و سالك راه حق لازم است كه قواى شيطانى را تحت الشعاع قرار بدهد و بر آنها شكست سخت وارد سازد «شياطين الجن» در خواطر انسانها جا دارند و سعى مى كنند كه خلوص نيت در اعمال را از بين ببرند و ريا و بدعملى را در دلهاشان نيكو جلوه دهند. هركس كه مى خواهد از هر شيطانى مصون باشد، بايد ذكر و توجه به خدا را ادامه بدهد. بوسيلهء «اعوذ خوانى و ورد يا غياث المستغيثين اغثنى» شيطان مى گريزد - مى فرمايد كه در فهماندن و تهيهء اين گفتار از كتب و رسائل امام محمد غزالى و شيخ نجم الدين كبرى و تجارب شخصى استفاده كرده است - دراين مورد خوانندگان را به ملاحظهء جلد سوم احياء علوم الدين دعوت مى كنيم. على همدانى اين مباحث را در باب ششم ذخيرة الملوك هم آورده است.

بعد از بحثى گسترده پيرامون شياطين، سيد در پيرامون خواطر انسانى مطالبى را ايراد مى كند. مى فرمايد خواطر انسانى چهار قسم دارد: ربانى و ملكى و نفسانى و شيطانى و نفوذ شياطين در يكى از دو قسم آخر است يعنى در خواطر نفسانى يا شيطانى. و خواطر ربانى و ملكى اثر و تأثير شرور شيطانى را نمى پذيرد (البته شياطين آن خواطر را نيز احيانا مورد تهاجم قرار مى دهند - سالك واقعى و هدايت جو بايد كه در صحبت مردانى باشد كه خواطر ربانى و ملكى دارند و بدين وسيله قلب خود را صيقلى و قوى كند. حضرت رسول ص فرموده است: الايمان عريان و لباسه التقوى و هو حافظ القلوب عن نزعات الشيطان - بحث خواطر را استاد شادروان فاضل بديع الزمان فروزانفر هم در قسمت سوم شرح مثنوى شريف (دفتر اول) به شيوايى و عمق تمام بيان داشته اند. خلاصه در رسالهء

21 - السبعين في فضائل أمير المؤمنين علي (ع)

[ب] كتب و رسائلى كه اشتباها به مير سيد على همدانى منسوب كرده اند

1 - اسرار وحى

خواطريه على همدانى مؤمنان را به مبارزه با شياطين الانس و الجن وادار مى كند و جالب است كه اين مباحث در عصر حاضر در فكر علامه اقبال انعكاس يافته و او دربارهء ابليسان نارى و خاكى (يعنى جنى و انسى) اشعار و منظومه هاى متعدد سروده (به زبان اردو و فارسى هر دو) ١ و در جايى به على همدانى هم استناد جسته است. ٢ ولى اقبال به باب ششم ذخيرة الملوك نظر داشته است و نه باين رساله.

٢١ - السبعين في فضائل أمير المؤمنين علي (ع)

هفتاد حديث است از پيامبر (ص) به شمارهء اول تا سبعون و همه در ستايش حضرت على (ع) و با هر حديث سخنى كوتاه از امام على (ع) يك نسخهء خطى از اين اثر در كتابخانهء گنج بخش (به شمارهء ٤٤٠٩/ ٥) در مجموعه اى كه در قرن نهم تحرير شده موجود است و نسخهء ديگر آن را كه در سال ١٢٦٩ هجرى در ١٣ برگ با خط بسيار خوش تحرير شده در كتابخانهء مجلس زير شمارهء ١٧٢ ط مى توان يافت. ضمنا شيخ سليمان قندوزى حنفى نقشبندى اين كتاب را تماما در باب ٥٦ اثر خود «ينابيع المودة» نقل كرده و بنابراين همراه با چاپ هاى متعدد «ينابيع» در استانبول و بيروت و نجف و بمبئى و مشهد و تهران و غيره «السبعين» نيز چاپ شده، چنانكه ترجمهء فارسى آن نيز ضمن ترجمهء «ينابيع» كه به نام «مفاتيح المحبة» در تهران به چاپ رسيده، در سال ١٣١٢ منتشر شده است.

[ب] كتب و رسائلى كه اشتباها

به مير سيد على همدانى منسوب كرده اند

١ - اسرار وحى

(تأليف شيخ عزيز نسفى)

نسخ خطى: ٤٢٥٠ (ملى ملك) شماره ٢١٠٨، ٢١٠٨ الف، (تاشكند، ج ٢) و ٢٣٩٨ (كتابخانهء مركزى دانشگاه بنام شيخ عزيز نسفى)، كتابخانهء

__________

(١) - بيشتر در آثار او به نام هاى «جاويدنامه»، «بال جبريل»، «ضرب كليم» و «ارمغان حجاز».

(٢) - در جاويدنامه، ص ١٨٥، ١٨٦.

2 - «رساله سلسله نامه»

دانشگاه بنام شيخ ابو محمد على بلخى، ص ١٥٧ فهرست. اسرار وحى اخيرا در تهران چاپ گرديده است.

اين رسالهء مفصل دربارهء احاديث معراج رسول (ص) است و روايات آن با استناد به حضرت امام جعفر صادق (ع) بيان گرديده و مشتمل بر گفتگوى حضرت رسول (ص) با خداوند متعال در حين معراج مى باشد. رساله داراى ١٠٠ برگ است. چنانكه مى بينيم انتساب اين رساله به مير سيد على. همدانى اشتباه است - كاتب مجموعهء خطى شمارهء ٤٢٥٠ (بنام على اصغر ابراهيم) اين رساله را جزو رسائل على همدانى شمرده است. همين طور كاتب نسخهء خطى شمارهء ٢١٠٨ (تاشكند، ج ٣) مى نويسد كه شخصى به نام «ابو الليث نصر بن محمد بن احمد بن ابراهيم سمرقندى» فكر مى كند اين رساله از آثار مير سيد على همدانى است. نويسندگان بعدى، به اين نسخ استناد كرده و رساله را از آن على همدانى پنداشته اند مثلا مرحوم استاد سعيد نفيسى مى نويسد كه «مير سيد على همدانى در اسرار وحى اين رباعى را كه ذيلا مى آوريم به فضيل عياض نسبت داده و حال آنكه نسبت آن به ابو سعيد ابو الخير قرين صواب است:

با فاقه و فقر هم نشينم كردى ... بى خويش و تبار و بى قرينم كردى

اين مرتبهء مقربان در تست ... آخر بچه خدمت اين چنينم كردى ١

خوشبختانه نسخهء خطى نفيس متعلق به كتابخانهء سلطنتى صفويه اينك به شمارهء ٢٣٩٨ در كتابخانهء مركزى دانشگاه تهران موجود و ثابت مى كند كه اين رساله اثر شيخ نسفى مى باشد، و به نام همو انتشار يافته است.

٢ - «رساله سلسله نامه»

نسخهء خطى: شمارهء ٢٣٧٦ تاشكند (ج ٣) نسخهء عكسى: ١٦٦٦ در كتابخانهء مركزى.

انتساب اين رساله به مير سيد على همدانى چنانچه مى بينيم بنا بر اشتباهى فاحش است چون نويسندهء آن يكى از مريدان امير سيد محمد طالقانى است بنام

__________

(١) - تاريخ نظم و نثر فارسى در ايران و در زبان فارسى، ج ١، ص ١.

3 - رساله «انوار» يا «نوريه»

4 - رساله كشف الحقائق

مؤلف چون سيد است و على نام دارد، بهمين علت اين رساله را به مير سيد على همدانى منسوب كرده اند و لو مؤلف در ذكر سلسلهء خود آورده است:

بود مير سيد على پير او ١ ... كه تن دل و جان از اكسير او

ز من دان كه آن سيد همدان ... ز اقطاب فرد است اندر جهان

اين رساله را اثر مير سيد نوربخش هم دانسته اند.

٣ - رساله «انوار» يا «نوريه»

نسخ خطى: شمارهء ٣٢٥٨ و ٣٦٥٤ (كتابخانهء مركزى).

اين رساله داراى ٢٥ برگ است و بحث هاى جالب و خواندنى دارد مؤلف در مقدمهء آن مى نويسد كه «رسالهء انوار و تفاصيل آن را در جواب شيخ شهاب الدين سهروردى» تاليف نموده و سپس تصريح مى كند كه «رسالهء نور سهروردى را جواب گفته و آن مباحث را پيش برده است. رساله در سه باب است: باب اول مراتب انوار (نور مطلق و نور عرفان) باب دوم در نور و نور علم (و نيز در شرح اول ما خلق الله العلم) باب سوم مراتب انوار حيات.

اين رساله از آثار مير سيد على همدانى نيست بلكه جزو رسائل مير سيد محمد نوربخش مى باشد - اين امر از سبك رساله و از نسخهء خطى شمارهء ٣٦٥٤ (كتابخانهء مركزى) بثبوت مى رسد.

اين رساله اخيرا در جزو تعدادى رسائل عرفانى بعنوان سبع المثانى ٢ در شيراز چاپ و منتشر شده و جزو آثار مير سيد محمد نوربخش ذكر گرديده است.

٤ - رساله كشف الحقائق

(از شيخ محمد بن عبد الله)

نسخهء عكسى: ١٦٦٦ (كتابخانهء مركزى) خطى: موزهء بريتانيا (ج ٢:

ص ٨٣٦) شمارهء ٢٣٨٢ (ج ٣ تاشكند) شمارهء ١٨٤٤ (تاجيكستان).

__________

(١) - يعنى پير خواجه اسحاق ختلانى.

(٢) - چاپ شيراز (ص ١٥٢ به بعد) سال ١٣٤٢ ش.

5 - مكارم اخلاق

درين رساله مؤلف آن دربارهء معرفت خداوندى و سير و سلوك عارفان صحبت كرده و ضمنا سلسلهء خود را در گروه «كبرويه» بيان داشته است.

مؤلف اين رساله شيخ محمد الخوصى يا طبق نسخهء شمارهء ١٦٦٦ محمد بن عبد الله الحموى است.

او خود را از مريدان خواجه اسحاق ختلانى و همدرسان امير سيد محمد نوربخش مى شمارد و مى نويسد: «نسبت سلسلهء اين ضعيف نحيف الفقير الى الله الهدى محمد بن عبد الله الخوصى بحضرت خواجه اسحاق ختلانى و از آن بحضرت مير سيد على همدانى و از آن حضرت به شيخ محمود مزدقانى و از آن بحضرت علاء الدوله سمنانى ... »

٥ - مكارم اخلاق

(كه اصلا اثر مير سيد محمد نوربخش است)

نسخ خطى: ٢٢٤ (كتابخانهء مركزى) موزهء بريتانيا (ج ٢، ص ٨٣٦) تاشكند ٢٠٢٦ (ج ٣) تاجيكستان (شمارهء ٢٠٤٨) و در نسخهء شمارهء ٣٦٥٤ كتابخانهء مركزى بنام سيد محمد نوربخش.

نسخهء عكسى: ١٦٦٦ (كتابخانهء مركزى).

رساله ٣ برگ دارد و موضوع آن اخلاق سالكان است. مؤلف سالكان راه خدا را توصيه مى كند كه از امراض هفت گانهء روحانى، بخل و خشم و آز و حقد و شهوت و ناز و كبر و حسد برحذر باشند.

در آغاز رساله مؤلف مى فرمايد: «خصوصا سلام بر صاحب وقت كه مسمى به اسحاق است». بنابراين چنانكه در نسخهء شمارهء ٣٦٥٤ نيز صراحت دارد اين رساله نوشتهء مير سيد محمد نوربخش است كه با اين عبارت به پير طريقت خود، خواجه اسحاق على شاهى ختلانى احترام مى گزارد و انتساب آن به على همدانى اشتباه صريح است. ١

__________

(١) - نزهة الخواطر.

6 - غاية المكان في دراية الزمان

٦ - غاية المكان في دراية الزمان

(اثر تاج الدين محمود اشنهى است)

ميكروفيلم شمارهء ٣٢٦٠ كتابخانهء مركزى از روى مجموعهء شمارهء ٧٨٧ كتابخانهء رضا رامپور (هند).

در آخر رساله آمده است: «تمت الرسالة المسماة ... من مصنفات ...

عين القضاة سيد على همدانى عطر الله مضجعه ... »

رساله از تاج الدين محمود اشنهى مى باشد و در پاكستان چاپ هم شده و ترجمهء انگليسى آن هم بوسيلهء آقاى عبد الحميد كمالى در كراچى (پاكستان) چاپ گرديده، و انتساب آن به مير سيد على همدانى اشتباه محض مى باشد.

كتب و رسائل على همدانى كه نگارنده به آنها دسترسى پيدا نكرده ام ولى اسم يا مشخصات آنها را در فهرست هاى كتابخانه هاى مختلف مى توان يافت:

١ - فراست نامه (ر ك فهرست براكلمان مجلد اول، ص ١٠٦، فهرست بلوشه پاريس، جلد ٤، ص ١٠١).

آغاز رساله: «بدان ... اسعدك الله تعالى فى الدارين كه اين رساله ايست مفيد».

٢ - رساله در بيان روح و نفس (ر ك فهرست فرهنگستان تاشكند، ج ٢، شماره ٢٣٦١ و نيز فهرست نسخ دفتر هند در لندن، مجلد ١، ص ٤٣٢ و در آنجا مذكور است كه رسالهء «نفسيه» از على همدانى باهتمام قاضى حميد الدين ناگورى در سال ١٣٣٢ هجرى قمرى در دهلى چاپ شده است ولى بنده نتوانستم آن را بدست بياورم. در فهرست نسخ خطى تاجيكستان زير شمارهء ٢٣٣٩ هم رسالهء «نفسيه» مذكور است و از قرائن معلوم مى شود كه همان «روح و نفس» مى باشد.

٣ - رسالهء صفريه: آقاى محمد ايوب قادرى به نقل از مكتوبات پير جماعت على شاه پورى (چاپ انجمن خدام الصوفيهء كراچى ١٩٥٨ ميلادى) اثبات كرده كه نسخهء خطى اين رساله در دست صاحب مكتوبات بوده است (ترجمهء اردو تذكرهء علماى هند، ص ٢٥٢ كراچى ١٩٦١ م).

٤ - معرفة النفس: مذكور در نزهة الخواطر ... جلد دوم، ص ٩٠ آغاز رساله: «شكر و ثنا آن خداى را.»

٥ - رسالهء شريفه در بحث وجود: فهرست نسخ خطى كتابخانهء ملى پاريس جلد ٤ تأليف بلوشه، ص ١٩٨.

آغاز رساله: «بدان وفقك الله تعالى .. كه اصحاب بحث و نظر از» ٦ - رسالهء آداب المشايخ: فهرست نسخ خطى دانشگاه بمبئى تأليف سرفراز خان، ص ٣٥ و نزهة الخواطر، جلد ٦، ص ٩٠ و فهرست نسخ خطى فرهنگستان تاجيكستان، جلد ١، شمارهء ١٧٢٠ و فهرست تاشكند مجلد ٣ شمارهء ٢٣٨٩ - در نزهة الخواطر بنام «فى آداب المشيخة» ذكر شده و داراى پند و اندرزها است درين مورد كه مشايخ چطور با مريدان خود رفتار كنند.

٧ - فرهنگ مير سيد على (در الفاظ قرآن مجيد): فهرست نسخ خطى بادليان جلد ١، ص ٩٨٥ و ستورى هم در جلد اول (ص ٣٦) فهرست خود به آن اشاره كرده است. از فهرست معلوم مى گردد كه اين كتاب بر ٢٨ باب مشتمل و داراى ٦ فصل بوده ولى درين نسخه فقط سه فصل آن موجود است بدين قرار.

١ - در باب ادات. ٢ - در بيان اسما و ضماير. ٣ - در بيان اسماى اشاره و موصولات. اينجانب فعلا ميكروفيلم آن را در اختيار ندارم.

٨ - فى آيات الاحكام من القرآن الحكيم (عربى) مذكور در نزهة الخواطر جلد ٢ ص ٧٩، آغاز: «سلام الله على فلان و رحمة الله و بركاته ... »

٩ - الرسالة الشريفة: فهرست نسخه هاى خطى كتابخانهء ليدن چاپ ١٩٦٢ ص ٤٩. ممكن است كه اين همان رسالهء شريفهء در بحث وجود باشد.

١٠ - انوار الاذكار: فهرست كتابخانهء تاشكند جلد ٢ شمارهء ٢٣٦٥.

به ظاهر همان رسالهء «ذكريه» (عربى) است يا «رسالة الاوراد» و شايد هم رسالهء جداگانه اى باشد.

١١ - مقالات اميريه شمارهء ٢٣٦٩ ر ك: فهرست تاشكند، ج ٢.

١٢ - رسالهء غيبيه: مذكور در نزهة الخواطر ... ج ٢، ص ٨٩ (ظاهرا رسالهء واردات است).

١٣ - فوائد العرفانيه: در «بزرگان و سخن سرايان همدان» ج ١، ص ٨٨ مذكور است و از اشاره اى كه نزهة الخواطر ... ج ٢، ص ٨٨ مى كند برمى آيد كه همان رسالهء سير الطالبين است.

١٤ - دستور العمل: شمارهء ١٣٢٥ فهرست نسخ خطى تاجيكستان، جلد ١.

١٥ - معرفة الزاهد ايضا، شمارهء ٢١٩٠. اين رساله هم در مكتوبات پير جماعت على شاه على پورى مذكور است. تذكرهء علماى هند (ترجمهء اردو) صفحهء ٣٥٢.

١٦ - فى ذوى القلوب: ايضا، شمارهء ٣٨٧٤ فهرست تاجيكستان، جلد ١.

١٧ - كيفيت خواب: ايضا، شمارهء ١٩٦٧.

١٨ - اربعون لئالى: شمارهء ٢٣٨٠ فهرست فرهنگستان تاشكند، جلد ٣ و ظاهرا چهل حديث پيغامبر (ص) است.

١٩ - مجمع الاحاديث: ايضا، در فهرست فرهنگستان تاشكند ج ٣.

٢٠ - روح القدس: ايضا.

٢١ - اخلاق محترم يا محترم: مذكور در «بزرگان و سخن سرايان» ج ١، ص ٨٩. و در نزهة الخواطر، ج ٢، ص ٨٨ بعنوان رسالهء اخلاقيه ذكر شده است.

٢٢ - اسرار القلبية: ايضا، ص ٨٨ «بزرگان ... » نيز در ريحانة الادب، ج ٢، ص ٤٩٨.

٢٣ - الذاتية: رساله اى در تحقيق ذات و در كتاب بزرگان و سخن سرايان همدان، جلد ١، ص ٨٨ مذكور افتاده است.

٢٤ - سبع المثانى مذكور در بزرگان و سخن سرايان همدان، ج ١.

٢٥ - فتوحيه: موزهء بريتانيا (فهرست ريو) ج ٢، ص ٨٣٦. شايد فتوتيه است؟

٢٦ - رسالهء تأويل: فهرست تاشكند، ج ٢، شمارهء ٢٣٧٨.

٢٧ - طبقات باطنيه، ايضا، شمارهء ٢٣٨٧.

[ج] بعضى از رسائل كه بدون اسم در فهرست ها بنام على همدانى مذكور است

٢٨ - اربعون الاحاديث فى فضل الفقراء و الصادقين: ايضا جلد ٣، تاشكند.

٢٩ - نزهة الارواح مذكور در سه گنجينهء توحيد (قسمت دوم) ص ج بدون ذكر ماخذى.

٣٠ - انباى زمان و مكان: فهرست نسخ خطى برلين تأليف يرچ ص ٢٧٩. آغاز: «حمد بى حد احدى را سزاست كه رياض موجودات را ... »

٣١ - رسالة المكانية و الزمانية: مذكور در فهرست نسخ خطى كتب شرقى در كتابخانهء گوته (برلين) ج ١، ص ٢٢٢، آغاز رساله: «پرواز نكند شكار او جز ...

٣٢ - ادعيهء فارسى: فهرست نسخ كتابخانه آصفيهء حيدرآباد دكن تأليف سيد تصدق حسين كاظمى، ص ٥٨، ج ١.

٣٣ - مقامات السالكين: مذكور در نزهة الخواطر، ج ٢، ص ٨٨.

٣٤ - شرح قصيدهء خمريه تائيهء اين فارض مصرى: مذكور در سه گنجينهء توحيد بخش دوم، ص ج به نقل از رياض العلماء و حياض الفضلاء از افندى م ١١٣٠ هـ ولى بظاهر شرح قصيدهء خمريهء ميميه را با تائيه مخلوط كرده است.

٣٥ - كتاب اخبار المهدى مذكور در «اصول تصوف» از دكتر احسان الله استخرى ص ٢٩١.

[ج] بعضى از رسائل كه بدون اسم در فهرست ها بنام على همدانى مذكور است:

در فهرست نسخ خطى كه در ليدن به سال ١٩٦٢ م بچاپ رسيده، هفت رساله بدون عنوان و اسم به امير سيد على همدانى منسوب است - براى شناختن آن رسائل عبارتى از آغاز هريك را در فهرست مذكور نقل كرده اند كه بصورت زير مى باشد:

١ - الحمد لله. ٢ - الحمد لله الذى بحمده يفتح ... ٣ - الحمد لله العزيز طلاع البليغ. ٤ - الحمد لله حق حمده و الصلاة على خير خلقه محمد و آله اما بعد يقول العبد الحقير الفقر - الى الله الغنى الكبير على بن شهاب الهمدانى».

٥ - «فقال النبى العربى الامى: انا من الله و المؤمنين منى ... » ٦ - «الحمد لله رب العالمين و الصلاة على عباده المصطفين الذين ... ٧ - «الحمد لله حق

[د] شعرگويى مير سيد على همدانى و آثار شعرى او

مقدمه

اشعار جداگانه

حمده اما بعد قال الله تعالى فى القرآن المجيد ... » - ما جمعا بذكر ١١٥ كتاب و رسالهء سيد على همدانى پرداخته و در آن جمله در رد انتساب ٦ رساله بوى مبادرت ورزيده ايم ولى از كيفيت ٤١ رساله و كتاب وى هنوز اطلاعات كافى نداريم.

[د] شعرگويى مير سيد على همدانى و آثار شعرى او

مقدمه:

مير سيد على همدانى شاعر هم بوده و در اشعار خود على و گاهى علايى تخلص مى كرده است. از انواع شعر او تعدادى غزل و چند قطعه و رباعى عرفانى بما رسيده است. تعداد ابياتى كه جمعا به او منسوب است در حدود ٥٠٠ مى باشد.

چنانكه خواهيم ديد كميت و كيفيت اشعار او نشان مى دهد كه بايد على همدانى را در زمرهء شعراى متوسط عرفانى بشماريم.

در آثار نثر او (فارسى و عربى) اشعار فراوان موجود است. و اگرچه او آثار خود را با اشعار شعراى نامدار متعدد (و مخصوصا از شعراى عرفانى) زينت مى بخشيده ولى بنظر مى رسد كه بعضى از اشعارى كه آورده است سرودهء خود او مى باشد.

اشعار جداگانه

مجموعهء جداگانهء شعر على همدانى مشتمل است بر چهل و يك غزل و نه قطعه و رباعى. مجموعهء غزليات او بنام «چهل اسرار» يا «گلشن اسرار» ١ معروف است.

هفت غزل او را جعفر بدخشى در «خلاصة المناقب» هم نقل كرده و خود على همدانى نيز در بعضى از كتب و رسائل به اشعار خود استشهاد كرده است.

نسخ خطى و عكسى و چاپى از مجموعه اشعار على همدانى در زير معرفى مى گردد:

(الف) نسخهء عكسى (از نسخهء متعلق به كتابخانهء موزهء بريتانيا با ٣٩ غزل) در كتابخانهء مركزى.

(ب) نسخهء چاپى «چهل اسرار» (چاپ دوم: ١٣٣٣ هـ باهتمام نياز على خان

__________

(١) - فهرست مشروح بعضى كتب نفيسهء قلميه ... حيدرآباد دكن، ج ١ ص، ٤٦٤.

چاپ اشتباهى نه غزل على همدانى بنام علاء الدوله سمنانى

كه در امرتسر هند چاپ شده و داراى ٤١ غزل است با اغلاط زياد.

(ج) نسخهء چاپى بنام «شرح چهل اسرار» (لاهور ١٨٨٨ م با تضمين و شرح مستان شاه كابلى). درين مجموعه ٤١ غزل على همدانى را جامع كتاب تخميس كرده و «مخمسات» ترتيب داده است. اين مجموعه چندى بعد با «ديوان مستان شاه كابلى» - آتشكدهء وحدت - چاپ شده است (لاهور ١٣١٥ هـ. ق.)

(د) مجموعهء خطى نفيس و مورخ سال ٨٦٦ هـ. ق. كه در اختيار آقاى ميرزا جعفر سلطان القرائى قرار دارد و در آن ١٣ غزل على همدانى موجود است.

(ه‍) نسخهء خطى شمارهء ٣٠٣٦ بنام «تذكرهء علائى» در كتابخانهء مركزى با ٢٦ غزل على همدانى.

(و) نسخهء خطى شمارهء ٤٢٥٠/ ٢٨ كتابخانهء ملى ملك تهران كه محتوى ده غزل و دو رباعى على همدانى است.

از مجموعه هاى ديگر شعر على همدانى سه نسخهء خطى زير متعلق به كتابخانهء فرهنگستان تاشكند قابل ذكر است: شمارهء ١٠٨٣ تا ١٠٨٥.

در مجموعه (جنگ) شماره ٢٤٢٤ كتابخانهء مركزى هم چند شعر على همدانى ثبت شده است.

چاپ اشتباهى نه غزل على همدانى بنام علاء الدوله سمنانى

مرحوم استاد سعيد نفيسى در يكى از مقالات خود دربارهء احوال و آثار و شعرگويى شيخ علاء الدوله سمنانى (م ٧٣٦ هـ) صحبتى كرده و در آنجا نه غزل على همدانى را به آن شيخ منسوب و چاپ كرده است. استاد فقيد مأخذ گفتارش را ذكر نكرده ولى علت تسامح او اين بوده كه علا و علايى را تخلص علاء الدولهء سمنانى گمان برده و نوشته كه شاعر ديگرى را كه متخلص به «علايى» باشد نمى شناسد ١ غزلى هم با تخلص «علا» نقل كرده كه در همهء نسخه هاى ما بتخلص «على» آمده و ظاهر است كه آنهم يكى از دو تخلص على همدانى است.

__________

(١) - مجلهء ماهنامهء يغما شمارهء ٨ و شمارهء ١٠ سال ١٣٣٣ ش، ص ٤٤٩ - ٤٥٢.

چهل و يك غزل در يك شب (چهل اسرار)

استاد شادروان بعدا متوجه تسامح خود شده و در جلد اول «تاريخ نظم و نثر فارسى در ايران و در زبان فارسى» در ذكر مير سيد على همدانى نوشته است: « ... در شعر علايى تخلص مى كرد» (ص ٤).

مقالهء مذكور استاد سعيد نفيسى ١ براى بار دوم عينا به ضميمهء تذكرهء شعراى سمنان چاپ شده و در «شرح احوال و آثار و افكار شيخ علاء الدولهء سمنانى تأليف سيد مظفر صدر ٢ بعضى از غزليات مذكور به استناد مقالهء استاد فقيد بنام شيخ علاء الدوله نقل و ثبت و بچاپ رسيده و همين طور دو غزل در غزليات جاودان فارسى. و غزلى در بخش نخست آتشكدهء آذر بتعليقات آقاى دكتر سيد حسن سادات ناصرى. ٣ و ديگرى در پايان نامهء دكتر اسد الله خاورى ٤ هم باستناد مقالهء مذكور نقل گرديده است.

چهل و يك غزل در يك شب (چهل اسرار)

چنانچه اشارتى رفت در مجموعه هاى خطى و چاپى تعداد غزليات على همدانى ٣٩ تا ٤١ است - در نسخهء خطى موزهء بريتانيا - از روى اشتباه كاتب - تعداد غزل ها بجاى ٣٩ - ٤٠ ثبت شده زيرا غزل شمارهء ١٦ را در ذيل شمارهء ٣٦ تكرار كرده است. در سائر نسخ تعداد غزلها ٤١ مى باشد و طبق رواياتى كه نقل مى گردد همين تعداد صحيح است ولى بنا بر اهميت عدد «چهل» بنام «چهل اسرار» معروفست.

غزل شمارهء ٥ و ٦ از روى الفباء بظاهر تجديد مطلع دارد يا اينكه غزلى بوده است با دو مطلع زيرا اشعار آنها در نسخ رايج بسيار مخلوط و در صورت پس و پيش قرار دارد.

روايت كرده اند كه سرودن تمام اين غزليات در يك شب انجام يافته و مى گويند اين عمل با تحقق يكى از كرامات و خوارق العادات على همدانى صورت

__________

(١) - تأليف نوح با مقدمهء سعيد نفيسى و حبيب يغمائى تهران، ١٣٣٧ ش.

(٢) - تهران ١٣٣٤ ش، ص ١١١ - ١١٢.

(٣) - تهران ١٣٣٦ ش، ص ٤١٦ - ٤١٧.

(٤) - تحقيق در نظم و نثر فرقهء ذهبيه ... سال ١٣٣٦ شمسى، ص ٢٦٤.

پذيرفته است. كيفيت اين كرامت در «خلاصة المناقب» و «مستورات» و مقدمهء «چهل اسرار» و آتشكدهء وحدت مذكور است و ما اينجا عين عبارت شيرين مقدمهء «چهل اسرار» را نقل مى كنيم:

«نقل است كه روزى حضرت مخدوم الانام سيد ابن الامام مفخر آل طه و ياسين قدوة العابدين، غياث المستغيثين، سلطان الواصلين، محى الاسلام و المسلمين، مربى بنى آدم، مزين دو عالم، عامل اعمال مصطفوى، قائل احكام و اوامر قرآنى، قابل كلام آسمانى امير المؤمنين على الثانى، امير كبير مير سيد على همدانى قدس الله تعالى اسراره و اسرار من اتبع اسراره، در خانقاه تخت گاه دولت پناه سعادت نگاه نشسته بودند و جماعت كثير در خدمت عاليه مشرف بودند و هريك التماس كردند كه اى مسير تو زمين و زمان واى كاشف اسرار نهان، كلبهء فقير را بايد مشرف ذات اشرف ساخت جناب سيادت مآب نسبت به هركدام سائلين جواب با صواب بلفظ بلى و نعم فرمودند و بموجب حكم نبويه سؤال هيچ كدام را رد نكردند و در آن هنگام كه قوام الدين ١ نسيمى از بوستان آن درگاه حاضر بودند بر اقدام ادب ايستاده عرض كرد كه: اى قطب عالم، هركس را به الطاف عام اجابت فرمودند، البته جان و دل خود را مصروف و مبذول در راه اخلاص خواهند كرد. در مطبخ هاى خويش طعامهاى لذيذ و نان خورش گوناگون آماده خواهند كرد و ضيافت ايشان در يك وقت چقدر مى توان خورد؟ اگر حكم عالى باشد ايشان را از پختن در يك روز مانع آييم تا فقرا اين همه مهمان دارى به تفريق بخورند - جناب سيادت منع كردند كه هرچه در ضمير سيد است هرگز در وهم و فهم عالم جاى نگيرد و سرى كه درين عجلت سائلان است، واقف آن بجز عالم عالم اسرار كسى نيست - پس چون وقت ديگر (عصر) باز چند كس ديگر تا عشاء آمده عرض داشت مهمان دارى نمودند.

بعد از عشاء در حجرهء مبارك رفتند و دوگانهء شكرانه گزاردند و بيرون آمده خادم را فرمودند كه از طلوع آفتاب تا غروب شفق چند كس سائل از درويشان جمع شدند و خادم عرض كرد كه: سى كس از مردم اغنياء و يازده كس از فقرا (جمله

__________

(١) - يعنى شيخ قوام الدين بدخشى از مريدان سيد على همدانى.

چهل و يك كس) جمع شدند. جناب سيادت مآب جماعت حاضران را رخصت فرمودند و چهار كس از ندما همراه ذات فرخنده صفات گرفته در خانهء هركدام سائلان تشريف فرمودند كما ينبغى خوردند و در هر خانه غزلى از اسرار و انوار رب المطلق بزبان فيض رسان تصنيف فرمودند.

چون صبح دميد و روز روشن شد، مريدان و مخلصان در خانقاه جمع گشتند و ديدار فيض آثار مشاهده نمودند و عرض كردند كه: دوش بعد از عشاء خدمت تشريف در خانهء من بيچاره قدم فرمودند و قلوب ما را مشرف و منور ساختند و اين غزل از اسرار الهى تأليف كردند. تا شده شده هريك چهل و يك كس جمع شوند - همين واقعهء گذشته را مع غزليات مشروحا بيان كرده اند.

دوستان مسرور گشته تحسين نمودند و بيگانگان تحير خورده جامهء جان را با دين و ايمان چاك كردند - مردم كمال حضرت ايشان را تمام و كمال در صحايف بنبشتند و در قلم آوردند و «چهل اسرار» نام نهادند ١» - در وجود اين واقعه بنده سخنى ندارم چون بقول مولوى: در نيابد حال پخته هيچ خام - اين گونه تصرفات و كرامات را به بزرگان و اولياء الله زياد منسوب كرده اند. در تذكرهء شيخ كججى واقعه اى مانند اين بحضرت على نسبت داده شده است - در ميان اولياء الله، به وجود گرامى مولانا جلال الدين ٢ محمد رومى (مولوى) هم اين نوع واقعات را نسبت داده اند.

نور الدين جعفر بدخشى در «خلاصة المناقب» مى آرد كه: «مولانا جلال الدين رومى را قدس الله سره در يك شب هفده مقام طلب كردند و مولانا اجابت نمود ... » و احمد افلاكى چهل جاى را مانند كرامت مذكور امير سيد على همدانى ذكر مى كند و مى فرمايد: «حضرت مولانا را محبان صادق او بچهل جاى سماع دعوت كردند. همه را اجابت فرموده «بيايم» گفت. همانا كه برخاست و به خلوت درآمده ... تا سحرگاه به نماز و عبادت الله مشغول شدند چون روز شد از خانهء هر چهل كس كه خوانده بودند يك پا كف مبارك مولانا را آوردند كه آن جايگاه بگذاشته رفته بودند. همچنان يكى كفش پاى راست و يكى از آن

__________

(١) - تذكرهء شعراى كشمير (تكمله: جلد ٢)، ص ٩١٨ - ٩١٩.

(٢) - مناقب العارفين، جلد اول ٦٢ - ٤٦٣.

سبك شعر على همدانى

چپ و هر شخصى حالت و حيرت آن شب را حكايت مى كردند كه امشب حضرت مولانا در خانهء من چنان كرد و چنين گفت و غلغله در ميان ايشان افتاده بود و خلايق درين قضيه حيران مانده ... » ١ پس تعجب نيست كه على همدانى اين همه غزليات را در شبى سروده باشد.

كاتب نسخهء خطى شمارهء ٤٢٥٠/ ٢٨ كتابخانهء ملى ملك در آخر غزليات و اشعار مير سيد على همدانى نوشته است كه او (على همدانى) در شبى اين همه اشعار گفته و صبح ديگر ترك شعر كرده و ديگر شعرى نگفته است ولى اين درست نيست زيرا سيد در تمام عمر با بركت خودش گاه گاه به شعرگويى پرداخته و سرودن چهل و يك غزل در يك شب موجب نمى شود كه او ديگر شعرى نگفته باشد.

سبك شعر على همدانى

امير سيد على همدانى اساسا صوفى پاكدل و پاكباز بود و به شعر و شاعرى بجز براى مقاصد اصلاح طلبانه و راهنمائى ديگران علاقه اى نداشت. سيد طبق روش فرقهء «كبروى» به سماع توجه خاص داشته و خود هم سماع و رقص مى كرده است و مى دانيم كه اين عوامل محرك شعر صوفيانه بوده است. براى همين است كه او جذبات درونى و كيفيات روحانى خود را گاه گاه در لباس شعر جلوه مى داده است. بنابراين اشعار او داراى جنبه هاى عرفانى و درونى و ذوقى است و البته با وجود حرارت و گرمى زياد، كلام وى به مرتبهء معاصرين چون محمود شبسترى و حافظ نمى رسد.

صاحب نگارستان كشمير على همدانى را در گروه شعراى تواناى زبان فارسى شمرده و همين طور آقاى دكتر محمد ظفر خان استاد زبان و ادبيات فارسى در دانشكدهء دولتى فيصل آباد سوز و حرارت و گرمى غزلهاى عرفانى سيد را مورد تمجيد و تحسين قرار داده است. ٢

__________

(١) - تذكرهء شيخ كججى، ص ١٣٢ - ١٣٣.

(٢) - نگارستان كشمير، ص ٢٧٦ و شعراى فارسى زبان كشمير پيش از دورهء تيموريان در شبه قارهء پاكستان و هند (پايان نامه بزبان انگليسى، ص ٧٢).

مير سيد على همدانى پيرو شعراى سبك خراسانى و عراقى (هر دو) بوده و خواهيم ديد كه سوز و سرور و هيجان شعر حكيم سنائى و شيخ عطار و مولوى و عراقى و سعدى در اشعار او تأثيرى بسزا داشته است.

سنائى غزنوى قصيده اى دارد باين مطلع:

اى گرفتار نياز و آز و حرص و حقد و مال

ز امتحان نفس حسى چند باشى در وبال

و غزل على همدانى باين مطلع در پيروى همين قصيدهء عرفانى است:

اى گرفتاران عشقت فارغ از مال و منال

والهان حضرتت را از خود و جنت ملال

مولوى غزلى دارد باين مطلع:

آه ازين زشتان كه مهرو مى نمايند از نقاب

از درون سو كاه تاب و از برون سو ماهتاب

و غزل على همدانى با اين بيت آغاز مى پذيرد:

گر براندازد زمانى از جمال خود نقاب

در كسوف آرد رخ خود از خجالت آفتاب

و غزل ديگر على همدانى كه مطلع آن قبلا مذكور گرديد از حيث معنى باين غزل عطار بسيار شبيه است كه:

گر رخ او ذره اى جمال نمايد ... طلعت خورشيد را زوال نمايد

على همدانى غزل شمارهء ٢٢ (طبق ترتيب الفبا) را در حقيقت در شرح مطلع ١ غزل مولوى سروده و معانى آن مطلع عرفانى را بيان فرموده است:

از كنار خويش مى يابم دمادم بوى يار

ز ان همى گيرم به هر دم خويشتن را در كنار ٢

غزل على همدانى كه بيت اول آن را در زير مى آوريم:

__________

(١) - در ديوان كبير چاپ نولكشور هند (در ص ١٠٣٤) مطلع بدين قرار است:

از كنار خود بيايم گر شبى من بوى يار چون نگيرم خويش را من دائما اندر كنار؟

(٢) - ديوان كبير جلد دوم باهتمام استاد فروزانفر، ص ٢٩٦.

ارباب ذوق در غم تو آرميده اند ... از شادى و نعيم دو عالم رميده اند

يكى از غزلهاى شيواى زبان فارسى است و از حيث لفظ و معنى شبيه است به غزليات بسيارى از استادان مثلا:

آنها كه پاى در ره تقوى نهاده اند ... گام نخست بر سر دنيا نهاده اند ١

اينان مگر ز رحمت محض آفريده اند ... كآرام جان و انس دل و نورديده اند ٢

اينان كه آرزوى دل و نور ديده اند ... تنشان مگر ز جان لطيف آفريده اند ٣

آنان كه گوى عشق ز ميدان ربوده اند ... بنگر كه وقت كار چه جولان نموده اند ٤

همين طور آن نصائح كه على همدانى درين غزل ذكر كرده:

راحت ار خواهى بيا با درد او همراز شو

دولت ار جوئى برو در عشق او جانباز شو

شايد از غزل عطار الهام گرفته باشد كه در بحر كوتاه سروده شده است:

اى دل به ميان جان فروشو كلى بدل جهان فروشو

گر هيچ در امتحان كشيدت مردانه در امتحان فروشو ٥

و اين گونه امثال زياد است ولى باوجود اين همه على همدانى در اشعار خود ندرت و ابتكار خودش را آشكار نموده است و مانند شاعران عرفانى شعر او داراى سوز و ساز خاصى است كه بس دلپذير است مثلا اين اشعار ملاحظه گردد:

ز حسنت هركسى هردم حديث ديگر آغازد

رخت گر جلوه اى سازد نماند آن حكايتها

جهان از عكس رويش گشته روشن

اگر اكمه نبيند هيچ غم نيست

حجاب تست اين هستى موهوم

كه هرگز نور با ظلمت بهم نيست

گدايى را كه با سلطان رعنا باشدش سودا

دلش پيوسته ريش و عيش تلخ و چشم تر باشد

__________

(١) - عطار: ديوان، ص ٢٨٩.

(٢) - سعدى: كليات، ص ٧٢٣.

(٣) - همام الدين تبريزى: گنج سخن، ج ٢، ص ١٨٤.

(٤) - عراقى: كليات چاپ ٤، ص ١١٢.

(٥) - عطار: ديوان، ص ٤٦٨.

عاشقان عكس رخت در همه اشيا بينند

سر سوداى تو در سينه هويدا بينند

برجان مستمندان داغى ز غم نهادند

كز سوز او دو عالم در حيرت اوفتادند

طاعت و زهد ربايى را بدان در قدر نيست

تحفه اى آنجا نيارد كس به از سوز و گداز

با غم و دردش تو از لذات جسمانى مگو

با وجود روضهء رضوان تو در گلخن مناز

آتش از لطفت گلستان گشته در پيش خليل

خورده نمرودى بقهر از نيم پشه گوشمال

كشتگان تيغ عشقت زندگان جاودان

صيد شاهين غمت شاهان ملك بى زوال

اى على لفظ من و ما حمق است ... چو ز ما بگذرى چه ماند؟ حق

با وجود اينكه على همدانى يك شاعر حرفه اى نبوده و شايد باين هنر توجه مخصوصى نداشته طبع او پرسوز و ذوقش عالى بوده و اين امر را از انتخاب منطق الطير كه انجام داده و اشعار ديگران كه در كتب و رسائل خود آورده است مى توان دريافت. همين ذوق پختهء او بوده كه در بسيارى از اشعار او مناسبات لفظى و معنوى و صنايع متعدد ادبى بچشم مى خورد كه علامت آشنائى او با فن شعر و مفاهيم شاعرانه مى باشد. آرى همان طور كه مولوى باوجود اين شكسته نفسى كه، من ندانم فاعلاتن فاعلات، اشعارى سروده كه بقول جامى: هست قرآن در زبان پهلوى، على همدانى هم بعضى از اشعار را عالى سروده است. مثلا:

باز اوج كبريائى مانده اندر دام كام

دام و دانه بر در و خرم بحضرت باز شو

گر هماى قاف قربى بال همت برگشاى

در فضاى لا مكان با قدسيان همراز شو

مخمسات مستان شاه كابلى

در ملامت گه عشاق كه ديوان قضاست

پاكى يوسف جان را ز زليخا شنوند

مصر دل را چو ز فرعون هوا پاك كنند

صدق موسى هذا از يد بيضا شنوند

آب چون از ابر افتد قطره خوانندش همه

چون به بحر انداخت خود را نام او دريا شود

آب حيوان بايدت در ظلمت نابود شود

كآنكه چشم از خود بپوشد چون خضر بينا شود

(در مصرع ثانى حرف ض در كلمهء خضر را متحرك آورده و فصحاى ديگر هم اين طور استعمال كرده اند و جاى ايراد ندارد).

خصوصيت ديگر غزليات مير سيد على همدانى آهنگ و موزونى آنهاست كه بعنوان نغمه و آواز در محفل سماع خواندنى مى باشد و درين جا مخصوصا آن غزلها كه در بحر هزج يا رمل سالم مثمن گفته شده، مورد توجه است، و اين غزلها بيشتر از آهنگ اشعار سنائى و عطار و مولوى بهره مند است و چون چهل اسرار مشتمل به ٤١ غزل و ٩ رباعى و قطعهء مير سيد على همدانى بوسيلهء اينجانب و خانم دكتر سيده اشرف بخارى، دانشيار ادب فارسى در دانشكدهء دولتى فيصل آباد، پنجاب در اواخر سال ١٣٤٧ ش و باهتمام انتشارات وحيد چاپ شده، و اينك متن و ترجمه و شرح آن بقلم نگارنده بزبان اردو در لاهور در شرف چاپ است، از نقل امثلهء زياد خوددارى مى كنيم - البته ذكر مختصرى از مخمسات خواجه مستان شاه كابلى شايد بى مورد نباشد.

مخمسات مستان شاه كابلى

حضرت خواجه مستان شاه كابلى صوفى پاكدلى بوده و به امير سيد على همدانى عقيدت و ارادت خاصى مى ورزيده است. مستان شاه شاعر هم بوده و در شعر عرفانى او تاثير اشعار مير سيد على همدانى بچشم مى خورد او همهء غزلهاى مير سيد على همدانى را تخميس كرده و تضميناتى در قالب مخمس پرداخته است: او به هر دو مصراع از شعر على همدانى سه مصراع اضافه كرده است اين سه مصراع او در اصل

شرح آن بيت است كه بعدا نقل كرده است و بهمين علت اين مخمسات بنام «شرح چهل اسرار» شهرت دارد ١ و در ديوان اشعار مستان شاه موسوم به «آتشكدهء وحدت» ٢ هم بچاپ رسيده است. اين مخمسهاى جالب يادآور مخمسهائى است كه مرحوم ملك الشعراء بهار از اشعار شيخ اجل سعدى شيرازى ترتيب داده است ٣ البته فرق سبك هر دو هم آشكار است. آقاى محرم على چشتى از ارادتمندان خواجه مستان شاه مخمسات مذكور را از زبان حضرت مستان شاه شنيده و ياد داشت كرده است - او مجموعهء چهل اسرار على همدانى را در خانقاه معلى كشمير از مستان شاه ياد گرفته و به بعضى حقائق عرفانى آن پى برده است اينك بعنوان نمونه انتخابى از تضمينات مستان شاه در ذيل نقل مى گردد اين تضمينات تخميسى است كه او براى دو غزل مير سيد على همدانى ترتيب داده و با نقل آن نمونهء شعر على همدانى نيز مذكور مى گردد. (در هر دو مورد مصرعهاى چهارم و پنجم سرودهء على همدانى است):

١ - آنان كه جلوهء رخ خوب تو ديده اند

سر تا به پاى بهر جمالت دويده اند

جان داده اند و انده عشقت خريده اند

«ارباب ذوق در غم تو آرميده اند

از شادى و نعيم دو عالم رميده اند»

ذره صفت بمهر جمال تو برپرند

هردم ز جان بشوق تو صد جامه مى درند

از عرش و فرش و كرسى و كونين برترند

«حوران خلد را به پشيزى نمى خرند

__________

(١) - شرح چهل اسرار چاپ لاهور ماه ژوئيه، ١٨٨٨ م.

(٢) - آتشكدهء وحدت چاپ لاهور، ١٣١٥ ق.

(٣) - مثلا اين تضمين بهار از مقطع غزل سعدى كه عليه استبداد محمد على شاه قاجار ترتيب داده ملاحظه گردد:

جز خطاكارى ازين شاه نمى بايد خواست كآنچه مادر او بينيم سراسر به خطاست

تا از صفاى حسن تو رمزى شنيده اند»

از پاى تا به سر همه شهدند چون رطب

بيند اگر ز گردش ايام بلعجب

نى فيد ننگ و نام و نشانند نى نسب

«پالودهء شكنجهء عشقند ز ان سبب

ز آلودگان جيفه دنيا بريده اند»

عشاق داشت در غم آن شاه دلپسند

بيچاره و نزار و ضعيفند و مستمند

در عهد بند عشق جدايند بندبند

«از ناز يار و محنت اغيار فارغند

چون در سرادقات جلالش رسيده اند»

اى شاه ترك و ماه عرب، فتنهء عجم

رحمى نما بحال ضعيفان پرالم

مستان شاه ز هجر بشد لقمهء عدم

«بر بوى مهر تست علايى رهين غم

كاين دولت از ازل به گلش در دميده اند»

٢ - قادرا قدرت نمايا لا زوالا ذو الجلال

جان فشانان جمالت فارغ اند از قيل و قال

هر دوعالم را نموده بهر وصلت انفصال

«اى گرفتاران عشقت فارغ از مال و منال

والهان حضرتت را از خود و جنت ملال»

از ظهور صافيانت گشته اوصاف ملك

نيست جز توصيف ايشان جمله اصناف ملك

چون سليمان زمانه هريك اطراف ملك

«عارفات وصف تو مغبوط اشراف ملك

مدبران درگهت سرگشتهء تيه ضلال»

بهره ور از خوان عدلت آمده زشت و جميل

گوسفندى گشته قربانى بجاى اسماعيل

آمد از امر تو موسى را چو ميدان رود نيل

«آتش از لطفت گلستان گشته در پيش خليل

خورده نمرودى بقهر از نيم پشه گوشمال»

گنگ شد در عظمت ذاتت زبان قدسيان

مى سرايند ما عبدنا جملهء پيغمبران

گشته اند العجزگويان در صفاتت انس و جان

«طوطيان طارم علوى برآورده زبان

نعره هاى ما عرفناك اى قديم ذو الجلال»

آدم و نوح و حوا در طره ات گرديده صيد

گشته از عشق رخت يعقوب را چشمش سفيد

خاك بستان رهت موسى و عيسى عمرو و زيد

«باده نوشان غمت داود و معروف و جنيد

جان فروشان درت عمار و سلمان و بلال»

پادشاها بى نظيرا لازوالا، جاودان

آتش عشقت فكنده در ميان خانمان

داد مستان شه ز عشقت عاقبت روح روان

«در تمناى خيالت شد علايى جان فشان

تا چه خواهد برد آخر زين تمناى محال» ١

__________

(١) - متاسفانه احوال مستان شاه كابلى معلوم نشد و از آتشكدهء وحدت (ص ٣٦٦) فقط اين قدر معلوم مى شود كه در سال ١٢٨٤ ق از كابل به پيشاور آمده و سپس به كشمير رفته و اين مخمسات را در مسجد شاه همدان ساخته است (ص ٣٧٠) شاعر نامى فارسى، غلام قادر گرامى، جالندرى (م ٧ م)، در توصيف مستان شاه كابلى قصايدى سروده است.

فهرست برگزيده منابع و مآخذ

(الف) بزبان فارسى - عربى و اردو

فهرست برگزيده ١ منابع و مآخذ

(الف) بزبان فارسى - عربى و اردو

١ - آئين اكبرى (٣ بخش در يك مجلد)، ابو الفضل علامى اكبرآبادى، نولكشور، ١٨٩٣ م.

٢ - آب كوثر (اردو)، مرحوم دكتر شيخ محمد اكرام، لاهور، ١٩٦٥ م.

٣ - آتشكدهء آذر، بخش نخست با تعليقات دكتر سيد حسن سادات ناصرى، تهران، ١٣٣٦ ش.

٤ - آتشكدهء وحدت، (بخشى از ديوان مستان شاه كابلى)، باهتمام محرم على چشتى، لاهور، ١٣١٥ ق.

٥ - احوال و آثار و افكار شاه نعمت الله ولى كرمانى، (پايان نامهء دكترى)، دكتر حميد فرزام، معمارپور، ١٣٣٨ ش.

٦ - احوال و آثار و سبك اشعار ملا محمد طاهر غنى كشميرى، دكتر رياض احمد شيروانى، سرينگر، ١٩٦٩ م.

٧ - احياء علوم الدين، (المجلد الثالث) امام ابو حامد غزالى، مصر، ١٣٥٢ ق.

٨ - اخبار الاخيار ... ، شيخ عبد الحق محدث دهلوى، خطى شمارهء ٥٣٠٣، كتابخانهء مركزى دانشگاه تهران.

٩ - اخلاق ناصرى، خواجه نصير الدين طوسى، با مقدمهء وحيد دامغانى، تهران، ١٣٤٤ ش.

١٠ - اردو دائرة المعارف اسلاميه، جلد ١ و ٢ و ٣، دانشگاه پنجاب، لاهور، ٢ - ١٩٢١ م.

١١ - ارزش ميراث صوفيه، دكتر عبد الحسين زرين كوب، تهران، ١٣٤٤ ش.

__________

(١) - در اين فهرست غالب نسخه هاى خطى و عكسى و نيز كتب و رسائل مير سيد على همدانى كه در باب دوم اين رساله مذكور گرديده، نيامده است.

١٢ - البشرى بالحسنى، (شرح المودة فى القربى و اهل العبا) سيد ابو القاسم تقى رضوى قمى لاهورى، چاپ دوم، لاهور، ١٣١٧ ق.

١٣ - ارمغان خانقاه، محمد تقى رنجبر اصفهانى، قم، ١٣٤٠ ش.

١٤ - از سعدى تا جامى، ترجمه و تحشيهء جلد سوم تاريخ ادبيات ايران (تأليف برون) استاد على اصغر حكمت چاپ دوم، ١٣٣٩ ش.

١٥ - اسناد و مكاتبات تاريخى ايران، (از تيمور تا شاه اسماعيل صفوى)، جمع آورى دكتر عبد الحسين نوايى، تهران، ١٣٤١ ش.

١٦ - اشاعت اسلام در كشمير (اردو) سليم خان گمى، پيشاور، ١٩٦٤ م.

١٧ - اصطلاحات الصوفية عبد الرزاق كاشانى، كلكته (چاپ سنگى)، ١٨٤٥ م.

١٨ - الاصول العشرة نجم الدين كبرى، خطى شماره ٨٨١ - ٣٢٥١، كتابخانهء مركزى.

١٩ - الفصول الفخرية فى اصول البرية سيد جمال الدين احمد حسنى باهتمام محدث ارموى، تهران، ١٣٤٦ ش

٢٠ - امثال و حكم جلد سوم مرحوم علامه على اكبر دهخدا، تهران، (چاپ دانشگاه)

٢١ - المودة فى القربى و اهل العبا مير سيد على همدانى (چاپ سنگى)، بمبئى، ١٣١٠ ق.

٢٢ - اوراد فتحيه مير سيد على همدانى، چاپ لكهنو، كانپور و لاهور.

٢٣ - ايران صغير يا تذكرهء شعراى پارسى كشمير، دكتر خواجه عبد الحميد عرفانى، تهران، ١٣٣٥ ش.

٢٤ - با برنامه يا واقعات بابرى، (ترجمهء فارسى تزك بابرى) مترجم عبد الرحيم خانخانان، بمبئى، ١٣٠٨.

٢٥ - بزرگان و سخن سرايان همدان ج ١، دكتر مهدى درخشان، تهران، ١٣٤١ ش.

٢٦ - پارسى سرايان كشمير دكتر گ. ل. تيكو، تهران، ١٣٤٢ ش.

٢٧ - پاكستان مين فارسى ادب، ج ١ (اردو) دكتر ظهور الدين احمد، لاهور،

١٩٦٤ م.

٢٨ - تاريخ ادبيات در ايران، ج ٣، قسمت اول، دكتر ذبيح الله صفا، چاپ دوم، تهران.

٢٩ - تاريخ حسن ج ١ و ٢ تاليف پير غلام حسن كهويهامى بتصحيح و تحشيهء پرفسور صاحب زاده حسن شاه، سرى نگر، ١٩٥٥ م.

٣٠ - تاريخ راقم مير سيد شريف راقم (تأليف در ١١١٣ هـ ق) خطى ١٢٢ ب كتابخانهء دانشكدهء ادبيات (اخيرا چاپ هم شده است).

٣١ - تاريخ فرشته يا گلشن ابراهيمى، ملا محمد قاسم هندو شاه، نولكشور، ١٢٨١ ق.

٣٢ - تاريخ مسلمانان پاكستان و هند (اردو) ٢ مجلد، سيد هاشمى فريدآبادى، كراچى، ١٩٥١ - ١٩٥٣.

٣٣ - تاريخ كشمير ناراين كول خطى شمارهء ٥٣٢٧، كتابخانهء مركزى دانشگاه.

٣٤ - تاريخ نظم و نثر فارسى در ايران و در زبان فارسى (٢ جلد) مرحوم سعيد نفيسى، تهران، ١٣٤٤ ش.

٣٥ - تجارب السلف محمد بن فخر الدين هندو شاه نخجوانى چاپ دوم، تهران، ١٣٤٤ ش.

٣٦ - تحايف الابرار يا تاريخ كبير (جلد اول) ابو محمد حاجى محى الدين مسكين امرتسرى، امرتسر، ١٣٢٢ ق.

٣٧ - تحقيق در نظم و نثر فرقهء ذهبيه ... (پايان نامهء دكترى) دكتر اسد الله خاورى، ١٣٣٦ ش.

٣٨ - تذكرهء شعراى پنجاب، از سرهنگ خواجه عبد الرشيد، كراچى، ١٩٦٧ م.

٣٩ - تذكرة الاولياء دو جلد، شيخ عطار نيشابورى، بتصحيح مرحوم علامهء قزوينى، تهران، ١٣٣٦ ش.

٤٠ - تذكرهء شعراى سمنان، تاليف نوح با مقدمه هاى سعيد نفيسى و حبيب يغمائى، تهران، ١٣٣٧ ش.

٤١ - تذكرهء شعراى كشمير، محمد اصلح ميرزا (تاليف در حدود سال ١٠٦٠ هـ) با ٤ جلد تكمله به تصحيح دكتر سيد حسام الدين راشدى، كراچى، ٦٩ - ١٩٦٧ م.

٤٢ - تذكرهء علماى هند (ترجمهء اردو با حواشى از محمد ايوب قادرى)، كراچى، ١٩٦١ م.

٤٣ - تذكرهء شيخ كججى، (محمد بن صديق) حسن بن حمزه نجم الدين طارمى، تهران، ١٣٢٧ ش.

٤٤ - تذكرهء صحف ابراهيم، تأليف شيخ ابراهيم. عكس شمارهء ٢٩٧٤، كتابخانهء مركزى دانشگاه تهران.

٤٥ - تذكرهء صوفياى سند (اردو)، اعجاز الحق قدوسى، لاهور، ١٩٥٩ م.

٤٦ - تذكرهء صوفياى پنجاب (اردو)، اعجاز الحق قدوسى، لاهور، ١٩٦٢ م.

٤٧ - تذكرهء صوفياى سند (اردو)، اعجاز الحق قدوسى، كراچى، ١٩٦٥ م.

٤٨ - تذكرهء صوفياى سند (اردو)، اعجاز الحق قدوسى، كراچى، ١٩٦٦ م.

٤٩ - تصوف نوشته ى پرفسور عباس مهرين شوشترى، تهران، ١٣٣٣ ش.

٥٠ - تواريخ اقوام كشمير (اردو)، مرحوم محمد دين فوق، لاهور، ١٩٣٤ م.

٥١ - تواريخ كشمير، كرپا رام، اوده هند، ١٩٢٧ م.

٥٢ - تواريخ هزاره، محمد اعظم، لاهور، ١٨٧٤ م.

٥٣ - جستجو در احوال و آثار فريد الدين عطار نيشابورى استاد سعيد نفيسى، تهران، ١٣٢٠ ش.

٥٤ - چهل اسرار (غزليات) مير سيد على همدانى به اهتمام نياز على خان، چاپ دوم، امرتسر، ١٣٣٣ ق.

٥٥ - چهل اسرار باهتمام انتشارات وحيد، تهران، ١٣٤٧ ق.

٥٦ - حبيب السير فى اخبار افراد البشر، جلد سوم، غياث الدين حسينى خواند مير

تهران، ١٣٣٣ ش.

٥٧ - خزينة الاصفياء (دو جلد) مفتى غلام سرور لاهورى، نولكشور، ١٢٨٤ ق.

٥٨ - دائرة المعارف آريانا، جلد سوم كابل، افغانستان، ١٩٥٦ م.

٥٩ - دائرة المعارف اسلامى، (به فارسى) جلد اول، (الف تا س) تهران، ١٣٤٥ ش.

٦٠ - دانشوران خراسان غلامرضا رياضى، تهران، ١٣٣٦ ش.

٦١ - درويش نامه يا درويشيه مير سيد على همدانى (جزو مجموعه رسائل) خانقاه احمديه، شيراز، ١٣٣٨ ش.

٦٢ - دفتر كتابخانهء اياصوفيا (فهرست كتب) مرتبهء ابو المسعود، استانبول، ١٣٥٤ ق.

٦٣ - ديوان ابن فارض، بيروت لبنان، ١٩٥٧ م.

٦٤ - ديوان اشعار ملك الشعراء بهار، (جلد اول) امير كبير، تهران، ١٣٣٥ ش.

٦٥ - ديوان حافظ شيرازى به تصحيح علامهء قزوينى و دكتر غنى تهران، ١٣٢٠ ش.

٦٦ - ديوان حكيم سنائى غزنوى بتصحيح استاد مدرس رضوى، تهران، ١٣٤١ ش.

٦٧ - ديوان فرخى سيستانى جمع آورى مرحوم على عبد الرسولى، تهران، ١٣١١ ش.

٦٨ - ديوان فريد الدين عطار نيشابورى چاپ سوم به تصحيح استاد سعيد نفيسى، تهران، ١٣٣٩ ش.

٦٩ - ديوان كبير مولانا جلال الدين بلخى رومى، نولكشور، هند، ١٩٢٤ م.

٧٠ - ذخيرة الملوك مير سيد على همدانى بمبئى (چاپ سنگى)، بهاولپور،

٧١ - ذخيرة الملوك مير سيد على همدانى، باهتمام نياز على خان، امرتسر، ١٣٢١ ق.

٧٢ - رسائل خواجه عبد الله انصارى وحيد دستگردى، تهران، ١٣١٩ ش.

٧٣ - رود كوثر (اردو) دكتر شيخ محمد اكرام چاپ سوم، لاهور، ١٩٥٨ م.

٧٤ - روضات الجنان و جنات الجنان، جلد اول و دوم، بتصحيح و تحشيهء جعفر سلطان القرائى، تهران، ١٣٤٤ ش، ١٣٤٩ ش.

٧٥ - رياض العلماء و حياض الفضلاء ميرزا عبد الله افندى، خطى شماره ٥٣ ب، دانشكدهء ادبيات، تهران.

٧٦ - ريحانة الادب فى تراجم المعروفين بالكنية و اللقب (جلد دوم) محمد على مدرس تبريزى، تبريز، ١٣٢٨ ش.

٧٧ - زاد العقبى يا جامع السلاسل (ترجمهء اردو از المودة فى القربى و اهل العبا) سيد شريف حسين سبزوارى، لاهور، ١٩٦١ م.

٧٨ - سرچشمهء تصوف در ايران شادروان سعيد نفيسى، تهران، ١٣٤٤ ش.

٧٩ - سفرنامهء ابن بطوطه (ترجمهء فارسى)، محمد على موحد، تهران، ١٣٢٧ ش.

٨٠ - شرح كتاب التعرف، جلد اول، ابو ابراهيم اسماعيل مستملى بخارى، تصحيح و تحشيهء دكتر بهين دارائى (پايان نامه)، ١٣٤٠ ش.

٨١ - شرح احوال و آثار و افكار، علاء الدولهء سمنانى، از سيد مظفر صدر، تهران، ١٣٣٤ ش.

٨٢ - شرح چهل اسرار (مخمسات) مستان شاه كابلى، لاهور، ١٨٨٨ م.

٨٣ - طرائق الحقائق معصوم على شيرازى، ج ٣، باهتمام دكتر محمد جعفر محجوب، تهران، ١٣٤١ ش.

٨٤ - فرقهء نوربخشيه (پايان نامه) آقاى دكتر ناصر الدين شاه حسينى، ١٣٢٨ ش

٨٥ - كشمير: ادب و ثقافت از سليم خان گمى (اردو) وزارت اطلاعات دولت

پاكستان، كراچى، ١٩٦٣ م.

٨٦ - فهرست كتب و نسخ خطى عربى و فارسى در كتابخانهء فرهنگستان تاشكند (بزبان روسى در ٥ جلد با يك ضميمه) ١٩٥٢ تا ١٩٥٨ م.

٨٧ - فهرست كتب و نسخ عربى و فارسى در كتابخانهء فرهنگستان تاجيكستان (بزبان روسى) جلد اول، ١٩٦٤ م.

٨٨ - فهرست مشروح بعضى از نفيسه قلميه مخزونه كتابخانهء آصفيه (دو جلد)، حيدرآباد دكن، ١٣٥٧ ق.

٨٩ - فهرست مفصل مخطوطات فارسى كتابخانهء عمومى پنجاب، مرتبه منظور حسن عباسى، لاهور، ١٩٦٣ م.

٩٠ - فهرست نسخ خطى كتابخانهء آستان قدس رضوى، جلد ٤ و ٦ و ٧ مشهد.

٩١ - فهرست نسخ خطى كتابخانهء مركزى دانشگاه تهران، جلد ١٥ محتوى خلاصهء چهارده جلد اول تأليف آقاى محمد تقى دانش پژوه، ١٣٤٦ ش.

٩٢ - فهرست نسخ خطى كتابخانهء دانشكدهء ادبيات تهران، ١٣٤٤ ش.

٩٣ - فهرست نسخ خطى كتابخانهء دانشكدهء ادبيات اهدائى استاد على اصغر حكمت، تهران، ١٣٤١ ش.

٩٤ - فهرست نسخ خطى كتابخانهء دانشكدهء ادبيات اهدائى خاندان امام جمعه كرمانى، ١٣٤٤ ش.

٩٥ - فهرست نسخ خطى، كتابخانهء مجلس شوراى ملى، جلد ٤، تهران، ١٣٣٥ ش.

٩٦ - فهرست نسخ خطى كتابخانهء ملى وزارت فرهنگ و هنر، ج ١، تهران، ١٣٤٣ ش.

٩٧ - فهرست نسخ خطى مدرسهء عالى سپهسالار در سه مجلد، تهران.

٩٨ - فهرست كتب الفارسية الموجودة بالمكتبة الخديوية المصرية، قاهره، ١٣٠٦ ق.

٩٩ - فهرست نسخ قلمى (عربى، فارسى، اردو) سبحان الله اورنتل لائبريرى،

مرتبهء سيد كامل حسين، على گر، ١٩٢٩ م.

١٠٠ - قاموس المشاهير دو مجلد مولوى نظام الدين بدايونى، بدايون (هند)، ١٩٢٤ م.

١٠١ - قرآن مجيد با كشف الآيات بهمت فضلاى حوزهء علميهء قم، تهران، ١٣٣٧ ش.

١٠٢ - قوت القلوب در دو مجلد از ابو طالب مكى، مصر، ١٣١٠ ق.

١٠٣ - كليات اقبال لاهورى چاپ دوم با مقدمهء احمد سروش، تهران، ١٣٥٢ ش.

١٠٤ - كليات شمس يا ديوان كبير از مولوى (ج ٢) بتصحيح استاد بديع الزمان فروزانفر تهران، ٢٣٧ ش.

١٠٥ - گلزار كشمير، نوشتهء ديوان كرپا رام، لاهور، ١٨٧٠ م.

١٠٦ - گلدستهء كشمير از هرگوپال خسته، لاهور، ١٨٨٢ م.

١٠٧ - گنجينهء توحيد احمد خوشنويس عماد و ديگران، تهران، ١٣٣٧ ش.

١٠٨ - لوامع جامى باهتمام استاد حكمت آل آقا، تهران، ١٣٤١ ش.

١٠٩ - مبدا و معاد صدر الدين شيرازى، باهتمام ابراهيم طباطبائى، تهران، ١٣١٤ ش.

١١٠ - مجالس العشاق منسوب به امير سلطان حسين گوركانى، نولكشور هند، ١٨٩٧ م.

١١١ - مجالس المؤمنين (دو مجلد) قاضى نور الله شوشترى، تهران، ١٢٧٥ - ١٢٧٦ ق.

١١٢ - مجمع النفائس سراج الدين على خان آرزو خطى، كتابخانهء دانشگاه پنجاب

١١٣ - مجمل فصيحى (٣ مجلد) فصيح احمد خوافى هروى بتصحيح محمود فرخ، مشهد، ١٣٣٩، ١٣٤١ ش.

١١٤ - مجموعهء انهار جاريه باهتمام احمد وحيد الاولياء، شيراز، ١٣٤١ ش.

١١٥ - محمد (ص) پيغمبرى كه از نو بايد شناخت تأليف ك - و گيورگيو، ترجمهء فارسى ذبيح الله منصورى، تهران

١١٦ - مخبر الواصلين ابو عبد الله محمد فاضل ترمذى اكبرآبادى، خطى شمارهء

٣٣٥٠ كتابخانهء پتنه (هند).

١١٧ - مستورات يا منقبة الجواهر تأليف حيدر بدخشى، خطى شمارهء ٥٨٨ و ٦١٩ كتابخانهء خانقاه احمدى تهران.

١١٨ - مسلم ثقات هندوستان مين (اردو) مرحوم عبد الحميد سالك، لاهور، ١٩٥٧ م.

١١٩ - مشاهير كشمير (اردو) مرحوم محمد دين فوق، لاهور، ١٩٣٠ م.

١٢٠ - معجم البلدان المجلد الثانى و الرابع، بيروت، ١٩٥٦ م.

١٢١ - مكتب شيخ نجم الدين كبرى (پايان نامه در دو مجلد) دكتر ابو القاسم سلاميان، ١٣٤١ ش.

١٢٢ - منطق الطير شيخ عطار نيشابورى به تصحيح دكتر محمد جواد مشكور، تبريز، ١٣٣٧ ش.

١٢٣ - منهاج العارفين مير سيد على همدانى به اهتمام نياز على خان (ضميمهء ذخيرة الملوك)، امرتسر، ١٣٢٢ ق.

١٢٤ - نجوم السماء فى تراجم العلماء از ميرزا محمد على كشميرى لكهنو، ١٣٠٣ ش.

١٢٥ - نزهة الخواطر و بهجة المسامع و النواظر، ج ٢، مرحوم عبد الحى دكنى حيدرآباد دكن، ١٣٥٠ ق.

١٢٦ - نفحات الانس من حضرات القدس مولانا جامى به تصحيح مهدى توحيدى پور، تهران، ١٣٣٦ ش.

١٢٧ - نقش پارسى بر احجار هند چاپ دوم، استاد على اصغر حكمت، تهران، ١٣٣٢ ش.

١٢٨ - نگارستان كشمير از قاضى ظهور الحسين سيوهاروى، دهلى، ١٣٥٢ ق.

١٢٩ - نهج الملوك (ترجمهء اردو از ذخيرة الملوك)، مولوى غلام قادر، لاهور، ١٣٣٣ ق.

١٣٠ - واقعات كشمير يا تاريخ اعظمى خواجه محمد اعظم، لاهور، ١٣٠٣ ق.

١٣١ - هفت اقليم (جلد دوم)، امين احمد رازى باهتمام جواد فاضل، تهران، (س ن).

(ب) مجله ها

١٣٢ - هم اور همارى اسلاف (اردو)، دكتر سيد عبد الرحمن همدانى، لاهور، ١٩٦٩ م.

١٣٣ - هكمتانه يا همدان سيد محمد تقى مصطفوى، تهران، ١٣٣٢ ش.

١٣٤ - ينابيع المودة از علامه سليمان بن خواجه كلان حنفى قندوزى بلخى، چاپ بيروت و استانبول.

(ب) مجله ها

١ - آموزش و پرورش، شمارهء ٢، سال نهم ١٣٣٨ ش، تهران.

٢ - ادبى دنيا (اردو شماره مخصوص كشمير)، مارس ١٩٦٦ م، لاهور.

٣ - ماهنامهء ارمغان، شماره ٦ سال هفدهم ١٣١٥ ش. تهران.

٤ - مجلهء اطلاعات ماهانه، شمارهء ٩ سال سوم ١٣٢٩ ش، تهران.

٥ - مجلهء اطلاعات ماهانه، شمارهء اول سال پنجم ١٣٣١ ش، تهران.

٦ - مجلهء اورنتل كالج ميگزين (اردو) فوريه ١٩٢٥ م لاهور.

٧ - مجلهء اورنتل كالج ميگزين (اردو) مه ١٩٢٥ م لاهور.

٨ - مجلهء اورنتل كالج ميگزين (اردو) اوت ١٩٢٩ م لاهور.

٩ - مجلهء برهان (اردو) سالنامهء ١٩٥٠ م دهلى.

١٠ - مجلهء فرهنگ ايران زمين جلد ٦ سال ١٣٣٧ ش (كبرويات: ١ - ده قاعده)

١١ - ماهنامهء وحيد شماره مسلسل ٥٣ ارديبهشت ماه ١٣٤٧ ش تهران.

١٢ - ماهنامهء وحيد شماره مسلسل ٥٤ خردادماه ١٣٤٧ ش تهران.

١٣ - ماهنامهء يغما شمارهء ٨ سال هفتم ١٣٣٣ ش تهران.

١٤ - ماهنامهء يغما شمارهء ١٠ سال هفتم ١٣٣٣ ش تهران.

١٥ - نشريهء معارف اسلامى، سازمان اوقاف، تهران شماره هاى ٥ و ٦ و ١١ تا ١٣، ٢٩

(ج) فهرست آيات قرآن مجيد (به ترتيب سورها)

(ج) فهرست آيات قرآن مجيد (به ترتيب سورها)

سوره متن آيه و شمارهء آن

الفاتحة ٢ - اَلْحَمْدُ للهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ.

البقرة ٨ - وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنَّا بِاللهِ وَبِالْيَوْمِ الْآخِرِ ...

١٦ - أُولَئكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الضَّلَالَةَ بِالْهُدَى ...

١٠٦ - مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ أَوْ نُنْسِهَا نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْهَا

١١٥ - وَللهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ فَأَيْنَمَا تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللهِ

١٥٢ - فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ وَاشْكُرُوا لِي وَلَا تَكْفُرُونِ.

١٥٦ - اَلَّذِينَ إِذَا أَصَابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ قَالُوا إِنَّا للهِ

١٦٤ - إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلَافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ

١٧٨ - يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصَاصُ فِي الْقَتْلَى

٢١٧ - يَسْئلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرَامِ قِتَالٍ فِيهِ. قُلْ قِتَالٌ فِيهِ كَبِيرٌ

٢٢١، ٢٢٢ - وَلَا تَنْكِحُوا الْمُشْرِكَاتِ حَتَّى يُؤْمِنَّ ...

٢٣٣ - وَالْوَالِدَاتُ يُرْضِعْنَ أَوْلَادَهُنَّ حَوْلَيْنِ كَامِلَيْنِ

٢٤٠ - وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْوَاجًا

٢٥٦، ٢٥٧ - لَا إِكْرَاهَ فِي الدِّينِ ... هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ.

آل عمران ٥ - إِنَّ اللهَ لَا يَخْفَى عَلَيْهِ شَيْءٌ فِي الْأَرْضِ وَلَا فِي السَّمَاءِ

٨ - رَبَّنَا لَا تُزِغْ قُلُوبَنَا بَعْدَ إِذْ هَدَيْتَنَا وَهَبْ لَنَا مِنْ لَدُنْكَ رَحْمَةً

١٤ - زُيِّنَ لِلنَّاسِ حُبُّ الشَّهَوَاتِ مِنَ النِّسَاءِ وَالْبَنِينَ ...

٣١ - قُلْ إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللهَ فَاتَّبِعُونِي يُحْبِبْكُمُ اللهُ

١٣٥ - وَالَّذِينَ إِذَا فَعَلُوا فَاحِشَةً أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ ذَكَرُوا اللهَ

١٩١ - اَلَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللهَ قِيَامًا وَقُعُودًا

النساء ١٥ - وَاللَّاتِي يَأْتِينَ الْفَاحِشَةَ مِنْ نِسَائكُمْ فَاسْتَشْهِدُوا عَلَيْهِنَّ

٣١ - إِنْ تَجْتَنِبُوا كَبَائرَ مَا تُنْهَوْنَ عَنْهُ نُكَفِّرْ عَنْكُمْ ...

٤٣ - يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْرَبُوا الصَّلَاةَ وَأَنْتُمْ سُكَارَى

١٠٣ - وَإِذَا كُنْتَ فِيهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلَاةَ فَلْتَقُمْ طَائفَةٌ مِنْهُمْ مَعَكَ ...

١٣٢ - وَللهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ وَكَفَى بِاللهِ وَكِيلًا.

١٣٦ - يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا آمِنُوا بِاللهِ وَرَسُولِهِ

١٧١ - يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لَا تَغْلُوا فِي دِينِكُمْ وَلَا تَقُولُوا عَلَى اللهِ إِلَّا الْحَقَّ.

المائدة ٤٥ - وَكَتَبْنَا عَلَيْهِمْ فِيهَا أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ وَالْعَيْنَ بِالْعَيْنِ

٥٤ - يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ... وَلَا يَخَافُونَ لَوْمَةَ لَائمٍ

الانعام ١١٥ - وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ صِدْقًا وَعَدْلًا ...

١٢١ - وَلَا تَأْكُلُوا مِمَّا لَمْ يُذْكَرِ اسْمُ اللهِ عَلَيْهِ وَإِنَّهُ لَفِسْقٌ وَإِنَّ الشَّيَاطِينَ ...

الاعراف ١٨ - قَالَ اخْرُجْ مِنْهَا مَذْؤُمًا مَدْحُورًا لَمَنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ

٢٧ - يَا بَنِي آدَمَ لَا يَفْتِنَنَّكُمُ الشَّيْطَانُ كَمَا أَخْرَجَ أَبَوَيْكُمْ مِنَ الْجَنَّةِ

٥٥ - اُدْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعًا وَخُفْيَةً إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ ...

١٤٧ - وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَلِقَاءِ الْآخِرَةِ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ

١٧٥ - وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ الَّذِي آتَيْنَاهُ آيَاتِنَا فَانْسَلَخَ مِنْهَا

١٨١ - وَمِمَّنْ خَلَقْنَا أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِهِ يَعْدِلُونَ

٢٠٥ - وَاذْكُرْ رَبَّكَ فِي نَفْسِكَ تَضَرُّعًا وَخِيفَةً وَدُونَ الْجَهْرِ مِنَ الْقَوْلِ

الانفال ١٧ - فَلَمْ تَقْتُلُوهُمْ وَلَكِنَّ اللهَ قَتَلَهُمْ وَمَا رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ ...

٧٤ - ٧٥ - وَالَّذِينَ آمَنُوا وَهَاجَرُوا وَجَاهَدُوا ... أَنَّ اللهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ ...

التوبة ٥ - ٦ - فَإِذَا انْسَلَخَ الْأَشْهُرُ الْحُرُمُ فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ ... قَوْمٌ لَا يَعْلَمُونَ

٢٣ - يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا آبَاءَكُمْ وَإِخْوَانَكُمْ أَوْلِيَاءَ إِنِ اسْتَحَبُّوا ...

٢٨ - يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْمُشْرِكُونَ نَجَسٌ فَلَا يَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ.

٣٤ - يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ كَثِيرًا مِنَ الْأَحْبَارِ وَالرُّهْبَانِ لَيَأْكُلُونَ أَمْوَالَ النَّاسِ.

٤١ - اِنْفِرُوا خِفَافًا وَثِقَالًا وَجَاهِدُوا بِأَمْوَالِكُمْ وَأَنْفُسِكُمْ فِي سَبِيلِ اللهِ

٧٣ - يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ جَاهِدِ الْكُفَّارَ وَالْمُنَافِقِينَ وَاغْلُظْ عَلَيْهِمْ ...

٩١ - لَيْسَ عَلَى الضُّعَفَاءِ وَلَا عَلَى الْمَرْضَى وَلَا عَلَى الَّذِينَ لَا يَجِدُونَ مَا يُنْفِقُونَ حَرَجٌ.

يونس ٨ - ٩ - إِنَّ الَّذِينَ لَا يَرْجُونَ لِقَاءَنَا وَرَضُوا بِالْحَيَاةِ الدُّنْيَا ... بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ.

٥٦ - يَا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جَاءَتْكُمْ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَشِفَاءٌ لِمَا فِي الصُّدُورِ ...

٦٣ - أَلَا إِنَّ أَوْلِيَاءَ اللهِ لَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ.

هود ١٥ - ١٦ - مَنْ كَانَ يُرِيدُ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا وَزِينَتَهَا ... مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ.

٢٠ - ٢١ - أُولَئكَ الَّذِينَ خَسِرُوا ... فِي الْآخِرَةِ هُمُ الْأَخْسَرُونَ.

٥٦ - إِنِّي تَوَكَّلْتُ عَلَى اللهِ رَبِّي وَرَبِّكُمْ و مَا مِنْ دَابَّةٍ إِلَّا هُوَ آخِذٌ بِنَاصِيَتِهَا.

١٠٨ - ١٠٧ خَالِدِينَ فِيهَا مَا دَامَتِ السَّمَاوَاتُ وَالْأَرْضُ إِلَّا مَا شَاءَ رَبُّكَ.

يوسف ٤ - إِذْ قَالَ يُوسُفُ لِأَبِيهِ يَا أَبَتِ إِنِّي رَأَيْتُ أَحَدَ عَشَرَ كَوْكَبًا وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ.

٢١ - وَقَالَ الَّذِي اشْتَرَاهُ مِنْ مِصْرَ لاِمْرَأَتِهِ ... وَاللهُ غَالِبٌ عَلَى أَمْرِهِ.

٥٣ - وَمَا أُبَرِّئ نَفْسِي إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ إِلَّا مَا رَحِمَ رَبِّي.

١٠٠ - وَرَفَعَ أَبَوَيْهِ عَلَى الْعَرْشِ وَخَرُّوا لَهُ سُجَّدًا وَقَالَ يَا أَبَتِ هَذَا تَأْوِيلُ ...

ابراهيم ٤٨ - يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ وَالسَّمَاوَاتُ وَبَرَزُوا للهِ الْوَاحِدِ الْقَهَّارِ.

الحجر ٢٨ - ٢٩ - وَإِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلَائكَةِ ... فَقَعُوا لَهُ سَاجِدِينَ.

النحل ٩٠ - إِنَّ اللهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسَانِ وَإِيتَاءِ ... لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ.

٩٦ - مَا عِنْدَكُمْ يَنْفَدُ وَمَا عِنْدَ اللهِ بَاقٍ ...

الاسراء ٤١ - وَلَقَدْ صَرَّفْنَا فِي هَذَا الْقُرْآنِ لِيَذَّكَّرُوا وَمَا يَزِيدُهُمْ إِلَّا نُفُورًا.

٤٤ - تُسَبِّحُ لَهُ السَّمَاوَاتُ السَّبْعُ وَالْأَرْضُ وَمَنْ فِيهِنَّ.

٧٥ - إِذًا لَأَذَقْنَاكَ ضِعْفَ الْحَيَاةِ وَضِعْفَ الْمَمَاتِ ...

٨٢ - وَنُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ مَا هُوَ شِفَاءٌ وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ ...

٨٥ - وَيَسْئلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي ...

٩٩ - أَوَلَمْ يَرَوْا ... فَأَبَى الظَّالِمُونَ إِلَّا كُفُورًا ...

١٠١ - وَلَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ ...

الكهف ١٨ - تَحْسَبُهُمْ أَيْقَاظًا وَهُمْ رُقُودٌ ...

٢٨ - وَاصْبِرْ نَفْسَكَ مَعَ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ.

٦٥ - فَوَجَدَا عَبْدًا مِنْ عِبَادِنَا آتَيْنَاهُ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنَا وَعَلَّمْنَاهُ مِنْ لَدُنَّا عِلْمًا

طه ١٢ - إِنِّي أَنَا رَبُّكَ فَاخْلَعْ نَعْلَيْكَ ...

٢٥ الى ٢٩ - قَالَ رَبِّ اشْرَحْ لِي صَدْرِي وَيَسِّرْ لِي أَمْرِي وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِي ...

٤٧ - فَأْتِيَاهُ فَقُولَا إِنَّا رَسُولَا رَبِّكَ ... وَالسَّلَامُ عَلَى مَنِ اتَّبَعَ الْهُدَى.

١٢٨ - أَفَلَمْ يَهْدِ لَهُمْ كَمْ أَهْلَكْنَا قَبْلَهُمْ مِنَ الْقُرُونِ ... إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِأُولِي النُّهَى.

١٣٠ - فَاصْبِرْ عَلَى مَا يَقُولُونَ ... وَأَطْرَافَ النَّهَارِ لَعَلَّكَ تَرْضَى.

الانبياء ١٠٧ - وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعَالَمِينَ ...

الحج ٤١ - اَلَّذِينَ إِنْ مَكَّنَّاهُمْ فِي الْأَرْضِ أَقَامُوا الصَّلَاةَ وَآتَوُا الزَّكَاةَ ...

النور ٣١ - ... وَتُوبُوا إِلَى اللهِ جَمِيعًا أَيُّهَا الْمُؤْمِنُونَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ.

٣٢ - وَأَنْكِحُوا الْأَيَامَى مِنْكُمْ وَالصَّالِحِينَ مِنْ عِبَادِكُمْ وَإِمَائكُمْ ...

٣٥ - اَللهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ مَثَلُ نُورِهِ كَمِشْكَاةٍ فِيهَا مِصْبَاحٌ

٣٧ - رِجَالٌ لَا تُلْهِيهِمْ تِجَارَةٌ وَلَا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللهِ ...

الفرقان ٧٠ - إِلَّا مَنْ تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ عَمَلًا صَالِحًا فَأُوْلَئكَ ...

الشعراء ٢٢٨ - ... وَسَيَعْلَمُ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَيَّ مُنْقَلَبٍ يَنْقَلِبُونَ.

النمل ٥٩ - قُلِ الْحَمْدُ للهِ وَسَلَامٌ عَلَى عِبَادِهِ الَّذِينَ اصْطَفَى ...

العنكبوت ٦٩ - وَالَّذِينَ جَاهَدُوا فِينَا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنَا ...

الروم ٧ - يَعْلَمُونَ ظَاهِرًا مِنَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَهُمْ عَنِ الْآخِرَةِ هُمْ غَافِلُونَ.

١٨ الى ٢٢ - وَلَهُ الْحَمْدُ ... وَمِنْ آيَاتِهِ خَلْقُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلَافُ أَلْسِنَتِكُمْ ...

السجدة ١٣ - وَلَوْ شِئنَا لَآتَيْنَا كُلَّ نَفْسٍ هُدَاهَا .. لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ.

الاحزاب ٤٥ - يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَرْسَلْنَاكَ شَاهِدًا وَمُبَشِّرًا وَنَذِيرًا.

٧١ - يُصْلِحْ لَكُمْ أَعْمَالَكُمْ وَيَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ ...

يس ٦٠ - ٦١ يَا بَنِي آدَمَ أَنْ لَا تَعْبُدُوا الشَّيْطَانَ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ وَأَنِ اعْبُدُونِي ...

الصافات ١٦٢ - مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ بِفَاتِنِينَ

١٦٤ - وَمَا مِنَّا إِلَّا لَهُ مَقَامٌ مَعْلُومٌ.

الزمر ٦٧ - وَمَا قَدَرُوا اللهَ حَقَّ قَدْرِهِ ... سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى عَمَّا يُشْرِكُونَ.

٦٩ - وَأَشْرَقَتِ الْأَرْضُ بِنُورِ رَبِّهَا وَوُضِعَ الْكِتَابُ وَجِيءَ بِالنَّبِيِّينَ ...

فصلت ٥٤ - أَلَا إِنَّهُمْ فِي مِرْيَةٍ مِنْ لِقَاءِ رَبِّهِمْ أَلَا إِنَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ مُحِيطٌ.

الشورى ٢٣ - ذَلِكَ الَّذِي ... قُلْ لَا أَسْئلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَى

٤٩ - ٥٠ - للهِ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ ... إِنَّهُ عَلِيمٌ قَدِيرٌ.

٥٢ - وَكَذَلِكَ أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ ... وَإِنَّكَ لَتَهْدِي إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ

الزخرف ٣٢ - أَهُمْ يَقْسِمُونَ رَحْمَتَ رَبِّكَ .. وَرَحْمَتُ رَبِّكَ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ.

الجائية ٢٠ - هَذَا بَصَائرُ لِلنَّاسِ وَهُدىً وَرَحْمَةٌ لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ.

الاحقاف ٢٠ - وَيَوْمَ يُعْرَضُ الَّذِينَ كَفَرُوا ... فَالْيَوْمَ تُجْزَوْنَ عَذَابَ الْهُونِ.

الفتح ١٥ - إِنَّ الَّذِينَ يُبَايِعُونَكَ إِنَّمَا يُبَايِعُونَ اللهَ يَدُ اللهِ فَوْقَ أَيْدِيهِمْ.

الحجرات ٢ - يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَرْفَعُوا أَصْوَاتَكُمْ فَوْقَ صَوْتِ النَّبِيِّ

١٢ - يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اجْتَنِبُوا كَثِيرًا مِنَ الظَّنِّ إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ.

ق ٢٢ - لَقَدْ كُنْتَ فِي غَفْلَةٍ مِنْ هَذَا فَكَشَفْنَا عَنْكَ غِطَاءَكَ فَبَصَرُكَ الْيَوْمَ حَدِيدٌ.

الذاريات ٥٥ - وَذَكِّرْ فَإِنَّ الذِّكْرَى تَنْفَعُ الْمُؤْمِنِينَ.

٥٦ - وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ.

النجم ١٧ - مَا زَاغَ الْبَصَرُ وَمَا طَغَى.

الرحمن ٤ - عَلَّمَهُ الْبَيَانَ.

الواقعة ٥٦ - هَذَا نُزُلُهُمْ يَوْمَ الدِّينِ.

٨٥ - وَنَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْكُمْ وَلَكِنْ لَا تُبْصِرُونَ.

الحديد ٣ - ٤ - هُوَ الْأَوَّلُ وَالْآخِرُ وَالظَّاهِرُ وَالْبَاطِنُ ... وَاللهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ

٧ - آمِنُوا بِاللهِ وَرَسُولِهِ وَأَنْفِقُوا مِمَّا جَعَلَكُمْ مُسْتَخْلَفِينَ فِيهِ ...

المجادلة ١٩ - اِسْتَحْوَذَ عَلَيْهِمُ الشَّيْطَانُ فَأَنْسَاهُمْ ذِكْرَ اللهِ ...

٢٠ - إِنَّ الَّذِينَ يُحَادُّونَ اللهَ وَرَسُولَهُ أُولَئكَ فِي الْأَذَلِّينَ

الحشر ٨ - لِلْفُقَرَاءِ الْمُهَاجِرِينَ الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ وَأَمْوَالِهِمْ ...

الجمعة ٤ - ذَلِكَ فَضْلُ اللهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشَاءُ وَاللهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ.

المنافقون ٩ - يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُلْهِكُمْ أَمْوَالُكُمْ وَلَا أَوْلَادُكُمْ عَنْ ذِكْرِ اللهِ ...

التحريم ٨ - يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا تُوبُوا إِلَى اللهِ تَوْبَةً نَصُوحًا ...

٩ - يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ جَاهِدِ الْكُفَّارَ وَالْمُنَافِقِينَ وَاغْلُظْ عَلَيْهِمْ.

المزمل ٢٠ - إِنَّ رَبَّكَ يَعْلَمُ أَنَّكَ تَقُومُ أَدْنَى مِنْ ثُلُثَيِ اللَّيْلِ وَنِصْفَهُ وَثُلُثَهُ ...

المدثر ٢٨ - كُلُّ نَفْسٍ بِمَا كَسَبَتْ رَهِينَةٌ ...

الانسان (الدهر):

٢٥ - وَاذْكُرِ اسْمَ رَبِّكَ بُكْرَةً وَأَصِيلًا ...

عبس ٣٤ - ٣٥ - يَوْمَ يَفِرُّ الْمَرْءُ مِنْ أَخِيهِ وَأُمِّهِ وَأَبِيهِ ...

التكوير ٢٦ - ٢٧ - فَأَيْنَ تَذْهَبُونَ إِنْ هُوَ إِلَّا ذِكْرٌ لِلْعَالَمِينَ ...

البروج ١٢ - إِنَّ بَطْشَ رَبِّكَ لَشَدِيدٌ ...

١٥ - ١٦ - ذُو الْعَرْشِ الْمَجِيدُ فَعَّالٌ لِمَا يُرِيدُ.

٢ - بَلْ هُوَ قُرْآنٌ مَجِيدٌ.

الفجر ٦ الى ١٣ - أَلَمْ تَرَ كَيْفَ فَعَلَ رَبُّكَ بِعَادٍ ... فَصَبَّ عَلَيْهِمْ رَبُّكَ سَوْطَ عَذَابٍ ...

الشمس ٩ - ١٠ - قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَكَّاهَا وَقَدْ خَابَ مَنْ دَسَّاهَا

العصر همهء آيات: وَالْعَصْرِ ... وَتَوَاصَوْا بِالْحَقِّ وَتَوَاصَوْا بِالصَّبْرِ ...

الاخلاص همهء آيات: قُلْ هُوَ اللهُ أَحَدٌ اَللهُ الصَّمَدُ لَمْ يَلِدْ وَلَمْ يُولَدْ وَلَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُوًا أَحَدٌ.

الناس ٢ تا ٦ - اَلْخَنَّاسِ اَلَّذِي يُوَسْوِسُ فِي صُدُورِ النَّاسِ مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ.

باب سوم: رساله فتوتيه

باب سوم

رساله فتوتيه

بقلم مير سيد على همدانى

با مقدمه و مقابلهء نسخ و تعليقات و پيوست ها

فصل اول: مقدمه اى درباره «فتوت»

معنى و مقصود فتوت

فصل اول

مقدمه اى درباره «فتوت»

معنى و مقصود فتوت

فتوت لغتى عربى است كه به معنى «جوانى» و «زمان شباب» و «حركات مناسب دوران جوانى» مى باشد. اين لغت از «فتى» مشتق شده است كه معنى جوان و گاهى خدمتكار يا همراه مى دهد و هم به صورت مفرد و تثنيه و جمع هشت بار در قرآن مجيد و در هر سه معنى فوق الذكر آمده است ١ و هم قبل از نزول قرآن مجيد در ادبيات عرب وجود داشته است. با اين همه، كلمهء «فتوت» لغتى متأخر است و در قرآن مجيد يا ادب جاهليت عرب ديده نمى شود ٢ در زبان فارسى معادل «فتى» و فتوت بترتيب «جوانمرد» و «جوانمردى» است و اين دو لغت فارسى در كتب عربى هم ديده مى شود.

كلمهء «فتى» به صورت اصطلاح مخصوص قبل از اسلام هم در ميان عربها بكار مى رفته است و شخصى را باين لقب مى شناختند كه به عقيدهء ايشان در اخلاق و انسانيت و فضيلت به كمال مى رسيد يا لا اقل داراى دو صفت سخاوت

__________

(١) - قرآن مجيد: سورة النساء آية ٢٥، سورة يوسف آيات ٣٠، ٣٦، ٦٢، سورة كهف آيات ١٠، ١٣، ٦٣ و سورة انبياء آية ٦٠.

(٢) - كتاب الفتوة ابن المعمار، ص ١٣٠ - ١٣٨، مجلهء دانشكدهء ادبيات شمارهء ٢ سال چهارم ص ٧٦.

و شجاعت (كه عرب ها بزرگ مى شمردند) بود. اين فتى تا جائى داد سخاوت و ايثار مى داد كه خود زير بار قرض و فقر و تنگدستى مى رفت چنان كه در جنگ و - حرب و ضرب نيز تا آخرين حد امكان داد شجاعت مى داد و جان عزيز را فداى ديگران مى كرد ١ از جمله «فتيان شجاع» كه در دورهء جاهلى بسيار معروف بودند، عنترة بن شداد و عمرو بن عبد ود مى باشند كه هر دو در جنگ هاى اسلامى بدست شاه مردان حضرت على (ع) كشته شدند نمونه اى ديگر از نوع «فتى» در عهد جاهلى را در شخصيت حاتم طائى ٢ مى توان مشاهده كرد ولى روايات مربوط به وى، بيشتر داراى جنبه هاى افسانه اى است تا تاريخى. البته او نمونهء «فتى» در ادبيات قديم عرب است زيرا هم سخى بود و هم جنگجو و هم مخلص به ديگران و داستانهاى شيواى مربوط به او و خانوادهء او در ادبيات فارسى نيز منعكس گرديده است. ٣

__________

(١) - كتاب الفتوة ابن المعمار، ص ٥، لغت نامهء دهخدا شمارهء ٧٩، ص ٥٩. بعضى ها تحمل شدايد جنگ را خصوصيت سوم «فتى» شمرده اند ولى لفظ شجاعت اين معنى را نيز مى رساند و لازم نيست كه آن را جداگانه ذكر كنيم نيز ر - ك وحيد شمارهء ٧ سال ١٣٤٧ ش، ص ٦٢٦.

(٢) - حاتم بن عبد الله بن سعد طائى كه در كرم و فروسيت و جوانمردى و شعر معروف است در حدود سال ٥٧٥ م فوت كرده است (از سعدى تا جامى: حاشيهء استاد حكمت، ص ٥٣٥).

(٣) - چنانكه چند حكايت از جوانمردى حاتم را شيخ اجل سعدى در «بوستان» به رشتهء نظم در كشيده است:

(الف) دربارهء كرم و سخا و جوانمردى حاتم طائى مردمان به سلطان روم سخنان بسيار گفتند و اطلاع دادند:

كه همتاى او در كرم مرد نيست چو اسبش بجولان و ناورد نيست سلطان روم براى اطلاع از صحت و سقم اين سخنان كسى را به ديار حاتم فرستاد تا به ديدارش رود و از او تقاضا كند كه اسب معروف خويش را به وى دهد. وقتى قاصد بر حاتم وارد شد حاتم در صدد پذيرائى از وى برآمد و چون نخست از قصد مهمان اطلاعى نداشت و از طرفى هم چيزى براى پذيرائى از وى در اختيارش نبود، ناچار همان اسب بقيهء پاورقى در صفحهء بعد

فرق فتوت اسلامى با «فتوت» قبل از اسلام

فرق فتوت اسلامى با «فتوت» قبل از اسلام

چون محك و معيار اخلاق و آداب در دورهء جاهليت ميان عربها به نحو ديگرى بود، بنابراين تمام آنچه كه «فتيان» آن دوره مى كردند، بعد از اسلام نمى توانستند بدان ادامه دهند (مثلا شراب خوارى و اعمال ديگرى كه بعد از اسلام ممنوع گرديد) و اين امر نه فقط فتوت قبل از اسلام را از فتوت اسلامى جدا مى كند بلكه فتوت اسلامى را از فتوت اقوام و ملل ديگر نيز مشخص و ممتاز مى سازد. ١ ولى چون عناصرى از فتوت اعراب پيش از اسلام و نيز عيارى باستانى

__________

(٣) محبوب و گرانبهاى خود را كشت و طعام ساخت و به وى خوراند و بعد كه از تقاضاى سلطان روم در مورد آن اسب آگاه شد سخت ملول گشت و ما وقع را به اطلاع قاصد رسانيد و سلطان روم هم از كرم واقعى حاتم آگاه شد:

خبر شد بروم از جوانمرد طى هزار آفرين گفت بر طبع وى (ب) پادشاه يمن از شهرت جوانمردى حاتم به او حسادت و عداوت مى ورزيد تا جائى كه كسى را مامور كشتن او كرد اين شخص كينه جو از روى اتفاق و حادثه، راه خود را گم كرده وارد منزل حاتم شد و بدون آنكه وى را بشناسد، ماموريت خود را براى او بيان نمود. و حاتم با خوشحالى تمام، شخص خود را به آن مامور شناساند و ازو تقاضا نمود كه سرش را ببرد و براى پادشاه يمن ببرد ولى آن مرد با ديدن اخلاق حاتم طائى از اين ماموريت خجل شده و برگشت.

(ج) دختر حاتم هم به روش پدرش عمل مى كرد و زمانى كه در غزائى بدست مسلمانان اسير افتاد و حضرت رسول (ص) دستور به رهائى او صادر فرمود، او رهائى را با اين شرط قبول كرد كه همهء يارانش را نيز رها كنند:

مروت نبينم رهائى ز بند به تنها و يارانم اندر كمند (بوستان: باب دوم، ص ٢٨٤ تا ٢٨٧ از كليات و نيز ر - ك تاريخ ادبيات عرب تاليف پرفسور نكلسون، ص ٨٥ تا ٨٧ - دربارهء جوانمردى حاتم طائى، جويا تبريزى - م ١١١٨ ق - هم يك مثنوى سروده است ر - ك ديوان جويا، ص ١١٩ - ٢٠٥).

(١) - صاحب كتاب الفتوة، ص ١٧٨، مى فرمايد كه هر آن كار كه با آن، دعوى قبول اسلام باطل مى گردد، به ارتكاب آن عمل، فتوت اسلامى هم باطل مى گردد. علامه ابن جوزى در تلبيس ابليس، (ص ٤٢١ چاپ مصر سال ١٩٢٨ ميلادى) قول فتيان را اين طور نقل مى فرمايد: «الفتى لا يزنى و لا يكذب و يحفظ الحرم و لا يهتك ستر امراة» و براى جوانمردى در اروپا ر - ك:

Webster"s New lnternational ﷻictionary p,٤٧١ and عليه الصلاة و السلامncyclopaedia of Religian and عليه الصلاة و السلامthics Vol. III pp,٥٦٥ - ٥٦٧.

موضوع فتوت اسلامى

در فتوت نامه سلطانى تأليف ملا حسين واعظ كاشفى سبزوارى آمده است

ايران در فتوت اسلامى وارد شده و بعضا در شخصيت جوانمردان اسلامى متجلى گرديده است، از اين لحاظ اشاراتى به سابقهء اين مسلك در اعصار قديم تر نيز ضرورى مى نمايد.

موضوع فتوت اسلامى

فتوت يا جوانمردى، به صورت يك اصطلاح دينى و صوفيانه و اجتماعى، عنوان مسلكى خاص است كه «پس از تصوف بيش از هر طريقه اى در كشورهاى اسلامى رواج داشته است». ١ اين مسلك جنبهء اخلاقى دين مبين اسلام را نمايان تر كرد و تصوف اسلامى را فعال تر و غنى تر ساخت و از جنبهء اجتماعى نيز وسيله اى براى كمك به درماندگان و موجب استيصال جابران و ستمگران گشت كه بعدا باين مطالب اشاره خواهيم كرد.

در قرون اوليهء اسلامى «فتوت» به تصوف خيلى شبيه و نزديك بود و بجز تفاوت در پاره اى از آداب و رسوم مخصوص، فرق ظاهرى زيادى در ميان آنها نبود و بهمين علت خواهيم ديد كه هم بسيارى از صوفيه و عرفاء باين مسلك گرائيده اند و هم مردمان انسان دوست و خدمتگزار اجتماع. و براى روشن شدن ماهيت و چگونگى آن مطالبى چند از پاره اى متون مربوطه را در اينجا نقل مى كنيم.

در فتوت نامه سلطانى تأليف ملا حسين واعظ كاشفى سبزوارى آمده است:

«موضوع علم فتوت نفس انسان باشد از آن جهت كه مباشر و مرتكب افعال جميله و صفات حميده گردد و تارك و رادع اعمال قبيحه و اخلاق رذيله شود به اراده ... فتوت را سه مرتبه است اول سخا كه هرچه دارد از هيچ كس واندارد دوم صفا كه سينه را از كبر و كينه پاك و پاكيزه سازد و مرتبهء آخر وفاست كه هم با خلق نگهدارد و هم با خدا ... علم فتوت علمى شريف

__________

(١) - سرچشمهء تصوف در ايران تاليف سعيد نفيسى، ص ١٣٤.

توضيحاتى از شهاب الدين سهروردى درباره فتوت

است و شعبه ايست از علم تصوف و توحيده». ١

و باز مى خوانيم:

«جوانمردى منحصر در دو صفت است: يكى نفع به دوستان رسانيدن و آن به سخاوت حاصل شود و دوم ضرر دشمنان از ايشان باز داشتن، و آن به شجاعت وجود گيرد ... فاى فتوت دليل فناست - تا سالك از صفات خود فانى نشود، به صفات دوست باقى نتواند شد - تاى اول دليل تجريد است - واو فتوت دليل وفاست يعنى نگاه داشتن آداب ظاهر و باطن، و تاى دوم دليل ترك ما سوى الله است». ٢

[توضيحاتى از شهاب الدين سهروردى درباره فتوت]

شيخ شهاب الدين عمر سهروردى (م ٦٣٢ هـ) در فتوت نامهء خود دوازده ركن فتوت را به اين گونه ياد مى كند: بند كردن شهوت جنسى، بند كردن شهوت شكم، بند كردن زبان، بند كردن سمع و بصر، بند كردن دست و قدم، بند كردن حرص و امل، سخاوت، كرم، تواضع، عفو، نيستى و هوشيارى در مقام وصلت و قربت و مجاهدت. شيخ هريك از اركان مزبور را توضيح داده و در فتوت نامهء ديگر خود نيز مى نويسد:

«فتوت را از فتوى گرفته اند و معنى فتوى آنست كه هر كارى كه خواهد كردن، و بهر شغل و عمل كه مشغول خواهد شدن، اگر متردد بود كه آيا اين كار توان كردن و بدين مهمات توان مشغول شدن، و آيا مصلحت هست يا نه و بيند كه بعضى گويند مصلحت هست بكن و بعضى گويند مصلحت نيست مكن - چون در كار عاجز ماند، نزد قاضى يا عدل و داد رود يا نزد دانشمند فاضل يا نزد مفتى با فتوى كه بكمال علم و ادب و عمل رسيده باشد و يا نزد صاحب فتوتى كه بانواع علم و حكمت آراسته بود، پس مشورت كند و بگويد كه مرا چنين و چنين مشكلى افتاده است، و يا سوگندى خورده ام و يا كارى و

__________

(١) - فتوت نامهء سلطانى تاليف ملا حسين واعظ كاشفى سبزوارى با مقدمهء دكتر محجوب ص ٥.

(٢) - ايضا، ص ٢٢ - ٢٨.

همين مصنف در جايى ديگر مى نويسد

توضيحاتى از عبد الرزاق كاشانى

مهمى چنين و چنان در پيش دارم كه جماعتى مانع مى شوند، اكنون بفتوى مى پرسم - شريعت چه دستورى مى دهد؟ شايد كرد يا نه؟ اگر آن كارها و مهمات، صلاح و پسنديده بود، فتوى بنويسند وگرنه گويند كه نشايد - پس معلوم شد كه فتوى كار پسنديده است زيرا كه چون مفتى فتوى نوشت، هيچ كس اعراض نتواند كرد. لا جرم فتوى و فتوت را معنى يكى است، و آن كس كه اهل فتوت است، بايد كه همچنان پسنديده بود، با عدل و انصاف و داد».

همين مصنف در جايى ديگر مى نويسد

«صاحب فتوت پيوسته دست به سخاوت و مروت و ايثار گشاده دارد، بقدر دسترس او، و تكلف نكند و هيچ چيز دريغ ندارد و مادام سفره گشاده دارد بر عادت خانقاه، و فتوت خانه هم بر مثال خانقاه است زيرا كه صاحب فتوت بدست كسب مى كند ... و بناكنندهء خانقاه است ... و هر آينده و شونده بايد كه از آنجا نصيب يابد و فايده برگيرد و از طعام و شراب و كسوت و پاافزار و نفقت و علم و حلم و حكمت و معرفت و على هذا ... بايد كه بقليل و كثير بقدر و سعهء طاقت از آنچه دسترس باشد، نصيبه اى بخلق خدا برساند.» ١

[توضيحاتى از عبد الرزاق كاشانى]

در تحفة الاخوان تأليف عبد الرزاق كاشانى (م ٧٣٦ هـ) نيز زير عنوان «در بيان حقيقت فتوت» مى خوانيم:

«فتوت عبارت است از ظهور نور فطرت و استيلاء آن بر ظلمت نشأت تا تمامت فضائل در نفس ظاهر شود و رذايل منتفى گردد چه فطرت انسانى هرگاه كه از آفات و عوارض صفات و دواعى نفسانى سلامت يابد، و از حجب غواشى طبيعى و قيود علايق جسمانى رهايى پذيرد، صافى و منور گردد و مستعد و مشتاق كمال شود و از مقاصد دنى و مطالب خسيس استنكاف نمايد و از رذايل اوصاف و ذمايم اخلاق، اعراض لازم شمرد و از حصار حطام دنيوى و ملابس قواى غضبى و شهوتى، كناره گيرد و بهمت عالى از امور فانى ترقى

__________

(١) - رسايل جوانمردان، ص ٩٨، ١٠٤، ١٢٥.

كند و سوى معالى و مكارم متوجه شود و بر اظهار آنچه در طبع اوست از فضائل و كمالات، حريص و مشعوف گردد».

در همين مأخذ آمده است:

«اصل و عمده در اكتساب فتوت، اجتناب از رذايل است چه تروك بر نفس، آسان تر از اعمال باشد، و چون نفس از ترك رذيلت زكا يافت، دل از كدورت صفا پذيرفت و فضائل بى مئونت تكلف و تحمل حاصل گشت. قال الله تعالى: فَأَمَّا مَنْ أَعْطَى وَاتَّقَى وَصَدَّقَ بِالْحُسْنَى فَسَنُيَسِّرُهُ لِلْيُسْرَى». ١

بخش فتوت در نفايس الفنون فى عرائس العيون تأليف شمس الدين محمد آملى (متوفى ٧٥٣ هـ) بيشتر مأخوذ از تحفة الاخوان كاشانى است و البته بعضى مطالب تازه هم در آن يافت مى شود. در بيان موضوع فتوت مى نويسد:

«عبارت است از معرفت كيفيت ظهور نور فطرت انسانى و استيلاء آن بر ظلمت نفسانى تا فضائل خلايق با سرها ملكهء آنان گردد و رذايل بكلى منتفى گردد ... فتى از روى لغت جوان است و از روى معنى آنكه بكمال فطرت و انتهاى آنچه كمال اوست، رسيده باشد بنا بر آنكه بنده تا هوا و طبيعت برو غالب بود، و كدورت بشريت درو ظاهر، بمثابت صبى بود و چون از آن مقام ترقى كند و فطرت او از آفات و امراض نفسانى و رذايل و صفات شيطانى سلامت يابد، بمثابت فتى بود چه قوة معنى انسان درو بكمال رسيده، و فضائل بالفعل حاصل گشته چنانكه جوان را قوتهاى صورى و كمالات بدنى حاصل باشد - جوانمرد را صاحب دل خوانند زيرا فطرت انسانى چون بكمال رسد، آن را دل خوانند و از اينجا خداوند فرمود كه: إِذْ جَاءَ رَبَّهُ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ.» ٢

ابن المعمار حنبلى (م ٦٤٢ هـ) نيز مى نويسد:

«فتوت خصلتى از خصال دين مى باشد». ٣»

__________

(١) - سورة ٩٢ آية ٨ تا ٦ ر. ك: تحفة الاخوان چاپ تهران، ص ٥٩.

(٢) - سورة ٣٧ آية ٨٤ كه دربارهء حضرت ابراهيم است.

(٣) - كتاب الفتوة ابن المعمار: ترجمه، ص ١٣٩.

تاريخچه مختصر فتوت

مير سيد على همدانى (م ٧٨٦) نيز در رسالهء فتوتيهء خود گويد: «فتوت مقامى است از مقامات سالكان و جزوى است از فقر و قسمتى است از ولايت». ١

تاريخچه مختصر فتوت

فتوت انبياء و صلحاى قبل از اسلام:

آغاز فتوت توأم با آغاز انسانيت بلكه از آن هم فراتر است. خداى تعالى پيش از خلق آدم (ع) و حوا فردوس اعلى و نعمتهاى گوناگون براى اولاد آنان آفريد و اين نمونه اى از جود و كرم و بزرگوارى خداوندى است كه بدون هيچ درخواست و استحقاق سائلان اين گونه وسائل رفاه و آسايش آنان را مهيا ساخته است. كرم او خواهان آن است كه مستحقان نيكوكار و باغيان بدرفتار هر دو از خوان نعمت هاى او مستفيد گردند. ٢ و خداى تعالى با كرم پيشگى خود نمونه هاى جوانمردى را به انسان ها نشان مى دهد تا ما هم، به مقتضاى تخلقوا باخلاق الله، آن نمونه ها را سرمشق قرار دهيم ٣.

همهء حضرات انبياء از آدم تا محمد «فتى» و جوانمرد بودند ولى به فحواى آيهء مباركهء «تِلْكَ الرُّسُلُ فَضَّلْنَا بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ». ٤ بعضى از انبياء در فتى بودن هم از ديگران برترند حضرت ابراهيم خليل الرحمن ابو الفتيان است و حضرت محمد (ص) سيد الفتيان. فتوت و ايثار فوق العادهء حضرت ابراهيم اين بود كه در قربانى ساختن پسر عزيز خود سعى به خرج داد. و درگير و دار نبرد با جباران و كسر اصنام آنان، در آتش سوزان انداخته شد ولى حتى در آن حال از حضرت جبرئيل هم كمك نخواست. مهمان نوازى ابراهيم هم شهرت

__________

(١) - رسالهء فتوتيهء على همدانى كه پس از اين عينا چاپ خواهد شد.

(٢) - سعدى مى فرمايد:

اديم زمين سفرهء عام اوست ... برين خوان يغما چه دشمن چه دوست

(كليات سعدى، ص ٢٢٣ بوستان)

(٣) - مستفاد از مجموعه رسائل حكمت و تصوف و فتوت عكس شده به شمارهء ١١٧١/ ٦ و فيلم شده به شمارهء ٧٠٩ در كتابخانهء مركزى دانشگاه.

(٤) - آيهء ٢٥٥ سورة البقرة.

جهانى دارد و داستانى هم دربارهء پذيرائى او از يك مهمان كافر، همراه با دعوت وى به آئين حق، آورده اند كه شيخ سعدى آن را از ديگران گرفته و با تصرفات چند، در ضمن حكايتى در باب دوم بوستان نقل كرده است. ١

خلاصه ابراهيم حنيف در توحيد و ايثار و ثبات و صبر بر بلاها نمونه است و «ابو الفتيان». ٢

حضرت يوسف صديق هم در بلاى شديدى كه، به خاطر گريز او از معصيت، به وسيلهء زن عزيز مصر و زنان ديگر بر سرش آمد، معصوم و ثابت قدم ماند و زندانخانه را بر عصيان و گناه ترجيح داد. برادران او در هلاك و نابودى و بدنامى او كوشيدند ولى آن صديق همه گونه جفاكارى هاى آنان را عفو كرد و اعلام داشت كه «لَا تَثْرِيبَ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ». ٣ او هم در ميان انبياء يك جوانمرد واقعى است. روايات مربوط به جوانمردى انبياى معروف ديگر نيز در رابطه با موضوعات ذيل است: توبه و انابت حضرت آدم، صبر و استقامت نهائى حضرت نوح در مقابل معاندان و مخالفان، زره بافى حضرت داود و زنبيل بافى حضرت سليمان و اعاشهء هر دو از دسترنج خويش با داشتن مقام نبوت و پادشاهى، كمك و همكارى حضرت يوشع بن نون با حضرت موسى و حضرت هارون و دليرى و جوانمردى او، وفاى حضرت موسى به عهد خود با حضرت شعيب پيغمبر. گذشته از اين ها احوال بعضى از انبياء ديگر كه بما رسيده همه امثلهء فتوت ايشان است. ٤

مطالبى را كه در باب رابطهء هريك از مردان خدا با طريق فتوت و

__________

(١) - كليات سعدى، ص ٢٧٣ - ٢٧٤ - بوستان باب دوم حكايت اول - كه با اين بيت آغاز مى شود:

شنيدم كه يك هفته ابن السبيل نيامد به مهمانسراى خليل نيز ر. ك. رسالة القشيرية، ص ١٠٤ و كتاب الفتوة ابن المعمار، ص ٢٧٩ - ٢٨٠.

(٢) - رسالة الفتوة از شيخ مقداد بن عبد الله السيورى خطى كتابخانهء مجلس در تهران شمارهء ٤٩٧٦.

(٣) - سورهء يوسف آيهء ٩٢.

(٤) - ر - ك فرهنگ ايران زمين شمارهء ١٠ سال ١٣٤١ ش و فتوت نامهء منظوم ناصرى سيواسى ص ٢٤٠ - ٢٤٣ و حيات القلوب، ج ١، ص ٢٩٩ - ٣٠٤.

مفاهيم مربوط به آن آورديم، در متون فتوت با اضافات و تفصيلات بيشتر مى توان يافت و در اينجا پاره اى از بخش هاى آن ها را نقل مى كنيم.

دربارهء فتوت ابراهيم (ع)، در فتوت نامهء شيخ نجم الدين محمد زركوب تبريزى (متوفى ٧١٢ هـ) آمده است:

ابراهيم خليل عليه السلام چون توجه كلى بحق تعالى كرد كه «إِنِّي وَجَّهْتُ وَجْهِيَ لِلَّذِي فَطَرَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ حَنِيفًا وَمَا أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ» ١ ديگر رو با هيچ خلق نكرد و از هيچ كس نترسيد تا حدى كه چون در منجنيق به آتش انداختند، جبرئيل عليه السلام در هوا بيامد و گفت: أ لك حاجة؟ جواب فرمود: اما اليك فلا حسبى من سؤالى علمه بحالى - يعنى جبرئيل گفت: حاجتى دارى؟ گفت: اما به تو نه، آنكه عالمست بحال من، سؤال من مى داند - او تمام است مرا - لا جرم آتش از براى او رياحين شد و سلامت يافت لقوله تعالى: قُلْنَا يَا نَارُ كُونِي بَرْدًا وَسَلَامًا عَلَى إِبْرَاهِيمَ ٢ اى آتش سرد شو به سردى و به سلامت بر ابراهيم». ٣

در تحفة الاخوان كاشانى نيز آمد است: «نقطهء اول ولايت و مفتتح آن كه معنى وحدت ازو منتشر شد، و فتوت و ولايت بدو ظاهر گشت، نفس مقدس ابراهيم بود صلى الله عليه، چه اول كسى كه قدم در راه تجريد نهاد و از دنيا و لذات آن كنار گرفت و از ريبت و شهوات آن دورى گزيد، و از پدر و مادر و قوم و قبيلهء خويش مفارقت جست، و از اهل و عزيزان و مألوفات لذيذ و اوطان هجرت كرد، و در محبت حق انواع بلا و مشقت بر خود گرفت و بر غربت و مجاهدت مصابرت نمود، و برشكستن اصنام و مخالفت جباران دليرى يافت تا دشمنان به فتوت او گواهى دادند، ابراهيم بود عليه الصلاة و السلام - حقا كه حق تعالى از ايشان باز مى گويد: «قَالُوا

__________

(١) - ٦ - انعام -: ٧٩

(٢) - ٦٩: ٢١.

(٣) - رسايل جوانمردان، ص ١٧٣.

سَمِعْنَا فَتًى يَذْكُرُهُمْ يُقَالُ لَهُ إِبْرَاهِيمُ» ١ و الفضل ما شهدت به الاعداء - پس منبع فتوت و مظهر آن ذات او باشد بحسب ظاهر و باطن صلى الله عليه و سلم، و از اين جهت قاعدهء ضيافت او نهاد، و اساس مروت او فكند و نذر كرد كه طعام تنها نخورد و بر ذبح فرزند او قوت فتوت مباشرت نمود و قربانى را سنت فرمود و چون وقتش بسماع ذكر محبوب خوش گشت، از جميع اموال بگذشت و تكرار آن درخواست، و مال را هرچند بسيار بود، در جنب طيب وقت تعظيم اسم حق حقير شمرد.

آورده اند كه جبرئيل عليه السلام از حضرت عزت سؤال كرد كه يا رب ابراهيم (ع) را باوجود كثرت اموال و اسباب، درجهء خلت و اختيار از كجاست؟ خطاب آمد او را دل با ماست نه با مال. اگر خواهى امتحان كن.

جبرئيل (ع) بصورت مردى در آنجا كه ابراهيم (ع) بود بر پشته اى ظاهر شد و به آوازى هرچه خوش تر گفت «سبوح قدوس رب الملائكة و الروح» ابراهيم (ع) را وقت خوش شد و نزد او آمد و كلمات را استعادت كرد.

جبرئيل (ع) گفت: ثلثى از مال خويش بر من ايثار كن تا بازخوانم. گفت:

كردم. جبرئيل (ع) اعادت كرد. ابراهيم (ع) گفت: ثلثى ديگر بستان و يك بار ديگر بازخوان. جبرئيل (ع) باز خواند. گفت: همه ترا شد. يك بار ديگر مكرر گردان ٢» (در نفائس الفنون و عرائس العيون هم اين مطلب ذكر شده است).

فتوت حضرت يوسف صديق (ع) در حفظ عفت و در عفو برادران خود، به طورى كه در سورهء يوسف مذكور است كرارا در فتوت نامه هاى عربى و فارسى به بحث نهاده شده، و نيز خدمتگزارى و علم دوستى حضرت يوشع بن نون كه در سورهء كهف بدان اشارت رفته است.

از جمله پيشوايان فتوت بعد از انبياء كه ذكر آنان در قرآن مجيد هم

__________

(١) - ٦١: ٢١.

(٢) - صفحهء ١٠ و ١١ كتاب مذكوره.

آمده است، اصحاب كهف مى باشند اينان مردانى مؤمن و صالح از اهل روم بودند كه در روزگار سلطنت دقيانوس مى زيستند و خود به آئين مسيح گرويده و براى حفظ ايمان خويش به غار و گردنهء تاريك كوه پناه بردند، و در همان جا فوت كردند ولى تسليم پادشاه كافر و مستبد وقت نشدند. مطالعهء زندگانى ايشان خصوصا از نظر مسلك فتوت و ايثار موجب عبرت و بصيرت مى باشد و به همين جهت ذكر آنان در غالب فتوت نامه ها و تفاسير قرآن آمده است، و چون در سورهء كهف، از ايشان با نام فتى يا جوانمرد ياد شده، در بعضى از متون مربوط به فتوت، سخن را دربارهء آنان به درازا كشانيده اند چنان كه هم در تفسير ابو الفتوح رازى ذكرى از آنان آمده است (جلد ٦، ص ٣٩٥) و هم در كشف الاسرار و عدة الابرار كه در سال ٥٢٠ هـ. تاليف شده است و مؤلف آن - ابو الفضل رشيد الدين ميبدى - قواى ايمانى اصحاب كهف را بيان نموده و در نوبت سوم مى آرد:

«اينست شرف بزرگوار و كرامت تمام و نواخت بى نهايت كه رب العالمين بر اصحاب كهف نهاد كه ايشان را جوانمرد خواند و گفت:

«انهم فتية» - با ايشان همان كرامت كرد كه با خليل خويش ابراهيم (ع)، كه او را جوانمرد خوانده است: «قَالُوا سَمِعْنَا فَتًى يَذْكُرُهُمْ يُقَالُ لَهُ إِبْرَاهِيمُ» ١ و نيز يوشع بن نون را كه دربارهء او گفت: «وَإِذْ قَالَ مُوسَى لِفَتَاهُ» ٢ و يوسف صديق را كه دربارهء او گفت: «تُرَاوِدُ فَتَاهَا» ٣ ... گفته اند كه سرور همهء جوانمردان يوسف صديق بود عليه السلام كه از برادران بوى رسيد آنچه رسيد از انواع بليات، آنگاه چون برايشان دست يافت، گفت: «لَا تَثْرِيبَ ٣ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ ... » ٤

در جاى ديگر از تحفة الاخوان كاشانى آمده است:

«نقطهء اول نبوت آدم است و قطب آن ابراهيم و خاتم آن محمد عليهم

__________

(١) - ٦٠: ٢١.

(٢) - ٦٠: ١٨.

(٣) - ٣٠: ١٢، ٩٢.

(٤) - جلد ٥، ص ٦٦٨.

الصلاة و السلام، و القاب هريك چون صفى الله و خليل الله و حبيب الله بر آن دال است و محمد و سائر انبياء را متابعت ابراهيم فرمودن بر قطبيت او گواه است. قال الله تعالى: «اِتَّبَعَ مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا». ١ پس نسبت فتوت امير المؤمنين على عليه السلام به فتوت ابراهيم صلوات الله عليه، مانند نسبت نبوت ابراهيم باشد به آدم عليهم السلام». ٢

در فتوت نامهء شيخ ابو حفص عمر سهروردى مى خوانيم:

«فتوت از آدم به شيث و از شيث به ابراهيم و از ابراهيم به اسماعيل عليهم السلام، و همچنين نسلا بعد نسل، تا درو و نبوت به سيد ما محمد مصطفى صلى الله عليه و سلم رسيد ٣».

فتوت در زندگانى حضرت رسول (ص):

فضائل اخلاقى پيغامبر اعظم اسلام (ص)، نامتناهى است و نمونه هائى از فتوت او در لابلاى كتاب هاى تاريخ و سيره و حديث و تفسير آمده است و بر مبناى آن ها همان گونه كه ديگر فرقه هاى اسلامى و نحله ها و جماعات گوناگون، طريقت و برنامهء خود را مقتبس از زندگانى پيغامبر مى دانند فتيان هم مكتب خود را به آن حضرت استناد مى دهند. البته پاره اى از اقوال رسول (ص) كه در بسيارى از كتب تصوف و فتوت مذكور است در متون معروف حديث ديده نمى شود ولى چون اكثر صوفيه و اصحاب فتوت، آن ها را مقبول انگاشته اند بنقل آن پرداخته اند.

حضرت رسول (ص) قبل از بعثت هم باوصاف صدق و امانت معروف بود.

شجاعت و سخاوت و مهمان نوازى و رفق و مدارا و مردم نوازى و عيب پوشى و عفو و بخشايش و اخلاص و دلسوزى، حمايت از مظلومان، مقاومت در برابر سفاكان، ترحم بر ضعيفان و اعانت بى نوايان و امثال آنها صفاتى است

__________

(١) - ١٢٤: ٤.

(٢) - رسايل جوانمردان، ص ٦.

(٣) - رسايل جوانمردان، ١١٢.

كه بسيار مورد علاقهء جوانمردان بوده، و لازم بتوضيح نيست كه حضرت رسول (ص) داراى صور اعلى و اكمل همهء اوصاف مذكور و امثال آنها بوده است، و براى همين است كه فتيان اعمال خودشان را به پيغامبر اكرم و اعظم، صلوات الله عليه، نسبت داده اند.

حيات سيد الفتيان حضرت محمد (ص) مملو و مشحون از فتوت و جوانمردى است زيرا تكميل همه نوع مكارم اخلاق بوسيلهء او صورت پذيرفته و در قرآن مجيد آمده است كه: «إِنَّكَ لَعَلَى خُلُقٍ عَظِيمٍ». ١ اين پيغمبر اجل و اكرم قبل از بعثت خود از اعضاى گروه فتيان مكه بوده و در واقعهء حلف الفضول كه شهرت بسيار دارد شركت داشته است. اين جريان، در حقيقت عهد و پيمان بستن جوانمردان مكه بوده است براى دادرسى مظلومان و بى نوايان و مبارزه با ستمگران. به هرحال حضرت محمد (ص) قبل از بعثت خود در اين گروه عضويت داشته است و اين گروه نيز به كارهاى جوانمردانه مى پرداخته است.

چنان كه زمانى دختر مردى بينوا را از دست بازرگان ستمگرى نجات داده است ٢.

همچنين پيش از هجرت و پس از آن، اهالى مكه هرگونه اذيت و ستمى را بر آن حضرت روا داشته بودند. ولى در موقع فتح مكه پيغمبر عظيم (ص) همان آيات قرآنى را تلاوت مى فرمود كه عفو و چشم پوشى يوسف صديق از گناه برادران خويش را حكايت مى كند. آرى پيامبر (ص) فرمود: و انى اقول كما قال يوسف اخى - لَا تَثْرِيبَ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ ٣ و اقبال لاهورى اين واقعه را مورد اشاره قرار داده مى گويد:

آنكه بر اعدا در رحمت گشاد ... مكه را پيغام لا تثريب داد ٤

__________

(١) - سورة القلم، آية ٤.

(٢) - محمد پيغمبرى كه از نو بايد شناخت. تأليف ك - و گيورگيو ترجمه ذبيح الله منصورى، ص ٣٥ - ٣٦ و نيز در الكامل از ابن اثير.

(٣) - سورهء يوسف، آيهء ٩٢.

(٤) - اقبال لاهورى، كليات، ص ١٦، اسرار خودى.

حضرت على سرمشق فتيان و انعكاس اين مطلب در ادبيات فارسى

حضرت على سرمشق فتيان

و انعكاس اين مطلب در ادبيات فارسى

بهترين مثال يك فتى حقيقى و مطلق بعد از انبياء و در ميان پيروان فتوت حضرت رسول، ذات امير المؤمنين حضرت على است كه تمام سلسله هاى فتوت اسلامى به او مى پيوندد. و شخص آن رادمرد «منبع عين فتوت و معدن جود و مروت» ١ و «قطب مدار فتوت» ٢ شمرده مى شود.

شجاعت على شهرت جهانى دارد و القاب او مثل «اسد الله الغالب» و «حيدر كرار» و غيره بسيار معروف است. على در ايثار وجود و سخا و پرهيزكارى هم بسيار مشهور و درين رابطه وقايع زيادى به او منسوب است كه محققا به پايهء ثبوت مى رسد. چون آن بزرگ سرسلسلهء فتوت است ما چند واقعهء مربوط به جوانمردى او را با رعايت اختصار در ذيل نقل مى كنيم:

(الف) حضرت على چندين بار جان خود را براى حفظ و صيانت شخص پاك رسول (ص) بخطر انداخت و شب هجرت رسول از مكه به مدينه، با وجود خطر تهاجم كفار به بستر رسول، در آنجا خوابيد تا كفار از هجرت حضرت رسول مطلع نشوند.

(ب) يك بار در ماه رمضان سائلى به خدمت حضرت رسول آمد ولى پيغمبر كه براى پذيرائى از وى و كمك به او چيزى در دست نداشت فرمود هركه اين شخص را مهمان كند خداوند او را بهشت عطا مى كند.

حضرت على وى را مهمان كرد اما چون خود حضرت و فاطمهء بتول براى افطار، بجز دو قرص نان در منزل چيزى نداشتند و آن مقدار نان نيز به سختى براى آن مهمان كافى بود، پس وقت افطار بنا بر مصلحت

__________

(١) - رسالهء فتوتيهء على همدانى.

(٢) - نفايس الفنون فى عرائس العيون، ج ٢، ص ١١٣.

چراغ را خاموش كردند و هر دو در تاريكى دستهاى مبارك خود را به طورى سوى طعام مى كشيدند كه گويا با مهمان مى خورند ولى اصلا چيزى نمى خوردند. غرض به مقتضاى ايثار و فتوت خود غذا را به مهمان خوراندند و خود در شب بحالت صوم باقى ماندند كه باين ايثار فوق العادهء على و فاطمه در قرآن مجيد هم اشارت رفته است و در اين مورد مفسرين و صوفيه اختلاف دارند كه در كدام يك از سه آيهء زير به آن واقعه اشارت شده است:

١ - وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللهِ ... ١

٢ - وَيُؤْثِرُونَ عَلَى أَنْفُسِهِمْ وَلَوْ كَانَ بِهِمْ خَصَاصَةٌ ... ٢

٣ - وَيُطْعِمُونَ الطَّعَامَ عَلَى حُبِّهِ مِسْكِينًا وَيَتِيمًا وَأَسِيرًا إِنَّمَا نُطْعِمُكُمْ لِوَجْهِ اللهِ لَا نُرِيدُ مِنْكُمْ جَزَاءً وَلَا شُكُورًا. ٣

(ج) احمد افلاكى (م ٧٦٠ هـ) در مناقب العارفين دربارهء حسن اخلاق و فتوت حضرت على از زبان مولانا جلال الدين بلخى واقعهء ذيل را نقل كرده است:

مولانا وقتى كه جوان نامؤدبى را در جايى بلندتر از پيران نشسته ديد، به بيان اين روايت پرداخت كه:

«روزى اسد الله الغالب على بن ابى طالب كرم الله وجهه به نماز صبح به مسجد رسول مى رفت. در ميانهء راه ديد كه پيرمردى يهودى پيش مى رود.

امير المؤمنين از آنجا كه فتوت و مروت و حسن اخلاق او بود، محافظت ادب پير كرده، پيش نگذشت و آهسته آهسته در پى او مى رفت. چون

__________

(١) - البقرة، آية ٢٠٧. روايات مربوط به نزول اين آيه در ستايش على (ع) را در احياء علوم الدين ج ٣ و كشف المحجوب، ص ٢٤٠ مى توان يافت.

(٢) - الحشر، آية ٩ امام محمد غزالى در كيمياى سعادت (ص ٥٤٩) از سياق اين آيه استنباط كرده است كه بايستى دربارهء ايثار انصار پيامبر نازل شده باشد و آيهء ٢٠٧ از سورهء بقره كه قبلا آورديم دربارهء ايثار حضرت على كه شرح آن گذشت.

(٣) - الدهر، آية ٨ و ٩ كتاب الفتوة ابن المعمار، ص ٢٨٤ - ٢٨٥ و ديگران هم اين آيه را مربوط به ايثار على دانسته اند.

بمسجد رسول رسيد حضرت مصطفى عليه السلام بركوع ركعت اول خميده بود. در حال بامر جليل، جبريل در رسيده دست بر پشت مبارك رسول نهاد تا ساعتى توقف كند كه على مرتضى از ثواب ركعت اول نماز صبح محروم نشود» ١.

مولانا مى فرمايد كه على، يهودى پير را اين قدر احترام مى كرده ولى مسلمانان اين دوره در برابر پيران مسلمان هم مراعات ادب و احترام را نمى نمايند.

(د) حضرت على پس از جنگ جمل با عفو دشمنان خود مانند مروان بن الحكم و عبد الله بن زبير و غيره و نيز با خوشرفتارى و حسن سلوك كه نسبت به قاتل خود عبد الرحمن بن ملجم نشان داد عالى ترين نمونه هاى زندهء جوانمردى را باقى گذاشته است. و ازاين رو است كه نويسندگان متفقا اين صفات او را ستوده اند مثلا فيليپ حتى «در تاريخ عرب» مى نويسد ٢:

«على در مشورت صائب الراى، فصيح و بليغ، با دوستان وفاپيشه، با دشمنان عفو شعار و نمونهء بى نظير شرافت و جوانمردى بود».

پرفسور نكلسون ٣ هم همين طور اظهار عقيده كرده است.

مى گويند در جنگ احد زمانى كه حضرت على داد شجاعت و جهاد فى سبيل الله مى داد هاتف غيبى آواز داد «لا فتى الا على لا سيف الا ذو الفقار» و حضرت رسول چندين بار اين مطلب را براى حضرت على بيان فرمود و سپس اين قول، شعار فتيان گرديد ٤ و تا امروز نيز زبانزد عموم است.

على مرجع و مآل سلسله هاى تصوف و فتوت است در تصوف تنها برخى از صوفيهء سلسلهء نقشبنديه خرقهء خود را به حضرت ابو بكر صديق مى رسانند ولى

__________

(١) - مناقب العارفين، ج ١، ص ١١٢ - ١١٣.

(٢) - History of the ﷺrabs by P. K. Hitti p,١٨٣

(٣) - Literary History of the ﷺrabs by R. Nicholson,p,١٩١.

(٤) - كتاب الفتوة ابن المعمار حنبلى، ص ١٤٢.

در فتوت همهء سلسله ها بحضرت على مى رسد. ازين جايگاه بلند حضرت على در نزد فتيان شايد گمان رود كه فتوت مخصوص اهل تشيع بوده است. ولى فتوت نيز مانند تصوف است: نسبت نهايى به حضرت على مى رسد ولى اين امر به تشيع و تسنن مربوط نمى گردد در اين مورد فقيد پرفسور فرانته تيشنر آلمانى مى گويد:

اين احترام مستلزم آن نبوده است كه فتيان بر مذهب تشيع باشند چه بزرگداشت حضرت على در ميان اهل سنت امرى متعارف بوده است ١.

بى مورد نيست اگر بعضى از اشعار شيواى فارسى را كه دربارهء جوانمردى و فتوت حضرت على (ع) است در اينجا نقل كنيم:

جوانمرد اگر راست خواهى ولى است

كرم پيشهء شاه مردان على است ٢

ديباچهء مروت و سلطان معرفت

لشگركش فتوت و سردار اتقيا ٣

مردى چون نبى نداند كس

راه مردى على شناسد و بس

مظهر اين فتوت مشهور

راستى بايد از كژيها دور ٤

چون كه فرمود آن نبى و هم ولى

در فتوت لا فتى الا على

پس مسلم بر على باشد سخا

ز آنكه جنت هست دار الا سخيا ٥

__________

(١) - مجلهء وحيد شمارهء ٧ سال ١٣٤٧ ش، ص ٦١٨ (ترجمهء مظفر بختيار).

(٢) - سعدى (بوستان).

(٣) - ايضا سعدى (ر ك كليات، ص ٤٢٩).

(٤) - اوحدى مراغه اى (ص ٥٦٣ ديوان).

(٥) - ناصرى سيواسى (ر ك سرچشمهء تصوف در ايران، ص ٢١٨).

مهر او از آسمان لا فتى الا على

تيغ او از گوهر لا سيف الا ذو الفقار ١

لا فتى الا على لا سيف الا ذو الفقار

اين نفس را از سر صدق و صفا بايد زدن ٢

هركه را نام جوانمردى سزاست

پيشواى او على مرتضى است

آنكه چوگان مروت در كف احسان اوست

لا جرم گوى فتوت در خم چوگان اوست

بر زبان روح گفت، با محمد آشكار

لا فتى الا على لا سيف الا ذو الفقار ٣

آفتاب كبريا درياى در لا فتى

فخر آل مصطفى مخصوص نص هل اتى ٤

هرچه مى خواهى طلب كن صائب از شاه نجف

گر كسى منت كشد از مرد مى بايد كشيد ٥

شاه جوانمردان على هم در خفى هم در جلى

آن كز جمال منجلى خورشيد تابان پرورد ٦

__________

(١) - منسوب به خواجوى كرمانى (ر ك خ - م - لا برگ ٧).

(٢) - شاه نعمت الله ولى كرمانى (ديوان، ص ٦٢٧).

(٣) - واعظ كاشفى (فتوت نامهء سلطانى).

(٤) - سلمان ساوجى - اشاره به آيات سورهء دهر كه اقبال لاهورى هم با اشاره به آن در منقبت حضرت فاطمه مى گويد:

بانوى آن تاجدار هل اتى مرتضى مشكل گشا شير خدا (كليات، ص ١٠٣).

(٥) - صائب تبريزى اصفهانى.

(٦) - فروغى بسطامى (ديوان، ص ٩٣).

على (ع) و اسناد خرقه فتوت

على (ع) و اسناد خرقه فتوت

فتيان هم مانند صوفيان براى خود خرقه اى دارند و همگى نيز خرقهء فتوت خود را به حضرت على (ع) مى رسانند. در فتوت نامه ها ١٧، ١٣، ٧ و گاهى ٤ سلسلهء فتوت مذكور افتاده است در تحفة الاخوان كاشانى كه عين عبارت آن را خواهيد ديد، سلمان فارسى و حذيفهء يمانى به عنوان دو جانشين على (ع) در طريق فتوت ذكر گرديده اند و در فتوت نامهء سلطانى مى نويسد:

على (ع) چهار خليفه در فتوت تعيين نمود. سلمان فارسى را مأمور مدائن نمود و فتيان ماوراءالنّهر و خراسان و طبرستان و عراق عجم و عرب بايد با وى استناد بجويند ابو المحجن مأمور يمن بود و فتيان يمن و عدن و بربر و هند و چين نسبت به وى دارند. سهيل (صهيب؟) رومى به روم فرستاده شد به راهنمائى فتيان روم و غرب آذربايجان و داود مصرى (يعنى صوفى قرن سوم هجرى م ٢٤٥؟) راهبر فتيان اسكندريه و حلب و همهء مصر است. در مجلد ثانى الصلة بين التصوف و التشيع نيز سلاسل فتيان مذكور است از جمله سلسلهء متصل به حضرت على (ع) به وسيلهء كميل بن زياد كه مير سيد على همدانى عارف و حامى فتوت در قرن هشتم هجرى، سلسلهء فتوت خود را (در رسالهء فتوتيه) به وساطت او به حضرت مى رساند و مى گويد:

و ذلك مما وصلت به الاخ فى الله المحسن الموفق السعيد اخى شيخ على حاجى ابن المرحوم طوطى العلى شاهى الختلانى اصلح الله شانه فى الدارين و البسته لباس الفتوة التى هى جزء الخرقة المباركة كما لبسته من يد شيخى و امامى و قدوتى و عمادى و من عليه فى طريقة الفتوة اعتمادى، امام المحدثين قدوة العارفين سلطان المحققين، سر الله فى الارضين نجم الحق و الملة و الدين، ابو الميامن محمد بن محمد الاذكانى، متع الله المسلمين ببركات انفاسه الشريفة و هو صحب الشيخ العارف شمس الحق و الدين محمد بن جمال و هو صحب السالك نور الدين سالار و هو صحب الشيخ على بن لالا غزنوى و هو صحب شيخ الاسلام، قائد مشايخ الكرام، مهبط الانوار الغيبية، مورد الاسرار القدسية، حجة العارفين،

ذكر على (ع) در كتب جوانمردى

نجم الحق و الدين المعروف بالكبرى قدست اسراره و هو صحب اسماعيل القصرى و هو صحب محمد المالكيل و هو صحب داود بن محمد المعروف بخادم الفقراء و هو صحب ابا العباس ابن ادريس و هو صحب ابا القاسم ابن رمضان و هو صحب ابا يعقوب الطبرى و هو صحب ابا عبد الله عمرو بن عثمان و هو صحب ابا يعقوب النهر جورى و هو صحب ابا يعقوب السوسى و هو صحب عبد الواحد بن زيد و هو صحب كميل بن زياد و هو صحب سلطان الاولياء و امام الاتقياء منبع الفتوة و معدن المروة، اسد الله الغالب امير المؤمنين على ابن ابى طالب كرم الله وجهه و هو صحب (ه) سيد المرسلين و امام المتقين و خاتم المرسلين و رسول رب العالمين محمد المصطفى عليه افضل الصلاة و اكمل التحيات صلى الله عليه و آله و سلم.

ذكر على (ع) در كتب جوانمردى

«سيرت و طريقت جوانمردان آن است كه مصطفى (ص) به على (ع) گفت:

يا على، جوانمرد راستگو بود وفادار و امانت گزار و رحيم دل، درويش وار و پرعطا و مهمان نواز و نيكوكار و شرمگين ... در خبر است كه رسول (ص) نشسته بود. سائلى برخاست و سؤال كرد رسول (ص) روى سوى ياران كرد و فرمود: با وى جوانمردى كنيد. على (ع) برخاست و رفت. چون باز آمد يك دينار داشت و پنج درم و يك قرص طعام - رسول (ص) پرسيد: يا على اين چه حالت است؟ گفت: يا رسول الله چون سائل سؤال كرد بر دلم گذشت كه او را قرصى بدهم. باز در دلم آمد كه پنج درم به وى دهم. باز به خاطرم بگذشت كه يك دينار به وى دهم. اكنون روا نداشتم كه آنچه به خاطرم فراز آمد و بر دلم بگذشت نكنم. رسول (ص) گفت لا فتى الا على - جوانمرد نيست مگر على (كشف الاسرار و ... ج ٥، ص ٦٦٩).

در تحفة الاخوان (ص ١١) نيز آمده است:

«امير المؤمنين على عليه الصلاة و السلام كه از ورع و زهادت بدان

پايه رسيد كه سيد و از مردى و شجاعت آن مرتبه يافت كه يافت، تا بعد از جوع سه روزه، بقوت وقت و سد رمق ايثار كرد. لا جرم درشان او نازل شد كه يُطْعِمُونَ الطَّعَامَ عَلَى حُبِّهِ مِسْكِينًا وَيَتِيمًا وَأَسِيرًا ١ و جان عزيز در محاربت اعداء دين از قوت ايمان و كمال يقين مبذول داشت و شب هجرت نفس خود را فداى رسول (ص) گردانيد و بر جاى او به خفت و خود را دست بسته بطالب خون خويش تسليم كرد تا به صفت لا فتى الا على، در ميان خاص و عام مشهور شد».

مؤلف «تحفة الاخوان» در كيفيت كمال يافتن فتوت على (ع) روايتى نقل كرده كه در نفائس الفنون و عرائس العيون آملى (فن پنجم) هم آمده است:

در خبر است كه پيغامبر عليه الصلاة و السلام، روزى با جمعى نشسته بود شخصى درآمد و گفت: يا رسول الله در فلان خانه مردى و زنى بفساد مشغول اند. فرمود ايشان را طلب بايد داشت و تفحص كردن. چند كس از صحابه در احضار ايشان دستورى خواستند هيچيك را اجازت نداد. امير المؤمنين على عليه السلام درآمد. وى را فرمود كه يا على، تو برو و ببين تا اين حال راست است يا نه؟ امير المؤمنين على آنجا بيامد چون به در خانه رسيد چشم برهم نهاد و در اندرون رفت و دست بر ديوار مى كشيد تا گرد خانه برگرديد و بيرون آمد و پيش پيغامبر رسيد، گفت: يا رسول الله گرد آن خانه برآمدم و هيچ كس را در آنجا نديدم.

پيامبر عليه الصلاة و السلام بنور نبوت بيافت و فرمود كه يا على انت فتى هذه الامة يعنى تو جوانمرد اين امتى - بعد از آن قدحى آب و قدرى نمك خواست سلمان فارسى آن را حاضر كرد. رسول عليه الصلاة و السلام كفى نمك برداشت و گفت هذه الشريعة و در قدح افكند و كفى ديگر برداشت و گفت:

هذه الحقيقة و در وى افكند و به على داد تا قدرى باز خورد و گفت: انت رفيقى و انا رفيقى جبرئيل و جبرئيل رفيق الله تعالى - بعد از آن سلمان را فرمود تا رفيق على شد و قدح از دست او باز خورد و حذيفه را گفت تا رفيق سلمان شد و قدح از دست

__________

(١) - ٨/ ٧٦.

سلمان باز خورد - بعد از آن، زيرجامهء خود، در على پوشانيد و ميان او در بست و فرمود: «اكملك يا على يعنى ترا تكميل مى كنم» و ماخذ فتوت و اصل اين طريقت، اين حديث است، و شرح قدح و لبس ازار، و بستن ميان، كه اكنون ميان جوانمردان متعارف است و قاعدهء فتوت بر آن مؤسس، و اساس طريق رفاقت و اخوت بر آن مى نهند، و تصحيح نسبت و شجرهء خويش بدان كنند، از اينجاست. و در هريك از اين اوضاع سرى لطيف و اشارت به معنى شريف است كه آن وضع صورت و لباس آن معنى است. ١

اين روايت در فتوت نامه هاى شيخ سهروردى هم با اختلافاتى در عبارت آمده است. در مورد شرب آب نمك و بستن ميان و غيره بعدا اشاراتى خواهيم كرد و اينك توضيحاتى از شيخ ابو حفص عمر سهروردى را ملاحظه بفرماييد:

فتوت از سيد خلق عليه السلام به امير المؤمنين على رضى الله عنه رسيد كه از نسل سيد بود و ابن عم بود و سيد در حق امير المؤمنين على فرموده است: يا على انت منى بمنزلة هارون من موسى - محققان چنين فرموده اند كه اگر بعد از سيد عليه السلام پيغامبرى بودى، على بودى زيرا كه ابن عم رسول بود و از نسل خليل الله و همچنان كه نبوت از زمرهء خليل الله بيرون نبود. كه اگرچه نبوت به على نرسيد چون خاتم النبيين محمد مصطفى بود عليه السلام، اما فتوت ميراث به على بماند كه على از اولياء كبار بود و آفتاب فتوت ازين دو درجه برآيد: يا از برج نبوت يا از برج ولايت و اگرچه على رضى الله عنه نبى نبود اما ولى بود و از عهد نبوت تا نفخ صور هيچ كس به فتوت على نبود و نباشد.

در نقل چنين گفته اند كه روزى در خانهء امير المؤمنين على افطار نكرده بودند - و بروايتى ديگر هفت روز (مى شد كه چيزى نخورده بودند) و از عالم

__________

(١) - كتاب مذكور، ص ١٣.

غيب سه قرص جوين حق تعالى بفرستاد - امير المؤمنين على يكى به حسن داد و يكى به حسين و يكى را بدو پاره كرد. نيم به فاطمهء زهرا داد رضى الله عنها و نيمى خواست كه بخورد كه در حال درويشى بر درآمد. امير المؤمنين على رضى الله عنه نصيب خود را به درويش داد. فاطمه نيز موافقت كرد. حسن و حسين هم موافقت كردند رضى الله عنهما، كه از اولاد خاندان بودند و فتوت بدان خانه ميراث بماند، و طريقت و تصوف هم از خاندان نبوت به على ماند زيرا كه سيد خلق عليه السلام، شهرستان طريقت و شريعت و فتوت و كرامت و سخاوت و مروت بود و امير المؤمنين على در شهرستان علم بود و از آنجاست كه خواجهء خلق عليه السلام در حق او فرمود: انا مدينة العلم و على بابها - هركه در شهرستان علم و عمل قدم نهاد گذر بر امير المؤمنين على رضى الله عنه كرد. اول مقام خدمت على يافت. آنگاه در شهرستان قدم نهاد.» ١

اين قبيل مطالب و توجيهات دربارهء عبارت «لا فتى الا على لا سيف الا ذو الفقار» در ساير فتوت نامه ها نيز مذكور است و در زبدة الطريق الى الله مى خوانيم:

«سر جوانمردان، امير المؤمنين على كرم الله وجهه بود. روزى عبد الرحمن ملجم را گفت: انك قاتلى ملجم گفت: يا امير المؤمنين، مرا بكش تا از من اين فعل در وجود نيايد. فرمود طريق ما آنست كه بعد از گناه عفو كنيم نه پيش از گناه عقوبت». ٢,٣

گذشته از پيامبر (ص) و حضرت على (ع)، اعمال و رفتار ديگر بزرگان اسلام نيز از نمونه هاى فتوت است كه البته دراين مورد علويان در صف اول قرار دارند چنان كه امام حسين بن على ٤ و ياران بزرگ او در نبرد با استبداد يزيد

__________

(١) - كتاب مذكور، ص ١٣.

(٢) - رسايل جوانمردان، ص ١٠١.

(٣) - ايضا، ص ٢٢١.

(٤) - اوحدى مراغه اى در منقبت امام حسين مى فرمايد:

كار فتوت از دل و دست تو راست شد اندر جهان بگوى كه اين منزلت كراست؟ (ديوان ٥، رسائل جوانمردان، ص ٢٢١)

فتوت و تصوف

بن معاويه تا مرحلهء جانبازى و شهادت نيز پيش رفتند و تاريخ فتوت و ايثار نفس را با خون خود رنگين ساختند و همين طور ساير ائمهء كرام و بزرگان دين و مجاهدين فى سبيل الله روش فتوت را دنبال كردند. و بعضى از علماى دين نيز كه عليه فتوت سخن رانده اند، تشكيلات ظاهرى طريق فتوت، و به ويژه فتوت ناصرى، را بدعت مى دانسته و آنها را نكوهيده اند ١ نه اصل اين مسلك را (دربارهء تشكيلات طريق فتوت بعدا توضيحات كافى خواهيم داد).

فتوت و تصوف

بعضى از صوفيه، مسلك فتوت را آب و تاب تازه اى داده و آداب و رسوم اين مكتب را اختيار نموده اند. همين طور بعضى از فتيان بمسلك عرفان گرائيدند و اين عمل باعث نزديكى و ارتباط بيشترى ميان فتوت و تصوف شد.

روش تربيتى و اخلاقى تصوف را، طريق فتوت رونق بسيار بخشيده است و اين مطلب را با مراجعه به كتب متعدد عربى و فارسى مى توان دريافت و از آن جمله: شرح تعرف مستملى و كشف المحجوب هجويرى و قوت القلوب شيخ ابو طالب مكى (م ٣٨٦ يا ٣٩٠ هـ) و كتاب الفتوة ابو عبد الرحمن السلمى م ٤١٢ هـ (كه اين يكى قديم ترين كتاب مستقل و مخصوص دربارهء فتوت است) و الرسالة تأليف القشيرى (م ٤٦٥) معروف به رسالهء قشيريه و تذكرة الاولياء شيخ عطار و كتاب الفتوة شهاب الدين عمر سهروردى و الفتوحات المكية از

__________

(١) - مهم ترين مخالفين تشكيلات فتوت عبارتند از ابن جوزى صاحب تلبيس ابليس يا نقد العلم و العلماء و ابن تيميهء حنبلى (م ٧٢٨ هـ) ايشان فتوت را بدعت و رخنه اى در عمارت دين و چيز تظاهرآميزى تلقى كرده اند ابن تيميه مى گويد كه انتساب اين اعمال خرافاتى، به پيغمبر اكرم و حضرت على دروغ محض است و آنچه كه خليفهء بدعت گذار عباسى الناصر لدين الله عمل مى كرده است براى امت اسلامى نمونه اى قابل تقليد نمى باشد. ر - ك كتاب الفتوة ابن المعمار، ص ١٠٦ - ١٠٧ و مجلهء شرق مذكور، ص ٣٤٦.

محى الدين ابن عربى و جوامع الحكايات و لوامع الروايات از محمد عوفى (م ٦٣٥ هـ) ١ و كتاب الفتوة ابن المعمار الحنبلى و فتوت نامهء منظوم ناصرى و رسالهء فتوتيهء على همدانى و فتوت نامهء سلطانى و كتاب جديد «الصلة بين التشيع و التصوف» (المجلد الثانى) تأليف دكتر كامل مصطفى شيبى و همين طور ساير تذكره هاى صوفيه و غيره.

خلاصهء بحث چنين است كه بزرگان صوفيه و عرفاى اسلامى به علت شباهت زياد ما بين اصول اساسى فتوت و طرز فكر خودشان (كه مبنى بر ايثار و جهاد با نفس است) اين مسلك را با تصوف و عرفان ارتباط خاصى داده

__________

(١) - سديد الدين يا نور الدين يا جمال الدين محمد بن محمد عوفى بخارى (از اولاد صحابى رسول عبد الرحمن بن عوف) اين كتاب را در صد باب و چهار قسمت تاليف كرده كه هر قسمت داراى ٢٥ باب است. قسمتى از اين كتاب را ملك الشعراء بهار و دكتر محمد معين و آقاى محمد رمضانى جداگانه بچاپ رسانده اند و قسمتى از آن را نيز دكتر نظام الدين احمد استاد زبان و ادبيات فارسى دانشگاه عثمانيهء حيدرآباد دكن بزبان انگليسى ترجمه كرده چنانكه فرزند استاد فقيد دانشگاه پنجاب حافظ محمود احمد شيرانى، مرحوم اختر شيرانى نيز قسمتى از حكايات آن را درد و مجلد به زبان اردو برگردانده است. و اين ترجمه نيز بوسيلهء انجمن ترقى اردو در هند در سال ١٩٤٣ م در دهلى به چاپ رسيده است نسخهء خطى بسيار نفيس اين كتاب مورخ ١١٢٩ هجرى (كه باب هاى ٢٤ و ٢٥ را فاقد است) در كتابخانهء ملى ملك به شمارهء ٤١٤٦ موجود است.

در باب نهم و يازدهم اين كتاب حكايات جالب توجهى در ضمن بيان مسلك جوانمردى و رابطهء فتوت با تصوف آمده است از آن جمله:

(الف) وقتى پادشاهى از وزير خود پرسيد كه علامت جوانمردى چيست گفت جوانمردى را سه نشان باشد: وفاى بى خلاف و ستايش بى خوف و عطا بى سؤال كننده. گفت آن كس كه مال بخشد كسى را و نشناسد زيرا كه اگر مال كسى را بدهد كه بشناسد از دو علت خالى نباشد با از راه شفقت باشد يا از راه ريا، و كمال جوانمردى آنست كه خود را از اين علت ها مصون دارد» در باب يازدهم قسمت دوم مى فرمايد كه وقتى تا هفت روز مهمانى به منزل حضرت على نيامد و حضرت از اين امر ناراحت شده و گريه مى كرد كه: «اين از غايت همت و نهايت مروت و فتوت اوست عليه السلام» (اين واقعه نظير واقعه ايست كه در بوستان سعدى به حضرت خليل الرحمن منسوب گرديده و قبلا به آن اشارتى رفت) هم درين باب حكايت هيزم كش جوانمرد را ذكر كرده كه شيخ سعدى نيز آن را در باب سوم گلستان آورده است.

ملامتيه و فتوت

وعدهء زيادى از آن ها نيز عملا باين روش گرائيده و آن را پذيرفتند مثلا «سه تن از بزرگان مشايخ ايران ابو حامد احمد بن خضرويه بلخى در گذشته در ٢٤٠ و ابو حفص عمر بن سلمه حداد نيشابورى در گذشته در ٢٦٤ يا ٢٦٥ يا ٢٦٧ هـ و ابو الحسن على بن احمد بن سهل صوفى پوشنگى در گذشته در ٣٨٤ هـ نخست از سران جوانمردان و فتيان بوده اند ١ در ميان اين گروه ابو حامد احمد بظاهر قديم ترين شخصيت غير ملامتى است كه در خراسان بمسلك فتوت گرائيده است. در دوره هاى بعد نيز برخى از بزرگان باين مسلك گرائيده و وارد گروه فتيان شده اند مثل شيخ نجم الدين كبرى و شيخ نجم الدين زركوب و شيخ علاء الدولهء سمنانى و امير سيد على همدانى و غيره كه سه نفر اخير فتوت نامه هايى نيز تأليف نموده اند.

ملامتيه و فتوت

شيخ محى الدين ابن عربى معتقد است كه اولين بار صوفيهء ملامتيه به مسلك فتوت گرويده اند. ان الفتيان تلامذة الملامتية ٢ بعضى از نويسندگان نيز در تاييد يا تكذيب اين نظر سخنانى گفته اند و ما هم در ذكر ابو حامد احمد اشارتى كرديم. صوفيهء ملامتيه كه در نيشابور ظهور كردند به مقتضاى «وَلَا يَخَافُونَ لَوْمَةَ لَائمٍ» ٣ در ايثار و تحمل ملامت و بذل مال و مخالفت با نفس از ديگران جلوتر بودند ابو عبد الرحمن السلمى مى فرمايد: يكى از اين طايفه را پرسيدند. شايستهء نام جوانمرد كيست؟ گفت: كسى است كه اعتذار آدم، صلاح نوح، وفاى ابراهيم، صدق اسماعيل، اخلاص موسى، صبر ايوب، گريهء داود، عليهم السلام سخاى محمد صلى الله عليه و سلم رأفت

__________

(١) - سرچشمهء تصوف در ايران، ص ١٣٢ نيز ارزش ميراث صوفيه، ص ٢١١ با اندكى اختلاف در تعبير.

(٢) - به نقل از الصلة بين التصوف و التشيع، ص ٢١٨، اما مقدم بودن آنان در گرويدن به فتوت را نمى توان باور كرد زيرا فتوت مسلكى است قديم تر.

(٣) - سورهء مائده آيهء ٥٤ كه شعار فتيان است و ملامتيه نيز بدان استشهاد مى كنند.

ابو بكر، حميت عمر، حياى عثمان، و علم على رضى الله عنهم همه را يكجا دارد و با چنين مقامى نفس خويش را نكوهش كند و آنچه را دارد چيزى نشمارد و گاهى در دلش خطور نكند كه او هم چيزى هست و نپندارد كه حال پسنديده اى دارد. در جميع احوال عيبهاى نفس و نقصان كردارهاى خويش و فضل برادران را بر خويش روشن بنگرد ... و يكى از ملامتيان بنام على بن ابى بكر اهوازى گفت: اصل جوانمردى آنست كه در خود يك فضيلت هم نبينى ١

در مورد رابطهء ملامتيه و فتيان حكايت حمدون قصار نيشابورى (م ٢٧١ هـ) و نوح عيار بسيار جالب است، حمدون قصار مى فرمايد: روزى اندر جويبار حيرهء نيشابور مى رفتم نوح نام عيارى بود به فتوت معروف و جمله عياران نيشابور در فرمان وى بودندى وى را اندر راه بديدم گفتم يا نوح جوانمردى چه چيز است؟ گفت: جوانمردى من خواهى يا از آن تو؟ گفتم هر دو بگوى. گفت: جوانمردى من آنست كه اين قبا بيرون كنم و مرقعه بپوشم و معاملات را برزم (ورزم) تا صوفى شوم و از شرم خلق اندر آن جامه از معصيت بپرهيزم و جوانمردى تو آنك مرقعه بيرون كنى تا تو بخلق و خلق به تو فتنه نگردند. پس جوانمردى من حفظ شريعت بود بر اظهار و از آن تو حفظ حقيقت بر اسرار و اين اصلى قوى است. ٢

اما ملامتيه صورت زهد مفرط و عملى را نشان مى دادند و بقول پرفسور هارتن: فتيان اين قدر حد افراطى را نپيموده اند و «اصحاب فتوت تقوى و شرف را باهم جمع كردند درحالى كه اهل ملامت دنيا را آشكار تحقير مى نمايند و سرزنش نفس را براى رسيدن بكمال روحى و اخلاقى وسيلهء ضرورى

__________

(١) - ملامتيان و صوفيان و جوانمردان ص ٢١، ٢٤، ٧٣ ترجمهء فارسى آقاى على رضوى از تاليف عربى دكتر ابو العلا عفيفى به ضميمهء رسالهء ملامتيه از سلمى نيشابورى) كابل ١٣٤٤ ش.

(٢) - كشف المحجوب، ص ٢٢٨.

رابطهء فتوت، تصوف و ملامت

مى شناسند ١ اعمال و افعال و فعاليت هاى گوناگون فتيان چيزى سرى نبوده بلكه اين گونه افعال را براى تشويق و ترغيب ديگران علنا انجام مى دادند سلمى چهل و پنج اصل و ادب ملامتيه را در رسالهء خود بيان كرده كه قسمت مهم آنها مخالف روش جوانمردان مى باشد البته اصول مشترك نيز در ميانه هست (مثلا اداى حقوق ديگران بدون چشمداشت پاداش، حلم در حالت دفاع از ديگران، پوشاندن عيب ديگران و دشمنى با هواى نفس) اما صوفيه متهم داشتن نفوس خود، و اذكار چهارگانه (لسانى و قلبى و سرى و روحى) و تعليم سرى، و حركات ملامت انگيز مانند ملامتى ها و كلبيون يونانى، و نيز تظاهر به غفلت براى جلب ملامت ديگران، و نگرانى از قبول شدن دعاهاى خوب و اين نوع اعمال را اساس قرار نداده و ضرورى نشمرده اند ٢ با توجه به مطالب فوق، نظر آقاى دكتر ابو العلاء عفيفى مصرى كه معتقد است آثار باطنى و ظاهرى فتوت درين طائفه (ملامتيه) بيش از هر فرقهء ديگر صوفيه تجلى كرده است ٣ چندان قابل قبول نمى نمايد بلكه قول پرفسور هارتن كه نقل گرديد درين باب به صواب نزديك تر است و عقيدهء صاحب نفايس الفنون فى عرائس العيون هم آن را تأييد مى كند. ٤

رابطهء فتوت، تصوف و ملامت

دربارهء رابطه تصوف و فتوت - گذشته از اشاراتى كه قبلا كرديم - نكات ديگرى هم در آثار بعضى نويسندگان مى توان يافت. علامه محمد آملى از علماى قرن هشتم مى فرمايد: «تا فتوت به نهايت نرسد بدايت ولايت حاصل

__________

(١) - ملامتيان و صوفيان و جوانمردان ... ص ٢٣.

(٢) - در ج ت اضور ١ الجنان و جنات الجنان نيز مطالب بسيارى دربارهء ملامتيه آمده است.

ر - ك، ص ٢١١ - ٢١٥، ٢٢٣ و ٤٢٩ - ٤٣٠ كه حكايات جالبى در رابطه با ملامتيه در آن ها مى توان يافت.

(٣) - ملامتيان و صوفيان و جوانمردان ...

(٤) - نفائس الفنون، جلد دوم، ص ١١٢، ١١٤.

سخنان بزرگان در حقيقت فتوت

نشود ... فتوت جزوى است از تصوف ... جوانمرد پيوسته شادمان و خوش دل باشد و مشفق و ناصح خلق خدا در مصالح دين و دنيا و بمهمات دينى و دنيوى ايشان بى تكلف قيام نمايد و چنانكه خود بكسب كمالات مشغول باشد، تمامت رفقا و اصحاب را بر آن دارد و ايشان را در آن ممد و معاون باشد. ١

خلاصه، رابطهء فتوت و تصوف به اندازه اى محكم بوده كه بزرگان متصوفهء ايران همواره تصوف را براى خواص و جوانمردى را براى عوام مى دانسته اند و هر دو را باهم ترويج مى كرده اند» ٢ و البته هرچند قبلا نيز گفتيم كه نبايد رابطهء مزبور را منحصر به فرقهء ملامتيه دانست ولى باز هم صوفيه و ملامتى هاى بزرگ وقتى كه از جوانمردان ذكرى مى كنند، مراد ايشان بيشتر ملامتى هاى جوانمرد مى باشد. يعنى ملامتى هائى كه جوانمرد هستند يا جوانمردان ملامتى بطور صفت و موصوف، نه صرفا جوانمرد، و اين مطلب از آثار ملامتى ها پيدا است. بنابراين ذكر فتوت و جوانمردى كه در احوال و آثار ملامتى ها آمده، صرفا مربوط به مسلك و تشكيلات جوانمردى نمى باشد. با اين همه، ملامت و فتوت و تصوف ارتباط بسيارى داشته اند و اين مطلب از سخنان بزرگان فتوت نيز كه ذيلا نقل مى شود آشكار است و با ملاحظهء اين سخنان روشن مى شود كه فتوت اسلامى در آغاز كار به اسلام و تصوف خيلى نزديك بوده و اصول و عقايد مشتركى اين سه را به يكديگر پيوند مى داده و بعدها بمرور ايام شاخ و برگ پيدا كرده و در ميدانهاى سياست و اجتماع وارد شده و به صورت هاى گوناگون درآمده است. ظاهر است كه اين تطور و تحول و دگرگونى فقط به مسلك فتوت اختصاص نداشته و خود دين اسلام و مسلك تصوف و سائر مكتب ها و نحله ها هم دچار اين تحولها شده است.

سخنان بزرگان در حقيقت فتوت:

١ - شيخ حسن بصرى مى گويد كه خداى تعالى درين آيهء كريمه همهء اوصاف فتيان را جمع كرده است كه ٣ «إِنَّ اللهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسَانِ وَإِيتَاءِ

__________

(١) - نفائس الفنون، ج ٢، ص ١١٢، ١١٤.

(٢) - سرچشمهء تصوف در ايران، ص ١٣٢.

(٣) - قرآن مجيد، النمل آيهء ٩٠.

ذِي الْقُرْبَى وَيَنْهَى عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكَرِ وَالْبَغْيِ يَعِظُكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ ... » ١

٢ - اين حديث حضرت رسول (ص) نيز كه - از امام جعفر صادق (ع) روايت شده - دربارهء نشانه هاى فتيان است: لفتيان امتى عشر علامات، صدق الحديث و الوفاء بالعهد و اداء الامانة و ترك الكذب و الرحمة لليتيم و اعطاء السائل و بذل النائل و اكثار الصنائع و قرى الضيف و راسهن الحياء ٢.

٣ - «فتى آنست كه او را در دنيا و آخرت هيچ كس خصم نباشد» ٣ (قول حضرت على).

٤ - اصل فتوت وفا و صدق و امن و سخا و تواضع و نصيحت و هدايت و توبه است ٤.

٥ - فتوت آنست كه تو در پنهان كارى نكنى كه اگر آشكار گردد منفعل گردى. ٤

٦ - بزرگترين خصال فتوت آنست كه خود را بر ديگران هيچ امتياز و فضيلت ندهى. ٥

٧ - فتوت آنست كه اگر عطا يابيم ايثار كنيم و اگر نيابيم شكر كنيم. ٥

٨ - ليس الفتوة بالفسق و الفجور و لكنها طعام مصنوع و نائل مبذول و بشر مقبول و عفاف معروف و اذى مكفوف. ٥

٩ - فتوت وفاست بى خلاف و مدح بى جود و بخشايش بى سؤال (قول معروف كرخى). ٦

١٠ - فتوت آنست كه از خودبينى برحذر باشى و آنچه كرده باشى آن را با خود نسبت ندهى كه من كرده ام (قول جنيد بغدادى به روايت ابو حفص حداد رحمهما الله). ٧

__________

(١) - كتاب الفتوة ابن المعمار، ص ١١، ١٣٣.

(٢) - ايضا و نيز طبقات الصوفية للسلمى، ص ٧٩.

(٣) - فتوت نامهء سلطانى. در رسالهء القشيرية - ص ١٠٣ - اين قول به شيخ ابو بكر وراق نسبت داده شده است.

(٤) - فتوت نامهء سلطانى (هر دو قول منسوب به امام جعفر صادق).

(٥) - اقوال امام جعفر صادق (ر ك كتاب الفتوة ابن المعمار ص ١١١. و نيز كتاب الفتوة از عمر سهروردى نسخهء خطى شمارهء ٢١ كتابخانهء دانشكدهء ادبيات تهران).

(٦ و ٧) - ايضا ابن المعمار (ص ١٠ كتاب الفتوة).

١١ - فتوت حقير داشتن نفس است و بزرگ داشتن حرمت مسلمانان ١.

١٢ - جوانمردى آنست كه بار خود بر خلق ننهى و آنچه دارى بذل كنى (قول جنيد بغدادى) ٢.

١٣ - ليست الفتوة باكل الحرام و ارتكاب الآثام بل الفتوة عبادة الرحمن و مخالفة الشيطان و العمل بالقرآن (قول فضيل بن عياض). ٣

١٤ - جوانمردى دريايى است به سه چشمه: يكى سخاوت دوم شفقت سوم بى نيازى از خلق و نيازمندى بحق (قول حضرت شيخ ابو الحسن خرقانى) ٤.

١٥ - الفتوة على ثلاثة اقسام: اولها محافظة امر الله و الثانى مراقبة سنة رسول الله و الثالث صحبة اهل الله، و حقيقة الفتوة ترك ما سوى الله (قول شيخ نجم الدين زركوب) ٥.

١٦ - الفتوة اسقاط الرؤية و ترك النسبة (قول جنيد بغدادى) ٦.

١٧ - الفتوة حسن الخلق و بذل المعروف (قول ابو بكر محمد بن احمد شبهى متوفى در حدود ٣٦٠ هـ) ٧.

١٨ - مير سيد على همدانى نيز در رسالهء فتوتيه اقوالى در حقيقت فتوت آورده است بدين قرار:

«شيخ حسن بصرى رحمة الله عليه فرمود كه فتوت آنست كه دشمنى كنى با نفس خود از جهت حق جل و علا.

قال حارث المحاسبى رحمة الله عليه: الفتوة ان تنصف و لا تستنصف شيخ حارث محاسبى رحمة الله عليه فرمود كه فتوت آنست كه انصاف به همه خلق

__________

(١) - قول شيخ جعفر خلدى (تذكرة الاولياء، ج ٢، ص ٢٣٨).

(٢) - تذكرة الاولياء، ج ٢، ص ٢٧.

(٣) - نفائس الفنون، ج ٢، ص ١١١ (ترجمهء اين قول نيز در «سرچشمهء تصوف در ايران» ص ١٥٩ آمده است).

(٤) - تذكرة الاولياء، ج ٢، ص ٢٠٥.

(٥) - روضات الجنان، ج ١، ص ٤١٩.

(٦) - طبقات الصوفية للسلمى، ص ١١٨.

(٧) - طبقات الصوفية از سلمى، ص ٥٠٦. و نيز طبقات الصوفية از خواجه عبد الله هروى انصارى، ص ١٩١.

بر خود واجب دانى و انصاف خود از كس نستانى.

و قال فضيل العياض قدس الله روحه: الفتوة ان لا تميز من يأكل عندك مؤمن او كافر او صديق او عدو. شيخ فضيل عياض رحمة الله عليه فرمود كه فتوت آن است كه فرق نكنى كه نعمت تو كه مى خورد؟ يعنى در مقام خدمت و ايثار نعمت حق به بندگان او ميان مؤمن و كافر تميز نكنى و ميان دوست و دشمن تفاوت ننهى.

و قال الجنيد قدس الله سره: الفتوة بذل الندى و كف الاذى شيخ ابو القاسم جنيد بغدادى قدس الله سره فرمود كه فتوت دادن عطا و باز داشتن بدى است يعنى حقيقت فتوت آنست كه چندان كه طاقت دارى وجود خود را سبب خير و احسان و واسطهء راحت بندگان حق سازى و بر بساط احسان در مقابلهء بدان شطرنج بدى نبازى.

و قال سهل قدس الله روحه: الفتوة اتباع السنة شيخ سهل بن عبد الله تسترى رحمة الله عليه فرمود كه فتوت متابعت سنت است يعنى اخى بايد كه هيچ سنتى از سنتهاى رسول الله صلى الله عليه و سلم فرونگذارد و بزرگترين سنتى از سنتها حقارت دنيا است. پس هر اخى كه دنيا را يا اهل دنيا را بزرگ دارد، مقام فتوت از وى درست نيايد.

و قال ابو يزيد قدس الله سره الفتوة استصغار ما منك و استعظام ما اليك سلطان با يزيد بسطامى قدس الله روحه فرمود كه فتوت آنست كه آنچه از تو به ديگران رسد از احسان اگرچه بسيار بود آن را اندك شمارى و هرچه از ديگران به تو رسد اگرچه اندك بود آن را بسيار دانى.

و قال يحيى بن معاذ رحمة الله عليه الفتوة ثلاثة اقسام: حسن الوجه مع الصيانة و حسن القول مع الامانة و حسن الاخاء مع الوفاء شيخ يحيى بن معاذ رازى قدس الله سره فرمود كه فتوت سه قسم است. خوب روئى با پارسائى و خوب سخنى با امانت و خوب برادرى كردن با وفادارى. يعنى نعمتهائى كه حق تعالى بندگان خود را بدان مكرم گردانيده است سه است:

يكى نعمت جمال است كه نتيجهء غلبات روحانيت است و عكس و علامت انوار جمال ازلى است. شعر:

و كل جميل حسنه من جمالها ... معار له بل حسن كل مليحة ١

و آنكه رسول صلى الله عليه و سلم فرمود كه «ان الله جميل يحب الجمال» اشارت بدين معنى است. نعمت دوم فصاحت و بلاغت است كه كمال معجزهء رسول صلى الله عليه و سلم بدان بود كه انا افصح العرب و العجم و اين از نعمت هاى بى نهايت است.

سوم مال است كه آن سبب فراغت دل است از بيم معاش تا بدان به زاد معاد مشغول شود و اسباب طاعت مهيا دارد پس اخى بايد كه اين هر سه نعمت را مطيهء سعادت ابدى و سرمايهء نجات و نعيم سرمدى سازد در جمال پارسا و پاك دامن بود، در فصاحت حق گوى و ناصح و در برابرى با بذل و باوفا.

و قال ابو حفص قدس الله سره: الفتوة ما اختار الله فى كتابه لنبيه صلى الله عليه و سلم و قال الله تعالى خُذِ الْعَفْوَ وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ وَأَعْرِضْ عَنِ الْجَاهِلِينَ ٢ ابو حفص حداد رحمة الله عليه فرمود كه فتوت آنست كه ايزد تعالى اختيار كرده است در قرآن مجيد از براى پيغمبر خود صلى الله عليه و سلم و فرمود كه يا محمد بگير يعنى نگاهدار صفت حلم و در گذار از برادران خود گناه ايشان را و امر معروف كن و از جاهلان رو برگردان يعنى جهل ايشان را بجهل مقابله نكن.

و قال الدقاق رحمة الله عليه الفتوة ان تكون من الناس قريبا و فيما بينهم غريبا. استاد ابو على دقاق رحمة الله عليه فرمود كه فتوت آنست كه به مردم نزديك باشى و در ميان ايشان غريب يعنى اخى را بايد كه ظاهرا آميزگار باشد بخلق. و با همهء بندگان حق به شفقت و نصيحت و مودت و احسان

__________

(١) - از ابن فارض مصرى.

(٢) - الاعراف، آية ١٩٩.

مختصرى در شرائط و آداب و رسوم «فتوت»

زندگانى كند و به باطن از همه بريده بود و در سرّ پيوسته به حق مشغول باشد.

و قال النورى قدس الله روحه الفتوة احتمال المكروه بحسن المداراة شيخ ابو الحسن نورى قدس الله سره فرمود كه فتوت آنست كه تحمل كنى به خوش دلى آنچه ترا دشوار آيد.

و اينكه ذكر كرده شد و امثال اين بسيار است كه اكابر طريقت گفته اند در حقيقت و ماهيت فتوت و اگر بذكر همه مشغول شويم بتطويل مى انجامد و همه حق است و هر بزرگى را نظر بر صفتى افتاده است از صفات فتوت.

و فتوت را صفات بسيار است و ليكن مدار جميع صفات به چهار ركن باز مى گردد كه آن اساس كار فتوت است و آن اينست كه امام اولياء و سيد اتقياء منبع عين فتوت و معدن جود و مروت امير المؤمنين على بن ابى طالب كرم الله وجهه فرمود در حقيقت اين معنى و قال: اركان الفتوة اربعة: العفو مع القدرة و الحلم فى حال الغضب و النصيحة مع العداوة و الايثار مع الحاجة فرمود كه اركان فتوت چهار چيز است: عفو كردن با توانائى، و بردبارى در وقت خشم، و نيك انديشى با دشمنى، و ايثار كردن با وجود احتياج بمؤثر به.

پس ازين معنى معلوم شد كه مجموع مراتب و اوصاف فتوت بحقوق عباد راجع مى شود و آنكه رسول صلى الله عليه و سلم فرمود كه «لا يزال الله تعالى فى حاجة العبد ما دام العبد فى حاجة اخيه المسلم» اشارت بدين معنى است و هم در صحاح آمده است كه «الخلق كلهم عيال الله و احبهم الى الله انفعهم لعياله» رسول صلى الله عليه و سلم فرمود كه خلق همه عيالان خدايند و دوست ترين همه نزد حق تعالى آن كسى است كه منفعت به عيالان او بيشتر رساند».

مختصرى در شرائط و آداب و رسوم «فتوت»

براى گرويدن به آئين فتوت پنج شرط ضرورى بود: توبه بصدق، و ترك علائق و اشغال دنيوى، و دل با زبان راست داشتن، و اقتداى درست به

بزرگان فتوت، و در همهء مرادات را بر خود بستن ١ كسى كه بدين شرائط عمل مى كرد، او را داوطلب فتوت مى ناميدند مشروط باين كه هفت شرط ذيل را نيز داشته باشد:

مردانگى و بلوغ و عقل و دين اسلام و استقامت احوال و مروت و حيا ٢.

در دوران بعدى، شرائط فتوت را تا هفتاد و دو رسانده اند و شيخ عطار هم كه محتملا شاعرى غير از فريد الدين عطار نيشابورى است و خود در قرن هشتم و نهم مى زيسته (دراين باره بعدا صحبت خواهيم داشت) در فتوت نامهء منظوم خود مى فرمايد:

كه هفتاد و دو شد شرط فتوت ... يكى ز ان شرطها باشد مروت ٣

اين صفات فتيان كه در اغلب متون مربوط به فتوت آمده است، بقرار ذيل مى باشد:

راستى، ترس از بدى، كمك به ديگران، آزادى از هواى نفس، پاكى دامن و چشم، وفاپيشگى، بخشودن به دوست و دشمن، براى ديگران آن چيز پسنديدن كه براى خود، در محبت مقصود جان و دل را بسته داشتن، احتراز از دشنام و ياوه گويى، خود را مانند مورچه ضعيف فكر كردن، مرادات نامرادان و بى نوايان را بسعى خود برآوردن، پرهيز از خودستائى و اظهار اعمال خوب خود (ولى براى تشويق ديگران رواست) در نيكى تمايل به سوى ترقى داشتن، رضا در خشم، پرهيز از دلازارى ديگران، احتراز از خودبينى و تكبر، حلم و بردبارى ورزيدن، خوراندن ديگران، اعمال ظاهر و باطن خود را يكسان نگهداشتن، دورى از كارهاى نابايست، عدم شكايت از ديگران، پارسا مشربى، حذر از تزوير، دل را از كينه پاك داشتن، براى كمك ديگران جان خود را به خوشى در خطر انداختن، دل و دماغ را از هرگونه كبر و نخوت پاك داشتن،

__________

(١) - فتوت نامهء سلطانى.

(٢) - كتاب الفتوة ابن المعمار، ص ١٦٣ - ١٧٠ (شش شرط اول را ذكر كرده است) نفائس الفنون، ج ٢، ص ١١٦ - ١١٧ (شرط هفتم را هم ذكر كرده).

(٣) - ديوان عطار نيشابورى چاپ سوم به اهتمام سعيد نفيسى، ص ٩٢.

تواضع و فروتنى را برگزيدن، پرهيز از بزرگداشت خود، در سخن ملايم و خليق بودن، راز دل را در محضر بهر كه و مه افشاء نكردن، دورى از حسادت، عدم طمع براى فرزند، بفرائض خود اعتناى كافى داشتن و آنها را انجام دادن مروت به ديگران، رياضت كشى ورزيدن، ناخوانده به جائى نرفتن، دوست را بچشم شهوت نديدن، حذر از كج بينى كه موجب سوءتفاهمى گردد، پرهيز از اغراض شخصى، براى تكميل آرزوها و تمايلات خود گامى برنداشتن، شفقت باهل روزگار، دوست داشتن اسخياء، مدارا با پيران و بخشايش با جوانان، بدوست و دشمن لاف نزدن، داد خلق دادن و دستگيرى آنان كردن، به خود و اعمال خود با تواضع و شكسته نفسى نگاه كردن، به دوستان و دلسوزان در تنهايى نصيحت كردن، نگاهدارى ادب، براى خدمت خود را حاضر داشتن، با عزت و وقار بودن، پوشاندن عيوب ديگران و لو سيلاب خون باشد، ديگران را جز به نكويى ياد نكردن، گرد معاصى نگشتن، هوا و هوس نفسانى را شكست دادن، تربيت كردن ديگران به صورتى كه خجل نشوند (چه پير باشند و چه جوان) لباس خرقهء خود را بهر ناسزا ندادن، تربيت كردن ديگران با همان دلسوزى كه فرزند خود را تربيت مى كنند، قناعت ورزيدن، اطاعت حق و حدود دين را مراعات نمودن، عبادت و نيايش خداوندى را بر همه چيز مقدم داشتن، همواره در راه شكسته نفسى خود كوشيدن، در انتظار صابر بودن، بر انعام خداى متعال شاكر بودن، محنت ها را با شكيبايى تحمل نمودن، با مهمان خود شيرين سخن بودن و تكلف و تعارف را از ميان برداشتن و ما حضر را پيش آوردن، دل مردم را باحسان و مروت بچنگ آوردن، در راه احسان چالاك بودن، مانند شمع در ميان جمع دلسوزى نمودن، گفتار را با كردار هم آهنگ كردن و در محبت حقيقى، شكيبايى نشان دادن و غير اين ها.

مير سيد على همدانى در رسالهء فتوتيهء خود شرائط و آداب «فتى» (و به اصطلاح خود او «اخى») را به اين گونه برمى شمارد:

اى عزيز اخى بايد كه بمكارم اخلاق موصوف بود و بخصائل پسنديده

آراسته باشد. با پيران به حرمت باشد با جوانان به نصيحت، با طفلان به شفقت، با ضعيفان به رحمت، با درويشان به بذل و سخاوت، با علماء بتوقير و حشمت، با ظالمان به عداوت، با فاجران به اهانت، با خلق باحسان و مروت، با حق بتضرع و استكانت، با نفس به جنگ، با خلق بصلح، با هوا به مخالفت، با شيطان به محاربت، بر جفاى خلق متحمل، در مقابل اعداء حليم، در وقت مصائب صابر، در حالت رجا شاكر، بعيوب نفس خود عارف، از ذكر عيوب خلق ساكت، اندوه و مصيبت خلق را كاره، بتقديرات قضاى ازلى راضى، از بدعت و هوا دور، قدم در شريعت راسخ، نفس در طريقت ثابت، از مواضع تهمت محترز، بر علم نجات حريص، از اهل غفلت متنفر، در سفر مصاحبان را به طاعت معاون، بر جماعت مواظب، زيردستان را ناصح، به اندك دنيا قانع، در احوال و اهوال آخرت متفكر، از افعال و اقوال خود خائف، از فضيحت و رسوائى قيامت ترسان و بفضل و عنايت ديان اميدوار. ١

در تحفة الاخوان نيز مى خوانيم:

مبانى و اصولى كه فتوت بر آن مبتنى و بنياد آن بر آن مؤسس، هشت قاعده است كه قرب (قطب؟) اين طريقت و مدار اين فضيلت، امير المؤمنين على عليه السلام اشارت بدان فرموده و گفته: «اصل الفتوة الوفاء و الصدق و الامن و السخاء و التواضع و النصيحة و الهداية و التوبة و لا يستأهل الفتوة الا من يستعمل هذه الخصال. يعنى اصل فتوت اين هشت خصلت است و هركه مستعمل اين خصال نباشد، مستحق اسم فتوت نبود.» و علامت كمال آن آنچه در جواب پسرش حسن عليه السلام از فتوت فرمود كه: «هى العفو عند القدرة و التواضع عند الدولة و السخاء عند القلة و العطية بغير منة يعنى عفو در وقت قدرت و تواضع در زمان دولت و سخاء هنگام فقر و فاقت و عطاء بى منت.»

در فتوت نامهء منظوم شاعرى به نام عطار نيز كه به هاتفى (م ٩٢٧) هم

__________

(١) - رسالهء فتوتيه (تمام اين رساله بعدا خواهد آمد).

امور منافى فتوت

منسوب است و مادر تهران در ضمن نشريهء معارف اسلامى (شماره ٨) چاپ كرده ايم آداب و شرائط فتوت را به هفتاد و دو رسانده است.

امور منافى فتوت

به عقيدهء فتيان اوليه، دوازده فرد شايسته و لائق و رود در سلك فتيان نيستند بدين شرح: كاهن، خوگرفته به شراب خوارى، دلاك، دلال، جولاه، قصاب، جراح، صياد، كارگزار ديوان دولتى و محتكر ١ به خاطر همين شرائط سخت در ورود به جرگهء فتيان اوليه بود كه بعدها فتوت اصنافى به وجود آمد و همه نوع پيشه وران به ويژه از اواخر قرن هشتم هجرى در همه جا خود را به شاخه اى از آن منسوب داشتند و هريك از پيشه وران سعى كردند تا پيشه و صنعت خود را از ديگران بهتر و برتر قلمداد كنند.

بيست كار زشت زير را فتيان موجب خروج از قلمرو فتوت مى دانستند كه بايستى همهء فتيان از آن مجتنب و برحذر باشند (و بعضى از اين امور از همان اوصاف سلبى و ايجابى هفتاد و دوگانهء فتيان كه قبلا ذكر گرديده استخراج شده است): مى خوارى، زنا، لواط، غمازى و نمامى، نفاق، تكبر، ترس (جز از خدا) حسد، كينه، دروغ، مخالفت و عدم تعاون در كار خوب، خيانت، نگاه شهوت آميز به نامحرم، عيب جويى، بخل، غيبت، بهتان، دزدى، حرام خوارى، و عدم توجه به تربيت و نصيحت ديگران ١ چنانكه خواهيم ديد فتيان دورهء انحطاط بعضى از اين اعمال ممنوعه را انجام مى داده اند.

صاحب كتاب الفتوة مى نويسد كه چهل كس از فتوت محرومند و از آن

__________

(١) - ذكر اين كارها و مشاغل (البته بدون رعايت تقدم و تأخر آن ها) در بسيارى از كتب آمده است: فتوت نامهء سلطانى، كتاب الفتوة ابن المعمار، ص ٢٥٦ - ٢٦١، منتخب من كتاب الفتوة (سلمى) خطى به شماره ٩٠ - موجود در كتابخانهء دانشكدهء ادبيات تهران، رساله اى در مجموعهء عكسى شمارهء ١١٧١ موجود در كتابخانهء مركزى دانشگاه تهران بعنوان فتوت، رسالة الفتوة از شيخ مقداد نسخه خطى شمارهء ٤٩٧٦ موجود در كتابخانهء مجلس، فتوت نامهء منظوم ناصرى.

امور لازم براى داوطلب مسلك فتوت

جمله زنان و مخنثان و پسران نابالغ را ذكر مى كند و گذشته از اين ها مى فرمايد كه هر چيز كه باطل كنندهء دعوى اسلام است، فتوت را هم باطل مى كند (تبطل الفتوة بما يبطل الاسلام) در اين كتاب ٢٠٠ گناه صغيره و كبيره را جمع كرده و مى فرمايد كه فنى حقيقى آنست كه از همهء اين ها برحذر باشد تا مؤمن گردد.

هركه چيزى ازين كبائر و صغائر را عمدا مرتكب شود فتوت او نيز از بين مى رود يا لا اقل بهمان اندازه ضعف و نقصان مى پذيرد. ١

امور لازم براى داوطلب مسلك فتوت

علاوه بر ترك امور منافى فتوت، كارهاى بسيارى را نيز موجب تقويت و استوارى اصل فتوت مى شمردند و فتيان را به انجام آنها تشويق مى كردند. مثلا صحبت نيكان، عطاى خود را از ديگران پس نگرفتن، سعى در سازش با مردمان (از هر گروه و با هر عادت) شركت در اجتماعات بزرگان و فتيان، رعايت آداب سفره و نشست و برخاست در محافل بزرگان و زعماء و غيره. ٢

پيران فتوت انجام بيست و هشت كار را لازم مى شمردند تا بعد از آن مريدان تازه را به سلك فتوت وارد نمايند. ازين ٢٨ كار چهار فريضه، چهار سنت، چهار ادب، چهار ركن، چهار شرط و هشت مستحب بود. مثلا چهار فرض اين بود كه پير مريد را با تشريفات خاص غسل فتوت بدهد، تحقيق كند كه اين داوطلب قبل از اين دست ارادت به ديگرى نداده باشد، در موقع گرفتن دست مريد درود بر رسول را ورد خود كند و آب و نمك را براى مراسم بعدى در مجلس حاضر سازد و غيره (كه غالبا از همين قبيل است). ٣

بعد از اين، آداب آب و نمك خوردن و ميان بستن و ميان گشادن و دستورى دادن و پاى افزار پوشيدن و غيره بوده است كه جداگانه ذكر مى گردد.

__________

(١) - كتاب الفتوة ابن المعمار، ص ٢٥٦ - ٢٦١.

(٢) - سرچشمهء تصوف در ايران، ص ١٤٠.

(٣) - زندگانى عجيب يك خليفهء عباسى، مجلهء شرق شماره ٦ سال ١٣١٠ شمسى، ص ٣٤٣ مقالهء شادروان عباس اقبال آشتيانى.

چگونگى ورود در جرگه فتيان

چگونگى ورود در جرگه فتيان

داوطلب مسلك فتوت (كه اصطلاحا او را طالب يا صغير مى گفتند) تقاضا نامه اى با اين مضمون كه خواستار اجازهء ورود به گروه فتيان است را به يكى از فتيان سابقه دار تقديم مى كرد (اين فرد سابقه دار و مجرب را استاد يا مطلوب مى ناميدند) مطلوب تقاضاى طالب را مورد مطالعه قرار مى داد و طالب تا چهل روز در خدمت مطلوب مورد امتحان و آزمايش قرار مى گرفت و در آن مدت او بايستى كه علاوه بر مطلوب سه نفر ديگر را هم خدمت كند و با آنان تماس داشته باشد يكى پير فتوت يا نقيب (يعنى بازرس طالبان) ديگرى پدر عهد (يعنى عهدنامه خوان) و سومى استاد شدّ (يعنى آن كس كه ميان و كمر طالبان را براى ورود به گروه جوانمردان، با تشريفات خاصى مى بست) بعد از اينكه خدمت چهل روزه (كه بايد چلهء جوانمردان بناميم) پايان مى يافت. اگر مطلوب صلاحيت طالب را براى ورود در سلك فتيان تأييد مى كرد آن موقع او را بجاى طالب فرزند يا ابن مى گفتند و سپس در روزى كه مى خواستند با آداب و مراسم ذيل او را در گروه جوانمردان وارد مى نمودند. در آن روز «استاد شدّ» جوانمردان شهر را دعوت مى كرد و مجلسى آراسته مى گرديد در آن مجلس استاد شدّ و مطلوب (مراد) روى دو سجادهء جداگانه روبه قبله مى نشستند و طالب نيز ساكت و صامت در نزديكى پدر عهد مى نشست و سپس طبق دستور «مطلوب» ابن يا فرزند آب و نمك را به مجلس مى آورد و چراغ پيه سوز پنج فتيله را روشن مى كرد و به حاضران محفل حلوا و شيرينى تقديم مى كرد آن گاه پدر عهد (كه كار او تلاوت آيات قرآن مجيد دربارهء استوارى و استحكام عهد و پيمان بود) آيهء أَوْفُوا بِالْعُقُودِ ١ يا آيات ديگر را مى خواند و استاد شدّ، پيش بندى را به كمر طالب (فرزند) مى بست (اين پيش بند را شدّ و فحطه و محزم و حزام و بند و غيره مى خوانده اند) و در موقع بستن، سه گره (عقده) مى زد و اين عمل را سه بند زدن مى گفتند. در توجيه اين سه بند، ناصرى سيواسى مى فرمايد:

__________

(١) - سورهء المائدة، آيه ١.

اولش بند «ميان» تربيه ... تا كه حاصل گردد او را تصفيه

هم دوم بستن براى خدمت است ... همچنين از بهر جاه و حشمت است

ليك اين را آخرش صحبت بود ... از وجودش خلق را راحت بود

شاعر مى فرمايد كه در وقت تعمير كعبهء معظمه، جبرئيل امين بامر خداوندى حضرت ابراهيم را سه بند بسته بود و اين رسم در فتوت، بر پا داشتن و تجديد همان رسم مى باشد ١.

باعتقاد جوانمردان مهم ترين رسم پوشيدن شلوار است كه جزوى از لباس فتوت مى باشد. در لباس فتوت كلاه يا عمامه براى احترام و بزرگداشت مقام فتيان است و سراويل (شلوار) علامت عفاف و پاك دامنى و تقوى است فتيان عقيده داشتند كه حضرت رسول حضرت على را سراويلى پوشانده و سند سراويل خود را مانند خرقهء صوفيان به حضرت على مى پيوندند. باعتقاد جوانمردان، شلوار براى سرما و گرما نيست بلكه علامت تميز مردى از نامردى است اين لباس مانند خرقه محترم بود و مى گفتند كه سر بده سروال مده.

دربارهء تقدس سراويل، ناصرى حكايتى به رشتهء نظم كشيده و حاصل آن اينست كه نمرود لعين وقتى حضرت ابراهيم را در آتش شعله زا مى افكند مى خواست كه نسبت به آن حضرت بى احترامى كند ولى حضرت جبريل سراويلى از بهشت برين آورده و به حضرت ابراهيم پوشانيد:

تا نبيند هيچ كس اندام او ... تا كه ننشيند بدى در نام او

پس اساس و رسم شلوار اى رفيق ... ماند از ابراهيم در باب طريق

ناصرى مدعى است كه جبريل امين آن شلوار متبرك را بحضرت رسول رسانده و آن حضرت به حضرت على پوشانده است.

در موقع پوشيدن لباس فتوت كاسه اى از آب نمكين به مريد مى نوشاندند كه آن را كاس الفتوة مى گفتند و اين عمل را نيز بحضرت رسول و حضرت على

__________

(١) - فرهنگ ايران زمين شمارهء ١٠، ١٣٤١ ش، ص ٢٤٤، ٢٥٢.

استدلالات فتيان در مورد آداب و رسوم خود

منسوب مى داشتند. در حكمت كاس الفتوة صحبت ها كرده اند از جمله گويند اين عمل براى آن است كه جوانمردان حق نمك يكديگر را بشناسند و آن طور كه نمك در اغذيه موجب مزيد لذت و ذوق است كار فتوت ايشان هم لذت داشته باشد و دل فتى مانند آب نمك. غش و صاف باشد.

استدلالات فتيان در مورد آداب و رسوم خود

در مورد حكمتهاى خرقه و آب نمكين و شدّبندى و سراويل اشاراتى رفت، ولى استدلالاتى كه فتيان در اين مورد آورده اند، نقل كردنى است.

استاد بديع الزمان فروزانفر در سه جزء شرح دفتر اول از مثنوى شريف مولوى و در كتاب خود دربارهء زندگانى مولوى و نيز در تعليقات بر جلد هفتم ديوان كبير در اين مورد مطالبى نغز نقل نموده است.

نجم الدين زركوب در فتوت نامهء خود، ارباب فتوت را به سه صنف قولى و سيفى و شربى منقسم مى كند. قولى انبياء و اولياء و صالحان هستند كه در ايمان به حق و نيكوكارى پيشگام هستند. نويسنده در ميان صلحاى امت، ابو بكر صديق و على بن ابى طالب و خديجهء كبرى و بلال حبشى رضى الله عنهم را به عنوان نمونه هائى ذكر مى كند كه در ايمان به پيغامبر (ص) سبقت جسته اند. سيفى، مجاهدين و غزاكنندگان در راه خدا هستند و مجازا صوفيه هم در ميان آنان قرار دارند چون با نفس و هوا جنگ مى كنند كه كار آنان در مقابل جهاد اصغر (جنگ با كفار) جهاد اكبر تلقى مى گردد زيرا در موقع فتح خيبر پيغامبر (ص) فرمود: رجعنا من الجهاد الاصغر الى الجهاد الاكبر - اما صنف سوم كه با بحث ما ارتباط بيشترى دارند، زركوب دربارهء آن ها مى نويسد:

شربى ايشانند كه برخيزند و بنام صاحب شربت نمك بخورند و اصل اين از آنجاست كه پيش از آنكه نبوت پيغامبر ما صلى الله عليه و سلم آمد، فتوت دارى چنان بود كه قدح خمر خوردندى بنام صاحب خمر و ابو جهل در زمان مشهور بود به فتوت دارى عصر، و چهارصد كس بنام او قدح خمر خورده بودند و پيغامبر صلى الله عليه و سلم در آن زمان نوجوان بود و چهل كس از نوجوانان

همزاد پيغامبر بودند، عليه الصلاة و السلام، و ملازم خدمت پيغامبر بودندى. مصطفى را صلى الله عليه و سلم گفتند كه يا محمد! به هرچه بظاهر و باطن تعلق دارد، خاك قدم مبارك شما از وجود ابو جهل شريف تر و بهتر است ولى او فتوت دارى كند و با وجود مبارك حيات بخش شما، ما نيز البته مى خواهيم كه نام مبارك شما به فتوت ببريم. پيغمبر عليه الصلاة و السلام فرمود: اكنون ميان ما خمر نباشد - آب با نمك وضع كرد تا ايشان شربت نمك و آب بنام مبارك پيغامبر صلى الله عليه و سلم بخوردند اين خبر به ابو جهل رسيد در غضب رفت برآشفت و گفت پدر من سرور قبايل عرب بود. و اين يتيم با من همسرى مى كند؟ چهارصد تربيت يافتگان خود را فرستاد كه محمد (ص) و اصحاب او را بزنيد. آن چهارصد كس به جنگ آمدند و اين چهل كس ايشان را زدند و حق تعالى نصرت بخشيد و آنان لت خورده بگريختند و از آن زمان كينه در دل ابو جهل محكم شد و بعد از ان فتوت دارى به دو قسم شد:

شراب خوارگان را نسبت به ابو جهل است و نمك و آب خوارگان را به محمد مصطفى صلى الله عليه و سلم. لا جرم مناسب اين حال آيتى است: هذا عذب فرات سائغ شرابه و هذا ملح اجاج ١.

صاحب اين فتوت نامه سپس به شربت شير و نمك و شدّبندى و ميان بستن با صوف صحبتى دراز دارد و در آخر بحث نيز دربارهء اهميت سراويل يا شلوار توضيحاتى مى دهد ٢. كه از نقل آن ها خوددارى مى كنيم.

عبد الرزاق كاشانى هم در تحفة الاخوان مى نويسد:

شرب قدح اشارت است به علم و حكمت كه بحسب صفاء استعداد اولى و سابقهء عنايت ازلى، شخصى را بخشيده باشند و قوت قبول آن در وجود او نهاده تا بواسطهء فيض نفسى كامل، برو ظاهر گردد و از قوت بفعل آيد و سبب حيات حقيقى او شود چه حيات قلوب به علم است چنانكه حيات اجساد به آب:

__________

(١) - ٢٩: ٣٥.

(٢) - رسايل جوانمردان، ص ١٨٨ تا ١٩٦.

مِنَ الْمَاءِ كُلَّ شَيْءٍ حَيٍّ ١ و تا اين معنى در نهاد او مركوز نبود. هيچ كاملى در او ايجاد نتواند كرد چنانكه آب، آهن و سنگى را احياء نكند و از اين جهت پيغامبر فرمود كه الحكمة ضالة كل مؤمن ... و نمك اشارتى است به صفت عدالت كه كمال فضائل اخلاق است چه صحت و قوت نفس انسانى نبود الا به فضائل اخلاق و هيچ خلق استقامت نپذيرد الا به عدالت چنانكه صحت و قوت بدن نبود الا بانواع اطعمه و اغذيه و هيچ طعام بصلاح نيايد و خوش طعم و گوارا نگردد الا به نمك ...

شلوار پوشانيدن اشارت است به فضيلت عفاف چه صورت ستر عورت و منع فرج از شهوت است و اصل الباب عفاف آنست ... ميان بستن اشارت است به فضيلت شجاعت و صورت قيام نمودن به خدمت، و غايت تواضع - كه اساس شجاعت است - در آن مندرج، و آن را تكميل جهت آن خوانند كه كمال علم عمل است و ارباب فتوت علم بى عمل را وزنى ننهند ٢.

دربارهء آداب و رسوم فتيان در صفحات بعد هم توضيحاتى خواهد آمد ولى در اينجا استدلالات صاحب رسالهء فتوتيه نيز يادكردنى است:

و چون ارباب فتوت يكى را از اصحاب خود كه متصف بود بكرم و سخاوت و عفت و امانت و شفقت و حلم و تواضع و تقوى، او را اخى نام نهند و در مقام فتوت به تربيت و تعليم او را بر آستانهء خدمت نصب كنند و جزوى از خلعت فقر بدو دهند يعنى كلاه و سراويل و اين دو خلعت اگرچه جزو خرقه است اما اصل آنست.

اما كلاه بدان جهت است كه تاج كرامت است و اما سراويل از ان جهت كه مقصود از خرقه ستر عورت است و اصل ستر در عبادات از ناف است تا به زانو و ساتر اين محل سراويل است و ازين جهت بود كه خليل را صلوات الله عليه كه مظهر اين معنى بود وحى آمد كه «و استر عورتك من الارض» يعنى

__________

(١) - ٣١: ٢١.

(٢) - رسايل جوانمردان، ١٣ تا ١٦.

فتوت اجتماعى و تحولات عجيب آن

بپوشان عورت خود را از زمين. بعد ازين وحى براهيم را عليه السلام پيوسته دو سراويل بودى چون يكى را به شستن حاجت آمدى ديگرى را بپوشيدى.

و همچنان كه سراويل و كلاه جزو خرقه است و اما اصل آنست همچنين فتوت اگرچه مقامى است از مقامات فقر، اما اصل جميع مقامات است و همهء مقامات مبنى بروى است بلكه قواعد و اساس جميع كمالات انسانى بدو منوط است و اين معنى جميع درجات مكارم اخلاق را شامل است.

و چنانكه در عالم ظاهر اگرچه شخصى را فطنت و استعداد بحدى رسد كه هزار كتاب را بى استاد بخواند و فهم كند، اصلا سخن او مسموع نباشد و فنوى وى را اعتبار نباشد تا نزد استادى بخواند كه نسبت علم وى نقل به نقل به صحابه و رسول صلى الله عليه و سلم درست شده باشد، همچنين در طريقت فقر و فتوت اگر كسى صد سال مجاهده كشد و بسعى تمام بذل مجهود كند آن را هيچ اعتبارى نبود تا آنكه خدمت مردى كند كه در طريقت و فتوت منتسب بود به رسول صلى الله عليه و سلم. و آن خلعت طريقت و فتوت كه رسول صلى الله عليه و سلم امير المؤمنين على را كرم الله وجهه بدان مخصوص گردانيد و از ان حضرت نقل و به نقل بدان كس رسيده بود، بوى رساند و سلسلهء نسبت فتوت و طريقت را با حضرت رسالت (ص) درست كند ... »

فتوت اجتماعى و تحولات عجيب آن

فتوت اجتماعى عبارتست از كارهائى كه فتيان براى بهبود و رفاه عامهء مردم و كمك و دست گيرى مظلومان و بى نوايان، در مقابل ستمكاران و جابران، انجام مى داده اند مى گويند اولين گروه فتيان كه بدين روش بصورت منظم كار مى كردند، در كوفه بوجود آمد و آن گروه براى مقابله با مظالم و ستمكاريهاى حجاج بن يوسف ثقفى اجتماع كرده بود. و سپس اين روش جوانمردانه مورد تقليد و تتبع ديگران قرار گرفت بعضى ها اين نوع جوانمردى اجتماعى را در عربهاى دورهء جاهلى و تشكيلات آنان جستجو مى كنند ولى صحيح آن است كه اين روش جوانمردانه اگرچه كم وبيش در هر دوره وجود داشته اما امتزاج تمدن هاى ممالك غير عرب و خصوصا ايران - در تشكيل اين نوع فتوت سهمى

عيارى و شطارى

بسزا داشته است. در دورهء اسلامى ابن نوع فتيان «عياران» ١ و. «شطاران» ٢ ناميده مى شدند. ايشان در كارهاى اجتماعى شركت مى جستند و به كارهائى براى بهبود و رفاه عامهء مردم مى پرداختند و اعمال خوب را بسرعت و تا حدى پنهانى انجام مى دادند. ولى آن طور كه متذكر شديم، اين پنهان كارى هاى آنان براى پيشرفت رفاه مردم مثل كارهاى گروه «ملامتيه» نبود زيرا ملامتيها در اخلاص عمل و كتمان اعمال خوب مبالغهء زياد نشان داده اند. و پنهان كارى عياران و شطاران فقط از روى احتياط بود.

عيارى و شطارى

عيارى و شطارى هر دو نوعى از فتوت اجتماعى است. از معانى متعدد لفظ عيار، شب رو دزد است و عياران نيز بدين كار فوق العاده گستاخانه (- شب روى) و در بعضى موارد دزدى اشتغال داشته اند و بدين علت كار «صعلوكان» (يا سالوكان) را هم جزو كارهاى عياران مى شمارند. ٣

عياران براى آزادى وطن و رفاه مردم كارهاى ارزنده اى انجام مى داده اند و چون بيشتر آنان براى مبارزه با حكومت هاى استبدادى قيام و خروج

__________

(١) - «عرب اشخاص كارى و جلد و هوشيارى را كه از طبقهء عوام الناس و مردم خامل الذكر بوده اند و در هنگامه ها و غوغاها خودنمائى كرده يا در حروب جلدى و فراست به خرج داده اند عيار مى ناميده است» (حاشيهء مرحوم بهار بر «تاريخ سيستان» ص ١٦١) «عياران مردمى جنگجو و شجاع و جوانمرد و داراى صفات عالى مردانگى و ضعيف نوازى بودند و در غالب شهرهاى سيستان و خراسان از ايشان يافته مى شد و گاه ممكن بود عدد آنان در بعضى از شهرها به چند هزار تن برسد و در هر شهر رئيسى داشته» (تاريخ ادبيات در ايران، ج ١، چاپ ١، دكتر صفا، ص ٣٢ - ٣٣).

(٢) - شطارى نوعى از فتوت و عيارى است و اين اصطلاح بنا بر سرعت كار ايشان استعمال مى شده است. يعنى ايشان در كارهاى رفاهى و ضعيف نوازى، بى باكى و سرعت عمل فوق العاده اى نشان مى داده اند. شطاران بعدى ورزشكار بودند و براى تقويت قواى بدن به تند دويدن و فعاليت هاى بدنى علاقه داشتند كارهاى شطاران و عياران در كتب متعدد به صورتى ذكر گرديده كه گويا بجز اسامى و تشكيلات ظاهرى، در كارهاى اساسى فرقى با يكديگر نداشته اند.

(٣) - مجلهء وحيد تيرماه ١٣٤٦ ش، ص ٦٢٧ - ٦٣٠.

مى كردند، به آنها «خارجى» هم مى گفتند از جمله عياران معروف ايرانى يكى ابو مسلم خراسانى است كه در نتيجهء فعاليت هاى فداكارانهء او بساط خلافت بنى اميه برچيده شد و خلافت عباسى بروى كار آمد (١٣٢ هـ) ولى خليفهء ناسپاس عباسى (منصور) اين مرد كامل عيار را با نيرنگى ناگهانى بقتل رساند (١٣٧ هـ) عيار معروف ديگرى كه حكومت ايرانى مستقلى در سيستان تأسيس كرد يعقوب ليث صفار است (م ٢٦٥ هجرى) وى در تاريخ عيارى مقام شامخى را داراست آقاى دكتر ابراهيم باستانى پاريزى در كتاب خود بنام «يعقوب ليث» فعاليت هاى وى را بصورت جامع ذكر كرده است. سعيد نفيسى دربارهء اين دو شخصيت بزرگ مى نويسد: اگر جوانمردان ايرانى بجز ابو مسلم خراسانى و يعقوب پسر رويگر سيستانى كسى ديگر را نپرورده بودند همين فخر و شرف براى ايرانيان كافى بود. ١

زمان مخصوص نهضت جوانمردى عياران از قرن سوم تا ششم هجرى بوده است ولى فعاليت هاى آنان را بصورت پراكنده قبل از اين تاريخ و بعد از آن نيز مى توان مشاهده كرد و در فتوت نامهء منظوم ناصرى اين گروه به عنوان «فتيان سيفى» ياد شده اند. ٢

در شام (سوريه) و عراق، عياران و شطاران از اوائل قرن دوم هجرى وجود داشته و خود را «فتيان» خطاب مى كرده اند. ولى بيشتر به نام حدث و احداث شهرت داشته اند ٣ اين گروه آلودهء معاصى و اخلاق بد (و حتى لواط) و غالبا دزد بوده اند گروه آنان در سال ٣٣٩ هـ به قافله اى حمله كردند كه ابو نصر فارابى فيلسوف هم در آن از دمشق به عسقلان سفر مى كرد. جملهء مسافران به دست آنان كشته شدند و امراى شام بسعى بسيار عدهء قابل ملاحظه اى از اين گروه عياران را دستگير كرده و نزد گور ابو نصر فارابى بدار كشيدند ٤ بقول مؤلف «تاريخ تمدن اسلام» عياران در دوران ضعف و سستى

__________

(١) - مجلهء سخن شماره ٣ خردادماه ١٣٤٦ ش، ص ٢٧١.

(٢) - فرهنگ ايران زمين، جلد ١٠، ص ٢٤٩.

(٣) - فرهنگ نوادر لغات ديوان كبير مولانا، ج ٧، بقلم بديع الزمان فروزانفر و دائرة المعارف اسلاميه ذيل اصطلاح «احداث».

(٤) - كتاب الفتوة ابن المعمار، ص ١٤، ٢٢، و ٢٩.

دولت خلافت عباسى دليرتر شدند و وقتى كه جنگ امين و مأمون (پسران هارون الرشيد) آغاز شد اينان در بغداد بصورت حامى و ناجى مظلومان خود را آشكار كردند ولى چندين بار هم خود به مردم هجوم آوردند و باعث ناامنى و ناراحتى شديد گرديدند و ما اين گونه فعاليت هاى آنان را در الكامل ابن اثير در لابلاى گزارش هاى مربوط به حوادث خونين كرارا مشاهده مى نمائيم. ١

كار شطاران از كار عياران زياد ممتاز و متفاوت نبوده است البته هر دو گروه از نظر تشكيلات و لباسها و مراكز و غيره جدائى هائى داشته اند. هر دو گروه كاملا مقيد به قوانين شرع نبودند و بعضى مواقع جنگ را نه براى مقاصد جوانمردانه به راه مى انداختند و از نظر جنسى آلودگى هائى داشته در دزدى و زشت كارى هاى متعدد هم خود را آزاد مى شمردند با اينكه بعضا دربارهء عياران گفته اند كه «عياران و فتيان حد وسطى بين حق و ناحق نمى شناختند از حق بجان و بمال دفاع مى كردند و با ناحق بى رحمانه و با خشونت تمام مى جنگيدند» ٢ اما تمام ايشان به اين اندازه طرفدار حق نبودند چنان كه اگر دربارهء شطاران مى نويسند كه ايشان غارتگرى و راهزنى را گناه نمى دانستند و آن را نوعى زرنگى مى شمردند ٣ اين را هم بايد دانست كه غالب شطاران به اموال ثروتمندان مى تاختند (خاصه باموال آنان كه مشهور به بخل و عدم اداى زكات بودند) و از حاصل غارت و چپاول خود به مستحقان و بى پولان هم بهره اى مى دادند و در اظهار اين كار هم عارى نداشته اند. داستان مرد جوانمردى كه در سفرنامهء ابن بطوطه آمده، مربوط به اين گروه از شطاران است. ابن بطوطه در ضمن ذكر مردى از جزيرهء هرمز (بنام «جمال صعلوك سجستانى») مى نويسد كه آن مرد گروهى انبوه سوار از عرب و عجم گرد خود جمع كرده و به راهزنى مى پرداخت و در عوض خانقاه ها بنا مى كرد و از پول غارتها كه بدست مى آورد خرج غذا و طعام مسافرين را مى داد مشهور بود كه جمال هميشه دعا مى كرد كه خداوند

__________

(١ و ٣) - تاريخ تمدن اسلام از جرجى زيدان ترجمهء فارسى از جواهر كلام، ج ٥، ص ٦١، به بعد.

(٢) - نقش پهلوانى و نهضت عيارى ... ، ص ١٢٣.

كسانى را در دام او بياندازد كه زكات و حقوق واجبهء خود را نمى پردازند ...

وى روزگارى بدين روش ادامه مى داد و با سواران خود در بيابانهاى ناشناس به سر مى برد. همچنين سعيد نفيسى كه مى نويسد: «جوانمردان ايرانى هم مانند متصوفهء ايران به عبادت چندان اهميت نمى داده اند و مزاياى اخلاقى را بمراتب بالاتر از هر عبادت و فريضهء دينى مى دانستند» ١ شايد منظورش همين نوع جوانمردان شطار و عيار يا جوانمردان اصنافى باشند زيرا جوانمردان واقعى ايرانى و صوفيهء كبار اين سرزمين راه افراط نپيموده اند و حقوق الله و حقوق العباد را دوشادوش هم مورد توجه و مبناى عمل خود قرار داده اند. در سرزمين اسپانيا «شطاران» را بنام «صقوره» مى خوانده اند و در تاريخ تمدن اسلام نيز ايشان را شطار ناميده است و مى نويسد كه در دستگاه خلافت عباسى نوعى از بازرسان پنهانى وجود داشتند بنام «توابون» و ايشان هم شطاران بوده اند. ٢ درويشان سربدار خراسان هم كه در قرن هشتم هجرى عليه مظالم و ستمكارى هاى عمال طغا تيمور (حاكم استراباد و جرجان) قيام كردند و در آخر كار آن حاكم را بقتل رساندند و حكومت خودشان را در آن ناحيه پديد آوردند از جوانمردان بودند. ٣ چنان كه بعضى ها نهضت باطنيه را هم نوعى از عيارى دانسته اند.

عياران و شطاران گروهى فعال و مؤثر بودند و در كارهاى سلطنتى و خلافت دست مى داشتند در ميان سالهاى ١١٣٥ - ١١٤٤ م حكومت بغداد را عياران اداره مى كردند. و ذكرى كه صاحب «قابوس نامه» در باب چهل و چهارم آن كتاب از عياران و فتيان مى كند دليل بر آن است كه امراء و پادشاهان همواره توجه به قدرت و نفوذ عياران داشته اند.

امير عنصر المعالى كيكاوس زيارى در كتاب خود مى نويسد: «اصل جوانمردى سه چيز است يكى آنكه آنچه بگويى بكنى دوم آنكه راستى در قول و فعل نگهدارى سيم آنكه شكيب را كار بندى زيرا كه هر صفتى كه تعلق دارد به جوانمردى در زير اين سه چيز است ... » ٤

__________

(١) - سرچشمهء تصوف در ايران، ص ١٥٢.

(٢) - تاريخ تمدن اسلام، ج ٥، ص ٦١.

(٣) - از سعدى تا جامى ... ، ص ٨٠.

(٤) - قابوس نامه تصحيح دكتر عبد المجيد بدوى، ص ٢٢٢.

دربارهء عياران و شطاران كتابهاى داستانى متعدد نوشته شده است و معروف تر از همه «سمك عيار» و «اسكندرنامه» ١ و «الفرج بعد الشدة» ٢ و «داراب نامه» و «ماه نخشب» مى باشد و ما براى رعايت اختصار نمى توانيم كه داستانهائى را از كتب مذكور در اينجا نقل كنيم «سمك عيار» تأليف فرامرز بن خداداد بن عبد الله الارجانى است كه آقاى دكتر خانلرى آن را در پنج قسمت (و ٣ مجلد) بچاپ رسانده اند. قهرمان اين قصه «سمك» از عياران و جوانمردان است كه براى دست يافتن بر دختر فغفور چين چندين بار با فغفور جنگ كرده است.

«داراب نامه» نيز تأليف مولانا محمد بى غمى است و چاپ آن در دو مجلد به نفقهء بنگاه ترجمه و نشر كتاب و به تصحيح آقاى دكتر صفا بعمل آمده است.

و داستانى است جوانمردانه دربارهء فيروز شاه بن بهمن بن اسفنديار كه مؤلف آن را آب و رنگ خاصى داده است.

فتيان و عياران باختلاف مذهبى فرق توجهى نداشته اند ولى از «الرحلة» تأليف ابن جبير اندلسى (م ٦١٤ هـ) برمى آيد كه فتيان سوريه (كه آن ها را احداث مى گفتند) سنيان متعصب بودند و در شهر دمشق با شيعيان مى جنگيدند.

وى مى نويسد:

سنيون يدينون بالفتوة و بامور الرجولة كلها ... و اذا قسم احدهم بالفتوة بر قسمه و هم يقتلون هؤلاء الروافض اين ما وجدوهم و شأنهم عجب الانفة و الاتلاف ... ٣

مهم ترين مراكز عيارى و شطارى در كشورهاى عربى، كوفه و دمشق

__________

(١) - اسكندرنامه در قرن ششم تا هشتم هجرى تأليف شده و مشتمل است بر داستانهاى اسكندر مقدونى يونانى (٣٥٦ - ٣٢٣ ق م).

(٢) - اصل كتاب به عربى است و تأليف قاضى ابو على المحسن بن ابو القاسم على التنوخى المعتزلى (م ٣٨٤ هـ) و ترجمهء فارسى آنكه در قرن هفتم بوسيلهء «حسين بن سعد بن حسين الدهستانى» انجام شده در سال ١٣٤٥ ش. در تهران چاپ شده است. ر - ك ادب فارسى در پاكستان (اردو)، ص ٣٠٥.

(٣) - الرحلة، ص ٢٣٠ و مجلهء دانشكدهء ادبيات، س چهارم، شمارهء ٢، ص ٨٢.

و بغداد و قاهره و در ايران خراسان و ماوراءالنّهر بوده است در ايران رئيس گروه فتوت و عيارى و شطارى را بلقب «رئيس» ياد مى كردند و اين شخصيت مورد احترام و اطاعت و پيروى گروه خود قرار مى گرفته است.

در مورد تحولات فتوت اجتماعى و عيارى و شطارى در تاريخ اسلام، دكتر مصطفى جواد در مقدمهء مفصل خود بر كتاب الفتوة (تأليف ابن المعمار حنبلى) مطالب سودمندى بيان كرده و آقايان دكتر خانلرى و دكتر محجوب نيز در دورهء ١٨ و ١٩ مجلهء سخن چگونگى نهضت عيارى را روشن ساخته اند و ما در اينجا فقط اشاره مى كنيم كه در قرن دوم هجرى جوانان خوش گذران خود را «عيار جوانمرد» معرفى كردند و براى سوءاستفاده نمايش به چالاكى و گريزى داده و به نيت تفريح و مى گسارى و آسان گيرى در زندگى به تاخت وتاز مى پرداختند ايشان بر سر گور شاعر خمريه ساز ابو الهندى غالب در عراق مى خوارى مى كردند. خالد بن عبد الله قسرى، حاكم عراق فعاليتهاى آنان را محكوم و ممنوع ساخته بود ولى كارهاى ايشان ريشه كن نشد و باقيماندهء همانانند كه در قرن سوم هجرى قاضى بغداد - ابو الفاتك ديلمى - فتيان بدعتى و زشت، مى نامد. در قرون دوم و سوم هجرى فساد اخلاق آنان مشهور بوده است. در قرن چهارم هم دزدان و صعاليك متعدد را به صورت عياران مى بينيم.

در تاريخ كامل ابن اثير، در حوادث سال هاى ٣٦١، ٣٩٣، ٤١٥، ٤٢٤ هجرى نام اين گروه هم آمده است. البته دولت مقتدر سلجوقى، فعاليت هاى تروريستى عياران و شطاران را تا حدى تحت كنترل آورده بود. در اين اوضاع و احوال، صوفيه و افراد نيكوكار جامعه كوشش مى كردند تا فتوت ادعائى را از فتوت واقعى باز شناسانند. صاحب قابوس نامه نوشته است:

«بدان كه جوانمرد عيار آن بود كه او را چند گونه هنر بود. يكى آنكه دلير و مردانه و شكيبا بود به هر كارى، و صادق الوعد و پاك عورت و پاك دل بود و زيان كسى به سود خويش نخواهد و زيان خود از بهر سود دوستان روا دارد و زبون گير نباشد و بر اسيران دست دراز نكند و بى چارگان را يارى دهد و بد را از مظلومان دفع كند و همچنان كه راست گويد راست

يك يادآورى

شنود و انصاف از خود بدهد و بر آن سفره كه نان و نمك خورده باشد بدى نكند و از ريا ننگ دارد ... ».

اين گونه وصايا مبين واكنشى است كه عليه عياران و شطاران زشت كار نشان داده مى شد. ولى به طورى كه قبلا يادآورى كرديم، فعاليت هاى عياران و شطاران همگى درخور نفرين نبوده و آنان براى آزادى وطن و احقاق حق ضعفاء و كمك به بيچارگان و اداى حقوق بندگان خدا نيز بطور كلى، خدمات با ارزشى انجام داده اند، و مطالب زيادى دربارهء آنان نوشته و چاپ شده كه ما به همين قدر بسنده مى كنيم.

يك يادآورى:

در اينجا لازم است كه از صوفيان شطار هم ذكرى كرده باشيم. صوفيان شطار ظاهرا با شطاران (كه در كنار عياران و فتيان، نامبرده مى شوند) رابطه اى ندارند و نبايد اين دو نام را با يكديگر اشتباه كرد زيرا اين دسته از صوفيان را تنها به علت سرعت پيشرفت و ارتقاى روحانى به شطارى ملقب كرده اند. گروه شطاريه منسوبند به عبد الله شطار (كه در قرن هشتم و نهم مى زيسته) و بعضى سخنان او به گفته هاى حسين بن منصور حلاج و بايزيد بسطامى شبيه است. طريقهء شطاريه الآن هم در سوماترا و جاوه پيروان دارد ١ شطاريهء ايران باقوال بايزيد بسطامى توجه داشتند ولى نسبت خود را به شهاب الدين سهروردى مى رساندند و ازاين رو به سهرورديه نزديك شدند.

بايد در نظر داشت كه شطاريه (بصورت يك فرقه) در قرن هفتم و به ويژه در قرن هشتم و نهم رايج گرديد ولى اصطلاح شطارى در مسلك تصوف قديم تر از اين تاريخ است. مؤسس اين سلسله در شبه قارهء پاكستان و هند همان عبد الله شطار است كه اين سلسله را تا جزاير اندونزى و مالزى رواج داده و در سال ١٥٧٢ م در مالوه فوت كرده است.

پدر ابو الفضل علامى، وزير اكبر شاه (از تيموريان شبه قارهء پاكستان

__________

(١) - ارزش ميراث صوفيه، ص ١٠٢ - ١٠١.

ترويج فتوت بوسيله بعضى از خلفاء و پادشاهان اسلام

و هند) كه شيخ مبارك نام داشته نيز باين سلسله منسوب بوده و شيخ محمد غوث گوالبارى شطارى (م ١٥٦٢ م) نيز يكى ديگر از بزرگان معروف اين سلسله مى باشد ١ پس گروه شطاريه (در تصوف) و شطاران (كه در كنار فتيان و عياران ياد مى شوند) دو مسلك جداگانه دارند و براى تميز اين دو اصطلاح اين تذكر ضرورى بود.

ترويج فتوت بوسيله بعضى از خلفاء و پادشاهان اسلام

در قرن ششم فتوت بصورت يك مسلك و عامل اجتماعى جدى درآمده بود و بهمين علت پادشاهان و خلفاء متوجه آن گرديده و كم وبيش بدان گرويدند و آداب و رسوم و تشريفات آن را بطور مشخص مورد اجرا قرار دادند البته پيش از اين تاريخ نيز كارهاى جوانمردانه اى از بعضى از حكام و فرمانروايان مسلمان مانند ديگر طبقات مردم صادر مى شد، اما تا اين هنگام كسى از آنان به صورت رسمى وابسته به مسلك فتوت نبود و آنچه وجود داشت فقط روح جوانمردى بود كه بعضا بر آنان حكومت مى كرد و از اعمال و اقوال ايشان ظاهر مى گرديد مثلا گفتار زير از شمس المعالى قابوس كه در مقام مخالفت با تسليم فخر الدولهء ديلمى به سرداران او گفته، چه قدر جوانمردانه است:

«شمس المعالى جواب داد كه در شريعت مروت ٢ و دين حفاظ فتوت، نقض عهود و اخفار حق وفود حرام است و كدام عار از اين شنيع تر كه چنين پادشاه زاده اى به جائى پناهند و از آنجا توقع وفا و حفاظ دارد و آنگاه جفا بيند و به او غدر كنند و بحطام دنيوى بفروشند و در حفظ جان و صيانت جاه او بجان نكوشند ٣.

همچنين اسامه ابو المظفر شامى، كه از امراى برجستهء سوريه بود (م ٥٨٤ هـ) و معاصر معروف او سلطان صلاح الدين ايوبى (٥٦٤ - ٥٨٩ هـ) هر دو از فتيان و جوانمردان بودند. موفقيت هاى شايان صلاح الدين و سپس

__________

(١) - رود كوثر (اردو)، ص ٣٤ - ٣٣.

(٢) - در تعريف مروت ابن المعمار مى نويسد: «هى صفة باطنة و الفتوة صفة ظاهرة من فعل الخير و الكف عن الشر» كتاب الفتوة، ص ١٤٩.

(٣) - ترجمهء تاريخ يمينى چاپ بنگاه ترجمه و نشر كتاب، ص ٤٩.

توسعه نظام فتوت با مساعى خليفه الناصر لدين الله عباسى

فتوحات ملك الظاهر بيبرس (م ٦٧٦ هـ) كه در جنگهاى صليبى نصيب آنان گرديد، بقوت ايثار جوانمردان فعال بود كه در زير لواى آنان جمع شده بودند و در ميان ايشان عدهء زيادى از شواليه ها قرار داشتند ١. در مورد جوانمردى سلطان صلاح الدين شاعر انگليسى زبان واقعه اى را بعنوان «تحفهء صلاح الدين» به رشتهء نظم كشيده و خلاصه اش اين است كه: اسب ريچارد پادشاه انگليسى در جنگ كشته شد و او پياده جنگ مى كرد. وقتى نظر صلاح الدين بر اين دشمن افتاد. يكى از اسب هاى گران قيمت خود را به وى هديه كرد تا سواره بجنگد و احترام او محفوظ بماند ٢ شجاعت صلاح الدين ايوبى و تربيت «شواليه گران» كه به دست او انجام پذيرفته، خيلى معروف است.

قبل از اين ها امير عنصر المعالى كيكاوس زيارى هم دربارهء اهميت «جوانمردى» صحبت كرده بود، كه مطالبى از آن را در اوراق گذشته آورديم، ولى شايد از ميان تمام پادشاهان و امرا خليفهء عجيب الذوق عباسى، ابو العباس الناصر لدين الله (٥٧٥ - ٦٢٢ هـ) ابن المستضيء بالله بيش از همگان به مسلك فتوت به صورت رسمى توجه نشان داده و در پى احياء و ترويج تشريفات و آداب آن مسلك رفته باشد.

توسعه نظام فتوت با مساعى خليفه الناصر لدين الله عباسى

نفوذ نهضت جوانمردان خلفاى عباسى را متوجه ساخته و خليفه المقتفى لامر الله از سال ٥٤٧ هـ. ق. براى عياران و احداث، ارفاق و امتيازى خاص قايل گرديد، ولى خليفهء داهى و دورانديش عباسى، الناصر لدين الله (٥٧٥ - ٦٢٢ هـ. ق.) را كار و كردار فتيان چندان پسند افتاد كه خود هم وارد اين گروه گرديد. و پادشاهان و حكام اسلام را هم دعوت كرد كه به گروه فتيان بپيوندند وى به كارهاى شگرفى همچون نشانه زدن با كمان گروهه و نيز به كارهاى شكار و بازى و كبوتربازى پرداخت و بدين وسيله نظام فتوت را توسعه بخشيد.

__________

(١) - سرچشمهء تصوف در ايران، ص ١٣٤.

(٢) - آغاز و ارتقاى شيوهء جوانمردى (اردو)، ص ٤٢٩ و نيز: Saladin"s Gift by Thomas Moore.

نويسندگان متعدد عقيده دارند كه اين خليفه مى خواست به كمك فتوت، بر تأثير و نفوذ خود بيفزايد و مانع سقوط خلافت عباسى گردد چرا كه وى به ويژه از سلطان محمد خوارزم شاه خائف بود و مى گويند همو چنگيز خان را براى حمله به قلمرو آن سلطان دعوت كرد كه البته عوامل ديگر هم در كنار اين عامل وجود داشت و مجموع آن ها موجب گرديد كه چنگيز خان به ايران هجوم آورد و آن سياه كارى ها را مرتكب شود. الناصر از كم نفوذى خليفه ناخرسند بود و فتوت را افزار تجديد قوت ساخته و بدين نيت وارد ميدان فتيان گرديده بود و البته بعضى اعمال نيكوكارانه نيز در اين رابطه انجام داد چنان كه ابتداء برسم اهل فتوت در بغداد مهمان خانه جهت افطار مردم ساخت و براى حجاج نيز منازلى درست نموده كمى بعد آنها را وقف كرد ١.

همچنين اقدامات وى در مبارزه با انحرافاتى كه به تشكيلات فتوت در روزگار وى راه يافته بود تا حدودى مؤثر افتاد براى اطلاع از انحرافات مزبور، كافى است كه نگاهى بيندازيم به كتاب «نقد العلم و العلماء» تأليف ابو الفرج عبد الرحمن بن الجوزى (م ٥٩٧) وى مى نويسد:

«از جمله كسانى كه گرفتار تلبيس ابليس شده اند، عياران هستند و اين جماعت كه فتيان خوانده مى شوند، مال مردم را مى گيرند و مى گويند فتى كسى است كه مرتكب زنا و دروغ نشود و در حفظ حرمت بكوشد و هتك ستر زنان نكند. بااين حال از تصرف اموال مردم خوددارى ندارند. بريان كردن جگر مردم را بواسطهء اين عمل بخاطر نمى آورند و با اين حال طريقهء خود را فتوت مى خوانند. بسا اتفاق مى افتد كه يكى از ايشان بحق فتوت قسم ياد مى كند و از اكل و شرب مى گذرد. لباس ايشان شلوارى است كه آن را بر هركس كه درين طريقه داخل شود مى پوشانند چنانكه صوفيه مريد را به مرقع ملبس مى كنند. غالبا ديده شده است كه بعضى از فتيان از دختر يا خواهر خود سخنى نادرست و ناسزا شنيده و با آنكه اكثر اوقات آن سخن ناشى از محركى بوده، او را بقتل آورده است، و به عقيدهء ايشان اين عمل مطابق فتوت است.

__________

(١) - مجلهء شرق شمارهء ٦ سال ١٣١٠ ش، ص ٣٥١ بنقل از تاريخ الفخرى.

صبر ايشان در قبال ضربت نيز زياد است و به آن افتخار مى ورزند». ١

بارى خليفه الناصر براى اصلاح احوال فتيان كوشش كرد او خود در سال ٥٧٨ هـ به دست شيخ مالك بن عبد الجبار حنبلى (م ٥٨٣) خرقهء فتوت پوشيد و تأسيس نظام فتوت ناصرى را اعلام نمود، ٥٠٠ دينار به شيخ مزبور و خلعتى به پسرش شمس الدين على و انعامى به دامادش يوسف العقاب داد و بفرمود تا صورتهاى فتوت را طبق آئين فتوت ناصرى تجديد كنند و همين طور تشويق كرد كه امرا و سلاطين كشورهاى اسلامى خرقهء فتوت را از خليفه بخواهند و بپوشند. از كسانى كه خرقهء فتوت را پوشيدند و آداب و رسوم فتوت را به مورد اجرا نهادند، يكى سلطان عزيز الدين كيكاووس اول (٦٠٧ - ٦١٦ هـ) پادشاه روم است ٢ اين سلطان فتوت را در آن ديار به نحوى هرچه تمام تر رواج داد و اين مسلك تا ٢ يا ٣ قرن بعد در آنجا بقوت خود باقى ماند چنان كه از احوال و كيفيات مولانا جلال الدين رومى (٦٠٤ - ٦٧٢ هـ) معلوم مى گردد كه او هم به فتوت توجه گونه اى داشته و احمد افلاكى اقوالش را درين باره نقل كرده است. ٣

پس از آنكه الناصر لباس فتوت پوشيد، از سال ٥٩٩ هـ به انحلال نظام هاى موجود فتوت و برقرارى نظام «فتوت ناصرى» در سراسر ممالك اسلامى پرداخت. چندى پس از اين تاريخ فرستادگان وى به كشورهاى مسلمان رفتند و پادشاهان و حاكمان و اميران را «لباس فتوت ناصرى» پوشاندند و براى شكار كردن كبوتران ويژه براى نامه رسانى و نشانه بازى با كمان گروهه، كه تفصيل آن به فارسى چاپ گرديده، دستورهاى خليفه را ابلاغ نمودند. اعمال خليفه مبنى بر تشكيل يك نظام فراگير براى فتوت در آن دورهء هرج و مرج، مؤثر بوده و مؤلف كتاب تجارب السلف ٤ نظر به اين گونه

__________

(١) - مجلهء شرق (كه ذكر آن رفت) و نيز وحيد شمارهء ٧ سال ١٣٤٧ ش، ص ٦٢٩. اصل عبارت در «تلبيس ابليس»، ص ٤٢١ از چاپ مصر ١٩٢٨ م.

(٢) - ايضا مجلهء شرق و «سرچشمهء تصوف در ايران»، ص ١٥٤.

(٣) - مناقب العارفين افلاكى، ج ١، ص ٤٨٩، ٥٤٣ و ٥٤٤.

(٤) - چاپ طهورى، ص ٣١٩.

اقدامات، خليفه الناصر لدين الله را «كاردان و مجرب و مقدام و شجاع و تيز خاطر و حاضر جواب و صاحب فطنت و ذكاء و فاضل و بليغ» مى شمارد. جالب است كه سلطان شهاب الدين غورى (م ٦٠٢ هـ) و الملك العادل ايوبى و فرزندانش در دمشق و سلطان كيكاووس دوم رومى (٦١٦ - ٦٣٢ هـ) و ديگران لباس فتوت ناصرى را در بر كرده بودند.

مى گويند خليفه به شكار و نشانه بازى سخت علاقه مند بود و ١٤٤٥ پرنده شكار كرده بود، و به فتيان توصيه نمود كه چهارده نوع پرنده (وزه، انيسه، سقا، تم، هويره، لقلق، هوغ، عقاب، عنز، غرنوق، كركى، لغلغ، مرزه و نسره) را شكار كنند ١ براى طيور المناسيب و رمى البندق خليفه تشكيلاتى درست كرده بودند و خود او از ميان پيشه ها بيش از همه عمر خود را به نگاهدارى كبوتران قاصد (طيور المناسيب) و انداختن گلوله و مهرهء گلى با كمان گروهه (بندق) صرف نمود و امر داد كه كسى غير از او اين قبيل پرندگان را نگاه ندارد مگر آنكه آن ها را از خليفه بگيرد و انداختن گلوله را با كمان گروهه نيز براى ديگران قدغن نمود، شخصى بنام ابن السفت از اهالى بغداد كه زير اين بار نرفت، و از ترس خليفه از آن شهر گريخته به شام پناه برد ... گفت اين فخر مرا بس كه همهء مردم به اجازهء خليفه مهره مى افكنند و من تنها در اين شمار نيستم» ٢.

از اقدامات مهم خليفه الناصر لدين الله، يكى برقرارى امنيت در قلمرو خلافت و مجازات سنگين براى آن تعداد از عياران و شطاران و ديگر خرابكارانى بود كه به كارهاى تروريستى اشتغال داشتند و بقتل و غارت مى پرداختند شمارى از آدمكشان بدار كشيده شدند و دست هاى دزدان بريده شد. خليفه مى گفت:

خداوند براى قتل عمد، مجازات جهنم مقرر داشته، و شما آن را «فتوت و جوانمردى» نام مى نهيد؟ خليفه از ميان جوانمردان، جاسوسانى به نام توابون

__________

(١) - ر ك كتاب الفتوة تأليف ابن معمار چاپ بغداد.

(٢) - مجلهء شرق شمارهء ٦ سال ١٣١٠ ش ص ٣٤٨ و نيز مجلهء وحيد شمارهء ٧ سال ١٣٤٧ ش، ص ٦٣٥ - ٦٣٦.

«اخيت» و رابطه آن با فتوت

را برگزيد تا بدعملى ها و خراب كارى هائى را كه انجام مى گيرد بوى اعلام دارند. همچنين به فتيان دستور داد تا براى تيراندازى در جنگ ها خود را آماده نمايند. و اين بود كه تربيت يافتگان فتوت ناصرى، وارد جنگ هاى صليبى هم شدند.

تا سال ٦٢٢ هـ ق كه سال در گذشت خليفه الناصر مى باشد فتوت در سراسر كشورهاى اسلامى بعنوان مذهب مختار درآمده بود و دسته هاى مردم بخشنده و كارساز و دستگير و فداكار، در همه جا ديده مى شدند چنان كه فعاليتهاى اسامه ابو المظفر امير شامى و صلاح الدين ايوبى احتياج به معرفى ندارد.

جانشينان خليفه الناصر هم به توسعهء نظام فتوت مى پرداختند فرزند وى محمد الظاهر بالله در سالهاى ٦٢٢ و ٦٢٣ هـ خلافتى بس كوتاه مدت داشت و پس از او پسرش منصور ملقب به المستنصر بالله (بانى مدارس مستنصريه) بروى كار آمد و لباس هاى فتوت ناصرى را براى سلطان جلال الدين منكو برنى و نور الدين ارسلان شاه زنگى شهرزورى فرستاد كه ايشان نيز آن را در بر كرده اند. در همين اوان شيخ شهاب الدين سهروردى (م ٦٣٢ هـ) دو فتوت نامه انشاء و املاء نمود كه در آنها از فتوت اخلاقى صحبت داشت و فتيان را از حمل اسلحه و غارت گرى منع نمود. ١ همچنين شيخ سعدى شيرازى كه در آن موقع در بغداد نزد عبد الرحمن ابن جوزى (ابن جوزى دوم م ٦٣٦ هـ) درس مى خوانده، در اشعار خود كرارا از فتوت ياد مى كند كه ذكر آن ها خواهد آمد.

در سال ٦٥٦ هـ بساط خلافت عباسى بدست هلاكو خان مغول برچيده شد و تشكيلات فتوت هم از بين رفت، ولى خلفاى فاطمى مصر و بازماندگان خلفاى عباسى باز به ترويج و توسعهء آن مى پرداختند و تا قرن بعدى فعاليتهاى فتيان عرب مصر، در فتوت نامه ها مذكور افتاده است و القلقشندى هم در مجلد يازدهم «الصبح الاعشى» در پيرامون تشكيلات فتيان اشاراتى دارد.

«اخيت» و رابطه آن با فتوت

اخ به معنى برادر است و اخى (برادر من) را به عنوان معادلى براى فتى و

__________

(١) - رسايل جوانمردان، ص ١٥٨.

جوانمرد بكار مى برده اند. چنان كه فتيان با القاب اخوه و اخيه و اخوان هم ياد شده اند. ريشه هاى اخيت همانا مواخات و اخوت اسلامى است كه نبى اكرم (ص) در ميان مهاجرين مكه و انصار مدينه افكند و در قرآن مجيد هم آمده است:

«إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ» ١ - بسيارى از مشايخ عالم اسلام با لقب «اخى» ياد مى شوند كه نوعا بر مسلك فتوت بوده اند. ابن بطوطه در سفرنامهء معروف خود بجاى فتيان از «اخيه» ياد مى كند. و معلوم است كه تا آن قرن اين گروه در كشورهاى اسلامى به ويژه در خطهء روم (تركيهء فعلى و نواحى مجاور آن) شيوعى داشته اند.

در فتوت نامهء منظوم ناصرى سيواسى و فتوت نامهء منظوم شاعرى به نام عطار و رسالهء فتوتيهء مير سيد على همدانى هم از «اخيت» - بخصوصه - ذكرى آمده است.

رسالهء مزبور به طورى كه در دائرة المعارف اسلامى هم مى خوانيم مهم ترين مآخذ در رابطه با اخيت در قرن هشتم هجرى به شمار است ٢ و مؤلف آن خطاب به مريدش مى فرمايد:

اى عزيز بدانكه لفظ «اخى» لفظى است متداول گشته ميان خلق. و اين لفظ را معنى رفيع و حقيقتى وسيع است و بيشتر اهل زمانه بظاهر لفظ بى حاصل و اسم بى معنى قناعت كرده اند و از اسرار حقائق دينى محروم مانده و جمعى از ارباب نفوس شخصى را بر خود تقديم مى كنند و وى را «اخى» مى خوانند و به دواعى مرادات نفسانى چند روزه صحبتى بانفاق مى دارند و آخر به وحشت و عداوت مى انجامد. بدين سبب كلمه اى چند بر مقتضاى اين معنى - آنچه زبان وقت املا كند - در قلم خواهد آمد و ايمائى كرده خواهد شد تا تنبيهى بود طالبان اين معنى را، ان شاءالله تعالى.

اى عزيز بدانكه ارباب طريقت اطلاق اين اسم به سه معنى اعتبار كرده اند و سه مرتبه نهاده اند: اول عام دوم خاص سوم اخص. اول لغوى اسمى دوم نصى حقيقى سوم اصطلاحى معنوى.

اما اول بدانكه اسم اخى در لغت «برادر من» است و عامهء مردم برادر

__________

(١) - قرآن مجيد الحجرات آيهء ١٠.

(٢) - بنگريد به همان مرجع در ذيل اصطلاح «اخى».

كسى را دانند كه از يك پدر يا از يك مادر باشد و اگر كسى ديگر را برادر خوانند از سر رسم يا تكلف بود اما در واقع او را برادر اعتبار نكنند.

مرتبهء دوم خواص مؤمنان اند و علماى دين كه بقوت علم و نور ايمان از مرتبهء تقليد و رسوم ترقى كنند و بقدر حوصلهء هركس احوال و اسرار و حقائق دين از شواهد اختيار و از آثار كتاب و سنت استدلال كنند. پس بحكم «انما المؤمنون اخوة» همهء مؤمنان را برادر دانند.

مرتبهء سوم اصطلاحى و آن ميان ارباب قلوب و اهل تحقيق است كه اين طائفه اين اسم را اطلاق مى كنند بر اهل مقامى از مقامات سلوك كه عبارت از آن مقام فتوت است. ١

اگرچه مير سيد على كلمهء «اخى» را عربى دانسته و ظاهرا نيز چنين است و به معنى «برادر من» مى باشد ولى محققان متعدد فكر مى كنند كه اصل اين كلمه اقى و مأخوذ از ريشهء تركى (لهجهء اويغورى) است و معنى آن «فياض» و «سخى» و «جوانمرد» است كه بعدها كم كم تلفظ آن «اخى» شده و سپس به جاى اقى، بيشتر «اخى» بكار رفته است ولى كارهاى «اخى» همان كارهاى «اقى» بوده است. اصطلاح «اخى» (- جوانمرد و فتى و مظهر فتوت) قبل از قرن هفتم هجرى به ندرت ديده مى شود و شايد شيوعى نداشته است ولى نام چند تن از «اخى ها» در دست است و از آن جمله يكى اخى فرج زنجانى (م ٤٥٧ هـ) كه در گزارش هاى زيادى به عنوان مرشد و پير نظامى گنجوى از او ياد شده است.

ولى بظاهر نظامى مريد او نبوده و فقط به شخص و تعليمات وى علاقهء فراوان داشته است. و اينكه مريد او تلقى شده از اشتباهات دولتشاه سمرقندى است و نظامى در حدود سال ٥٣٠ هـ ولادت يافته است و اخى فرج مدتها پيش از آن فوت كرده بود. مع ذلك از اين گزارش ها برمى آيد كه اخى فرج در شمال ايران آن روزى (و در احوالى اناتولى) زندگانى مى كرده و اخيت را در آن سرزمين رواج داده است. از قرائن معلوم مى گردد كه اخيت در قسمت شمالى ايران شيوع و رواج داشته ولى در نتيجهء حملهء خانمان سوز مغول، كه در اوائل سدهء هفتم هجرى

__________

(١) - بنگريد به متن فتوتيه كه بعدا خواهد آمد.

مجامع فتيان (لنگرها و زوايا)

آغاز شده، تشكيلات و نيز مدارك مربوط به اخيان ايران از بين رفته و آنها به اناتولى مهاجرت كرده اند.

اخيت در اناتولى پيشرفت شايانى كرده و در سراسر اين ناحيه تشكيلات جوانمردى اخيان گسترش يافته كه دراين باره از سفرنامهء ابن بطوطه و فتوت نامهء منظوم ناصرى مطالبى را آورديم. در اوايل، «اخى» رئيس گروه اصناف مختلفهء مردم بود و منزل او بصورت مركز و جاى اجتماع اخيان بود. بعد از تأسيس زوايا و خانقاه ها، رسوم و آداب فتوت در اين مراكز برگذار مى گرديد.

مجامع فتيان (لنگرها و زوايا)

فتيان در زوايا و لنگرها جمع مى شدند و تربيت مى گرفتند و اين زوايا براى آنان به منزلهء خانقاه ها بود و در آنجا مانند سالكان تصوف جمع مى شدند. سياح معروف مراكشى، ابن بطوطهء طنجه اى، آن طور كه اشارت شد، در سفرنامهء خود به توضيح پيرامون مراكز و تشكيلات فتيان (مخصوصا در اناتولى) چنان كه مشاهده كرده بود پرداخته و دربارهء كارهاى خوب و جوانمردانهء آنان سخن مى گويد. به نوشتهء او «اخية الفتيان» نه فقط در انطاليه (- اناتولى) بلكه در سراسر بلاد روم به فراوانى موجوداند و «اين گروه در غريب نوازى و اطعام و بر آوردن حوائج مردم و دستگيرى از مظلومان در تمام دنيا بى نظيرند «اخى» در اصطلاح آن نواحى كسى را گويند كه از طرف همكاران خود و ساير جوانان مجرد بعنوان رئيس و پيش كسوت انتخاب مى شود ... پيش كسوت هريك از گروهها خانقاهى دارد مجهز بفرش و چراغ و ساير لوازم. اعضاى وابسته به هر كدام از گروهها آنچه را از كار و كاسبى خود بدست مى آورند، هنگام عصر تحويل پيش كسوت خود مى دهند و اين وجوه صرف خريد ميوه ها و خوراك مى شود كه در خانقاه بمصرف مى رسد.

ابن بطوطه مى نويسد: «من در تمام دنيا مردمى نيكوكارتر از آنان نديده ام اگرچه اهالى شيراز و اصفهان هم به روش جوانمردان تشبه مى جويند ليكن اينان در غريب نوازى و مهمان نوازى بيشتر و پيشترند».

حقيقت و اهميت فتوت و اخيت

- از مطالعهء سفرنامهء ابن بطوطه معلوم مى شود كه فتوت اصنافى هم در قرن هشتم هجرى بطور عموم موجود بوده است. چنانچه او از جوانمردى ياد مى كند كه خراز بوده است و «در حدود دويست تن از پيشه وران تحت اويند و خانقاهى دارند و هرچه روز بدست مى آورند شبانه در آنجا خرج مى كنند.»

ابن بطوطه اجتماعها و فعاليتهاى رفاهى فتيان را به خوبى مشاهده كرده و در شهر سيواس فتيان آن شهر را ديده و از ضيافت آنان بهره مند شده است. او در كتاب خود زيادتر از ده جا برخوردهايش با فتيان و پذيرائى گرم آن گروه و تشكيلات رفاهى آنان را ذكر مى كند. ظاهرا بيشتر فتيان دراويش كه در اناتولى جمع شده بودند اصلا از ايران بودند و در دورهء هرج ومرج تهاجمات سفاكانهء مغول به آنجا رفته اند لنگرها و زواياى فتيان كه در سفرنامهء ابن بطوطه مذكور است، در غالب نقاط ممالك اسلامى دوشادوش خانقاه ها تأسيس مى شده و تا آن زمان كه تشكيلات و رواج مسلك فتوت باقى بوده، زوايا هم باقى بوده است.

متصل به زواياى فتيان نيز زورخانه ها وجود داشته و در اين رابطه بايد دانست كه فتيان در تشكيل ورزشگاهها هم نقشى مهم ايفا كرده و گروه عياران و شطاران ايران نسبت به اين كار علاقهء فراوان نشان مى دادند. «ايشان خود را با ورزش نيرومند مى ساختند تا بتوانند در برابر دشمنان كشور خود با قدرت بيشترى عقايدشان را ترويج كنند» ١ اصطلاحات متعدد زورخانه (مرشد و پير و كسوت و ازار و غيره) نفوذ فتوت و اخيت را به خوبى نشان مى دهد.

حقيقت و اهميت فتوت و اخيت

بهترين توضيحات در حقيقت و اهميت فتوت و اخيت از مير سيد على همدانى است كه عبادات بى روح را وزنى نمى نهد و افراد ثروتمند را به رعايت حقوق بندگان خدا و كمك به ابناء نوع دعوت مى نمايد و خطاب به مريدش شيخ اخى على طوطى على شاه ختلانى كه رسالهء فتوتيه را براى راهنمائى وى نوشته است مى فرمايد:

«اى عزيز، چون معلوم كردى كه حقيقت اين نوع طاعات، كه دأب

__________

(١) - نقش پهلوانى تاليف كاظم كاظمينى، ص ١٢٢.

اتقياء و اصفياء و پيرايهء احباء و اولياء است، از عامهء مردم متصور نمى شود، قسم دوم را غنيمت دان كه به فضل خود اسباب حصول آن سعادت ترا مهيا كرده اند و آن احسان است با تن و مال به بندگان او كه گنج عالم باقى و تخم سعادت ابدى است. ازين تخم چنانكه مى توانى بنه كه در روز درماندگى بكار آيد.

و اگر مركب همت در ميدان سابقان كه مبارزان صفوف ولايت اند نمى توانى تاخت بارى سعى كن تا از صف اصحاب يمين كه اهل فتوت و اهل احسانند باز نمانى. و از نسيم يمن عنايت كه از وادى كرم برجان متوسطان بساط نجات مى وزد، محروم نمانى و در حضيض دركات نيران با اهل شقاوت و خسران گرفتار نگردى.

مثنوى

بشتاب كه راحت از جهان رفت ... آهسته مران كه كاروان رفت

اين صورت اژدهاى خونخوار ... در گرد تو حلقه ايست چون مار

گر درنگرى بفرق و پايت ... در حلقهء اژدهاست جايت

بگذر ز جهان كه اژدهاخوست ... آن پيرزن است و اژدها اوست

با خاك ترك مهرجويى ... گويى كه بگويم و نگويى

در حبس گه جهانى آخر ... ره جوى كه راه دانى آخر

بالاى فلك ولايت تست ... هستى همه در حمايت تست

بر پايهء قدر خويش، نه پاى ... تا بر سر آسمان كنى جاى

اين ره به وفا بسر توان كرد ... جان زو به صفا بدر توان كرد

از سيل چو كوه سر مگردان ... سيلى خور و روى برمگردان

خاك تو شده جهان هستى ... چون خاك مكن جهان پرستى

دايم به تو بر جهان نماند ... چيزى مپرست كان نماند

اى عزيز، بدان كه دنيا رباطى است بر سر باديهء قيامت نهاده و منزلى است در ميان بيابان ازل و ابد گسترده، تا مسافران حضرت صمديت كه از بيابان عالم ارواح به قرارگاه صحراى قيامت سفر كنند، در اين منزل فرود آيند

و ازين جا زاد سفر آخرت بردارند و به تدبير سفر بى نهايت مشغول شوند ولى احوال اين مسافران به مقتضاى حكمت الهى متنوع افتاده است: بعضى را بصورت قوى آفريده اند و بمعنى ضعيف و بعضى را بمعنى قوى آفريده اند و به صورت ضعيف و بعضى را بصورت و معنى هر دو قوى آفريده اند و بعضى را بصورت و معنى ضعيف. ذلك تقدير العزيز العليم.

و حكمت فاطر حكيم و حقايق اسرار اين درجات را نهايت نيست. اما از ظاهر حكمت اين تفاوت؟؟؟ كه تا جمله مسافران بقدر قوت و ذات هركس در اين سفر ممد و معاون يكديگر كنند چنانكه در اخبار نبوى آمده است كه: «المؤمنون كالبنيان يشد بعضها بعضا» رسول صلى الله عليه و سلم فرمود كه مؤمنان همچون يك ديوار عمارتند كه هر خشتى از آن خشتى ديگر را استوار مى دارد همچنين آنان كه از ايمان بهره يى دارند بايد كه در دين و دنيا معاون يكديگر باشند و همه يكديگر را در كشيدن بار تكاليف و زحمتهاى اين سفر بحكم «إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ» مساوى دانند: شعر

اى چو الف عاشق بالاى خويش ... الف تو با وحشت و سوداى خويش

فارغ ازين مركز خورشيد گرد ... غافل ازين دائرهء لاجورد

بر سركار آى، چرا خفته اى ... كار چنان كن كه پذيرفته اى

مست چه خسبى كه كمين كرده اند ... كارشناسان نه چنين كرده اند

بار عناكش به شب قيرگون ... هرچه عنا بيش، عنايت فزون

ز اهل نظر هركه به جائى رسيد ... بيشتر از راه عنايى رسيد

نزل عنا عافيت انبياست ... و آنكه ترا عافيت آيد، بلاست

از پى صاحب خبرانست كار ... بى خبران را چه غم از روزگار؟

صحبت نيكان ز جهان دور شد ... خوان عسل خانهء زنبور شد

معرفت از آدميان برده اند ... آدميان را ز ميان برده اند

سايهء كس فر همائى نداد ... صحبت كس بوى وفائى نداد

صحبت گيتى كه تمنا كند؟ ... با كه وفا كرد كه با ما كند؟

ز آمدن مرگ شمارى بكن ... مى رسدت دست حصارى بكن

فتوت در مغرب زمين (اسپانيا و سيسيل)

اى عزيز پس آن طايفه كه به صورت قوى بوده اند و ايزد تعالى نعمتى فانى عاريت بديشان داده بود تا آن را تخم سعادت ابدى سازند و بدان نعيم باقى كسب كنند، آن مغروران غافل در تصرف آن نعمت فانى، بتلذذ جسمانى مشغول شدند و بعيش مكدر چند روزه مغرور گشتند و عمر قصير را در تدبير و حيلهء محافظت مردار دنيا در باختند و از تدبير زاد سفر بى نهايت غافل ماندند و حقوق برادران دينى و همراهان سفر اخروى را فراموش كردند و عهدهء عهد الهى را ضايع كردند تا كلام ربانى از حال ايشان خبر داد و فرمود كه «يَعْلَمُونَ ظَاهِرًا مِنَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَهُمْ عَنِ الْآخِرَةِ هُمْ غَافِلُونَ» ١ و «نَسُوا اللهَ فَنَسِيَهُمْ» ٢ يعنى چنانكه در تنگناى منزل مبغض دنيا در ميان لذات فانى جمال حضرت ما را فراموش كردند، فردا در وسعت فضاى عالم بقاء آن مدبران مردود را در قعر دركات نيران و عذاب جاودان از رحمت خويش فراموش كنيم.

فتوت در مغرب زمين (اسپانيا و سيسيل)

نشانه ها و علائم واضح جوانمردى را در اروپا در قرن پنجم هجرى (قرن يازدهم ميلادى) مى توان مشاهده كرد و قبائل مختلف آلمانى اين مسلك را طبق تمايلات خود قبول كرده بودند ولى آن طور كه پروفسور نيكلسون هم در در تاريخ ادبيات عرب (ص ٨٤) جدا اعتراف كرده است بنيانگذاران اوليهء اين گونه جوانمردى مسلمين (شواليه ها) مى باشند و تا قرن مذكور، شيوهء جوانمردى در كشورهاى اسلامى پيشرفت شايانى كرده بود و اروپائيها از اين ممالك پيروى كرده اند.

فتوت از راه ايران و ديگر كشورهاى ديگر اسلامى (همچون بخشى از روم كه در تصرف مسلمين بود) وارد اسپانيا و سيسيل شده و اين دو كشور بصورت مراكز جوانان و جوانمردان درآمده بود و از همين دو منطقه بود كه اين شيوه در سراسر اروپا شهرت و سپس شيوع و رواج يافت و يكى از ابعاد مهم تهذيب و تمدن اسلامى كه وارد دين و تمدن مسيحى شد، همين جوانمردى

__________

(١) - روم آيهء ٧.

(٢) - توبه آيهء ٦٧.

است دران اوان تمام شهرهاى مهم اسپانيا از قبيل قرطبه و اشبيليه و غرناطه به عنوان مراكز فتيان شهرت داشته و سران مسيحى مذهب هم پسران خود را براى ياد گرفتن آداب و رسوم جوانمردى به آن شهرها مى فرستاده اند و به اين طريق شواليه گرى را ياد گرفته اند. ١

جوانمردى كه در اسپانيا يا سيسيل رواج پيدا كرده بود رابطهء واضحى با آداب تصوف نداشته بلكه متضمن نوعى فعاليت هاى اجتماعى و رزمى بوده است مثلا اسب دوانى و يا مهارت تامه در سوارى و نيزه و شمشيربازى و شجاعت و سخاوت و عشق با عفت (و جنبهء اخير از اشعار عربى اسپانيولى هم ظاهر مى گردد) مهم ترين دورهء پيشرفت جوانمردى در آن ديار عهد عبد الرحمن سوم (الناصر الدين الله ٣٠٠ - ٣٥٠ هـ) و حكم دوم (المستنصر بالله ٣٥٠ - ٣٦٦ هـ) و دورهء وزارت عظماى حاجب المنصور (م ٣٩٢ هـ) وزير هشام دوم المؤيّد بالله (٣٩٩ ٣٦٦ هـ) است. مهم ترين جنبهء فتوت اسلامى در آن سرزمين، نشان دادن شجاعت فوق العاده و چابك دستى در اسب سوارى (همان شهسوارى) بوده و كسانى كه داوطلب پيوستن به شهسواران (- الفارسيون) بودند بايستى صفات ده گانهء زير را داشته باشند: تقوى، شجاعت، حسن اخلاق، ممارست در نيزه بازى، تمرين تيراندازى، عفت، حيا، ازين لحاظ «شهسوار» اسپانيولى داراى همان خصوصيات ادبى و هنرى و مذهبى بوده كه شيخ سهروردى هم براى فتى لازم مى شمارد ٢ و شاعرى و فصاحت و بلاغت نيز از جملهء آن خصايص بوده است.

در ميان شهسواران اسپانيولى بذكر موسى بن ابى الغفران مى پردازيم. اين مرد شجاع و جوانمرد در دورهء ضعف حكومت مسلمين در اسپانيا چندين ماموريت شگفت انگيز انجام داده و در شهر معروف غرناطه چندين بار در برابر و عليه سپاه فرديناند پنجم حسابى داد شجاعت داده است (و نيز يوسف بن تاشفين م

__________

(١) - آغاز و ارتقاى شيوهء جوانمردى (اردو) سالنامهء نقوش ١٩٥٨ م لاهور كه آقاى دكتر محمد صديق خان به بنده معرفى كرده اند.

(٢) - رسايل جوانمردان، ص ١٥٨.

٥٠٠ هـ ق ١)

اين آداب و رسوم جوانمردى كه در اسپانيا و از آنجا به ساير نقاط اروپا راه يافته، بظاهر اصل آن از ممالك اسلامى من جمله سوريه و مصر بوده زيرا چنانكه ذكر گرديد، فعاليتهاى فتيان مسلمان در جنگهاى صليبى موجب شگفتى و حيرت مخالفان مسيحى قرار گرفته و تحسين ايشان را برانگيخته بود به همين دليل فن شهسوارى و شواليه گرى را از آنان ياد گرفته و راه و روش آنان را تعقيب مى كرده اند. ٢

اين نوع جوانمردى در قرون وسطى در سراسر قارهء اروپا رواج زياد داشته است و با وجود پيشرفتهاى مادى و صنعتى سرسام آور غرب هنوز هم «جوانمرد» يك صفت خوب و عالى است كه مردم آن سامان در زبانهاى خود بكار مى برند و اين مطالب را با مراجعه به فرهنگهاى اروپائى مى توان دريافت.

مسلمانان از اواخر سدهء اول هجرى حكومت اسپانيا را بدست آوردند.

اغالبه نيز در سال ٢١٣ هـ / (٨١٧ ميلادى) در ناحيهء سيسيل حكومتى بر پا كردند و چندى بعد، به طورى كه از المسالك و الممالك ابن حوقل هم برمى آيد، تصوف و فتوت اسلامى بدان نواحى راه يافته بود. توجه اروپائيان به فتوت اسلامى بيشتر در اوان جنگهاى صليبى بوده ولى رگه هاى آن را الآن هم در افراد نيكوكار آن سرزمين مى توان ديد. اقبال لاهورى، شاعر و متفكر اسلامى، در سال ١٩٣٤ م از نقاط تاريخى اسپانيا ديدن كرده و در كتاب بال جبريل (ص ١٣٤) مى نويسد: دريغا از انحلال فرهنگ جوانمردان عرب در اين سرزمين، همانان كه وقتى نظرشان راهنماى شرق و غرب بوده است. و در قرون تاريك اروپا، هوش و خردشان راهبر ديگران بوده. تأثير آنان است كه مردم اسپانيا هنوز هم صميمى و دوست نماى و دلير و نيكوكار بنظر مى آيند محيط اسپانيا در؟؟؟ عصر هم گويا حامل نفحات شميم يمن است و در موسيقى اسپانيايى نفوذ

__________

(١) - نويسندهء بزرگ اردو، آقاى نسيم حجازى نوولى دلاويز را بعنوان «يوسف بن تاشفين» نگاشته اند كه چندين بار بچاپ رسيده است.

(٢) - لمحات حيرت انگيز تاريخ اسلام (اردو) كه اصل عربى آن از عبد الحنان مصرى است و آقاى دكتر عفان سلجوق به من معرفى نمودند.

اصطلاحات مخصوص فتيان

آهنگ حجاز بگوش مى خورد (ترجمه از اردو).

اصطلاحات مخصوص فتيان

بيست و پنج اصطلاح مخصوص جوانمردان در كتاب الفتوة ابن المعمار با تفصيل و در نفائس الفنون فى عرائس العيون بالاختصار آمده است كه شمه اى از آن بدين قرار مى باشد:

١ - بيت. گروه مخصوص فتيان كه از ديگر گروه ها ممتاز باشند مانند بيت الوهاس.

٢ - حزب، گروه مخصوص فتيان منسوب به يك شخص، و جزوى از بيت.

٣ - نسبت، رساندن نسبت نهايى خود است با جد يا كبير خويش.

٤ - كبير، مانند پدر فتيان است كه شرب در محضر او يا به اجازهء او انجام مى شده است.

٥ - زعيم: ناصح فتيان و كسى كه ايشان را پند و اندرز مى دهد.

٦ - جد: بزرگ فتيان و جوانمردان كه به منزلهء مرشد براى صوفيان است.

٧ - رفيق دمساز و دوست فتوت. هر جوانمرد ديگرى را رفيق خطاب مى كرد.

٨ - مسابل: طالبان متعدد كه تحت رهبرى مطلوب واحد باشند.

٩ - دكش: تارك فتوت (نوعى كلمهء نفرين است براى آنان كه مسلك فتوت را ترك كنند).

١٠ - بكر: كسى كه تازه عازم ورود به گروه جوانمردان و فتيان مى باشد.

١١ - ثقيل: كسى را گويند كه از «كبير» يا «حزب فتوت» جدا شود.

١٢ - وكيل: شخصى كه قائم مقام و كفيل فرائض كبير باشد.

١٣ - نقيب: ترجمان و ناصح و واسطهء مصالح فتيان.

١٤ - شدّ: ميان بستن (با آداب و رسومى كه ذكرش رفت).

١٥ - تكميل: قبل يا بعد از شرط بستن شرائط ديگر فتوت را تمام كردن

مثلا لباس الفتوة را پوشيدن.

١٦ - شرب: نوشيدن از كاس الفتوة.

١٧ - محاضره: اجتماع فتيان در مجلس يا اجتماع «شرب».

١٨ - نقله: انتقال است از يك كبير يا بيت به كبير يا بيت ديگر (البته با اجازه).

١٩ - تعبير: عبور كردن و پيشرفت از مقام «كبير» به «جد» (نوعى ترقى درجه است).

٢٠ - اخذ: بازستاندن «لباس الفتوة» كه به داوطلب داده اند. اين عمل را «كبير» يا «مقدم» به علت خاصى (بعنوان مجازات و پادافراه) انجام مى داد و براى اين كار مجاز بود.

٢١ - رمى: نوعى محاكمه است كه بدان وسيله براى «طالب» يا طالبان ممكنست كه فتوت «كبير» را فسخ كنند.

٢٢ - عيب: ارتكاب منهيات و كبائرى كه مبطل فتوت است «عيوب» مزبور را قبل از اين ذكر كرديم، و اينجا اضافه مى كنيم كه جمهور فتيان برآنند كه صغاير و گناهان كوچك فتوت را باطل نمى كند و فقط آن را تضعيف مى نمايد اما كبائر مبطل است.

٢٣ - محاكمه: داورى بردن و تداعى بيش زعيم يا داور ديگرى كه مورد قبول فريقين باشد. بدين وسيله «فتيان» مى توانستند عليه يكى از بزرگان خود با ارائهء دلائل و شواهد موجود اقامهء شكايت كنند و داد خود بگيرند.

٢٤ - وقف: ممنوع شدن متهم است از «محاضره» خواه براى مدت معين باشد يا تا ثبوت برائت او. براى اين كار اركان جوانمردى باهم مشورت مى كردند.

٢٥ - هبه: بخشيدن «كبير» است «رفيق» را به «كبير» ديگر و اين كار به شرطى كه كبير ديگر هم قبول كند، مجاز بوده است. البته بعضى اين عمل تحويل رفيق به گروه ديگر را مخالف آزادى و حريت مى دانسته و عقيده به ناروا بودن آن داشته اند.

اين بود بعضى از اصطلاحات فتيان كه آشنائى با آن ها براى مطالعه

فتوت و مفاهيم آن در ابيات فارسى

در كتاب هاى فارسى و عربى مربوط به مسلك فتوت، ضرورى است.

فتوت و مفاهيم آن در ابيات فارسى

مسلك فتوت و جوانمردى و مفاهيم مربوط به آن، رنگ و بوى خاصى به ادبيات فارسى بخشيده و صوفيان و ديگر نويسندگان و شاعران صاحبدل، هم در سروده ها و هم در آثار نثرى خود، كرارا به ترويج مسلك و مفاهيم مزبور پرداخته اند. به طورى كه پس از تصوف، نشانه ها و رگه هاى هيچ مسلكى را به اندازهء فتوت در ادبيات فارسى نمى يابيم بعضى از اشعارى را كه نمايندهء گرايش به فتوت و ابعاد آن است، قبلا آورديم (مثلا آنچه را در ستايش امام على به عنوان سرور فتيان و جوانمردان سروده شده) و اينك نيز اشعار ديگرى را در همان رابطه ملاحظه مى نمائيد:

جوانمردى از كارها بهتر است ... جوانمردى از خوى پيغمبر است

دو گيتى شود بر جوانمرد راست ... جوانمرد باش و دو گيتى تراست ١

همى كنند به نيكى ترا دعا امت ... همى برند به شادى ز تو قبا فتيان ٢

نشسته بر سر خوان فتوت ... بهر دو كون در داده صلايى

جوانمردى و لطف است آدميت ... همين نقش هيولايى مپندار ٤

فردوسى:

جوانمردى و راستى پيشه كن ... همه نيكويى اندر انديشه كن

سعدى:

بدى را بدى سهل باشد جزا ... اگر مردى احسن الى من اسا

شيخ نجم الدين زركوب:

فتوت پيشهء هر بى ادب نيست ... فتوت پيشهء پيغمبران است

كسى كش چشم معنى باز باشد ... فتوت در همه اشيا روان است

__________

(١) - منسوب به عنصرى بلخى: سرچشمهء تصوف در ايران، ص ١٣٥.

(٢) - عنصرى: ديوان عنصرى به اهتمام دكتر دبير سياقى، ص ٣١٨.

٣ - عراقى: كليات، چاپ چهارم، ص ٢٥٠.

(٤) - سعدى: گلستان (كليات، ص ١٨٩).

از آغاز و انجام فتوت نامه شاعرى به نام عطار

فتوت در شبه قاره پاكستان و هند

فتوت بوستان و شرع چون تخم ... طريقت چون درخت بوستان است

حقيقت ميوه هاى نغز و شيرين ... كه در باغ فتوت جاودان است

فتوت دار را در هر دو عالم ... ازار عزت و خدمت ميان است

فتوت دار آن كو عيب پوش است ... فتوت دار در جوش عنان است

فتوت دار آن كو دل نواز است ... فتوت دار آن كو دل ستانست

اگر خود نيم نانى ملك دارد ... فتوت دار دايم ميزبان است

جهان را خلق همچون گله اى دان ... فتوت دار مانند شبان است

از آغاز و انجام فتوت نامه شاعرى به نام عطار

الا اى هوشمند خوب كردار ... بگويم با تو رمزى چند از اسرار

چو دانش دارى و هستى خردمند ... بياموز از فتوت نكته اى چند

كه تا در راه مردان ره دهندت ... كلاه سرورى بر سر نهندت

اگر خواهى شنيدن گوش كن باز ... زمانى باش با ما محرم راز

چنين گفتند پيران مقدم ... كه از مردى زدندى در ميان دم

كه هفتاد و دو شد شرط فتوت ... يكى ز ان شرطها باشد مروت

بگويم با تو يك يك جملهء راز ... كه تا چشمت بدين معنى شود باز

***

مكن ز نهار ازين معنى فراموش ... همى كن پند من چون حلقه در گوش

گر اين معنى بجاى آرى ترا به ... به شرط اين راه بسپارى ترا به

اگر خواهى كه اين معنى بدانى ... فتوت نامهء عطار خوانى

خدا يار تو باشد در دو عالم ... چو مردانه درين ره مى زنى دم

بعضى از اشعار بسيار معروف اوحدى مراغه اى و ناصر سيواسى و نيز سروده هاى ديگرى از عطار نامبرده را نيز بعدا خواهيم آورد.

فتوت در شبه قاره پاكستان و هند

سعيد نفيسى در ضمن بحث دربارهء اصل فتوت نوشته است: «با آن همه رواجى كه تصوف ايرانى در هند داشته، جوانمردى و فتوت كه مخصوص ايرانى و زادهء فكر ايرانيان ساكن ايران بوده، به هند نرفته است. ١»

__________

(١) - سرچشمهء تصوف در ايران، ص ٥٦.

ولى اين سخن چندان درست نيست زيرا نه جوانمردى مخصوص ايرانى و زادهء فكر ايرانيان بوده و نه مى توان گفت كه فتوت مانند تصوف به شبه قاره راه پيدا نكرده است خصوصا با توجه به اينكه اسامى چند تن از اخى ها و فتيان را مى بينيم كه بعضى از آنها از ايران به آن سامان مهاجرت نموده و در آنجا مريدانى تربيت نموده اند. مثلا شيخ سراج الدين عثمان اخى (م ٧٥٨ هـ در بنگال و از مريدان شيخ نظام الدين اولياء دهلوى م ٧٢٥ هـ) كه از لفظ اخى پيداست از اهل فتوت بوده است. وى اصلا از لكهنو بوده و بيشتر در دهلى مى گذرانده و از سال ٧٢٨ هـ در بنگاله به ارشاد و وعظ مى پرداخته است. ١

همين طور شيخ سيد اشرف جهانگير سمنانى كه بعضى از سفرها در معيت مير سيد على همدانى بوده و آخرالامر در بنگاله توطن گزيده و در سال ٨٠٨ هـ در همان جا وفات يافته از اهل فتوت بوده است. ٢

از پادشاهان شبه قاره نيز سلطان شهاب الدين محمد غورى (٥٨٥ - ٦٠٢ هـ) به تشكيلات فتوت ناصرى وابسته بوده است. ٣

باز جالب است كه چند تن از شعراى شبه قارهء هند و پاكستان كلمهء فتوت را بعنوان تخلص برگزيده اند و مختصرى از احوال آنان كه تاكنون بدست ما رسيده، نشان مى دهد كه همهء آنان از فتيان و جوانمردان بوده اند. مثلا:

١ - حبيب الله فتوت كشميرى كه مردى با همت و فتوت بود و مدتها در رفاقت نواب غازى الدين خان فيروز جنگ پسر آصف جاه به سر مى برد. ٤

٢ - فتوت حسين خان «فتوت كشميرى» كه در قرن دوازدهم هجرى در عهد محمد شاه (يكى از پادشاهان تيمورى شبه قارهء هند و پاكستان) زندگانى مى كرده و از جوانمردان بوده است.

٣ - ميرزا ابو تراب «فتوت لاهورى» كه جدش از خواف (هرات) به

__________

(١ و ٢) - تذكرهء صوفياى بنگال (اردو) ص ٢١٦، ٣٠٩، ٣١٠.

(٣) - كتاب الفتوة ابن المعمار، ص ٦٨ - ٦٩.

(٤) - تذكرهء شعراى كشمير، ج ٣ تكمله، ص ١٠٨٢.

هند آمده و خود از ملازمان محمد دارا شاه قادرى پسر شاه جهان بوده است.

او سپاهى پيشه و شجاع و خيلى با شخصيت بود و در هنگامهء حملهء احمد شاه ابدالى به لاهور، شهيد شد. ١

گذشته از اين ها:

- مير سيد على همدانى (٧١٤ - ٧٨٦ هـ) كه رسالهء فتوتيهء وى چندين بار مورد استشهاد قرار گرفته، در حدود ده سال در شبه قاره به سر برده و احتمالا بتشكيل مراكز فتوت در اين منطقه مبادرت نموده و علاوه بر رسالهء فتوتيه، مكتوب وى بنام سلطان محمد بهرام شاه بن سلطان خان، حاكم بلخ و بدخشان هم حاكى از وابستگى وى به مسلك فتوت مى باشد.

- ميرزا عبد القادر بيدل عظيم آبادى (م ٧٢٠ م) از شعرا و نويسندگان بزرگ، در كتب منثور خود دربارهء فتوت مطالب مبسوطى آورده كه البته مى تواند شاهد وجود فتوت در شبه قارهء هند و پاكستان باشد.

- سيد على هجويرى لاهورى (م اواخر قرن ٥ هـ) در كشف المحجوب خود مطالبى دربارهء جوانمردى از نظر تصوف و اخلاق گنجانده است.

- گزارش هاى مربوط به عملكردهاى عيارانه و شطارانهء مردم شبه قاره را در داستان تركتازان هند (٣ جلد) و نواى معارك (كه تاريخ ناحيهء سند است) و در مآخذ ديگر مى توان مشاهده كرد.

- فرقهء روشنيه منسوب به ميان بايزيد انصارى جالندرى (م در ناحيهء بنون در ٩٨٠ هـ) هم در ضمن ضديت با حكومت ها، در حكم عياران بوده اند و فعاليتهاى حزب روشنيه را در منتخب التواريخ ملا عبد القادر بدايونى مى توان ديد.

- خاورشناس شهير، لوئى ماسينون فرانسوى هم از مردم عيارنماى لاهور در لاهور يادى كرده است.

__________

(١) - تذكرهء شعراى پنجاب، ص ٢٧١. نيز براى اطلاع از كارهاى جوانمردانهء صوفيه در بنگال ر - ك مجلهء «المعارف» به زبان اردو، صفحهء ٢٦ - ٢٣ (فوريه ١٩٦٩ م).

فتوت و اصناف مختلف مردم (لوطى ها و داش مشدى ها)

- در فتوت نامهء چيت سازان (رسايل جوانمردان ص ٢٣٨) استاد عادوى لاهورى بعنوان استاد شيله رنگ كن و مير محمد هندوستانى به عنوان استاد چيت سازان ياد شده اند (ايضا، ص ٢٢٦) كه ما فعلا هيچ يك از آن دو را نمى شناسيم.

- به طورى كه قبلا ذكر شد، در ميان مناطقى كه خلفاى حضرت على (ع) در فتوت، مسئوليت تربيت و راهنمائى مردم آنجا را داشته اند يكى را هم شبه قارهء هند شمرده اند.

با همهء اين قرائن و شواهد، و با اينكه از فعاليت هاى افراد نيكوكار و انسان دوست در شبه قاره نمونه هاى زيادى مى توان ارائه كرد، باز هم بايد اعتراف نمود كه از تشكيلات ويژهء فتوت (به آن صورت رسمى) در اين منطقه هنوز آثارى در دست نداريم.

فتوت و اصناف مختلف مردم (لوطى ها و داش مشدى ها)

ظاهرا از قرن هفتم هجرى اعضاى اصناف و پيشه هاى زيادى بالعموم وارد تشكيلات فتوت شدند و هركدام خود را حامل جوانمردى و پيشهء خود را برتر از پيشه هاى ديگر شمردند. علتش آن بود كه در اوائل تأسيس نظامات فتوت، وابستگان بعضى از اصناف (مثلا كارگزار دولتى، قصاب، جولاه، دلال، دلاك، جراح و غيره) را از عضويت در گروه فتيان محروم مى كرده اند و وقتى كه اصناف و پيشه وران اجازهء ورود به تشكيلات فتوت را دريافتند، هريك از آنان براى نشان دادن مقام و شأن خود، براى پيشهء خويش مرتبتى فراتر و والاتر از ديگرى قائل شدند و در اين رابطه، هريك از اصناف اسنادى هم براى خود درست كرده بودند، مثلا سلمانيها گفتند كه ما بر روش فتوت سلمان فارسى هستيم كه او باصلاح موهاى مبارك حضرت رسول (ص) و حضرت على (ع) مى پرداخته است، قصاب ها پاى شخصيتى موهوم و افسانه اى را به نام «جوانمرد قصاب» به ميان آوردند - كه بزعم ايشان در عهد خلافت حضرت على (ع) مى زيسته، و به توصيهء شاه مردان

بسلك جوانمردان درآمده و ماجراى او در تعزيه خوانى ها و قصه خوانى هاى مذهبى عموما نقل مى شود.

سرگذشت اين قصاب در نزهة القلوب حمد الله مستوفى هم مذكور است، و جالب است كه در قرن نهم هجرى گورى منسوب به وى در حدود سرخس وجود داشته و اكنون نيز قبرى در ميان راه تهران و رى به نام او معروف است.

عباس اقبال نوشته است: رسم فتوت در ميان جميع طبقات پيشه وران و صنعتگران و اهل حرف پيرو داشته و براى آنكه در هريك از پيشه ها و صنايع موافق اخلاق و آداب فتوت عمل شود، صاحبان حرف و صنايع مراقب اجراى يك رشته مراسم و قواعد بوده اند تا عزت و آبروى شغل خود را نبرند و از طريق فتوت و مروت پا فراتر نگذارند حتى سلاطين نيز سعى داشتند كه حرفه اى بياموزند و در هنر و پيشه اى ماهر شوند چنانكه علاء الدين كيقباد سلجوقى (٦١٦ - ٦٣٤ هجرى) جانشين عز الدين كيكاوس «در عمارت و صناعت و سكاكى و نحاتى و نجارى و رسامى و سراجى مهارت و حذاقت بى نهايت يافته بود و قيمت جواهر نيكو كردى ... ». ١

بايد در نظر بگيريم كه عقايد در مورد وابستگى اصناف به تشكيلات فتوت، در همه جا يكسان نبود چنانكه در فتوت نامهء منظوم ناصرى وابستگى آنان را غير ممكن مى شمارد ٢ ولى در فتوت ناصرى كه الناصر لدين الله پايه گذارى كرد پيشه وران نيز مى توانستند وارد شوند. با اين همه جاى شكى نيست كه زمانى نسبت به «اصناف» ابراز نفرت مى شده است. ٣

جوانمردان اصنافى بعضى از آداب و رسوم فتوت را پذيرفته بودند و در نظامات سلطنتى ايران و تركيه تعداد ايشان خيلى زياد بود ولى ظاهر است كه اين

__________

(١) - مجلهء شرق (قبلا مشخصات آن ياد شد)، ص ٣٤٨.

(٢) - فرهنگ ايران زمين، ج ١٠ سال ١٣٤١ ش و نيز سرچشمهء تصوف در ايران، ص ١٣٩.

(٣) - كتاب الفتوة، ص ٨٧، ٩٧، ١٧٢، ١٧٣.

گروه نه حامل جنبهء صوفيانهء فتوت بودند و نه حامل جنبهء عيارانهء آن. بلكه در وسط قرار گرفته بودند و اين مطلب را در فتوت نامهء قصاب و كفش دوز ١ و آشپز (به زبان تركى) و رساله اى در مورد فتوت طباخان ٢ و فتوت نامه اى به تركى ٣ و نيز در فتوت نامهء سلطانى كه آميزهء آداب فتوت و تصوف و تشكيلات اصناف است مشاهده مى نماييم.

فتيان اصنافى در كارهاى سياسى هم دخالت مى كردند مثلا قبل از غلبهء سلطان مراد اول عثمانى، اين فتيان شهر انقره را تحت كنترل خود گرفته بودند.

اخى اخيجق ايرانى نيز از سال ٧٥٨ تا ٧٦٠ هـ شهرهاى آذربايجان (تبريز و غيره) را در اختيار خود داشت و بعد از آن سلطان جلايرى (شيخ اويس) آن نواحى را با اعمال قدرت تمام به تصرف خود درآورد. ٤

شاه اسماعيل صفوى متخلص به خطائى، مؤسس سلسلهء مقتدر صفويه، در اشعار خود كه به زبان تركى آذربايجانى مى سرود، اخيان را به عنوان مؤمنان و غازيان و ابدالان ذكر مى كند و ظاهر است كه در تشكيلات قشونى او فتيان اصنافى زياد بوده اند و اين فتيان پيشه ور در جنگهاى شاه اسماعيل با عثمانى ها داد شجاعت و ايثار واقعى مى دادند و به همين علت شاه اسماعيل صفوى براى رسيدن به پيروزى به اين گروه علاقهء مفرطى نشان داده است. با اينكه پدرش سلطان حيدر (متوفى ٨٩٨ هـ) با ايشان مخالف بود. همين طور شاه عباس اول صفوى در برابر اين گروه سختى و تشدد زيادى نشان داد كه علت آن نيز نفوذ فوق العادهء دراويش «حيدرى» بود كه پادشاه را به اين تشددها وادار مى كردند و اين درويشهاى حيدرى از گروه فتيان اصنافى (موسوم به «قزلباش») خائف بودند و براى ريشه كن كردن ايشان شاه عباس را به آن تشددها واداشتند. بعضى از قزلباشها هم كه از فتيان نبودند با فتيان مخالفت

__________

(١) - نسخهء شمارهء ٣٣١٩ از مخطوطات مجلس.

(٢) - ايضا شمارهء ٢٣٥٢.

(٣) - ايضا ٢٨٨٣.

(٤) - مجلهء دانشكدهء ادبيات تهران شمارهء ٢ سال ٤، ص ٩٣.

معايب و آلودگى هائى كه فتوت بدان دچار شد

مى كردند. ١

معايب و آلودگى هائى كه فتوت بدان دچار شد

مسلك جوانمردى با تشريفات خاصى كه بعضى از آنها مذكور گرديد دوشادوش تصوف و عرفان بوجود آمد و پيشرفت كرد و آغاز اين مسلك به اين صورت تقريبا مقارن بوده است با آغاز تصوف. ولى پيشرفت واقعى آن را در بين قرون پنجم تا نهم هجرى مى توان مشاهده كرد. دورهء انحطاط آن هم مقارن است با دورهء انحطاط تصوف. و الآن هم، چنانكه خواهيم ديد، اگر تصوف به صورت زوال پذيرفته اى باقى است، آن مقدار فتوت و جوانمردى هم از بين نرفته است و در ايران تشريفات مربوط به فتوت شايد از تصوف پايدارتر بوده و تا اواخر قرن گذشته با همان نحو آداب و رسوم كم وبيش باقى بوده است.

علل انحطاط و زوال فتوت همان است كه در مورد انحطاط تصوف مى دانيم.

مهم ترين علل اوليه همانا بى عملى و تظاهرات ريائى صاحبان اين مسلك مى باشد.

بدعملى ها و ضعفهاى نفسانى نخست در چند گروه از متصوفه و فتيان آشكار گرديد.

و كم كم به ديگران و خصوصا نوواردان سرايت كرد تا بصورت كارهاى ننگ آورى نمودار گشته و موجب بدنامى و رسوايى همگنان گرديد.

ظاهرا بدعملى ها و بدرفتارى فتيان حتى پيش از قرن هشتم هجرى نيز وجود داشت ابن المعمار در قرن هفتم هجرى اين گونه اعمال بد را «بدعات فتيان» مى نامد. مير سيد على همدانى هم در رسالهء فتوتيهء خود باين مطلب اشاره مى فرمايد: «جمعى از ارباب نفوس شخصى را بر خود تقديم مى كنند و وى را اخى مى خوانند و بدواعى مرادات نفسانى چند روز صحبتى با نفاق مى دارند و آخر به وحشت و عداوت مى انجامد» و چنانكه ذكر كرديم عياران و شطاران كشورهاى عربى، در قرون دوم و سوم هجرى هم از بدعملى ها منزه نبوده اند.

از سرايندگان معروف قرن هشتم شيخ ركن الدين اوحدى مراغه اى در مثنوى خود بنام جام جم تحت عنوان «در فتوت داران به دروغ» اين طبقه را سخت مورد انتقاد قرار مى دهد. و درين انتقادها آن تعداد از عيوب فتيان را كه بعدها

__________

(١) - سرچشمهء تصوف در ايران، ص ١٣٢.

زوال نهائى فتوت

موجب زوال نهايى آنان گرديد، يك يك ذكر مى كند و از اشعار او پيداست كه در بعضى از لنگرها و مركزهاى فتيان فساد و تباهى رخنه كرده بود و فتيان بعدى نتوانستند اين معايب را برطرف كنند. اين عيوب فتيان عبارت است از بى كسب و كار بودن و مفت خوردن و اغواى پسران بلطائف الحيل و گمراه ساختن آنها. باين ترتيب فتيان با مردپرستى و عمل قوم لوط رسوا شدند، و شايد بهمين مناسبت «لوطى» نام گرفتند.

پيش از اين مردمى چنين بوده ... است رسم اهل فتوت اين بوده است

وين دم از هر دوشان نشانى نيست ... نامشان بر سر زبانى نيست

هركجا خائنى است بندانداز ... بند مكرى بگستريده باز

برنشيند كه صاحبم بر صدر ... امردى چند گرد وى چون بدر

از دورو راست كرده سبلت و ريش ... وز پس جرعه دان و حشيش

كند از شهر چند سفله به كف ... بنشاند برابر اندر صف ...

هر يكى بار كرده در بوقى ... سال و مه در خيال معشوقى

روز در كار سخت بى خور و خفت ... در عزب خانه برده شب زر مفت

سفره پرنان و ديگ پر خوردى ... قالب و قلب خالى از مردى

هريك آوازه در فكنده به شهر ... جسته از كودكان زيبا بهر

او حدى دراين مورد حكايت ننگ آورى از اخيان روم نقل مى كند و اعمال زشت اين گروه را (مخصوصا در مورد اغواى پسران) شرح مى دهد. شاعر به پدران و مادران توصيه مى كند كه از نيرنگ و حقه بازى اين فتيان برحذر باشند و از اولاد خود هرچه تمام تر مواظبت نمايند. بيت اول حكايت مذكور اين است.

بود در روم پيش ازين سروكار ... صاحبى نان ده و فتوت بار

زوال نهائى فتوت

بامر شاه عباس صفوى لنگرهاى فتيان در سراسر ايران بسته شد و كيفيت پراكندگى فتيان از منقولات ذيل ظاهر است: «اهل فتوت ... بسبب ظهور طبقات لوطى و مشدى كه در حقيقت ثمره و ميوهء لنگرهاى خودشان بود، رفته

رفته نزد صوفيه منفور و سپس منسوخ شدند ... به سبب كثرت تردد و اقامت پسران جوان و بى بند و بارى رايج در بين «اخى ها» ظاهرا بهمين جهات لوطى خوانده شده اند، لنگرها مركز فساد شد و با ظهور صفويه و مزيد قدرت قزلباش و صوفيه، تشكيلات جوانمردى از بين رفت و تا حدى فرقهء لوطى و مشدى جانشين آنها شدند» ١ پس از بسته شدن زوايا و لنگرهاى فتيان «پيروان فتوت و جوانمردى در گوشه و كنار ايران پراكنده باقى ماندند و چون مردان شان امردان و جوانان نابالغ را زيردست خود مى پروردند و ايشان را به آئين خود خو مى دادند كلمهء لوطى و الواط را دربارهء ايشان بكار بردند و چون اكثريتشان در شهر مشهد بوده اند بنام مشهدى و مشدى نيز معروف شدند و كلمهء اخ و اخوى و برادر را كه سابقا جوانمردان دربارهء يكديگر بكار مى بردند به كلمهء داداش و داش تبديل كردند» ٢ اينست چگونگى پيدايش لوطى ها و داش مشدى ها. اين داشها هم خود را جزء فتيان مى دانستند و به كارهاى به عقيدهء ايشان پست نمى پرداختند (مثلا به حلاجى و دلاكى و كناسى و حمالى و غيره) و ازين رو خود را برتر از «فتيان اصنافى» مى دانستند. فتيان آذربايجان هم همين عقايد را داشته اند اين فتيان را در آن ناحيه قوچى مى ناميدند ٣.

در شبه قارهء هند و پاكستان نيز كلمهء «دادا» بعنوان معادل داداش يا داش باقى مانده است.

از اين شواهد پيداست كه فتى و جوانمرد و عيار و شطار و داش مشدى و لوطى همگى انواع جوانمردان مى باشند اما: ببين تفاوت ره از كجاست تا به كجا.

به عقيدهء پرفسور فراتنز تيشنر آلمانى ٤ زوال نهايى فتوت اصنافى به علت توسعهء اقتصاد مغرب زمين و ورود اجناس و مصنوعات اروپائى به ممالك اسلامى است كه در قرن گذشته (قرن سيزدهم هجرى - قرن نوزدهم ميلادى) صورت پذيرفته

__________

(١) - ارزش ميراث صوفيه، ص ٢١٠ - ٢١٢.

(٢) - سرچشمهء تصوف در ايران، ص ١٣٣.

(٣) - ايضا، ص ٢٥٥ و لغت نامهء دهخدا شماره ٧٩، ص ٦١.

(٤) - مجلهء دانشكدهء ادبيات شمارهء ٢ سال ٤، ص ٩٤.

فتيان تهرانى در قرن نوزدهم ميلادى

است همچنين ديگر تشكيلات دولتى از اهميت اين گروه كاسته است (مثلا تشكيلات قشون و ژاندارمرى و نظارت دقيق دولت ها بر افعال گروه هاى مختلف و غيره به كمك پليس) شكى نيست كه عوامل مذكور در تضعيف بنيهء اخلاقى مسلمانان و بعضى از تشكيلات آنان تاثير داشته و فتوت هم از اين عوامل صدمه خورده است. ولى اين امر را تنها معلول تحولات اقتصادى و اجتماعى نمى توان دانست و عوامل متعدد ديگر نيز در اين مورد دخالت داشته است كه به بعضى از آن ها قبلا اشارت كرديم.

فتيان تهرانى در قرن نوزدهم ميلادى

مدركى كه در مورد نزديك ترين تشكيلات فتوت به روزگار ما (يا باصطلاح جديدتر «داش مشدى ها») به تفصيل گفتگو كرده كتابى از عبد الله مستوفى است به نام شرح زندگانى من. اين كتاب در حدود سى چهل سال پيش نگارش يافته است و از مندرجات آن معلوم مى گردد كه فعاليت هاى نيكوكارانهء اين داشها يا داش مشدى ها در ايران تا اوائل قرن كنونى بصورت مرتبى ادامه داشته و اخلاق و روش ايشان نيز قابل ستايش بوده است. مستوفى كه خود در سال ١٢٥٥ ش متولد شده است دربارهء موقعيت اين گروه در دورهء ناصر الدين شاه قاجار برطبق مشاهدات خود مى نويسد كه اين افراد بفضائل فتوت متصف بودند كسب حلال مى كردند. و خرج مجالس تعزيهء شهيدان كربلا را تحمل مى نمودند و براى بر پا داشتن مجالس دينى سعى بسيار به خرج مى دادند و همهء اين فعاليت ها به داش مشدى هاى تهران مربوط است. اينك مطالبى از اين كتاب را نقل مى كنيم « ... انصاف را اگر سعى و همت و فداكارى بى رياى طبقهء داش مشدى هاى تهران با آن (مجالس تعزيه دارى) توأم نمى شد هيچ وقت منظرهء خارجى و عمومى اين عزادارى باين طول و تفصيل و شكوه نمى رسيد تزئين طاق نماهاى تكيه هاى محلات تماما بسعى و همت اين مردمان ساده و با ايمان صورت مى گرفت و بعضى از آنها كه كسب و كار و توانائى داشتند مصارف طاق نماهاى تكيه را هم از كيسهء فتوت خود مى پرداختند ... نان خوردن از دسترنج خود، احترام نسبت به بزرگتر، محبت و مهربانى با كوچكتر، دستگيرى

خلاصه گفتار در بررسى نهضت فتوت

از ضعيف، كمك به مردمان درمانده و عفيف و پاك دامن، تعصب كشى از افراد جمعيت و اهل كوچه و محله و بالاخره شهر و ولايت و كشور، فداكارى و ركى و بى پروايى، حق گويى و حمايت از حق، بى اعتنايى به جاه، عدم تحمل تعدى و بى حيايى، اخلاق خاصه ى داشى بود.» مستوفى تشكيلات و آداب و رسوم مخصوص داش مشدى ها و مراسم آنها را در برگزارى ايام سوگوارى و ايام دينى ديگر شرح مى دهد. بعضى از اين مراسم و تشكيلات (مثلا شكار و بازى ها و كبوترپرورى و غيره) يادآور رسومى است كه خليفه الناصر لدين الله به آنها علاقه داشته و در «فتوت ناصرى»، گنجانيده بود: «در هر كوچه و گذر اين جمعيت عده اى داشت كه روزها كسب و كار و شب در قهوه خانه ... دو ساعت مى نشستند و از حال همديگر با خبر مى شدند و بعد متفرق شده بمنزل خود مى رفتند يكى از لوازم داشى، چاله حوض بازى بود كه هر داشى بايد شناورى بداند. ورزشكار خوب بودن، در زورخانه مهره كردن يكى از آرزوهاى هر چغاله مشهدى بود ... گرگ بازى، بلبل بازى، سهره بازى، كفتربازى، و در اين اواخر قنارى بازى از تفريحات اين طبقه، و تربيت قوچ و خروس جنگى و جنگ انداختن آنها در سر چهار راهها و ميدان عمومى نيز منحصر به آنها بود ...

گذشته ازين قاب بازى و ليس بازى هم از قمارهاى مخصوص داشها بود» نويسنده اضافه مى كند كه: اين طبقه لهجهء خاصى هم براى خود داشت و افراد اين جمعيت اگر مى خواستند كسى از غريبه ها حرف آن ها را نفهمد به آن لهجه حرف مى زدند و هركس به آن لهجه تكلم مى كرد معلوم مى شد كه يكى از افراد اين جمعيت است. ١

خلاصه گفتار در بررسى نهضت فتوت

فتوت، شكلى بوده است از خدمتگزارى به جامعه و افراد انسانى با مراسم و آداب مخصوص. اهداف اصلى آن از قديم و در ميان جوامع مختلف مورد توجه و احترام بوده و اعراب دورهء جاهليت نيز آن را عبارت مى دانستند از شجاعت و سخاوت و ايثار و حمايت از ناتوانان. در آغاز اسلام فتوت چيزى جز همان مكارم

__________

(١) - شرح زندگانى من جلد اول، ص ٤٠٨ - ٤١٨.

اخلاقى كه اسلام بدان دعوت مى كرد نبود و فتى كسى را مى گفتند كه تمام اوصاف حميدهء اخلاقى را داشت. بعدها فتوت با آميخته شدن به تصوف و عرفان رنگ و بوى خاص گرفت و تشكيلات و آداب و رسومى مخصوص پيدا كرد و همانند صوفيان كه خانقاه ها را مراكز اجتماع خويش گردانيدند فتيان نيز «لنگرها و زوايا» را به عنوان پايگاه هائى براى خود قرار دادند.

فتوت دوشادوش تصوف مورد استقبال و توجه بوده و عامهء مردم، و اصناف، و پيشه وران مختلف، و علما و دانشمندان، و شاعران و نويسندگان، و صوفيان، و حكام و فرمانروايان، و حتى ياغيان (مانند راهزنان) و ديگر طبقات و قشرهائى كه در ممالك اسلامى بودند، به اين مسلك گرويدند و هركدام آن را به صورتى ويژه فهميدند و جلوه دادند كه در بعضى موارد زيبائى و ملاحت آن از تمام شيوه ها و نظامات ديگر بيشتر است. فتيان نيز مانند صوفيان براى خود سلسله اى درست كرده و آن را به شاه جوانمردان حضرت على (ع) و از او به حضرت رسول (ص) منتهى كردند و آيات و رواياتى را كه حكايت از انجام اعمال جوانمردانه به وسيلهء اين دو بزرگوار و ديگر انبيا و پيشوايان دينى داشت منبع الهام و مستند خود قرار دادند.

برخى از افراد به صورت هاى گوناگون از نام و تشكيلات فتوت سوءاستفاده كرده، حق را با باطل آميختند. خليفه الناصر لدين الله عباسى در قرن ششم و هفتم هجرى به تطهير و تمركز نظام فتوت پرداخت و اين نهضت به وسيلهء او در سراسر عالم اسلام نشر يافت.

على رغم فعاليت هاى تروريستى و خرابكارانهء بعضى از عياران و شطاران، اين دو دسته از فتيان در مبارزه با حكومت هاى ستمكار و ثروت اندوزان يغماگر نقش قابل توجهى داشته اند. چنان كه سهم جوانمردان در دستگيرى از مردم ضعيف و بينوا و در جنگ عليه اشغالگران صليبى را نيز نمى توان منكر شد.

فتوت اسلامى به سرزمين اروپا نيز راه يافت و نه تنها مسلمانان آن ديار را در قرون وسطى به سوى خود جذب كرد، بلكه تمدن و فرهنگ نامسلمانان آن سامان را نيز تحت تأثير شديد قرار داد.

كتاب هاى معروف عربى و فارسى درباره مسلك فتوت

مراكز معروف نهضت فتوت در جهان اسلام، خراسان و ماوراءالنّهر و آناتولى (در تركيهء فعلى) و دمشق و قاهره و بغداد بوده است.

نهضت فتوت كم كم از حمايت دول اسلامى محروم شد و به علت ورود حساب نشدهء همهء گروه ها و افراد در تشكيلات فتيان و رواج پاره اى مفاسد اخلاقى (همجنس بازى و ... ) دچار بدنامى گرديد و جاذبهء سابق خود را از دست داد و مردم كمتر بدان اقبال نمودند.

كسانى كه در اين اواخر خود را به فتيان منسوب مى كنند بيش از آن چه حقيقتى در كارشان باشد، مدعى هستند و تظاهر مى كنند و از اخلاق فتيان محروم مى باشند و بعضا كار راهزنى و تبهكارى و غيره را جوانمردى نام نهاده اند.

با وجود از ميان رفتن تشكيلات فتوت، تأثير آن بر اخلاق و فرهنگ بسيارى از مردم جهان و به ويژه مسلمانان هنوز هم باقى است و تحت تأثير مفاهيم و اهداف آن است كه بسيارى از اعمال خير - به وسيلهء افراد يا گروه ها يا سازمان هاى مختلف اجتماعى - انجام مى گيرد.

فتوت در آثار ادبى و صوفيانه اى كه به زبان هاى فارسى و عربى و تركى - به نظم يا نثر - به وجود آمده تأثير زيادى گذاشته و فهم بسيارى از بخش ها و مطالب اين آثار جز با شناخت نهضت فتوت و آشنائى با مصطلحات و مقاصد فتيان ممكن نيست.

كتاب هاى معروف عربى و فارسى درباره مسلك فتوت

در اينجا ذكرى از كتب و آثار معروف عربى و فارسى در توضيح مسلك فتوت و مفاهيم مربوط به آن شايد بى مورد نباشد مقصود اين است كه باين طريق اهميت و ارزش «ادبيات جوانمردى» يكجا ارائه و عرضه شود. غالب كتب را اينجانب مطالعه كرده و مورد بررسى قرار داده ام ولى از بعضى از آنها هم بالواسطه استفاده كرده ام و چگونگى بعضى از كتب مزبور نيز آن طور كه لازم بنظر آمد - و البته به اختصار - در پاورقى ها آورده شده است.

نخست بحث مختصرى در پيرامون «فتوت نامهء منظوم»

فتوت نامه منظوم از عطار است يا هاتفى؟

فتوت نامه منظوم از عطار است يا هاتفى؟

پروفسور فرانتز تيشنر (م ١٩٦٧ م) در مقاله اى بزبان آلمانى ١ و اخيرا نيز در يك سخنرانى كه متن آن در مجلهء دانشكدهء ادبيات بچاپ رسيده ٢ فتوت نامهء منظوم را اثر طبع هاتفى خرجردى مى دانسته است در سخنرانى خود مى گويد:

«اشعارى هم دربارهء فتوت سروده شده و من باب مثال «فتوت نامهء» شاعر ايرانى هاتفى كه در سال ٩٢٧ هـ مطابق با ١٥٢١ م وفات يافته قابل ذكر است» ٣ اما سعيد نفيسى در صحت اين قول ابراز ترديد نموده و نوشته است: .. من اين نكته را درست نمى دانم زيرا كه در هيچ جا چنين چيزى به هاتفى نسبت نداده اند و به گمانم نامهء منظومهء «فتوحات شاهى» هاتفى را كه در مورد جهان گشايى هاى شاه اسماعيل سروده است ٤ وى «فتوت نامه» خوانده باشد ٥. آقاى احمد گلچين معانى هم در اين مورد مى نويسد: «در اين سخنرانى فتوت نامهء منظوم و مستقلى به عبد الله هاتفى نسبت داده شده است كه ما از وجود آن بى خبريم» ٦ اينجانب كه خود اين بحث جالب را با دقت تمام تعقيب مى كرده و در حل آن سعى داشته، سرانجام عكسى از فتوت نامهء منظوم هاتفى را كه در كتابخانهء سلطنتى آلمان فدرال نگهدارى مى شود به مساعدت اولياى آن كتابخانه بدست آورده ام. ٧

فتوت نامهء مزبور - كه منظوم نيز هست - همان است كه سعيد نفيسى در چاپ سوم ديوان عطار نيشابورى بنام آن شاعر منتشر ساخته ٨ بنابراين هم پروفسور تيشنر و هم نفيسى اين فتوت نامه را در دست داشته اند ولى يكى به نسخه اى از

__________

(١) - فتوت نامهء فارسى هاتفى ١٩٣٢ م. Festschrift G. Jacob PP,٣٠٤ - ٣١٦

(٢) - دى ماه ١٣٣٥ ش.

(٣) - ص ٨٠ مجلهء مذكور.

(٤) - يعنى شاهنامهء حضرت شاه اسماعيل.

(٥) - سرچشمهء تصوف در ايران، ص ٢١٦ - ٢١٧.

(٦) - فرهنگ ايران زمين جلد ١١ سال ١٣٤٢ ش، ص ٩٤.

(٧) - شمارهء Y ٢.

(٨) - ديوان چاپ ١٣٣٩ ش، ص ٩٢ - ٩٥.

آنكه منسوب به هاتفى بوده دسترسى داشته و ديگرى آن را منسوب به عطار نيشابورى يافته است ١ با توجه به اينكه شيخ فريد الدين عطار اساسا صوفى اى پاكدل بوده و در آثار منثور ٢ و منظوم خود ٣ در پيرامون «فتوت و جوانمردى» مطالب زيادى آورده كه علاقهء وافر او را نسبت به آن مسلك مى توان دريافت، و در مقابل، در زمان عبد الله هاتفى مذكور مسلك فتوت رواج كمترى داشته و او نه از صوفيان يا فتيان بوده و نه چيزى در آثار خود در پيرامون اين مسلك نوشته است. ٤

على هذا، انتساب اين فتوت نامه به عطار قرين صواب است.

اما سبك شعر اين «فتوت نامه» با سبك عطار نيشابورى مغايرت دارد و زبان آن جديدتر به نظر مى آيد و بنابراين گمان مى رود همان طور كه آقاى دكتر مينوچهر به بنده راهنمايى فرموده اند اين «فتوت نامهء منظوم» از سروده هاى عطار ديگرى باشد كه دربارهء او نفيسى مى نويسد: « ... او هم بزبان فارسى شعر مى گفته و شايد نيشابورى بوده باشد و در هر حال دويست سال درست پس از

__________

(١) - نفيسى ظاهرا آن را از نسخهء خطى كتابخانهء حالت افندى استانبول نقل كرده است - ديوان، چاپ سوم، ص ٥ مقدمه.

(٢) - مثلا مطالب متعدد در تذكرة الاولياء.

(٣) - ر - ك منطق الطير تصحيح دكتر گوهرين، ص ١٨، ١٤٨. ديوان چاپ سوم، ص ١٢١، ٣٠٠، ٣٣٤، ٤٣٨، ٥٠٠ و جالب است كه در فتوت نامهء سلطانى اشعار زير به عطار نيشابورى منسوب شده اين اشعار داراى وزن همان فتوت نامهء منظوم است ولى در ديوان يا مثنوى هاى چاپى عطار موجود نيست:

هركه از علم فتوت بهره يافت ... رو سوى دين كرد و از دنيا بتافت

ديدهء دل از فتوت روشن است ... روضهء جان از فتوت گلشن است

گر بود علم فتوت در سرت ... هر زمان بخشد صفاى ديگرت

(٤) - آثار او عبارتست از خمسه (ليلى و مجنون، شيرين و خسرو، هفت منظر، تيمورنامه و شاهنامهء حضرت شاه اسماعيل) و غزليات او كه نسخهء عكسى ٣٢ برگى آنها در كتابخانهء مركزى دانشگاه تهران موجود است.

كتاب هاى ديگرى در پيرامون فتوت

فريد الدين عطار مى زيسته است ... در نظر من چون آفتاب روشن است كه مردى در قرن نهم بوده است از مردم تون ... در شهر مشهد مى زيسته است و نسبت او بابو ذر غفارى مى رسيده است» ١

موضوع فتوت نامهء منظوم ذكر و بيان هفتاد و دو شرط فتوت است كه در سائر كتب فتوت مذكور ٢ و قبل از اين بيان گرديده است فتوت نامه جمعا ٨٤ بيت دارد و اينجانب پس از مقابلهء دو نسخهء عكسى و چاپى (كه دومى خيلى مغلوط است) و با افزودن مقدمه اى آن را براى چاپ جداگانه آماده كرده ام، اينك دو بيت از آغاز و دو ديگرى از انجام اين منظومه را نقل مى كنيم:

الا اى هوشمند خوب كردار ... بگويم با تو رمزى چند ز اسرار

***

چو دانش دارى و هستى خردمند ... بياموز از فتوت نكته اى چند

اگر خواهى كه اين معنى بدانى ... فتوت نامهء عطار خوانى ٣

خدا يار تو باشد در دو عالم ... چو مردانه درين ره مى زنى دم

[كتاب هاى ديگرى در پيرامون فتوت]

٢ - كتاب الفتوة تاليف ابو عبد الرحمن السلمى نيشابورى م - ٤١٢ ه‍٤

٣ - رسالة فى الفتوة تاليف على بن عبد الرسولى (تأليف در نيمهء دوم قرن پنجم هجرى) ٥

٤ - تحفة الاخوان تاليف خواجه عبد الله انصارى هروى م - ٤٨١ هـ.

__________

(١) - جستجو در احوال و آثار فريد الدين عطار نيشابورى، ص عب، ١٤٧ و ١٤٩.

(٢) - مثلا در منتخب كتاب الفتوة سلمى نيشابورى نسخهء خطى شمارهء ٩٠ د موجود در كتابخانهء دانشكدهء ادبيات و نيز در مجموعهء عكسى شمارهء ١١٧١ كتابخانهء مركزى، و همچنين در رسالة الفتوة از شيخ مقداد السيورى شمارهء ٤٩٧٦ كتابخانهء مجلس.

(٣) - نسخهء عكسى، اين دو شعر را فاقد است و الا نفيسى در انتساب اين فتوت نامه بعطار و نفى آن از هاتفى مورد استفاده قرار مى داد.

(٤) - ر - ك پاورقى شمارهء ٢.

(٥) - پروفسور تيشنر دربارهء اين كتاب مقاله اى نوشته است: ١٩٥٣ و Studia orientalia PP,٣٤٠ - ٣٥١

٥ - كتاب الفتوة تأليف شيخ شهاب الدين سهروردى م - ٦٣٢ ه‍١

٦ - كتاب الفتوة محمد بن المعمار الحنبلى م ٦٤٢ ه‍٢

٧ - و ٨ - تحفة الاخوان فى خصائل الفتيان (عربى) و ترجمهء فارسى آن بنام قواعد الفتوة هر دو تأليف كمال الدين عبد الرزاق كاشانى م - ٧٣٥ يا ٧٣٦ ه‍٣

٩ - تحفة الوصايا تأليف احمد بن الياس نقاش خرتبرتى (م ٦١٢ هـ) بتوسط ابو الحسن على (فرزند خليفه الناصر لدين الله عباسى) ٤ مطالبى از اين كتاب در مقدمهء «كتاب الفتوة» ابن المعمار (ص ٥٥ - ٥٤) نقل شده است.

١٠ - عمدة الوسيلة ايضا تأليف او.

١١ - مرآة المروات تأليف على ابن حسن بن جعدويه. ٥

١٢ - كتاب الفتوة تأليف اخى احمد المحب بن شيخ محمد بن ميكائيل الاردبيلى.

__________

(١) - نسخهء خطى شمارهء ٢١ در كتابخانهء دانشكدهء ادبيات (مجموعهء اهدايى استاد حكمت) و معرفى آن در مقالهء پرفسور تيشنر Oriens christianus ١٩٦٢ pp,٢٧٧ - ٢٨٠

(٢) - چ اپ با مقدمهء استاد مصطفى جواد و همكاران بغداد ١٩٥٨ م.

(٣) - مرحوم استاد بهار اين كتاب را به شخصى به نام بهاء الدين منسوب داشته است و آقايان احمد ناجى القيسى عراقى و احمد گلچين معانى نيز به قول او استناد كرده اند (كتاب الفتوة ابن المعمار. ص ٣١ و ف - ا - ز - جلد ١١ سال ١٣٤٢ ش، ص ٩٤) ولى نفيسى با دلائل و براهين و شواهد متعددى ثابت كرده كه كتاب مذكور و ترجمهء فارسى آن هر دو از كاشانى مذكور است و با در نظر گرفتن فتوت نامهء سلطانى، قول وى درست تر مى نمايد. ر - ك سبك شناسى، ج ٣، ص ١٩٨ سرچشمهء تصوف، ص ٢١٤ و ٢١٥.

(٤) - بعربى است و همراه با سه فتوت نامهء ديگرى كه در ذيل شماره هاى ١١ و ١٤ و ١٧ بيايد، همگى به تصحيح آقاى عبد الباقى گولپينارلى در مجلهء اقتصاد دانشكدهء اقتصاد دانشگاه استانبول چاپ شده است (شماره هاى ١ تا ٤ - و نه ١٤ - از دورهء يازدهم ص ٦ تا ٣٦٠ منتشره به سال ١٩٤٩ - ١٩٥٠ م) كه متأسفانه با تمام كوششى كه براى دست يافتن به شماره هاى ياد شده از مجلهء مزبور به خرج دادم توفيقى در اين راه نيافتم. (ر ك فرهنگ ايران زمين شمارهء ١٠ سال ١٣٤١ ش، ص ٢٢٩)، تاريخ سلاجقه به زبان تركى تأليف پرفسور دكتر عثمان توران، ص ٩).

(٥) - نيز به عربى و چاپ شده (برگرديد به پاورقى قبل).

١٣ - كتاب الفتوة تأليف ابو حامد احمد بن محمد عبد الملك اشعرى.

١٤ - فتوت نامه تأليف نجم الدين زركوب تبريزى م ٧١٢ هـ. ١

١٥ - رسالهء فتوتيه تأليف امير سيد على همدانى م ٧٨٦ هـ (كه متنش خواهد آمد).

١٦ - رسالة فى الفتوة تأليف شيخ علاء الدوله بيابانكى السمنانى م ٧٣٦ ه‍٢.

١٧ - فتوت نامهء منظوم از ناصرى سيواسى كه آن را در سال ٦٨٩ هـ سروده است.

اين ناصرى يا ناصر يك مثنوى هم دارد بنام «كتاب الاشراق» كه آن را در سال ٦٩٩ هـ باتمام رسانده است ٣ فتوت نامهء منظوم ناصرى را پرفسور تيشنر در سال ١٩٤٤ م و سعيد نفيسى در سال ١٣٤١ ش مجددا بچاپ رسانده است. ٤

آقاى احمد گلچين معانى متن هر دو چاپ را مقايسه و تصحيح كرده ٥ و سپس نفيسى اشعار ديگرى را يافته و به منظومهء مزبور اضافه كرده است. ٦ اين فتوت نامه جمعا در حدود ٨٠٠ بيت دارد.

١٨ - فتوت نامهء سلطانى تأليف ملا حسين واعظ كاشفى هروى م - ٩١٠ هـ. ٧

__________

(١) - ايضا چاپ شده (برگرديد به ص قبل پاورقى شمارهء ٤ و نيز ر - ك روضات الجنان ... ص ٣٩٢، ٤١٩ در ذيل كرامات شيخ محمد بن رمضان تبريزى م ٥٩٢ هـ).

(٢) - آقاى سيد مظفر صدر سمنانى در «احوال و آثار علاء الدولهء سمنانى» (چاپ تهران ١٣٣٤ ش) مى نويسد (و اين مطلب را آقاى دكتر سيد حسن سادات ناصرى هم در آتشكدهء آذربخش نخست ص ٤١٣ نقل كرده است) كه اين رساله مفقود الاثر و در جايى پيدا نيست. ولى اين رساله نيز چاپ شده است (برگرديد به ص قبل پاورقى شمارهء ٤).

(٣) - تاريخ نظم و نثر فارسى در ايران و در زبان فارسى، ج ٢، ص ٣.

(٤) - ف - ١ - ز جلد ١٠ سال ١٣٤١ شمسى، ص ٢٢٨ - ٢٨١.

(٥) - فرهنگ ايران زمين جلد ١١ سال ١٣٤٢ ش، ص ٩٤ به بعد.

(٦) - سرچشمهء تصوف در ايران، ٢١٨ - ٢٢٠.

(٧) - نسخهء خطى شمارهء ٧٤٧٦ در كتابخانهء مجلس - منتخب آن: نسخهء خطى شماره ٣٩٧٩ در كتابخانهء ملى ملك و نسخهء ديگرى در موزهء بريتانيا. اين فتوت نامهء مفصل را آقاى دكتر محجوب تصحيح و تحشيه كرده اند.

١٩ - فتوت نامهء كبير يا مفتاح الدقائق تأليف سيد محمود بن سيد علاء الدين م ٩٣١ ه‍١

٢٠ - نساب الانساب و ادب الاكتساب تاليف ابراهيم منيرى بن اسكندر بلغرادى. ٢

٢١ - ارباب الطريق تأليف حاجى ابراهيم زنده در قرن دهم هجرى. ٣

٢٢ - رسالة الفتوة شيخ مقداد بن عبد الله السيورى. ٤

٢٣ - رسالة الفتوة در اسرار التنزيل تأليف امام فخر الدين رازى م ٦٠٦ ه‍٥

٢٤ - فتوت نامهء قصاب (فارسى) مؤلف نامعلوم (مورخ ١٠٩٥ هـ). ٦

٢٥ - رسالهء هفده سلسله يا عيارى نامه. ٧

٢٦ - ذيل على فصل «الاخية الفتيان التركية فى كتاب الرحلة لابن بطوطة» تأليف م - جودت چاپ استانبول ١٣٥١ هـ ق.

٢٧ - الفتوة عند العرب او الاحاديث الفروسية و المثل العليا از عمر الدسوقى چاپ مصر بدون تاريخ چاپ.

كتب و مقالات اهم ديگر نيز در حواشى و متن گزارش، نامبرده شده است.

__________

(١) - كتابى است كه فتوت را براساس مذهب تشيع تفسير كرده است.

(٢) - كتابى است كه فتوت را براساس مذهب تسنن تفسير كرده است (و گويا براى معارضه با اثرى كه در پاورقى قبل ذكر شد) ر - ك دايرة المعارف اسلامى (انگليسى) ج ١، ص ٩٦٨.

(٣) - نسخهء خطى شماره ١٠٥٥ ط كتابخانهء مجلس كه موضوع آن خرقه پوشى و عيارى و جوانمردى و قلندرى است.

(٤ و ٥) - مجموعهء خطى شمارهء ٤٩٧٦ موجود در كتابخانهء مجلس.

(٦) - ايضا در مجموعهء شمارهء ٢٠٤٦ در همان جا.

(٧) - بنده اين مجموعه را نديده ام اما آقاى احمد گلچين معانى آن را چنين معرفى كرده است: از كتب عهد صفوى است و مؤلف آن معلوم نيست اين رساله كه نسخه يى از آن به تاريخ تقريبى اوائل قرن دوازدهم در كتابخانهء آقاى عبد الحسين بيات موجود است، از اسباب و لوازم عيارى بحث مى كند از قبيل: سينه پوش، قنطوره، مرس، الف نمد، زنگ، خنجر عيارى، تاج و كلاه، تبله، فلاخن، گرد تاج، اتاقه و يكه پر (كه بر سر زنند) بازمهره (كه بر پاى بندند) نيمچه تنبان، لنگ، پنجه، پيچ، پاپوش، انبانچه، معجره، سنگ فلاخن، چرس دان، بخق رسته بلند، چوب تبلغور، موم روغن و مانند اين ها» ف - ا - ز جلد ١١ سال ٤٢، ص ٩٤ نك: داراب نامه مولانا بى غمى يادداشتها و ملاحظات دكتر صفا، ج ٢، ص ٧٧٧ و ترجمهء تاريخ تمدن اسلام، ج ٥، ص ٥٩ - ٦٠.

فصل دوم: سخنى درباره رساله «فتوتيهء» مير سيد على همدانى

فصل دوم

سخنى درباره رساله «فتوتيهء» مير سيد على همدانى

اين رساله به راستى «به قامت كهتر است و به قيمت مهتر» زيرا در عين رعايت اختصار مشتمل بر زبده و برگزيدهء مطالبى است كه در غالب كتاب هاى مربوط به مسلك فتوت توان يافت. مؤلف در آغاز رساله مى فرمايد: «كلمه اى چند بر مقتضاى اين معنى آنچه زبان وقت املا كند، بر قلم خواهد آمد تا تنبيهى بود طالبان اين معنى را ان شاءالله العزيز» كه درين عبارت به روش نگارش رساله هم اشاره اى رفته است.

مؤلف نخست اصطلاح «اخى» را توضيح مى دهد و سپس معنى و مقصود و منفعت اخلاقى و اجتماعى مسلك فتوت را بيان مى كند و آن گاه آداب و رسوم مهم اين آئين و اهميت سلسلهء خرقهء فتوت را يادآورى مى نمايد و به نقل ده قول از بزرگان فتوت و تصوف و قولى جامع از شاه مردان حضرت على دربارهء حقيقت و اصل فتوت مى پردازد.

على همدانى اقوال مختلف را شرح داده و دربارهء گروه هاى مختلف مردم و روح عبادات اسلامى مطالبى مى نويسد، و در ضمن آن با ايجاز و اعجاز بيان اوصاف فتيان را بصورتى بسيار زيبا و مؤثر ارائه مى نمايد. در يكجا مى گويد:

«اى عزيز «اخى» بايد كه به مكارم اخلاق موصوف بود، بخصائل پسنديده آراسته باشد، با پيران به حرمت باشد، با جوانان به نصيحت، با طفلان به شفقت، با ضعيفان به رحمت، با درويشان ببذل و سخاوت، با علماء به توقير

و حشمت، با ظالمان به عداوت ... بفضل و عنايت ديان اميدوار ... » ١

اگر اين عبارات بدقت مورد مطالعه قرار گيرد مى توان مشاهده كرد كه على همدانى غالب اوصاف صاحبان فتوت و به ويژه فتوت اجتماعى را در چند جملهء كوتاه جمع كرده و داد فصاحت و بلاغت نيز داده است.

در آخر رساله مؤلف سلسلهء خرقهء فتوت خود را به صورتى ذكر مى كند كه براساس مندرجات كتب معتبر تصوف و فتوت درست و صحيح مى نمايد و اسامى مشايخ كبار در آن به گونه اى آمده است كه در سلسلهء كبرويه و كميليه ديده مى شود. سبك نگارش رساله ساده و در بعضى موارد داراى سجع مى باشد و به قول مؤلف، آن طور نوشته شده كه زبان وقت املا مى كرده يعنى مانند منشيان و نويسندگان قرن هشتم هجرى.

سيد براى تزئين نگارش و نيز تأييد مطالب خود، آيات قرآن مجيد و احاديث رسول و اقوال بزرگان و صوفيه و اشعار ديگران را نيز نقل كرده است و آنچه دربارهء سبك نگارش او بطور كلى در مقدمهء باب دوم گذشت در مورد اين رساله هم صادق مى باشد.

در اهميت اين رساله بايد دانست كه «فتوتيه» تنها اثرى است كه موجوديت و چگونگى مسلك فتوت و اخيت را در قرن هشتم هجرى (و چهاردهم ميلادى) در ايران به طور كامل واضح مى سازد. نسخ خطى متعدد آن هم دليلى است برين كه مورد توجه و مطالعهء علاقمندان بسيار بوده است.

در دائرة المعارف اسلامى انگليسى آمده است كه: گواه ديگر و قوى تر بر موجوديت نهضت ايرانى اخيت، اثر شيخ و صوفى بزرگ ايرانى، امير سيد على بن شهاب الدين همدانى ملقب به على ثانى (٤١٧ - ٧٨٦ هـ، ١٣١٣ - ١٣٨٤ م) مى باشد كه رسالهء فتوتيه نام دارد. در اين رساله او تصوف و فتوت را معادل دانسته و صاحب فتوت يا مدعى فتوت را «اخى» ناميده و اين امر دليل بارزى است بر موجوديت اين مسلك ٢ (ترجمه از انگليسى).

__________

(١) - در نقش پهلوانى و نهضت عيارى ... (ص ٩٦ - ٩٧) عين اين عبارت آمده است بدون آنكه نامى از مأخذ و گويندهء آن برده شود.

(٢) - دائرة المعارف اسلامى (انگليسى) ج ٢، ص ٩٦٧.

نسخ رساله فتوتيه (: فتوت نامه) و ترتيب تصحيح و علائم اختصارى نسخ

همين طور پرفسور تيشنر آلمانى در اهميت اين رساله نوشته است: در قرن چهاردهم ميلادى (: قرن هشتم هجرى) در همان ايامى كه اخيت در اناتولى طبق مدارك و اسناد موجود رواج داشت در ايران هم اخيت رونق و نضبح گرفت شاهد ما درين مورد رسالهء فتوتيه اثر شيخ بزرگ صوفيان امير سيد على بن شهاب الدين همدانى معروف بعلى دوم (٧١٤ - ٧٨٦ هـ / ١٣١٤ - ١٣٨٤ ميلادى) است كه درين اثر نه تنها فتوت را با تصوف برابر دانسته و فتوت دار را «اخى» ناميده بلكه بطور واضح به تشكيلات منظم فتوت هم اشاره نموده است.

على همدانى شخصى را بنام اخى طوطى على شاهى الختلانى پير خود در فتوت مى داند. اين شخص اهل ختلان يعنى از روستايى واقع در قسمت علياى آموى دريا در شمال شرقى ترين نقطهء سرزمينى است كه بزبان ايرانى تكلم مى كنند على همدانى درين محل اقامت گزيد و همان جا رخت از جهان بربست و در همان نقطه هم به خاك سپرده شد. ١

در عبارات بالا كه از پرفسور تيشنر نقل كرديم دو تسامح ديده مى شود كه اشاره به آن لازم است: يكى اينكه اخى طوطى على شاهى الختلانى مريد و شاگرد مير سيد على همدانى است نه پير او ٢ دوم اينكه جاى وفات سيد در نزديكى كونار و «پاخلى» بوده است نه در ختلان و درين مورد در باب اول اين رساله بررسى هاى لازم بعمل آورده ايم. ٣

نسخ رساله فتوتيه (: فتوت نامه) و ترتيب تصحيح و علائم اختصارى نسخ

متن اين رساله با مقايسهء هفت نسخهء خطى و عكسى و نيز از روى نسخهء

__________

(١) - مجلهء دانشكدهء ادبيات ديماه ١٣٣٥ ش، ص ٩٣.

(٢) - عبارت رسالهء فتوتيه چنين است: و ذلك مما وصيت به الاخ فى الله المحسن الموفق السعيد اخى شيخ حاجى بن المرحوم طوطى على شاهى ختلانى اصلح الله شانه فى الدارين و البسته لباس الفتوة التى ... كما لبسته من يد شيخى ... ابو الميامن محمد بن محمد الاذكانى.

(٣) - ر - ك فصل هفتم از باب اول.

چاپ شدهء آن تصحيح گرديده است. در ميان نسخه هاى مزبور چهار خطى و سه عكسى است. قديم ترين نسخ از رسالهء فتوتيه ظاهرا متعلق است به كتابخانهء اياصوفيه (سليمانيه) در استانبول كه در قرن نهم هجرى نوشته شده و بوسيلهء مجتبى مينوى عكسبردارى گرديده است و عكس مزبور در كتابخانهء مركزى دانشگاه تهران نگهدارى مى شود. (عكس شمارهء ٦٧٢/ ١٨ از فيلم شمارهء ٢٨٧٣) نسخهء معتبر ديگر (اگرچه قسمت آخر آن افتاده است) در سال ٩٠٧ هـ. ق. نوشته شده و در كتابخانهء ملى ملك تهران موجود است (شمارهء ٤٢٥٠/ ١٩). نسخ ديگر نسبتا جديد و دو نسخه از آن ها - به طورى كه در پا - ورقى اشارت خواهد شد - قسمتى از متن رساله را فاقد مى باشد.

اما در مورد نسخهء چاپى، سعيد نفيسى در مجلهء «فرهنگ ايران زمين» (جلد دهم سال ١٣٤١ ش، ص ٢٢٨) مى نويسد: «آقاى عبد الباقى گولپينارلى از ادباى نامى تركيه، شمارهء ١ - ٤ مجلهء دانشكدهء علوم اقتصادى استانبول ....

را وقف چند فتوت نامهء پارسى و تازى كرده» اين مطلب را نفيسى شفاها نيز به بنده اظهار داشت و آقاى دكتر شاه حسينى هم در اين مورد اطلاعى به اينجانب داد. و چنانكه قبلا مذكور افتاد، براى بدست آوردن مجلهء مزبور اينجانب سعى هائى به خرج داد ولى در پيدا كردن آن توفيقى حاصل ننمود.

و تنها توانست نسخهء چاپى ديگرى از آن را كه نيز در تركيه انتشار يافته به دست آورد. ١

اينجانب آن موقع رسالهء فتوتيه را تصحيح و تحشيه كرده بودم ولى بعد از رسيدن نسخهء چاپى مذكور در آن تجديد نظر كردم اين نسخهء چاپى به طورى كه از پاورقى هاى متن در فصل آينده نيز مى توان دريافت، بسيارى اغلاط

__________

(١) - نشانى هاى اين چاپ:

Sorkiyat Mecmuasi,عليه الصلاة و السلامdebiyat Fakaltesi رضي الله عنasimexi؛ Istanbul,١٩٦١ (Kubrawiyat II. pp,٣٣ - ٧٢).

و اشتباهات فاحش دارد ولى چون، در چاپ آن از دو نسخهء قديم تر ١ استفاده شده است (يكى مؤرخ سال ٨٦٣ هـ و ديگرى مؤرخ سال ٨٩٩ هـ) ازين رو استناد بدان براى تصحيح و مقابلهء متن مفيد است.

در متن چاپى پيرامون اقوال و اشعار و مطالب متعدد توضيحاتى داده نشده ولى مقدمهء مختصرى دارد مشتمل بر بحث دربارهء خرقهء تبرك و اصل على همدانى و نيز دربارهء مذهب او و ذكر اين نكته كه على همدانى بر مذهب شافعى بوده ولى بمسلك تشيع هم علاقه گونه اى داشته است.

اينك علائم اختصارى نسخه ها را كه در حواشى «فتوتيه» خواهيم آورد ملاحظه مى نمائيد:

خصوصيات نسخه

شماره علامت اختصارى

١ - نسخهء عكسى شماره ٦٧٢/ ١٨ موجود در كتابخانهء مركزى مورخ قرن نهم هـ ايا

٢ - نسخهء خطى شماره ٤٢٥٠/ ١٩ موجود در كتابخانهء ملى ملك مورخ ٩٠٧ هـ مق

__________

(١) - نسخهء اول همان نسخهء خطى شماره ١٦٤٢ كتابخانهء ملى فرانسه مى باشد كه در آخر آن آمده است: تمت فى ثانى عشر شهر ذى قعدة سنة ٨٦٣ هجرية و نسخهء دوم در مجموعهء خطى شماره ٢٧٩٤ از كتابخانهء شهيد على پاشا، استانبول كه در آخر مجموعه كاتب مى نويسد: تمام شد بعضى مصنفات و اشعار جناب سيد العارفين، سند المحققين على ثانى امير سيد على همدانى قدس الله سره السبحانى بجوار روضهء منور و مشهد معطر حضرت سلطان الاولياء ابو الحسن امام على بن موسى الرضا عليه و على آبائهم التحية و الثناء بخط العبد الحقير خادم الفقراء عبد اللطيف قلندر بن عبد الله بن خضر سبزوارى بتاريخ خامس جمادى الثانى سنة تسع و تسعين و ثمانمائة ... » رسالهء فتوتيه در ضمن مجموعه اى بوسيلهء موله مارين، دانشمند فقيد فرانسوى به چاپ رسيده و مقدمهء مختصر آن را نيز مرحوم احمد آتش به زبان تركى برگردانده است. اين مجموعه به كبرويات شماره ٢ موسوم شده، چنان كه ده قاعدهء مير سيد على همدانى نيز به عنوان كبرويات شمارهء (١) در تهران به چاپ رسيده بست.

٣ - نسخهء خطى شماره ٤٣٧٤/ ٢١ موجود در كتابخانهء ملك تهران مورخ ١٠٢٠ هـ مم

٤ - نسخهء خطى شماره ٣٨٧١ موجود در كتابخانهء مجلس شوراى ملى سابق تهران مورخ ١٠٧٨ هـ مج

٥ - نسخهء خطى شماره ٣٢٥٨/ ٢ موجود در كتابخانهء مركزى دانشگاه تهران مورخ ١٢٧١ هـ د خ

٦ - نسخهء عكسى شماره ١٦٦٦/ ١٨ موجود در كتابخانهء مركزى (اصل نسخه در پاريس مجموعهء شماره ٣٩) پا

٧ - نسخهء عكسى شماره ٥٢٥٠ از فيلم شماره ٢٠٣٠ (هر دو در كتابخانهء مركزى) اصل نسخه در كتابخانهء آستان قدس رضوى در مشهد مورخ ١٣٠٤ هـ بخط نستعليق قدس

٨ - نسخهء چاپى در شرقيات مجموعهء چهار، چاپ استانبول ١٩٦١ م چ يا چاپى ١

__________

(١) - در آغاز اين رساله كاتب اشتباهى كرده و مؤلف رسالهء فتوتيه را مير سيد محمد همدانى كه فرزند مير سيد على است پنداشته ولى بعد به خطاى خود پى برده و مى نويسد:

«رسالهء فتوتيه از مصنفات حضرت سيادت مابى قطب الاقطاب و امام الموحدين سلطان الواصلين مجمع الاسماء و الصفات الجامع جميع تجليات، على الثانى امير سيد على همدانى سلام الله عليه و على آبائه الطاهرين».

فصل سوم: متن رساله فتوتيه

مقدمه

فصل سوم

متن رساله فتوتيه

بسم الله الرّحمن الرّحيم

[مقدمه]

شكر و سپاس آن ١ صانعى را كه حدائق رياض موجودات را از بيداى ظلمت آباد عدم بصحراى وجود آورد و تخم ارادت را در مزرعهء ٢ بوستان غيب تربيت فرمود تا از ان تخم شجرهء انسانى سر برآورد و مشاطهء كرم را بفرمود تا جمال كمال انسانى را به زينت ٣ حسن ايمان و زيور كمال عرفان بياراست و خلعت مطرز ٤ مروت و طلعت انوار خورشيد فتوت را خال جمال او ساخت و آب حيات فتوت را كه كيمياى خزانهء قدم ٥ و نتيجهء جود ذات اكرم و رشحهء نداى بحر اعظم بود، بى واسطه بعنايت «و نفخت فيه من روحى» الف در شجرهء وجود آدم دميد و شكوفهء آن را از غصن خلت ٦ خليل: «فَتًى يَذْكُرُهُمْ يُقَالُ لَهُ إِبْرَاهِيمُ» ب بشكفانيد و لطائف ثمرهء آن شكوفه را در حديقهء بوستان سيد انبياء ٤ - بكمال رسانيد و حقائق شراب طهور آن ثمره را در داروخانهء صدر خاتم رسل - با آتش اسرار «فَأَوْحَى إِلَى عَبْدِهِ مَا أَوْحَى» ج تصفيه داد و جرعه اى از آن شراب بواسطهء مشرب ٧

__________

(الف) الحجر آيهء ٢٩ و ص آيهء ٧٢.

(ب) الانبياء آيهء ٦٠ - بنگريد به تعليقات در آخر اين رساله شمارهء يك.

(ج) النجم آيهء ١٠

(١) - چ ندارد.

(٢) - مم ترعه؟

(٣) - آنچه در متن آمد مطابق نسخ مم و اياودخ است در نسخ ديگر «ترتيب» ضبط شده.

(٤) - مم: بطراز دخ مطر.

(٥) - ايا: كرم.

(٦) - مم خلعت.

(٧) - مم: مشروب؟ ايا: ولايت ندارد.

در معناى «اخى»

مراتب سه گانه لفظ «اخى»

ولايت ساقى كوثر بكام جانهاى مستسقيان امت محمدى ١ رسانيد.

و درود بسيار و صلوات بيشمار ٢ برسيد كائنات و خلاصهء موجودات، ماه آسمان مروت، آفتاب فلك فتوت، سلطان مسند رسالت، خورشيد ٣ برج سيادت، امام انبياء، قافله سالار اصفياء، محمد مصطفى عليه افضل الصلوات و اكمل التحيات و بر اهل بيت عظام او كه سفينهء نجات غرق شدگان درياى طبيعت اند و بر صحابهء ٤ كرام او كه خزينهء اسرار علوم شريعت اند.

[در معناى «اخى»]

اما بعد، اى ٥ عزيز بدانكه لفظ «اخى» لفظى است متداول گشته ميان خلق و اين لفظ را معنى رفيع ٦ و حقيقتى وسيع ٧ است و بيشتر اهل زمانه بظاهر لفظ بى حاصل و اسم ٨ بى معنى قناعت كرده اند و از اسرار حقائق دينى محروم مانده ٩ و جمعى از ارباب نفوس، شخصى را بر خود تقديم مى كنند و وى را «اخى» مى خوانند و به دواعى مرادات نفسانى چند روزه صحبتى بانفاق ١٠ مى دارند و آخر به وحشت و عداوت مى انجامد. بدين سبب كلمه اى چند بر مقتضاى ١١ اين معنى آنچه زبان وقت املا كند در قلم خواهد آمد و ايمانى كرده خواهد ١٢ شد تا تنبيهى بود طالبان اين معنى را، ان شاءالله تعالى.

[مراتب سه گانه لفظ «اخى»]

اى عزيز بدانكه ارباب طريقت اطلاق اين اسم به سه معنى اعتبار كرده اند و سه مرتبه نهاده اند: اول عام دوم خاص سوم اخص. اول لغوى اسمى دوم نصى ١٣ حقيقى سوم اصطلاحى معنوى.

__________

(١) - پا و چ احمدى.

(٢) - دخ: بسيار.

(٣) - مچ: خرشيد.

(٤) - مم: افضل الانام (اضافه بعد از صحابهء كرام) در متن كلمهء «بستان» بود كه «بوستان» نوشته ام.

(٥) - در ايا (اضافهء كاتب): يقول الشيخ الكامل المكمل المحقق الصمدانى العارف المعروف بسيد على همدانى قدس الله سره و اظهر لنا بره.

(٦) - مم: رفيعى.

(٧) - ايضا وسيعى.

(٨) - چ: رسم.

(٩) - دخ ماند.

(١٠) - ياوچ باتفاق.

(١١) - ايا مقتضى.

(١٢) - چ اين جمله را ندارد.

(١٣) - پانقلى.

لباس اخيان

اما ١ اول بدانكه اسم «اخى» در لغت ٢ «برادر» است و عامهء مردم برادر كسى را دانند ٣ كه از يك پدر يا از يك مادر باشد ٤ و اگر كسى ديگر را برادر خوانند از سر رسم يا تكلف بود اما در واقع او را برادر اعتبار نكنند.

مرتبهء دوم خواص مؤمنان اند و علماى دين كه بقوت علم و نور ايمان ٥ از مرتبهء تقليد و رسوم ترقى كنند و بقدر حوصلهء هركس احوال و اسرار و حقائق دين از شواهد اختيار و آثار «كتاب و سنت» استدلال كنند. پس بحكم «إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ» الف همه ٦ مؤمنان را برادر دانند. مرتبهء سوم اصطلاحى و آن ميان ارباب قلوب و اهل تحقيق است كه اين طائفه اين اسم را اطلاق مى كنند بر اهل مقامى از مقامات سلوك كه عبارت ٧ از آن مقام «فتوت» است و فتوت مقامى ٨ است از مقامات سالكان و جزوى است از فقر و قسمى است از ولايت.

و ازين جهت است كه مشايخ ٩ طريقت كثر الله سوادهم چون يكى را ١٠ از اصحاب خود كه استعداد وى در دقائق مناهج طريقت نوعى از كمالات را ١١ يافته باشد و انوار اسرار حقائق ١٢ فقر برجان او تافته، خواهند كه خليفهء خود سازند وى را خلعتى ١٣ تمام پوشانند كه عبارت از ان خرقه است.

و چون ارباب فتوت يكى را از اصحاب خود، كه ١٤ متصف بود بكرم و سخاوت ١٥ و عفت و امانت و شفقت و حلم و تواضع و تقوى، او را «اخى» نام نهند و در مقام فتوت، به تربيت و تعليم او را ١٦، بر آستانهء خدمت نصب كنند

__________

(١) - پا و چ فقط دارد.

(٢) - ايا: بمعنى.

(٣) - ايا: گويند و قدس: را ندارد.

(٤) - در بيشتر نسخ باشند.

(٥) - مم: علم و عمل و ايمان.

(الف) الحجرات آيهء ١٠.

(٦) - چ: همه ندارد.

(٧) - مم: كه فتوت است ندارد.

(٨) - چ: مقام.

(٩) - قدس: طريقت ندارد.

(١٠) - را: اضافهء مصحح.

(١١) - ايا: اسرار حقائق ندارد.

(١٢) - بيشتر نسخ: خلعت.

(١٣) - ايا: كه استعداد وى متصف.

(١٤) - مم: سخا.

(١٥) - چ: ورا فاقد است.

(١٦) - چ: وى را.

كلاه و سراويل

و جزوى از خلعت فقر بدو دهند (يعنى) كلاه ١ و سراويل و اين دو خلعت اگرچه جزو خرقه است اما اصل آنست.

[كلاه و سراويل]

اما كلاه بدان جهت است ٢ كه تاج كرامت است و اما سراويل از ان جهت كه مقصود از خرقه ستر عورت ٣ است و اصل ستر در عبادات ٤ از ناف است تا به زانو و ساتر اين محل سراويل است و ازين جهت بود كه خليل را صلوات الله عليه كه مظهر اين معنى بود وحى آمد كه «و استر عورتك من الارض» يعنى بپوشان عورت خود را از زمين. بعد ازين وحى ابراهيم را عليه السلام پيوسته دو سراويل بودى چون يكى را به شستن حاجت آمدى ديگرى را بپوشيدى.

و همچنان كه ٥ سراويل و كلاه جزو خرقه است و اما اصل آنست ٦ همچنين فتوت اگرچه مقامى است از مقامات فقر، اما اصل جميع مقامات است و همهء مقامات مبنى بروى است بلكه قواعد و اساس جميع كمالات انسانى بدو ٧ منوط است و اين معنى جميع درجات مكارم اخلاق را شامل است.

و چنانكه در عالم ظاهر اگرچه ٨ شخصى را فطنت و استعداد بحدى رسد كه هزار ٩ كتاب را بى استاد بخواند و فهم كند، اصلا سخن او مسموع نباشد ١٠ و فتوى وى را اعتبار نباشد تا نزد استادى ١١ بخواند كه نسبت علم وى نقل به نقل به صحابه و رسول صلى الله عليه و سلم درست شده باشد، همچنين در طريقت فقر و فتوت ١٢ اگر كسى صد سال مجاهده كشد و بسعى تمام بذل مجهود كند آن راالف

__________

(الف) بنگريد به تعليقات در آخر اين رساله شمارهء دو.

(١) - اياوچ: اما كلاه و اما سراويل.

(٢) - چ: است ندارد.

(٣) - عورت: درمق و چاپى.

(٤) - عبادت.

(٥) - چ: ندارد كه.

(٦) - ايضا در ميان آنست و هم: كه.

(٧) - ايا و مق: برو.

(٨) - چه درچ.

(٩) - مم مراز؟

(١٠) - چ: ندارد و قبل از فتوى هم ندارد.

(١١) - قدس: بخواند و ختم كند چ نخواند.

(١٢) - مم: و فتوت ندارد.

سخن بزرگان امت در حقيقت فتوت

هيچ اعتبارى ١ نبود تا آنكه خدمت مردى كند كه در طريقت و فتوت منتسب ٢ بود به رسول صلى الله عليه و سلم و آن خلعت طريقت و فتوت كه رسول صلى الله عليه و سلم امير المؤمنين على را كرم الله ٣ وجهه بدان مخصوص گردانيد و از ان حضرت نقل و به نقل بدان كس رسيده بود، بوى رساند و سلسلهء نسبت فتوت و طريقت را با حضرت رسالت (ص) درست كند.

[سخن بزرگان امت در حقيقت فتوت]

چون اين مقدمات معلوم كردى بدانكه بزرگان امت و مشايخ طريقت قدس الله اسرارهم در حقيقت فتوت سخن بسيار گفته اند. بعضى از ان ياد كرده مى شود تا تمسكى بود اهل اين معنى را: الف

١ - قال حسن البصرى ٤ قدس الله سره: «الفتوة ان تكون خصما لربك ٥ على نفسك» شيخ حسن بصرى رحمة الله عليه فرمود كه فتوت آنست كه دشمنى كى با نفس خود از جهت حق جل و علا. ٦

٢ - و قال حارث ٧ المحاسبى رحمة الله عليه ٨: الفتوة ان تنصف و لا تستنصف شيخ ٩ حارث محاسبى رحمة الله عليه فرمود كه فتوت آنست كه انصاف به همه خلق بر خود واجب دانى و انصاف خود از كس ١٠ نستانى.

٣ - و قال فضيل ١١ العياض قدس الله روحه: «الفتوة ان لا تميز من يأكل عندك مؤمن او كافر او صديق او عدو» شيخ فضيل عياض رحمة الله عليه فرمود

__________

(الف) بنگريد به تعليقات در آخر اين رساله شمارهء دو

(١) - چ: اعتبار.

(٢) - بجز در چ و پا: برسد به ... و در پا رسول عليه السلام.

(٣) - مج عليه السلام قدس صلوات الله عليه.

(٤) - قدس و قال شيخ چ و قال الحسن.

(٥) - مق لربك ندارد.

(٦) - مم: ندارد.

(٧) - حارث فقط در: مج و مم چ شيخ ندارد.

(٨) - چ كس.

(٩) - چ قال الفضيل قدس الله روحه: مم و دخ و قدس ندارد. در ترجمهء فارسى پا و مج رحمة الله عليه ندارد.

(١٠) - پا: قدس الله سره ندارد.

(١١) - در مق: و احسان سازى و در مقابله بدان شطرنج بدى نبازى (بقيهء عبارت را فاقد است).

كه فتوت آن است كه فرق نكنى كه نعمت تو كه مى خورد؟ يعنى در مقام خدمت و ايثار نعمت حق به بندگان او ميان مؤمن و كافر تميز نكنى و ميان دوست و دشمن تفاوت ننهى.

٤ - و قال الجنيد قدس الله سره: «الفتوة بذل الندى و كف الاذى» شيخ ابو القاسم جنيد بغدادى قدس الله سره ١ فرمود كه فتوت دادن عطا و بازداشتن بدى است يعنى حقيقت فتوت آنست كه چندان كه طاقت دارى وجود خود را سبب خير و احسان ٢ و واسطهء راحت بندگان حق سازى و بر بساط احسان در مقابلهء بدان شطرنج بدى نبازى.

٥ - و قال سهل ٣ قدس الله روحه: «الفتوة اتباع السنة» شيخ ٤ سهل بن عبد الله تسترى ٥ رحمة الله ٦ عليه فرمود كه فتوت متابعت سنت است. يعنى «اخى» بايد كه هيچ سنتى از سنتهاى رسول صلى الله عليه و سلم فرونگذارد و بزرگترين سنتى از سنتها حقارت دنيا است. پس ٧ هر اخى كه ٨ دنيا را يا اهل دنيا را بزرگ دارد، مقام فتوت از وى درست نيايد. الف

٦ - و قال ابو يزيد قدس الله سره: «الفتوة استصغار ما منك و استعظام ما اليك» سلطان بايزيد بسطامى قدس الله روحه ٩ فرمود كه فتوت آنست كه آنچه از تو به ديگران رسد از احسان اگرچه بسيار بود آن را اندك شمارى ١٠ و هرچه از ديگران به تو رسد اگرچه اندك بود آن را بسيار دانى.

__________

(الف) بنگريد به تعليقات در آخر اين رساله شمارهء سه.

(١) - قدس: سهيل و چ رحمة الله عليه ندارد.

(٢) - مم ندارد.

(٣) - چ فاقد است.

(٤) - پاو قدس ندارد.

(٥) - اين عبارت پس هر اخى ... نبايد در چ و ابا و قدس و مج فقط آمده است.

(٦) - قدس: كه ندارد.

(٧) - در ايا و قدس و مج فقط آمده.

(٨) - قدس: كه ندارد.

(٩) - چ سره.

(١٠) - ايضا شمرى.

٧ - و قال يحيى بن معاذ رحمة الله عليه ١: الفتوة ثلاثة اقسام: حسن الوجه مع الصيانة و حسن القول مع الامانة و حسن الاخاء مع الوفا شيخ يحيى بن معاذ رازى قدس الله سره فرمود كه فتوت سه قسم است: خوب روئى با پارسائى و خوب سخنى ٢ با امانت و خوب برادرى ٣ كردن با وفادارى. يعنى ٤ نعمتهائى كه حق تعالى بندگان خود را بدان مكرم گردانيده است سه ٥ است: يكى نعمت جمال ٦ است كه ٧ نتيجهء غلبات روحانيت است و عكس و علامت ٨ انوار جمال ازلى است، شعر:

و كل جميل حسنه من جمالها ... معار له بل حسن كل مليحة ٩

و آنكه رسول صلى الله عليه و سلم فرمود كه: «ان الله جميل يحب الجمال» اشارت بدين معنى است.

نعمت دوم فصاحت و بلاغت ١٠ است كه كمال معجزهء رسول صلى الله عليه و سلم بدان بود كه انا افصح العرب و العجم و اين از نعمت هاى بى نهايت است.

سوم مال است كه آن سبب فراغت دل است از بيم ١١ معاش تا بدان به زاد معاد مشغول شود و اسباب طاعت مهيا دارد پس «اخى» بايد كه اين هر سه نعمت را مطيهء ١٢ سعادت ابدى و سرمايهء نجات و نعيم سرمدى سازد. در جمال پارسا

__________

(١) - مم پا قدس و چ ندارد.

(٢) - ايا و مق خوبى سخن.

(٣) - مم: خوب برادرى با خود وفادارى.

(٤) - دخ ندارد.

(٥) - پا سط؟

(٦) - مم جلال؟

(٧) - چ و.

(٨) - چ و علامت ندارد.

(٩) - اين شعر در رسالهء مشارب الاذواق هم آمده و در سائر نسخ مغلوط نقل شده است.

(١٠) - مم تلا ملت؟

(١١) - چ: هم.

(١٢) - پامطبه دخ: رابطه.

و پاك دامن بود، در فصاحت حق گوى و ناصح و در برادرى با بذل و باوفا. ١

٨ - و قال ابو حفص قدس ٢ الله سره: الفتوة ما اختار الله ٣ فى كتابه لنبيه صلى الله عليه و سلم و قال الله تعالى: «خُذِ الْعَفْوَ وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ وَأَعْرِضْ عَنِ الْجَاهِلِينَ» الف ابو حفص حداد رحمة الله عليه فرمود كه فتوت آنست كه ايزد تعالى اختيار كرده است در قرآن مجيد ٤ از براى پيغمبر خود صلى الله عليه و سلم و فرمود كه يا محمد بگير يعنى نگاهدار صفت حلم و درگذار از برادران خود گناه ايشان را و امر معروف كن و از جاهلان روبرو گردان ٥ يعنى جهل ايشان را بجهل مقابله نكن. ٦

٩ - و قال الدقاق رحمة عليه الله ٧: «الفتوة ان تكون من الناس قريبا و فيما بينهم غريبا» استاد ٨ ابو على دقاق رحمة الله عليه فرمود كه فتوت آنست كه به مردم نزديك باشى و در ميان ايشان غريب يعنى «اخى» را ٩ بايد كه ظاهرا آميزگار باشد بخلق و با همه بندگان حق به شفقت و نصيحت و ٩ مودت و احسان زندگانى كند و به باطن از همه بريده بود و در سر پيوسته به حق مشغول باشد.

١٠ - و قال النورى قدس الله روحه ١٠ «الفتوة احتمال المكروه بحسن المداراة» شيخ ١١ ابو الحسن نورى قدس الله سره فرمود كه فتوت آنست كه تحمل كنى به خوش دلى آنچه ترا دشوار آيد. الف

__________

(الف) بنگريد به تعليقات در آخر اين رساله شماره چهار.

(١) - پا بابذل و وفا.

(٢) - مم و پا و قدس و چ ندارد.

(٣) - فقط در قدس و مم و چ طبق ترجمهء فارسى درست آمده است.

(٤) - چه در قرآن در مم از روى نقص ازين عبارت در قرآن مجيد تا منازل شريفه.

موجود نمى باشد.

(٥) - دخ پا روى برگردانى از جاهلان.

(٦) - مق و مكافات كن به نيكى و امر معروف كن و از جاهلان دور باش.

(٧) - دخ و پا ندارد.

(٨ و ٩) - چ ندارد.

(١٠) - دخ و پا ندارد.

(١١) - قدس ندارد.

صفات فتوت

دو قسم قافله نفوس انسانى

و اينكه ذكر كرده ١ شد و امثال اين بسيار است كه اكابر طريقت گفته اند در حقيقت و ماهيت فتوت و اگر بذكر همه مشغول شويم بتطويل مى انجامد و همه حق است و هر ٢ بزرگى را نظر بر صفتى افتاده است از صفات فتوت.

[صفات فتوت]

و فتوت را صفات بسيار است و ليكن مدار جميع صفات به چهار ركن باز مى گردد كه ٣ آن اساس كار فتوت است و آن اينست كه امام اولياء ٤ و سيد اتقياء منبع عين فتوت و ٥ معدن جود و مروت امير المؤمنين على بن ابى طالب كرم الله وجهه ٦ فرمود در حقيقت اين معنى و قال ٧: «اركان الفتوة اربعة: العفو مع القدرة و الحلم فى حال الغضب و النصيحة مع العداوة و الايثار مع الحاجة» فرمود كه اركان فتوت چهار چيز است: عفو كردن با توانائى و بردبارى در وقت خشم و نيك انديشى با دشمنى و ايثار كردن با وجود احتياج بمؤثر به ٨

پس ازين معنى معلوم شد كه مجموع مراتب و اوصاف فتوت بحقوق عباد راجع مى شود و آنكه رسول صلى الله ٩ عليه و سلم فرمود: «لا يزال الله تعالى فى حاجة العبد ما دام العبد فى حاجة اخيه المسلم» اشارت بدين معنى است و هم در صحاح آمده است كه «الخلق كلهم عيال الله و احبهم الى الله انفعهم لعياله» رسول صلى الله عليه ١٠ و سلم فرمود كه خلق همه عيالان خدايند و دوست ترين همه نزد حق تعالى آن كسى است كه منفعت به عيالان او بيشتر رساند.

[دو قسم قافله نفوس انسانى]

اى عزيز بدان كه قافلهء نفوس انسانى درين منزل كه تو آن را دنيا مى خوانى، بدو فريق گشته اند: مقبولان حضرت صمديت و مردودان بارگاه كبريا و

__________

(١) - بجز چ و اين و ...

(٢) - چ همه؟

(٣) - در ساير نسخ و بجز قدس و چ.

(٤) - مج و قدس و پا سيد اولياء و امام الاتقياء.

(٥) - قدس عليه السلام.

(٦) - در قدس كه (بجاى و قال).

(٧) - قدس و ايا ندارد.

(٨) - قدس عليه السلام.

(٩) - چ عليه السلام.

(١٠) - قدس عليه السلام.

اهل شقاوت

مردودان هم بر دو قسمند: اهل شقاوت و اهل خسارت ١.

[اهل شقاوت]

اما اهل شقاوت آن قوم اند كه نقاشان تقدير ازلى رقم حرمان «أَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ» الف بر ناصيهء ايشان كشيدند و دلهاى منكس ٢ ايشان را به زنگار «كَلَّا بَلْ رَانَ عَلَى قُلُوبِهِمْ مَا كَانُوا يَكْسِبُونَ» ب از ملاحظهء عكس آفتاب توحيد محروم گردانيدند و ديدهء عقول ايشان را به عماى شرك «فَإِنَّهَا لَا تَعْمَى الْأَبْصَارُ وَلَكِنْ تَعْمَى الْقُلُوبُ» ج از مطالعهء انوار يقين محجوب گردانيدند.

آن طائفه از اكتساب اسباب نجات نوميدند و از رجوع به مرجع لطف و جمال كه عبارت از آن جوار ٣ جواد رحمن است آيس. اموات ٤ قبور حقيقى هم كه هرگز زندگانى ٥ از آن قوم صورت نبندد. چنانكه كلام ربانى از حال ايشان خبر داد كه «أَمْوَاتٌ غَيْرُ أَحْيَاءٍ» د.

قسم ٦ دوم اهل خسارت اند كه نفوس ايشان را در ظلمات صفات بهيمى و سبعى محبوس كردند و دلهاى مدنس ايشان را در تيه مهالك اوديهء هموم بقيد بندگى «أَ رَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلَهَهُ هَوَاهُ» ه‍ مبتلا گردانيدند و از دولت فيضان انوار مكاشفات ملكوتى و حصول جواهر واردات حقائق جبروتى ٧ و اسرار جناب سرادقات كبرياى لاهوتى، بخست تقليد: «إِنَّا وَجَدْنَا آبَاءَنَا عَلَى أُمَّةٍ» و خورسند گشتند «ذَلِكَ مَبْلَغُهُمْ مِنَ الْعِلْمِ» ز.

__________

(الف) البقرة آيهء ٦.

(ب) المطففين آيهء ١٤.

(ج) الحج آيهء ٤٦.

(د) النحل آيهء ٢١.

(ه‍) الفرقان آيهء ٤٦. در جاثيه آيهء ٢٣ ا فرأيت ... ).

(و) زخرف آيات ٢٢ - ٢٣.

(ز) النجم آيهء ٣٠.

(١) - خسارات.

(٢) - ايضا منكسر.

(٣) - مج جوادب در بعضى نسخ جوار فاقد است.

(٤) - قدس انوار؟

(٥) - چ زندگى.

(٦) - مق و ايا ندارد.

(٧) - ايا و مق و دخ حسب.

مقبولان

[مقبولان]

قسم دوم مقبولان اند و اين قوم هم بر دو قسم اند: قسم اول ابرار قسم دوم مقربان و اين طائفه عياران كوى طريقت و جانبازان ميدان حقيقت اند كه روح مقدس را از مركب حدوث پياده كرده اند و بساط سير زمان و مكان در نوشته و عيون وهم و خيال را ميل نايافته ١ در كشيده و عقل مختصر را به مقراض تنزيه زبان فضول بريده و نفس رعنا را بر سر كوى غيرت بر مراد برداشته و لشگر هوا را به صولت و بزور آتش عشق ٢ شكسته و خاشاك اخلاق بشرى را از خانهء ٣ طبيعت به جاروب نفى ٤ روفته و به معول نيستى سر ثعبان شهوت كوفته و بر بساط قربت لوث نعلين دنيا و عقبى را طرح كرده و از ازدحام خلقيت ٥ خود را به لجهء درياى نابود ٦ انداخته و از شعور وجود موهوم فانى گشته و بى اثقال حدوث قدم در قدم زده ٧ و از بحر بقاى احديت سر برآورده و بى زحمت وجود، حق را بحق ديده و از مضيق عالم عبوديت بجناح ربوبيت در عالم هويت طيران كرده و خورشيد معرفت صفات از مطلع ذات بجان ايشان غروب كرده و انوار صبح سعادت ابدى از مشرق روح مقدس ايشان طلوع كرده و گاه بربوى نسيم «يُحِبُّهُمْ» الف مركب شوق در ميدان محبت تاخته و گاه از پرتو انوار آفتاب احديت در ميدان شهود گداخته اين طائفه زيور حسن صورت وجود و سر طلسم گنج موجوداند كه مدار وجود موجودات بر ٨ وجود ايشان است و افاضهء نور وجود از خزانهء جود بر ذرات كائنات بواسطهء ٩ وجود

__________

(الف) قطعه اى از آيهء ٥٤ سورة المائدة (در نسخهء چ اين لفظ را به جهنم تحريف كرده كه اشتباه فاحش است).

(١) - در بيشتر نسخ نايافت.

(٢) - قدس به صولت بروت آتش عشق؟ دخ بصورلت بزور آتش ...

(٣) - دخ خاتمه؟

(٤) - چ نفيسى؟

(٥) - چ حلقيت؟

(٦) - ايا وحدت.

(٧) - دخ ناقص است و ازين «قدم در قدم زده» تا «به لجهء درياى وحدت اندازد» را فاقد است.

(٨) - چاپى به.

(٩) - ايا و مق بوجود وجود.

ايشان است عكس انوار ١ اسرار ايشان شمع مجلس روحانيان است و حدائق و ٢ رياض شهود معارف ايشان نظاره گاه كروبيان است شعر:

هر سحر كآتش دردم ره بالا گيرد ... ساق عرش ٣ و فلك و گنبد خضرا گيرد

سوز او مجلس و تسبيح ملك گرم كند ... نور او مملكت عالم بالا ٤ گيرد

گرچه از عالم علوى همه والاست ملك ٥ ... همت عاشق بالاتر بالا گيرد

چه خبر دارد ازين سوز تو هر ٦ بى بصرى ... صدق موسى نه عصا بل يد بيضا گيرد

اى ملامت گرما باد مپيماى از آنك ... ريب و نيرنگ تو هيهات كه در ما گيرد

آه و دردم چو ازين طارم مينا گذرد ... قوت ٧ و قوت همه از نور تجلى گيرد

نه بسمع طمعى ٨ نزهت كوثر شنود ... نه بدست طلبى ٩ طرهء طوبى گيرد

خود روا كى ١٠ بود آخر كه بهنگام ظفر ... دست مجنون بجز از دامن ليلى گيردالف

و ابرار هم به دو قسمند: قسمى را براى ١١ بندگان حضرت بخلق باز گذاشتند و قسمى را به خود مشغول گردانيدند و آن قوم ١٢ هم بر دو قسمند:

بعضى آنها هستند كه اوعيهء ١٣ باطن ايشان را از اقداح شراب الفت مملو گردانيدند و عين عقول ايشان را به مطالعهء اسرار اخبار ١٤ ملكوتى مشغول كردند و سفينهء افهام ايشان را در درياى وحدت به تلاطم امواج واردات غيبى غرق كردند. پس اعضاء و جوارح اين قوم از قيام به حقوق عبادات ظاهر معزول گشت: اين گروه والهان طريقت اند. «لا يقتدى بهم و لا ينكر عليهم».

__________

(الف) اين اشعار بظاهر از كافى ظفر همدانى شاعر قرن ششم هجرى است كه معاصر معين الدين ملكشاه بن محمود بن محمد بن ملكشاه (٥٤٧ - ٥٤٨ هـ) بوده است براى احوالش ر ك: تاريخ ادبيات در ايران دكتر صفا (ج ٢، ص ٥٩٨ - ٥٩٩ هـ) بزرگان و سخن سرايان همدان (ج ١، ص ١٠٢ - ١٠٦) مجمع الفصحاء (ج ٣، ص ١١٣٩ - ١١٣١).

(١) - قدس و مج سهود و معارض ايشان؟

(٢) - ايا حدائق شهود ..

(٣) - چ و دارد.

(٤) - قدس عالم مينا.

(٥) - چ فلك؟

(٦) - چ مر.

(٧) - چاپى ندارد.

(٨) - پا بسمع قدس: بسعى.

(٩) - مج بتسمع طلبى ... ؟

(١٠) - چ كن.

(١١) - مج: دوباره آمده.

(١٢) - مم و ايا قوم ندارد.

(١٣) - چ ادعيه؟

(١٤) - ايا: لفظ ملكوتى را فاقد است.

طائفهء دوم كسانى اند كه به صفاى ١ عقل، خساست و حقارت دنيا را ٢ معلوم كردند و انواع مكر و اصناف غوايل او را دريافتند و بنور يقين بديدند كه هر نعمتى از وى به هزار محنت آميخته است و بر سر هر دولتى هزار باران حرمان و حسرت ريخته و ٣ در هر سرورى صد ويل و ثبور آويخته و هر انسى بصد غربال فرقت و وحشت بيخته ٤. از زخارف آن اعراض كردند و ايام عمر قصير را ٥ در اسباب حصول نعيم ابدى و سعادت سرمدى، غنيمت شمردند و هر ساعتى ٦ را از ساعات عمر در نوعى از طاعات صرف كردند. ابن طائفه زاهدانند كه بصورت ضعيف و بمعنى ملوك ملك ملكوت اند ٧. شعر:

آنها كه پاى در ره مولى ٨ نهاده اند ... گام نخست بر سر دنيا نهاده اند

آورده اند پشت برين آشيان ديو ... پس چون فرشته روى بعقبى نهاده اند

آن طوطيان ره چو قدم برگرفته اند ... طوبى لهمالف كه بر سر ٩ طوبى نهاده اند

زاده ره و ذخيرهء اين وادى مهيب ... در طشت سربريده چو يحيى نهاده اندب

اول به زير پاى سگان خوار ١٠ گشته اند ... آخر چو باد سر سوى مولى نهاده اندج, د

اى عزيز ذكر آن ١١ قوم بود كه ايشان را ناظر و نديم حضرت خود كرده اند.

اما قسم دوم كه ايشان را بخلق مشغول گردانيده اند و دلهاى ايشان را مهبط رحمت و رأفت كردند و وجود ايشان را سبب راحت ١٢ و آسايش بندگان

__________

(الف) سورة الرعد آيهء ٢٩.

(ب) در مورد اين تلميح ر ك: تعليقات در آخر اين رساله شمارهء پنج.

(ج) اشعار از عطار ... ر ك: ديوان، ص ٢٥٠.

(د) النجم: آيهء ٣٩.

(١) - چ بصفات.

(٢) - چ ندارد.

(٣) - ايضا.

(٤) - مق و ايا و قدس: پخته.

(٥) - چ ندارد.

(٦) - چ سعاتى؟

(٧) - قدس و چ جهان پا معادات مج جنان.

(٨) - قدس: مولا.

(٩) - چ بر سر؟

(١٠) - ايضا خاك.

(١١) - ايا ندارد.

(١٢) - مم و ايا و مق سبب آسايش و راحت.

اقسام طاعات

خود ساختند اين طائفهء ارباب فتوت اند ١ و آن كس كه بدين كمالات منتسب بود، و بدين صفات مخصوص و موصوف يا طالب اين معانى بود، آن كس را «اخى» گويند.

[اقسام طاعات]

اى عزيز جميع مراتب و منازل شريفه و جملهء درجات عاليه و همگى سعادات اخروى نتيجهء طاعات و ثمرهء اشجار عبادات بنده است كه ٢: «وَأَنْ لَيْسَ لِلْإِنْسَانِ إِلَّا مَا سَعَى» و اقسام و انواع طاعات اگرچه بسيار است اما همگى آن به سه نوع بازگردد: قلبى و بدنى و مالى.

طاعات قلبى چون توحيد و توكل و صبر و شكر و تسليم و تفويض و صدق و اخلاص و رضا و يقين و محبت و معرفت و غيره كه مفاتيح ابواب مكاشفات و مصابيح مجلس مشاهداتست چنانكه ذكر كرده شد.

اما طاعات ٣ بدنى هم دو نوع است: نوع ٤ اول بحق تعلق دارد چون نماز و روزه ٤ و نوع دوم به خلق تعلق دارد ٥ و آن احسان است با ٦ تن و مال و قيام به اداى حقوق.

نوع اول كه آن نماز و روزه است جز ارباب قلوب ٧ را نتواند بود و اهل غفلت را اين معانى ميسر نشود و اگر اين قوم طاعتى كنند از سر رسم و عادت يا از سر شرم بود و همچون جسدى بى روح باشد و از آن هيچ بر و سود برنيايد و فائدهء آن بيش از آن نبود كه خون و مال وى بدان سبب رسوم بظاهر شرع معصوم ٨ ماند و در آخرت چنين عبادت دستگير نباشد و ازين جهت بود كه بشر بن الحارث الحافىلف قدس الله سره فرمود كه: «طاعة الاغنياء

__________

(الف) بنگريد به تعليقات در آخر اين رساله شمارهء شش.

(١) - بجز در چ قلوب.

(٢) - فقط در مم.

(٣) - در پا و چ طاعت در بقيه طاعات.

(٤) - چ ندارد.

(٥) - مم ندارد (تعلق).

(٦) - در ساير نسخ: به.

(٧) - قدس ... نتوانند بدان قيام نمود.

(٨) - مم خوف مال در ايا و مق معصوم ماند بظاهر شرع.

صورت و صفت نماز

كشجرة خضراء على مزبلة» فرمود كه عبادت توانگران چنانست كه درختى سبز بر سر سرگين دانى كه از دور خوش نمايد اما چون نزديك شوى نه در وى ميوه يابى و نه در سايهء وى جاى آسايش بود بلكه از ديدن گندگيهاى آن موضع وحشت افزايد و ازين جهت بود كه وحى كردند به داود عليه السلام كه:

«يا داود قل للعاصين ان لا يذكرونى غافلا لانى وجبت على نفسى انه من ذكرنى ذكرته و انا اذ ذكرت العاصين ذكرتهم باللعنة». ١ مى فرمايد كه يا داود بگو عاصيان را تا از سر غفلت ما را ٢ ياد نكنند كه ما كه خداونديم بر خود واجب گردانيده ايم كه هركه ما را ياد كند، ما او را ٣ ياد كنيم و ما چون عاصيان را ياد كنيم كه به غفلت ما را ٤ ياد كرده باشند، به لعنت ياد مى كنيم.

[صورت و صفت نماز]

اى عزيز تا گمان نبرى كه نماز كارى آسان استالف قيامى و ركوعى و سجودى از سر رسم و عادت. اين جمله صورت و صفت نماز بود. اين صفت را موصوفى و اين صورت را معنى و حقيقتى بايد و اين از كسانى درست آيد ٥ كه چون قصد عبادت كنند از جميع مرادات و حظوظ خروج كنند و به آب ترك ما سوى الله، دستها بشويند و بشراب طهور ذكر، مضمضه كنند و به نسيم روايح اسرار الهى استنشاق كنند و در استتار اوصاف ذميمه چون كبر و عجب و حرص و بخل و همگى اخلاق بهيمى و سبعى را طرح كنند و روى به آب حيات معرفت بشويند و مرفقين را بزلال توكل غسل سازند و بكرامت خضوع ٦ و افتقار، مسح ٧ سركشند و به اصغاى كلام الهى مسح گوش كنند و به ملازمت اثبات اقدام صدق بر بساط عبوديت، پاى ها بشويند و به قصد قيام از سر كونين

__________

(الف) بنگريد به تعليقات در آخر اين رساله شمارهء هفت.

(١) - در مق عبارت عربى ندارد.

(٢) - پا ندارد.

(٣) - چاپى وى را.

(٤) - مم كه هركه ما را ياد كرده باشد به لعنت ياد كنيم؟ بقيهء عبارت ترجمه در فارسى را فاقد است.

(٥) - پا بود.

(٦) - چ ندارد.

(٧) - مم سر ندارد.

برخيزند و در وقت توجه صورت به كعبه، روى دل به كعبهء حقيقى كنند و در استقبال، قبلهء حقيقت ١ إِنِّي ذَاهِبٌ إِلَى رَبِّي سَيَهْدِينِ الف بيابند و در «الله اكبر» وجود ذرات كائنات را در اشعهء آفتاب كبريا محو بينند و در «سُبْحَانَكَ اللهُمَّ» پاكى و تقديس و تنزيه خاطر كائنات را مشاهده كنند و در «لا إله غيرك» خاشاك ٢ عوارض و حوادث را به آتش غيرت بسوزند و در بسم الله بدايت ٣ دولت صبح عاشقان ظهور كند و در الحمد لله سريان افضال و انعام ذات نامتناهى در ذرات وجود مكشوف گردد. كارگران كارگاه تقدير را بينند كه در زير پردهء رب العالمين چگونه به تربيت جهانيان مشغولند. پس بر ساحل درياى رحمانيت ٤ شراب طهور رحمت از دست ساقى الرحمن الرحيم نوش كنند. پس موج ارادت مخموران آن شراب را در ربايد ٥ و به لجهء درياى وحدت اندازد ٦ و چون وجود موهوم ايشان از ميان برخيزد و بحر ازل با بحر ابد آميزد، حقيقت ملك يوم الدين مشاهده گردد. پس سباحان حكمت، گريبان وجود ايشان را بگيرند و بساحل صحو اندازند. چون هشيار گردند: كمر بندگى «إِيَّاكَ نَعْبُدُ» بر ميان جان ٧ بندند. پس بطلب امداد توفيق و عنايت بلبل زبان و إِيَّاكَ نَسْتَعِينُ سرائيدن گيرد.

پس معراج ترقى از حضيض ٨ بشرى بسرادقات جبروت مكشوف گردد و جاذبهء طبع ٩ فضل، جان ايشان را در ربايد «اِهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ» بگويند.

پس از رفيقانى كه در مجلس عالم ارواح باهم شراب خطاب ١٠ مى خورند ١١، ياد آرند «صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ» گفته آيد ١٢ پس ١٣ محرومان مهجور و مردودان ١٤,١٥

__________

(الف) سورهء الصف آيهء ٩٩.

(١) - مم الى ربك؟ قدس و يا فاقد «سيهدين»

(٢) - مم خاشاك عوادث؟

(٣) - مق ندارد (دولت).

(٤) - چ روحانيت.

(٥) - در ساير نسخ ربايند بجز چ.

(٦) - ايضا اندازند.

(٧) - مم كروبيان؟

(٨) - ايا و مق و دخ: صحرا.

(٩) - چ فقط جان.

(١٠) - ايا ندارد.

(١١) - چ طمع؟

(١٢) - مم: شراب خطا؟

(١٣) - مق و ايا مى خوردند.

(١٤) - ايضا گفته اند.

(١٥) - مم پس مهجور و مردودان مخذول بينند.

مخذول را بينند در ظلمت شرك و شك مانده و به سلاسل و اغلال صفات قهر، گرفتار ١ گشته «غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا الضَّالِّينَ» ٢ ناطق وقت ٣ شود. پس عنايت ازلى حامى حال ايشان شود ٤ و دلهاى ايشان را به صفت متكلم قائم گرداند و قلم زبان مستنطق دل گردد كه «ان الله ينطق على لسان عبده» پس گوش افهام ايشان حقيقت كلام ٥ الهى را از ترجمان زبان استماع مى كند ٦ و از سحاب حروف، باران اسرار بر صحراى صدور ايشان مى بارد و از تأثير هر قطره هزار نوع ازهار ٧ عرفان و رياحين ايقان در بوستان دل هريكى شكفته مى شود كه اگر رشحه اى از آن معانى بر دل ٨ اهل جهان ظاهر گشتى، همهء جهانيان عارف و محقق شدندى و آنكه رسول صلى الله عليه و سلم فرمود كه: «ركعتان من فقير صابر فى فقره احب الى الله تعالى من عبادة الاغنياء الى آخر الدهر» اشارات بدين معانى است.

مثنوى

پاك با زانى كه درويش آمدند ... هر نفس در محو خود پيش آمدندالف

هركه در سر محبت بنده شد ... تا ابد هم محرم و هم زنده شد

عالمى زير و زبر گردد تمام ... تا يكى اسرار دين گردد تمام

هركه مست عالم عرفان بود ... بر همه خلق جهان سلطان بود

ملك اين را دان و دولت اين شمار ٩ ... ذره اى از عالم دين، اين شمار ١٠

__________

(الف) اشعار از منطق الطير عطار نيشابورى است. ر ك: منطق الطير به تصحيح دكتر مشكور، ص ٢٥٢ - ٢٥٣.

(١) - ايا ندارد.

(٢) - در مم و لا الضالين ندارد.

(٣) - پا منطق دل گردد.

(٤) - ايا اين جمله را فاقد است.

(٥) - چ كلام.

(٦) - مق و مم و ايا مى كنند.

(٧) - مم آثار؟

(٨) - دخ و چ فقط دارد.

(٩) - در ايا رديف شمر بود.

(١٠) - در ايا و مق ذره اى زين عالمى از دين شمر.

گر شوى قانع به ملك اين جهان ... تا ابد ضايع بمانى جاودان

گر بيابندى ١ ملوك روزگار ... ذوق يك شربت ز بحر بى كنار

جمله در ماتم نشستندى و درد ٢ ... روى يكديگر نبينندى ز درد ٢

اى عزيز، چون معلوم كردى كه حقيقت اين نوع طاعات، كه داب ٣ اتقياء و اصفياء و پيرايه احباء و اولياء است، از عامهء مردم متصور نمى شود، قسم دوم را غنيمت دان ٤ كه به فضل خود اسباب حصول آن سعادت ترا مهيا كرده اند و آن احسان است با تن و مال به بندگان او كه گنج عالم باقى و تخم تخم سعادت ابدى است. ازين تخم چنانكه مى توانى بنه كه در روز درماندگى بكار آيد.

و اگر مركب همت در ميدان سابقان كه مبارزان صفوف ولايت اند نمى توانى تاخت بارى سعى كن تا از صف اصحاب يمينالف كه اهل فتوت و اهل احسانند باز نمانى. و از نسيم يمن ٥ عنايت كه از ٦ وادى كرم برجان متوسطان بساط نجات مى وزد، محروم نمانى و در حضيض دركات نيران با اهل شقاوت و خسران ٧ گرفتار نگردى.

مثنوى

بشتاب كه راحت از جهان رفت ... آهسته مران كه كاروان رفتب

__________

(الف) اشارت به آيات ٣٩ - ٧ سورهء المدثر.

(ب) سرايندهء اشعار معلوم نشد.

(١) - بجز در مق: بدانندى ولى مطابق نسخهء چاپى منطق الطير: بيابندى.

(٢) - ايا و مق و چ رديف شعر نفور وز دور است (و نه درد).

(٣) - مم آداب.

(٤) - قدس: دار.

(٥) - چ ايمن؟

(٦) - ايضا بوادى.

(٧) - ايضا خسرات.

دنيا و آدميان

اين صورت اژدهاى خونخوار ١ ... در گرد تو حلقه ايست چون مار

گر درنگرى بفرق و پايت ... در حلقهء اژدهاست جايت

بگذر ز جهان كه اژدهاخوست ... آن پيرزن ٢ است و اژدها اوست

با خاك به ترك مهر جويى ... گويى كه بگويم و نگويى ٣

در حبس گه جهانى آخر ... ره جوى كه راه دانى آخر ٤

بالاى فلك ولايت تست ... هستى همه در حمايت تست

بر پايهء قدر خويش، نه پاى ... تا بر سر آسمان كنى جاى

اين ره به وفا ٥ بسر توان كرد ... جان زو به صفا بدر توان كرد

از سيل چو كوه سر مگردان ... سيلى خور و روى ٦ برمگردان

خاك تو شده جهان هستى ... چون خاك مكن جهان پرستى

دايم به تو بر جهان نماند ... چيزى مپرست كان نماند

[دنيا و آدميان]

اى عزيز، بدان كه دنيا رباطى استالف بر سر باديهء قيامت نهاده ٧ و منزلى است در ميان بيابان ازل و ابد گسترده، تا مسافران حضرت صمديت كه از بيابان عالم ارواح به قرارگاه صحراى قيامت سفر كنند، در اين منزل فرود آيند و ازينجا زاد سفر آخرت بردارند و به تدبير سفر بى نهايت مشغول شوند ولى ٨ احوال اين مسافران به مقتضاى حكمت الهى متنوع افتاده است:

بعضى را بصورت قوى آفريده اند و بمعنى ضعيف و بعضى را بمعنى قوى آفريده اند و به صورت ضعيف و بعضى را بصورت و معنى هر دو ٩ قوى آفريده اند و بعضى را بصورت و معنى ضعيف «ذَلِكَ تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ» ب و حكمت

__________

(الف) بنگريد به تعليقات در آخر اين رساله شمارهء هشت.

(ب) آيهء ٣٨ سورهء يس، آيهء ٩٦ سورهء الانعام، آيهء ١٢ حم السجدة.

(١) - قدس: خونخار؟

(٢) - دخ پره زن.

(٣) - ايا: اين شعر را ندارد.

(٤) - مم ايضا.

(٥) - چ بوغا؟

(٦) - مم زوى.

(٧) - ايا: كشير.

(٨) - چ و

(٩) - چ ندارد.

فاطر حكيم ١ و حقائق اسرار اين درجات را نهايت نيست. اما از ٢ ظاهر، حكمت اين تفاوت از ٢ آنست كه ٢ تا جمله مسافران بقدر قوت و ذات هركس درين سفر ممد ٣ و معاون يكديگر باشند چنانكه در اخبار نبوى آمده است كه:

«المؤمنون كالبنيان بشد ٤ بعضها بعضا» رسول صلى الله عليه و سلم فرمود كه مؤمنان همچون ٥ يك ديوار عمارتند كه هر خشتى از آن خشتى ديگر را استوار مى دارد. همچنين آنان كه ٦ از ايمان بهره يى دارند بايد كه در دين و دنيا معاون يكديگر باشند و همه يكديگر ٧ را در كشيدن بار تكاليف ٨ و زحمتهاى اين سفر بحكم «إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ» الف مساوى دانند.

شعر

اى چو الف عاشق بالاى خويش ٩ ... الف ١٠ تو با وحشت و سوداى خويش

فارغ ازين مركز خورشيد گرد ... غافل ازين دائرهء لاجورد

بر سر كار آى، چرا خفته اى ... كار چنان كن كه پذيرفته اى

مست چه خسبى كه كمين كرده اند ... كارشناسان نه چنين كرده اند

بار ١١ عناكش به شب قيرگون ... هرچه عنا بيش، عنايت فزون

ز اهل نظر هركه به جائى رسيد ... بيشتر از راه عنايى رسيد

نزل ١١ عنا عافيت ١٢ انبياست ... و آنكه ترا عافيت آيد ١٣، بلاست

از پى ١٤ صاحب خبرانست كار ... بى خبران را چه غم از روزگار؟

صحبت نيكان ز جهان دور شد ... خوان ١٥، عسل خانهء زنبور شد

__________

(الف) آيهء ١٠ الحجرات.

(١) - در ساير نسخ: و حكمة الفاطر الحكيم.

(٢) - چ ندارد.

(٣) - دخ مهر و معاون؟

(٤) - مم ان يشد.

(٥) - چ همه چون.

(٦) - دخ و چ هركه.

(٧) - چ همديگر.

(٨) - دخ بار تكليف و زحمات اين سفر.

(٩) - مم چون از عاشقى بالاى خويش.

(١٠) - مم انس تو ...

(١١) - مم: عنان؟

(١٢) - چ عاقبت.

(١٣) - ايضا، آمد.

(١٤) - ايضا ازين.

(١٥) - ايضا خان.

معرفت از آدميان برده اند ... آدميان را ز ميان ١ برده اندالف

سايهء كس فر همائى نداد ... صحبت كس بوى وفايى نداد

صحبت گيتى كه تمنا كند؟ ... با كه وفا كرد كه با ما كند؟

ز آمدن مرگ شمارى بكن ... مى رسدت ٢ دست ٣ حصارى بكن ٤

اى عزيز ٥ پس آن طايفه كه بصورت قوى بودند و ايزد تعالى نعمتى فانى عاريت بديشان داده بود تا آن را تخم سعادت ابدى سازند و بدان نعيم باقى كسب كنند، آن مغروران غافل در تصرف آن نعمت فانى، بتلذذ ٦ جسمانى مشغول شدند و بعيش منكدر چند روزه مغرور گشتند و عمر قصير ٧ را در تدبير و حيلهء محافظت مردار دنيا در باختند و از تدبير زاد سفر بى نهايت غافل ماندند و حقوق برادران دينى ٨ و همراهان سفر اخروى را فراموش كردند و عهدهء عهد الهى را ضايع كردند تا كلام ربانى از حال ايشان خبر داد و فرمود كه:

«يَعْلَمُونَ ظَاهِرًا مِنَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَهُمْ عَنِ الْآخِرَةِ هُمْ غَافِلُونَ» ب و «نَسُوا اللهَ فَنَسِيَهُمْ ج يعنى چنانكه در تنگناى منزل مبغض ٩ دنيا، در ميان لذات فانى جمال حضرت ما را فراموش كردند، فردا در وسعت ١٠ فضاى عالم بقاء آن مدبران مردود را در قعر دركات نيران و عذاب جاودان از رحمت خويش فراموش كنيم.

اى عزيز ازين قوم كه ذكر كرده شد جمعى را به كمند عنايت از خباثت ١١ شواغل دنيوى خطف كردند و ديدهء دل ايشان را با كحل هدايت روشن گردانيدند و ١٢ نقوش بعضى حقائق را در آئينهء دل ايشان منعكس گردانيدند تا

__________

(الف) اشعار از مخزن الاسرار نظامى گنجوى.

(ب) الروم آيهء ٧.

(ج) التوبة آيهء ٦٧.

(١) - مم از جهان.

(٢) - چ مى دهت.

(٣) - مم خير.

(٤) - چ مكن.

(٥) - مم و قدس ندارد.

(٦) - چ ندارد.

(٧) - بجز در مم و چ عمر حقير.

(٨) - چ دنيوى.

(٩) - ايضا متعض؟

(١٠) - ايضا سعت.

(١١) - چ جنايت.

(١٢) - من اين جمله را فاقد است.

بعضى از خاصيت و حقيقت آفرينش دنيا را از اشارات «إِنَّ اللهَ اشْتَرَى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَأَمْوَالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ» الف فهم كردند پس نفس و مال را در اداى حقوق عبوديت صرف كردند و بر جميع بندگان اين حضرت، رحيم و مهربان گشتند و اهتمام به اداى حقوق همراهان سفر حقيقى را بر خود واجب شمردند و كمر خدمت و شفقت برادران دينى را بر ميان جان بستند و وجود خود را رهگذر انواع مبرات ١ احسان ساختند و حقيقت اسرار «إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ» ب كه در ميان اهل غفلت مرده بود، احياء كردند ارباب قلوب و اهل بصيرت اين طائفه را اهل فتوت خوانند و آن شخص را كه بدين عنايت مخصوص گشت، «اخى» گويند. و از شرايطى كه اخى را در مقام فتوت است، يكى آنست كه سلسلهء نسبت فتوت درست كند و خود را بر فتراك آن حضرت بندد كه هركه را درين معنى به آن حضرت درست نشده باشد. چون تنى بى سر باشد.

شعر

زين خرابى گر تو مى خواهى در آبادى شوى

جهد كن تا بندهء فرمان آزادى شوى

در دل ٢ پرنور مردى جاى گير و غم مخور

كز دل شادان او ناگاه دل شادى شوى

حرف استادان عشق است اينكه در بازار عشق

چونكه شاگردى كنى ناگاه استادى شوى

سينه از اسرار استادان عشق آباد كن

تا جهان عشق را ناگاه بنيادى شوى

گرچه هستى در همه عالم كهن زاد ٣ جهان

در دبيرستان او بايد كه نوزادى شوى

بر ٤ بساط عاشقان چون كوه ثابت كن قدم

ورنه اندر راهشان چون كاه بر بادى شوىج

__________

(الف) التوبة آيهء ١١١.

(ب) الحجرات آيهء ١٠.

(ج) اشعار محتملا از مؤلف است.

(١) - چ خيرات.

(٢) - مم فاقد اين شعر.

(٣) - چ كهن زادى.

(٤) - ايا و مق: در وفاى كاملان چون ...

اخى چگونه بايد باشد؟

[اخى چگونه بايد باشد؟]

اى عزيز اخى بايد كه بمكارم اخلاق موصوف بود و بخصائل پسنديده آراسته باشد: با پيران ١ به حرمت باشد با جوانان به نصيحت، با طفلان به شفقت، با ضعيفان به رحمت، با درويشان به بذل و سخاوت، با علماء بتوقير و حشمت، با ظالمان به عداوت، با فاجران به اهانت، با خلق باحسان و مروت، با حق بتضرع و استكانت، با نفس به جنگ، با خلق ٢ بصلح، با هوا به مخالفت، با شيطان به محاربت، بر جفاى خلق متحمل، در ٣ مقابل اعداء حليم، در وقت مصائب صابر، در حالت رجا شاكر، بعيوب نفس خود عارف، از ذكر عيوب خلق ساكت، اندوه و مصيبت خلق را كاره، بتقديرات قضاى ازلى راضى، از بدعت و هوا دور، قدم در شريعت ٤ راسخ، نفس در طريقت ثابت، از مواضع تهمت محترز، بر علم نجات حريص، از اهل غفلت متنفر، در ٥ سفر مصاحبان ٦ را به طاعت معاون، بر جماعت مواظب، زبردستان را ناصح، به اندك دنيا قانع، در احوال و اهوال آخرت متفكر، از افعال و اقوال خود خائف، از فضيحت ٧ و رسوائى قيامت ترسان و بفضل و عنايت ديان اميدوار.

مثنوى

مرد بايد تشنه و بى خورد و خواب ... تشنه اى كوتا ابد نرسد به آب

هركه زين شيوه سخن بوئى نيافت ٨ ... از طريق عاشقان موئى ٩ نيافت

بنده را گر نيست زاد راه هيچ ... مى نبايد ١٠ به ز اشك و آه هيچ

هركه در درياى اشكش حاصل است ... گو بيا گو، درخور اين منزل است

يا رب اشك و آه بسياريم هست ١١ ... گر ندارم هيچ كس، ياريم هست ١٢

__________

(١) - ايا و مم با پيران بهر ساخت باشد؟

(٢) - در مم و چاپى خلق و در بقيه خلايق.

(٣) - چ - مقابله.

(٤) - مم شعر بعت؟

(٥) - چ مم فقط دارد.

(٦) - مم بمصاحبان.

(٧) - چ قطعيات.

(٨ و ٩) - در ساير نسخ بوى و موى.

(١٠) - قدس مى نياسايد.

(١١) - در ساير نسخ رديف بجاى هست ده.

(١٢) - ايضا.

مشايخ سلسله فتوت

اى همه تو ناگزير من تو باش ... اوفتادم دستگير من تو باشالف

مانده ام در حبس و زندان پاى بست ... در چنين حبسم ١ كه گيرد جز تو دست

گرچه بس آلوده در راه آمدم ... عفو كن كز حبس وز چاه آمدم

باد در كف، خاك درگاه توام ... بنده و زندانى چاه ٢ توام

روى آن دارم كه نفروشى مرا ... خلعتى از فضل درپوشى مرا

زين همه آلودگى پاكم كنى ٣ ... در مسلمانى فرا خاكم كنى ٣

يا رب آن دم ياريم ده يك نفس ... كان دمم جز تو نباشد ٤ هيچ كس

در دم آخر خريداريم كن ... يار ٥ بى ياران توئى ياريم كن

چون به خاك آرم، من سرگشته روى ... هيچ با رويم ميار از هيچ سوى ٦

اين است بعضى از خصال ٧ اخى كه ذكر كرده شد چنانكه از مشايخ طريقت و ارباب فتوت مشاهده افتاده است و وجوب ٨ اين جمله در طريقت فتوت بدلائل آيات و اخبار ثابت شده است و ذكر آن جمله اطنابى دارد و بدين قدر اختصار كرده شده است. الحمد لله وحده «وَالسَّلَامُ عَلَى مَنِ اتَّبَعَ الْهُدَى». ب

و ذلك مما وصيت به الاخ فى الله المحسن الموفق السعيد ٩ «اخى» شيخ على حاجى ابن المرحوم طوطى العلى شاهى الختلانىج اصلح الله شأنه فى الدارين و البسته لباس الفتوة التى هى جزء الخرقة المباركة، كما لبسته من يد شيخى و امامى و قدوتى و عمادى و من عليه فى طريقه ١٠ الفتوة اعتمادى، امام المحدثين، قدوة العارفين، سلطان المحققين، سر الله فى الارضين، نجم الحق و الملة و الدين، ابو الميامن محمد بن محمد الاذكانى، متع الله المسلمين ببركات انفاسه الشريفة و هو

__________

(الف) اشعار از منطق الطير.

(ب) سورهء طه آيه ٤٧.

(ج) بنگريد به تعليقات در آخر اين رساله شمارهء نه.

(١) - چ چاهم.

(٢) - ايضا بنده ى ... راه توام.

(٣) - در منطق الطير چاپى رديف «برى».

(٤) - م ط چاپى نخواهد بود كس.

(٥) - ايضا يارى ياران توئى ...

(٦) - ايضا سوى درست ولى در ساير نسخ بجز در چ روى.

(٧) - مم حال؟

(٨) - چ چون.

(٩) - ايضا السيد.

(١٠) - ايضا طريقى.

صحب الشيخ العارف شمس الحق و الدين محمد بن جمال و هو صحب السالك نور الدين سالار و هو صحب الشيخ على بن لالا غزنوى و هو صحب شيخ الاسلام، قائد مشايخ الكرام، مهبط انوار الغيبية، مورد اسرار القدسية، حجة العارفين، نجم الحق و الدين المعروف با «لكبرى» قدست اسراره و هو صحب اسماعيل القصرى ١ و هو صحب محمد المالكيل ٢ و هو صحب داود ٣ بن محمد المعروف بخادم الفقراء و هو صحب ابو العباس ابن ادريس و هو صحب ابا القاسم ابن رمضان و هو صحب ابو يعقوب الطبرى و هو صحب ابو عبد الله عمر بن عثمان و هو صحب ابا يعقوب النهر جورى و هو صحب ابا يعقوب السوسى و هو صحب عبد الواحد بن زيد ٤ و هو صحب كميل بن زيادالف و هو صحب سلطان الاولياء و امام الاتقياء، منبع الفتوة و معدن المروة، اسد الله الغالب امير المؤمنين على ابن ابى طالب كرم الله وجهه و هو صحب ٥ سيد المرسلين و امام المتقين و خاتم المرسلين و رسول رب العالمين محمد المصطفى عليه افضل الصلاة و اكمل التحيات صلى الله عليه و آله و سلم.

مثنوى

خواجهء دنيا و دين گنج وفا ... صدر و بدر هر دوعالم مصطفىب

آفتاب شرع و درياى يقين ... نور عالم رحمة للعالمينج

جان پاكان خاك جان پاك او ... جان رها كن آفرين بر خاك او

خواجهء كونين و سلطان همه ... آفتاب جان و ايمان همه

__________

(الف) در مورد سلسلهء فتوت مير سيد على و مشايخ اين سلسله بنگريد به تعليقات در آخر اين رساله شمارهء ده.

(ب) اشعار از منطق الطير.

(ج) اشاره به آيهء ١٠٧ سورة الانبياء.

(١) - در ساير نسخ اسماعيل القصيرى.

(٢) - ايضا و در چ محمد المانكيل يا محمد المنكيل.

(٣) - ايضا داود بن محمد ر - ك تعليقات.

(٤) - دخ ندارد و در نسخ ديگر عبد الواحد بن زياد.

(٥) - در مم و دخ بعد از صحب بجميع خلفاء الراشدين و اين دستكارى كتاب است.

هر دو عالم بستهء فتراك اوست ١ ... عرش و كرسى قبله كرده خاك اوست

پيشواى اين جهان و آن جهان ... مقتداى آشكارا و نهان

مهترين و بهترين انبياء ... رهنماى اصفياء و اولياء

سيدى ٢ از هرچه گويم بيش بود ... در همه چيز از همه در پيش بود

همچو شبنم آمدند از بحر جود ... هر ٣ دو عالم از طفيلش در وجود

هر دوعالم از وجودش نام يافت ... عرش نيز از نام او آرام يافت

اى زمين و آسمان خاك درت ... عرش و كرسى خوشه چين خرمنت

در زبانم جز ثناى تو مباد ... نقد جانم جز وفاى تو مباد

ز امت خويشم شمر، كين ... يك سخن ٤ مى نمايم هرچه مى خواهى بكن

تا كه جان داريم ما، تا زنده ايم ... بندگانت را بصد جان بنده ايم

بر در تو كم بضاعت آمديم ... بر اميد يك شفاعت آمديم

هست درياى شفاعت پيش تو ... آمديم ٥ با قحط طاعت پيش تو

تا ز درياى شفاعت يك دمى ... بر لب خشكم چكانى شبنمىلف

صلوات الله و سلامه عليه و على جميع الانبياء و المرسلين و آله الطيبين ٦ الطاهرين و صحبه المكرمين ٧ و الحمد لله رب العالمين. ان ربى قريب مجيببو السلام على من اتبع الهدى ...

__________

(الف) اشعار از منطق الطير ر - ك، ص ١٥ - ١٧ به تصحيح دكتر گوهرين.

(ب) آيه ٦٥ سوره هود.

(١) - در چ و نسخ چاپى م ط رديف «او» است نه «اوست» و شايد به تقليد از شعر نظامى باشد:

احمد مرسل كه خرد خاك اوست هر دوجهان بستهء فتراك اوست (مخزن الاسرار ص ١٢).

(٢) - م ط چ خواجه كز.

(٣) - ايضا خلق عالم.

(٤) - چ اين.

(٥) - ايضا آمدم.

(٦ و ٧) - فقط در قدس و با و چ.

فصل چهارم: تعليقات مختصر بر رساله «فتوتيه»

يك (مربوط به ص 341)

فصل چهارم

تعليقات مختصر بر رساله «فتوتيه»

يك (مربوط به ص ٣٤١)

اين آيه اشارت است به واقعهء بت شكنى حضرت ابراهيم و واقعهء مزبور به اين گونه در قرآن مجيد نقل شده است كه حضرت ابراهيم در ترويج آئين توحيد با موانع شديدى از ناحيهء اهالى مرزوبوم خود (بابل و نواحى آن) مواجه بود زيرا آنان بت پرست بودند و با اعلاى كلمة الله مخالفت مى كردند يك روز كه اين مشركان براى بر پا داشتن يكى از اعياد خود به بيرون شهر رفته بودند حضرت ابراهيم بعذر كسالت مزاج با ايشان نرفت و در شهر ماند تا خدايان دروغين و بت هائى را كه مردم مى پرستيدند بشكند او مدت ها قبل تهديد كرده بود كه به خدا اگر شما بت پرستى را ترك نكنيد، من براى نابود كردن بت هاى شما كيدى خواهم انديشيد. پس آن روز كه شهر را خلوت ديد تبرى برداشت و به استثناى بت بزرگ تمام بت ها را درهم شكست و تنها بت بزرگ را بر جاى گذاشت. چون بت پرستان به شهر بازگشتند و اين منظره را ديدند سخت خشمگين شدند و با خود گفتند اين كار كه كرده است؟ بعضى گفتند «جوانمردى بنام ابراهيم را شنيده ايم كه سخن از اين ها مى گفت» پس ابراهيم جوانمرد را در برابر مردم آوردند و در مورد اين ماجرا بپرسيدند. حضرت فرمود: اگر آن بت بزرگ كه سالم مانده مى تواند صحبت كند ماجرا را از او سؤال كنيد (اين سخن نوعى دعوت بود به تعقل و فهم كه اگر اين بت بزرگ نمى تواند صحبت كند يا

دو (مربوط به ص 345)

آن بقيه نتوانستند از خود دفاع كنند، پس براى چه بايد معبودان شماها باشند؟) خلاصه حضرت ابراهيم را بعنوان كيفر در آتش انداختند ولى به قدرت خداوندى آتش مبدل به گلستان گرديد و بحضرت خليل الرحمن آسيبى نرساند.

اين مطالب و ديگر گزارش هاى مربوط به حضرت ابراهيم در ١٤ سورهء قرآن مجيد آمده و از آن جمله در آيات ٥٧ تا ٦٣ سورهء انبياء و آيات ٨٩ تا ١٠٨ سورهء و الصافات.

اما اهل تصوف و فتوت اين داستان را برطبق اصول خود تأويل كرده و اساس برنامهء تزكيه و تصفيهء نفس قرار داده اند: آنان مى گويند بنا به آيهء ٧٨ از سورهء الحج ابراهيم پدر امت اسلام است و چون او بت شكنى كرده ما نيز بايد به روش وى گام برداريم و بت بشكنيم چنان كه اقبال لاهورى مى گويد (بنگريد به كليات وى، ص ٦٣):

ما مسلمانيم و اولاد خليل ... از «أبيكم» گير اگر خواهى دليل

اكنون بزرگترين بت، نفس و هواهاى نفسانى است كه بايستى درهم شكسته شود بارى صوفيان و فتيان ازين بت شكنى فرمان «نفس شكنى» گرفته اند.

موضوع ديگرى كه از سرگذشت حضرت ابراهيم مورد توجه قرار گرفته، دليرى و بى باكى اى است كه آن بزرگ مرد نشان داده است.

دو (مربوط به ص ٣٤٥)

اقوال ده گانهء بزرگان كه مير سيد على در اينجا نقل كرده و به شرح آن پرداخته، ظاهر است كه از كتب و رسائل بزرگان سلف گرفته يا از زبان بزرگان عصر خود شنيده است بعضى از اين اقوال به همان صورت يا با كمى اختلاف در كتب معروف فتوت و تصوف موجود است مثلا:

١ - قول اول كه على همدانى به شيخ حسن بصرى نسبت داده در رسالهء قشيريه (ص ١٠٣) هم موجود است - ولى منسوب به محمد بن على الترمذى - و همين طور در كتاب الفتوة ابن المعمار يك بار اين سخن به ترمذى منسوب گرديده (ص ١٢) و يك بار هم به سيد حسن (ص ١٥٣) و اين گونه اختلافات در نقل مطالب در كتب فتوت و عرفان خيلى زياد است.

٢ - قول دوم به همان صورت و با انتساب به همان بزرگ (حارث محاسبى) در رسالهء قشيريه (ص ١٠٣) موجود است. ناصرى سيواسى نيز آن را به نظم درآورده و مى فرمايد:

و آن يكى صاحب فتوت حارث است ... آنكه بر جود و سخاوت باعث است

گفت مى دانى فتوت را كه چيست؟ ... و آنكه او صاحب فتوت گشت كيست؟

آنكه در خدمت ميان را بست چست ... داد انصاف از خود و از كس نجست

(بنگريد به فرهنگ ايران زمين شمارهء ١٠ سال ١٣٤١ ش).

ولى در طبقات الصوفيهء سلمى (ص ١١٨) شبيه قول مزبور به شيخ ابو حفص حداد منسوب گرديده و با اين عبارت: «الفتوة عندى اداء الانصاف و ترك مطالبة الانصاف».

٣ - قول سوم كه سيد على آن را به شيخ فضيل بن عياض نسبت داده، در كتاب الفتوة ابن المعمار (ص ١٥٨) بنام امام احمد بن حنبل ثبت شده و در رسالهء قشيريه (ص ١٠٣) نيز با اين شكل كه «بعضى ها گفته اند» نقل گرديده است.

٤ - قول چهارم همان طور كه در رسالهء فتوتيه به جنيد بغدادى منسوب گرديده، در رسالهء قشيريه (ص ١٠٤) و كتاب الفتوة ابن المعمار (ص ١٢، ١٥٣) نيز با كمى اختلاف موجود است و با اين عبارت: «الفتوة كف الاذى و بذل الندى و ترك الشكوى».

٥ - قول پنجم به همان صورت و منسوب به سهل تسترى در رسالهء قشيريه (ص ١٠٤) هم آمده است و شيخ فريد الدين عطار نيشابورى نيز در تذكرة الاولياء (ج ١، ص ٢٣٨) در سرگذشت سهل تسترى ترجمهء فارسى قول مزبور را بهمان عبارت كه على همدانى آورده نقل كرده و شايد هم مأخذ على همدانى كتاب عطار باشد. در كتاب اسرار التوحيد فى مقامات ابى سعيد (ص ٥٧) نيز آمده است كه جوانمردى پيروى و متابعت سنت رسول است.

عين يا مشابه اقوال بعدى را كه مشتمل بر همان الفاظ و معانى باشد در

سه (مربوط به ص 346)

چهار (مربوط به ص 348)

كتب فتوت و عرفان نديده ام اما قول حضرت على به صورتى كه در اين رساله آمده، با كمى اختلاف و تقديم و تأخير كلمات و مفاهيم، در نفايس الفنون فى عرائس العيون (ج ٢، ص ١١٥) هم ذكر شده و آقاى كاظم كاظمينى نيز در نقش پهلوانى و نهضت عيارى (ص ٩٥) آن را به ظاهر از رسالهء فتوتيه نقل كرده است.

سه (مربوط به ص ٣٤٦)

صاحب رسالهء فتوتيه اگرچه از آن بزرگان تصوف و فتوت است كه در بيشتر موارد دنيا را مذمت نموده و اقوالى نيز در اين باب نقل كرده، ولى از محتويات همين رساله نيز مى توان دانست كه مقصود وى از دنياى مذموم، نافرمانى خدا و فراموش كردن او است نه مال و ثروت كه از نعمت هاى الهى است. بعلاوه مذموم بودن دنيا در نظر وى هرگز به معنى نديده گرفتن وظايف خود نسبت به ديگران نبوده و گواه اين دعوى توصيه هاى فراوان و مؤكد او است در باب احسان و كمك به مردم و نيز خدمات اجتماعى و فرهنگى خود او كه در فصول و ابواب گذشته به آن اشاره شد.

خلاصه آنكه على همدانى عبادات و رياضات را نه جانشين خدمت به خلق بلكه آن را امرى ضرورى در كنار اين يكى تلقى مى كند و نكوهش دنيا را نيز به جاى آنكه موجبى براى كناره گيرى از مردم بداند عاملى مى شمارد براى فداكارى و ايثار در تأمين رفاه آنان.

چهار (مربوط به ص ٣٤٨)

آشنائى مختصرى با بزرگانى كه اقوال آنان دربارهء حقيقت فتوت بيان گرديده:

١ - حسن بصرى وى از تابعين (شاگردان ياران پيامبر) و مردى واعظ و فقيه و مفسر و محدث بوده و در سال ١١٠ هـ ق درگذشته است (بنگريد به مجمل فصيحى، ص ١٨٩).

٢ - حارث بن اسد محاسبى م ٢٤٤ هـ ق. از آثار برجستهء او كتاب الرعاية لحقوق الله و كتاب الوصايا است. (ارزش ميراث صوفيه، ص ٧٢).

٣ - فضيل عياض م ١٨٣ هـ (بنگريد به نفحات الانس، ص ٢٧) كنيهء او ابو على و از اهالى مرو بوده و قبل از ورود در وادى سلوك و جوانمردى از عياران و راهزنان و صعلوكان معروف بوده سال وفات او را ١٨٧ هـ هم نوشته اند (كشف المحجوب، ص ١٢٠ ارزش ميراث صوفيه، ص ٨٠).

٤ - جنيد بغدادى (سيد الطائفه) از پيروان حارث محاسبى. اصل او از نهاوند بوده ولى بيشتر زندگى را در بغداد گذرانده است وفات او در ٢٩٧ يا ٢٩٨ روى داده است (نفحات الانس، ص ٨٠).

٥ - سهل بن عبد الله تسترى (ابو محمد) از شاگردان ذو النون مصرى (م ٢٤٥ هـ) بوده و از جملهء بزرگان فتيان و ملامتيان محسوب مى شود و وفاتش را در ٢٨٣ هـ نوشته اند.

٦ - ابو يزيد بسطامى (طيفور بن عيسى بن آدم بن سروشان). از بزرگان مشايخ و سخنان او در اصل «فنا» بسيار معروف است و نيز شطحيات او از قبيل سبحانى ما اعظم شأنى شهرت فراوان دارد وفات او بين سال هاى ٢٣٤ الى ٢٦١ هـ روى داده و شايد تاريخ اخير درست تر باشد. ر - ك نفحات الانس، ص ٥٦ - سرچشمهء تصوف در ايران، ص ١٨٤ - ١٩٤ و ارزش ميراث صوفيه، ص ٧٣ - ٧٤.

٧ - يحيى بن معاذ رازى (ابو زكريا واعظ) از بزرگان تصوف م ٢٥٨ هـ (نفحات، ص ٥٦).

٨ - ابو حفص حداد (عمرو بن سلمه) نيشابورى م ٢٧٤ يا ٢٧٧ هـ (نفحات الانس، ص ٥٨) از بزرگان مشايخ ملامتى است. نيز ر - ك سرچشمهء تصوف در ايران، ص ١٩٥.

٩ - ابو على دقاق نيشابورى (حسن بن محمد) پدرزن امام قشيرى م ٤٦٥ هـ و از مشايخ فرقهء ملامتى است. دربارهء مزار او سعيد نفيسى مى نويسد: مزار او اكنون در يك كيلومترى مغرب شهر نساى جديد در جمهورى تركمنستان معروف و از زيارتگاههاى آن سرزمين است «سرچشمهء تصوف در ايران»، ص ٢٢٥.

پنج (مربوط به ص 353)

١٠ - شيخ ابو الحسن (يا ابو الحسين) احمد نورى م ٢٨٥ هـ سخنان او دربارهء محبت و عشق الهى در صوفيهء بعدى تأثيرى بسزا گذشته است. (ارزش ميراث صوفيه، ص ٧٥ و نيز بنگريد به مصباح الهداية و كشف المحجوب و جلد اول طرايق الحقائق).

پنج (مربوط به ص ٣٥٣)

چنانكه ملاحظه مى گردد، بيشتر اشعارى كه درين رساله آمده از نظامى و عطار و ظفر كافى است اما مصرع ثانى اين شعر عطار:

زاد ره و ذخيرهء اين وادى مهيب ... در طشت سربريده چو يحيى نهاده اند

اشاره ايست به قصهء حضرت يحيى عليه السلام كه در منطق الطير عطار (ص ٣ به تصحيح دكتر گوهرين) نيز به آن اشارت رفته:

باز يحيى را نگر در پيش جمع ... زار سر ببريده در طشتى چو شمع

اين قصه از روايات اسرائيلى گرفته شده و در حيات القلوب تأليف علامه مجلسى (چاپ تهران كتابفروشى اسلاميه ١٣٧٨ هـ ق ج ١، ص ٣٧٦) آمده و خلاصهء آن بدين قرار است: پادشاهى كه معاصر با حضرت يحيى بود زندگانى پر از فسق و فجور و گناه داشت و علنا با زنى روابط نامشروع برقرار كرده بود.

حضرت يحيى نيز همواره در مخالفت با اين گونه اعمال زشت او به سخن مى پرداخت و آن زن و پادشاه ازين امر بى اندازه ناراضى و عصبانى بوده براى آزار حضرت يحيى حيله اى مى جستند ولى به خاطر حمايت مردم از حضرت يحيى نمى توانستند بهدف خود برسند مدتى گذشت تا اين زنك بدمنش عجوزه گرديد و دختر جوان و خوشگل خود را براى تسكين هوس پادشاه بزه كار، آماده ساخت وقتى حضرت يحيى از اين ماجرا خبر شد، آتش مخالفت او در مجامع مردم زبانه مى كشيد و آن گروه مخالف هم در صدد انتقام از حضرت برآمدند فى الجمله طبق خواهش آن زن جوان و دسيسه كاريهاى مادر فرتوت او پادشاه دستور به كشتن حضرت يحيى داد و طشتى از طلا طلبيد و يحيى را حاضر كرد و سر مباركش را در ميان طشت بريد و سپس سر بريده را براى آن دو زن فرستاد تا خوشحال گردند.

شش (مربوط به ص 354)

هفت (مربوط به ص 355)

هشت (مربوط ص 359)

ولى در قرآن مجيد اشاره اى به كشته شدن حضرت يحيى نشده و حضرت يحيى فقط به عنوان يك پيامبر و مبشر ظهور حضرت عيسى معرفى گرديده است (بنگريد به آيات ٣٨ تا ٤١ سورهء آل عمران و آيات ٢ و ١٥ سورهء مريم و آيات ٨٩ و ٩٠ از سورهء انبياء).

داستان مزبور در كتاب معتبر ابو اسحاق ابراهيم نيشابورى كه در قرن پنجم هجرى تأليف شده نيز مذكور نيست (بنگريد به ص ٣١٣ تا ٣٢١ كتاب به تصحيح آقاى حبيب يغمائى چاپ ١٣٤٠ ش - ذكر حضرت يحيى -).

شش (مربوط به ص ٣٥٤)

بشر حافى بن حارث بن عبد الرحمن مروزى.

زندگانى عجيبى داشت. وقتى كه از گناهان گذشتهء خود توبه كرد و وارد وادى سلوك و عرفان گرديد مى گفت كه از علم ظاهرى هم توبه كرده ام دربارهء علت ملقب شدنش به حافى مى گويند كه بعد از توبه همه عمر پابرهنه راه مى رفته و هيچ كفش نپوشيده است. وفاتش را در سال ٢٢٧ هـ نوشته اند (نفحات، ص ٤٨ و ارزش ميراث صوفيه، ص ٦٧ - ٦٨).

هفت (مربوط به ص ٣٥٥)

اداى نماز با توجه و حضور قلب كامل كارى بس دشوار است و درين مورد در قرآن مجيد (سورهء بقره آيهء ٤٥) آمده است: «وَإِنَّهَا لَكَبِيرَةٌ إِلَّا عَلَى الْخَاشِعِينَ» و بحث على همدانى در پيرامون همين مشكلات است.

هشت (مربوط ص ٣٥٩)

اين مطلب در كتب صوفيه و بزرگان عرفان زياد به چشم مى خورد از جمله در كيمياى سعادت امام غزالى. ظهير فاريابى نيز گويد:

جهان رباط خراب است بر گذرگه سيل ... گمان مبر كه به يك مشت گل شود معمور

خواجوى كرمانى هم مى گويد:

خيمهء انس مزن بر در اين كهنه رباط ... كه اساسش همه بى منشأ و بى بنياد است

نه (مربوط به ص 364)

ده (مربوط به ص 365)

نه (مربوط به ص ٣٦٤)

از زندگانى اين اخى و نيز از زندگى و نام پدر بزرگوار او طوطى على شاهى الختلانى اطلاعات زيادى در دست نيست اين قدر مى دانيم كه طوطى على شاهى الختلانى از دوستان صميمى على همدانى بوده و بعد از فوت او شيخ على حاجى در جزء مريدان و گوئى فرزندان على همدانى درآمده است درين مورد در گذشته ضمن گفتگو از اقامت سيد در ختلان صحبت كرده ايم. علاقهء مخصوص على همدانى به خطهء ختلان بنا بر دوستى و رابطهء وى با اين بزرگان بوده است اخى شيخ على حاجى چنانكه از رسالهء فتوتيه پيداست، از فتيان بوده است.

(ده (مربوط به ص ٣٦٥)

* در مورد سلسلهء فتوت مير سيد على و مشايخ اين سلسله بايد دانست كه:

* در غالب نسخ خطى و عكسى رسالهء فتوتيه كه مورد مراجعه قرار گرفته، سلسلهء فتوت مير سيد على همدانى در نتيجهء عدم دقت و دستبردها و حدس بازى نساخان دچار اضافات و اسقاطها و تحريف ها و تصحيف ها گرديده و نام هاى مندرج در آن را بصورت غلط نقل كرده و يا پس و پيش برده اند. مثلا ابو لقاسم بن رمضان را اول و ابو العباس بن ادريس را بعد از او ذكر كرده اند. و ما با استفاده از سلسله نامه هاى مختلف صوفيان و فتيان كوشيده ايم كه سلسلهء مذكور در نسخه هاى فتوت نامه را تصحيح نمائيم.

* چنانكه در باب اول نوشتيم على همدانى با اجازهء اخى على دوستى م ٧٢٣ يا ٧٣٤ هـ و محمد بن محمد الاذكانى م ٧٧٨ يا ٧٧٩ هـ خرقهء تصوف و فتوت در بر كرده و اين هر دو نيز از مريدان شيخ علاء الدولهء سمنانى م ٧٣٦ هـ بوده اند با اين همه جاى بسى تعجب است كه در ميان مشايخ فتوت على همدانى نامى از علاء الدوله نيامده درحالى كه شيخ حد بن جمال كه به عنوان شيخ و مرشد محمد بن محمد الاذكانى ذكر گرديده، و نيز شيخ او بنام نور الدين سالار، هيچ يك معروف نيستند و از زندگانى ايشان اطلاعى بدست نيست. در مورد شيخ نور الدين سالار فقط اين قدر مى دانيم كه از مريدان شيخ على لالا غزنوى

(م ٦٤٢ هـ) بوده و محمد بن جمال نيز ظاهرا از مريدان شيخ سالار مى باشد.

* سلسلهء فتوت سيد از نجم الدين كبرى به بعد به صورتى كه در رسالهء او آمده با ساير كتب معتبر تصوف و فتوت مغايرت و اختلافى ندارد چنان كه جامى در ذكر شيخ اسماعيل قصرى مى نويسد (نفحات، ص ٤١٨ - ٤١٩) شيخ نجم الدين كبرى به صحبت وى رسيده است و خرقهء اصل از دست وى پوشيده است. و وى از محمد بن مالكيل و وى از محمد بن داود المعروف به خادم الفقراء و وى از ابو العباس بن داود ادريس و وى از ابو القاسم بن رمضان و وى از ابو يعقوب طبرى و وى از ابو عبد الله بن عثمان و وى از ابو يعقوب نهرجورى و وى از ابو يعقوب سوسى و وى از عبد الواحد بن زيد و وى از كميل بن زياد قدس الله ارواحهم و وى از امير المؤمنين على بن ابى طالب رضى الله عنه ... كذا ذكره الشيخ ركن الدين علاء الدولة السمنانى قدس الله تعالى سره فى بعض مصنفاته.

در روضات الجنان و جنات الجنان هم در سه مورد اين سلسله نامه بهمين صورت نقل شده است (بنگريد به نسخهء خطى آن - برگ ٤٦٥ و ٥٩٣ و ٦٣٨ و ٦٣٩) كه در يك مورد (برگ ٥٩٣) ماخذش همين رسالهء فتوتيه است همچنين نگاه كنيد به «طرائق الحقائق» به تصحيح دكتر محجوب ج ٣، ص ٨٣ و «الصلة بين التشيع و التصوف» الجزء الثانى، ص ١٣٣ و غيره.

* چنان كه قبلا اشارت رفت برطبق فتوت نامهء سلطانى، خرقهء فتوت على همدانى بايستى به سلمان فارسى (يكى از خلفاى چهارگانهء حضرت على در فتوت) برسد ولى به صورتى كه در رسالهء فتوتيه مى بينيم، سلسلهء فتوت على همدانى از راه كميل بن زياد بحضرت على مى پيوندد. اين نسبت بنا بر مندرجات كتاب الفتوة ابن المعمار و نيز كتاب «الصلة بين التشيع و التصوف» درست است زيرا در مأخذ اول كميل بن زياد بعنوان خليفهء نهم حضرت على در فتوت مذكور است (ر - ك مقدمهء فاضلانهء دكتر مصطفى جواد بر كتاب الفتوة ابن المعمار، ص ٨٨ - ٩٢ كه نويسنده در اين مورد ١٧ خليفهء فتوت حضرت على را ذكر كرده و تنقيحات لازم را بعمل آورده است) و در مأخذ ثانى هم كميل يكى از چهار خليفهء شاه مردان

كه خرقهء او به ايشان رسيده معرفى شده است (اين چهار خليفه عبارتند از:

كميل بن زياد، امام على زين العابدين، امام جعفر صادق و امام على موسى الرضا ر - ك الصلة بين التشيع و التصوف الجزء الثانى، ص ١٣٣).

* توضيحات مختصرى دربارهء مشايخ سلسلهء فتوت على همدانى:

- ذكر شيخ رضى الدين على لالا غزنوى و شيخ او نجم الدين ابو الجناب (يا ابو الخباب) احمد بن عمر خيوقى خوارزمى ملقب به الطامة الكبرى در باب اول فصل اول گذشت. شيخ اسماعيل قصرى دزفولى نيز يكى از مشايخ شيخ كبرى و از مريدان محمد بن مالكيل است ولى اطلاعات دقيقى دربارهء آنها در دست نيست.

- اسم داود بن محمد (يعنى داود خادم يا خادم الفقراء) را بعضى داود بن محمد ضبط كرده اند (ر ك طرائق ج ٢، ص ١٠٧، ٣٠٥، ٣٣٠) برخى هم نام او را محمد بن داود نوشته اند (نفحات، ص ٤١٨ و طرائق ج ٢، ص ٨٣، ٣٣٥) و علت اين تسامح بظاهر تشابه نام اين مرد است با محمد بن داود دينورى مكنى به ابو بكر و متوفى در حدود سال ٣٥٩. اين صوفى دوم نيز از اهل فتوت است و حكايات متعدد دربارهء ايثار و بذل و سخاى او نقل شده است چنان كه در روضات الجنان - ج ١ حواشى ص ٥٥٩ - مى بينيم غلامى را با ايثار خود آزاد مى نمايد.

- از زندگانى محمد بن داود خادم الفقراء و مشايخ سه گانهء بعدى (يعنى شيخ ابو العباس بن ادريس و شيخ ابو القاسم بن رمضان و شيخ ابو يعقوب طبرى) نيز اطلاعاتى در دست نيست. ولى اقوال آنان و اينكه ابو العباس از ابو القاسم و او از ابو يعقوب خرقهء فتوت دريافت داشته، در ساير مآخذ معتبر مذكور است.

- ابو عبد الله بن عثمان: اين مرد همان عمرو بن عثمان مكى مكنى به ابو عبد الله است كه در سال ٢٩٦ هـ در گذشته. وى از بزرگان فتوت و تصوف بوده و يكى از مريدان او شيخ طبرى مى باشد و مى گويند از استادان حسين بن منصور حلاج بيضاوى نيز هست و مدتها در جوار خانهء كعبه اقامت داشته است (بنگريد به نفحات الانس، ص ٤١٨ و طرائق الحقائق ج ٣، ص ١٠١).

- ابو يعقوب نهرجورى (اسحاق بن محمد) نيز در سال ٣٣٠ هـ در گذشته و يكى از مريدان او عمرو بن عثمان مكى است كه البته قبل از استاد خود فوت كرده است (نفحات الانس، ص ١٣٠).

- ابو يعقوب سوسى (بصرى): اسم او يوسف بن حمدان و استاد و شيخ ابو يعقوب نهرجورى است. سال وفات او معلوم نيست بيشتر زندگانى خود را در شهر كوچك ابله (در چهار فرسنگى بصره) بسر برده و در همان جا درگذشته است.

(طرائق الحقائق ج ٢، ص ٩٩، لغت نامهء دهخدا - از ابو سعد تا اثبات - چاپ تهران ١٣٢٠ ش).

- عبد الواحد بن زيد م ١٧٧ ه‍: نيز منصب ارشاد و تعليم داشته و بعضى او را نخستين صوفى دانسته اند وى از شاگردان حسن بصرى بود و بعد از كسب اجازه از استاد به خدمت كميل بن زياد رسيده است و كميل پس از ملاحظهء رياضات و استعداد وى در كار و جوانمردى و امتحان هايى كه از او به عمل آورد وى را خرقهء فتوت پوشاند (الصلة ... الجزء الثانى، ص ١٣٣).

- كميل بن زياد بن نهيك نخعى تابعى، مردى شريف و ثقه و مورد اعتماد و اطاعت قبيلهء خويش بوده است. او از ياران حضرت على بوده و در جنگ صفين به حمايت على شركت جسته و داد شجاعت داده است. در دوران خلافت حضرت على به كوفه آمد. وى درس حديث رسول مى داده و در سال ٨٢ هـ (: ٧٠١ م) حجاج بن يوسف ثقفى سفاك او را كشته است.

ولادت كميل در سال ١٢ هـ اتفاق افتاده است. مدفن او در كوفه مى باشد (الاعلام زركلى ج ٦، ص ٩٣ - با ذكر مآخذ متعددى كه بدان مراجعه كرده است).

«پايان تعليقات»

باب چهارم: مشارب الاذواق

[باب چهارم]

مشارب الاذواق

به قلم

مير سيد على همدانى

تصحيح و مقابله با اهتمام

مركز تحقيقات فارسى ايران و پاكستان

مقدمه

مقدمه

اشعار عرفانى ابن فارض به ويژه قصيدهء ميميهء وى از دير باز مورد توجه متصوفه بوده و شروح متعددى به فارسى و تازى و زبان هاى ديگر بر آن نوشته اند. مير سيد على نيز رسالهء حاضر - مشارب الاذواق - را در شرح سى و دو بيت از قصيدهء مزبور نوشته و نه بيت ديگر را نديده گرفته است (شايد هم نسخه اى از قصيده كه در دسترس او بوده بقيهء ابيات را نداشته) سبك اين رساله نسبت به بسيارى از كتب فارسى قرن هشتم هجرى ساده و محكم مى باشد و ما ضمن اينكه ارزيابى دقيق محتويات آن را به عهدهء خوانندگان مى گذاريم فقط متذكر مى شويم كه به نظر ما شارح موفق شده است مطالب و مفاهيم قصيده را به طورى كه خود درك كرده براى ديگران توضيح دهد. گاهى به اختصار و گاهى به تفصيل - و در اين مورد خصوصا تعبيرات وى از اصطلاحات متصوفه و بيانى كه در باب محبت عرفانى دارد خواندنى است.

مشارب الاذواق تاكنون دو بار چاپ شده است يك بار (ظاهرا در اوائل قرن حاضر) اعضاى انجمن خدام الصوفية در لاهور آن را ليتوگراف نموده، و بدين گونه نسخى چند از آن فراهم آورده در ميان اعقاب سيد همدانى كه در بخش قصور (جزئى از فرماندارى لاهور) مى زيستند توزيع نمودند كه اينك كمياب و بلكه ناياب است و اينجانب تنها يك نسخه از آن را به توسط دكتر سيد عبد الرحمن همدانى (پزشك پاكستانى مأمور خدمت در پايگاه شاهرخى همدان) ديدم. از مقدمهء مختصر اين چاپ برمى آيد كه از روى نسخهء خطى كتابخانهء سرينگر كشمير استنساخ گرديده و به سرمايهء حافظ سيد جماعت على شاه نقشبندى ليتوگراف شده است تاريخ انتشار آن در دست نيست ولى يك نسخه از آنكه اينجانب ديدم (چنان كه در خود آن قيد شده) در تاريخ بيستم محرم ١٣٣٧

قمرى به وسيلهء سيد محمد زمان شاه همدانى خريدارى شده و با آنكه متأسفانه اغلاط و اشتباهات فراوانى دارد اما در حواشى آن معانى بعضى از الفاظ مشارب الاذواق به دقت درج گرديده است.

براى دومين بار نيز مشارب الاذواق با اهتمام و تصحيح اينجانب در نشريهء فرهنگ ايران زمين به چاپ رسيده در اين چاپ، نسخهء خطى كتابت شده در سال ٩٧٥ هجرى به عنوان نسخهء اصل انتخاب شده، نسخهء مزبور متعلق به دانشكدهء حقوق دانشگاه تهران است. ديگر نسخه هاى خطى مشارب الاذواق كه نيز در آن چاپ مورد استفاده قرار گرفت و اختلافات آن با نسخهء اصل در پاورقى يادداشت گرديده بدين قرار است:

١ - نسخهء خطى كتابخانهء دانشگاه پنجاب لاهور (با علامت اختصارى ب).

٢ - نسخهء خطى كتابخانهء ملى ملك تهران - جزو يك مجموعه به شماره ٤٢٥٠ (با علامت اختصارى م ١).

٣ - نسخهء خطى كتابخانهء ملى ملك تهران - جزو يك مجموعه به شمارهء ٤٢٧٤ (با علامت اختصارى م ٢).

٤ - نسخهء عكسى ١ كتابخانهء مركزى دانشگاه تهران - چهارمين رساله از مجموعهء شمارهء ٦٧٤١ (با علامت اختصارى ع ١).

٥ - نسخهء عكسى ٢ كتابخانهء مركزى دانشگاه تهران - جزو يك مجموعه (با علامت اختصارى ع ٢).

نسخهء (ب) در سدهء ١٢ و نسخهء (م ٢) در سدهء ١١ كتابت شده و بقيهء نسخه ها نيز فاقد تاريخ كتابت مى باشد ولى چنان برمى آيد كه همگى بعد از نسخهء متعلق به دانشكدهء حقوق نوشته شده. و داراى اغلاط و نقايص متعدد نيز هست.

__________

(١) - اصل نسخه در كتابخانهء اياصوفيا در استانبول، تركيه.

(٢) - اصل نسخه در كتابخانهء ملى پاريس، فرانسه.

در چاپ فعلى مشارب الاذواق، يك نسخهء خطى متعلق به كتابخانهء گنج بخش به عنوان نسخهء اصل انتخاب گرديده كه از آن با علامت اختصارى «ج» ياد مى كنيم اين نسخه در صفحات ٤٦٨ تا ٥١٠ از مجموعهء رسائل همدانى (به شمارهء ٤٤٠٩) قرار گرفته و در سال ٥٨١ هجرى كتابت شده و كهن ترين نسخه ى است كه تاكنون شناخته ايم نسخهء ديگرى هم در كتابخانه گنج بخش هست كه در سدهء ١٢ هجرى كتابت شده و در صفحات ٢٢٨ تا ٢٨٢ از مجموعهء رسائل همدانى (به شمارهء ٥٤١٧) قرار گرفته، و اختلافات آن با نسخهء متن در پاورقى يادداشت گرديده است و از آن با علامت اختصارى «د» ياد مى كنيم.

اطلاعات ديگرى هم قبلا (برگرديد به صفحات ١٠٨ تا ١١١) دربارهء ساير شروح قصيدهء ابن فارض و بقيهء نسخه هاى مشارب الاذواق آورديم كه تكرار آن ها بى مورد است.

چند يادآورى درباره چگونگى تصحيح مشارب الاذواق

چند يادآورى درباره چگونگى تصحيح مشارب الاذواق

* هرجا عددى را به تنهائى در ميان دو كمانك نهاده ايم - مثلا (٢) - آنچه را در پاورقى مربوط به آن عدد آمده در نسخهء «ج» (نسخه اى كه متن قرار داده ايم) نيست و در نسخهء «د» (نسخهء ديگر) هست.

* هرجا عددى را همراه با كلمه يا كلماتى ميان دو كمانك نهاده ايم - مثلا:

(و به نستعين ٣) - اگر در پاورقى مربوط به آن عدد، آمده است كه:

«ندارد» آنچه را ميان دو كمانك نهاده ايم در نسخهء «ج» هست و در نسخهء «د» نيست. و اگر كلمه يا كلمات ديگرى ذكر شود، نشانهء آن است كه در نسخهء «د» كلمه يا كلمات مزبور به جاى آنچه در متن در ميان دو كمانك نهاده شده آمده است.

* در نسخهء «ج» دو واژهء «آنكه» و «بدانكه» غالبا «آنك» و «بدانك» ضبط شده و ما بعضا (نه در همه جا) بدون اينكه بگوئيم، هر دو واژه را به صورت امروزى درآورده ايم.

* ما تعمد داشتيم كه تمام نسخه بدل ها را - تا جائى كه ممكن باشد - ذكر نمائيم و غالب كلمات را نيز به همان صورت كه در دو نسخهء مورد مراجعه آمده يادداشت كنيم (و لو بعضا نادرست باشد) تا كم و كيف دو نسخهء مزبور به خوبى شناخته گردد. اگر اين امر براى خوانندگان ملال انگيز باشد پوزش مى طلبيم.

* در دو نسخهء مورد مراجعه ما، حروف چ، پ، گ غالبا به صورت ج، ب، ك ضبط شده و ما املاى امروز را معمول داشتيم.

آغاز

[آغاز]

بسم الله الرحمن الرحيم (و به نستعين ١)

حمد اعم و ثناى اتم حضرت (و دودى ٢) را كه صفاى مودت و وفاى محبت را تاج و طوق جانهاى شيفتگان عكس جمال و مفتاح ذوق سوختگان ... ت ٣ جلال ساخت رئوفى كه (مخموران ٤) درد درد فراق و (مغموران ٥) سوز اشتياق را باقداح افراح شراب افضال بنواخت لطيفى كه لطائف ٦ جودش ناقصان ظلمت خاك را بتوالى رشاش كرم (دروهء ٧) كمال بخشيد جميلى كه از ساقى (عكوس ٨) انوار جمالش مهجوران باديهء هيمان و رنجوران زاويهء احزان را (شربت ٩) وصال (رسيد ١٠) باظهار آثار نفس رحمانى سايران عرصهء وجود را بار عام داد ١١ به امطار اسرار حقايق عرفانى والهان خطهء شهود را آرام داد و صلوات زاكيات و درود ناميات بر صاحب (لواء ١٢) كوثر و (مقتداى ١٣) اهل محشر بحر عالم توحيد بدر فلك تحقيق سيد انبيا محمد مصطفى و بر اهل بيت او كه (كاشفان ١٤) اسرار عرفان و واصفان انوار وجدان اند.

[چرايى نامگذارى به «مشارق الاذواق»]

اما بعد (يقول ١٥) العبد (الفقير ١٦) على بن شهاب الهمدانى عفا الله عنه بكرمه و وفقه لشكر نعمه ١٧.

__________

(١) - ندارد.

(٢) - پروردگارى.

(٣) - سبحات (در نسخهء اصل، بيشتر اين كلمه محو شده).

(٤) - مخمورات.

(٥) - مغمورات.

(٦) - كمال.

(٧) - ذروهء (و صحيح همين است).

(٨) - كئوس.

(٩) - شراب.

(١٠) - رسيده.

(١١) - و.

(١٢) - لواى.

(١٣) - مقتداء.

(١٤) - مكاشفان.

(١٥) - فيقول.

(١٦) - الفقر الجانى.

(١٧) - كه.

چون طايفه اى از اعيان اوليا و (وراث ١) انبيا عليهم السلام ٢ والهان عرصهء هيمان و شاربان (مدام ٣) عرفان اند قومى كه (ارواح ٤) طاهره و اسرار باهرهء ايشان در حظاير سرمدى اسرار قدم ديده و ذوق لذت انس از جام ملاطفات (كرم ٥) چشيده بر ارايك شهود در سايهء سرادقات جمال پرورده، اقداح شراب محبت از دست ساقى (قربت خود ده ٦) چون آنجا (بتعاقب ٧) تجليات اسرار جمال مست وحدت گشتند اينجا از (بقاء ٨) خمار آن مستى در ميخانهء عشق حديث محبت در پيوستند و حقايق اسرار احوال اين قوم را در لباس مى و ميخانه و زلف و خال به مسامع ارباب كمال عرضه دادند و گروهى از ظاهربينان محجوب كه حوصلهء درك (آن ٩) معانى (نداشتند اشارت ١٠) اين قوم را طامات بى حاصل پنداشتند و از سر جهل و عناد، طعن و انكار بر احوال ... ١١ اهل (حق ١٢) روا داشتند و چون قصيدهء (ميمهء ١٣) شيخ عارف ١٤ كامل ابو حفص عمر (بن فارض مصرى ١٥) قدست اسراره از آن ... ١٦ بود كه ابواب (ابيات ١٧) آن مشحون لطائف (و ١٨) حقايق و اصداف الفاظ آن مملو جواهر دقايق است (مبنى ١٩) بر استعارات از ذكر مدام و ميخانه و كاس (و ٢٠) ساقى، مؤسس بر اشارات به نتايج آثار تجليات جمال وجه

__________

(١) - وارثان.

(٢) - كه.

(٣) - جامه (جام).

(٤) - اوراح.

(٥) - ذكر.

(٦) - قرب خورده.

(٧) - به تعادف (به تعارف؟).

(٨) - بقاى.

(٩) - اين.

(١٠) - داشتند اشارات.

(١١) - و اقوال (اين كلمه در نسخهء «ج» محو شده).

(١٢) - ندارد.

(١٣) - ميميهء.

(١٤) - محقق (اين كلمه در نسخهء «ج» محو شده).

(١٥) - ابن الفارض المصرى.

(١٦) - جمله (اين كلمه در نسخهء اصل به درستى خوانده نمى شود).

(١٧) - انعاب.

(١٨) - ندارد.

(١٩) - ندارد.

(٢٠) - ندارد.

باقى، بجهت رد انكار محجوبان جامد و ردع اصرار طاعنان جاحد براثر هر بيت كلمه اى چند بر سبيل اختصار تحرير (افتاد و به حقايق ١) اشارات و دقايق مرموزات ناظم و لطائف استعارات و غرايب (نكت و اشاراتى كه ميان اين ٢) طايفه متداول است (ايمامى ٣) كرده شد و به مقتضاى آنك مبانى اشارات و معانى عبارات اين (با كورهء ٤) غيبى مبين تفاوت اذواق سالكان (و ٥) معين تنوع حالات عارفان خواهد بود اين رساله را «مشارب الاذواق» نام كرده شد (چه ٦) هر سالكى را از حقايق مشرب عرفانى ذوقى و هر ذايقى را شربى و هر شاربى را سكرى خاص بود كه آن اختصاص و امتياز حماء عزّ او گردد در حدى از حدود وجود و درجه اى از درجات شهود و «لِكُلٍّ دَرَجَاتٌ مِمَّا عَمِلُوا» * *و چون فهم معانى الفاظ اين قوم (موقوف ٧) است به معرفت اصطلاحاتى كه مخصوص است باحوال اين فريق و منسوب بعبارات اقوال اهل اين طريق، پيش از شروع در شرح ٨ ابيات احتياج افتاد بتمهيد ٩ مقدمه در بيان (حقيقت ١٠) محبت و (ذوق ١١) و رىّ و سكر و اسامى و مراتب و لوازم و عوارض و اقسام و حقايق آن فاقول و بالله التوفيق:

[ثبوت رابطهء محبت ميان بنده و حق به دلايل نقلى و عقلى]

المقدمه اى عزيز بدانك نزد اين طايفه حقيقت محبت عبارت است از ميل جميل حقيقى بجمال مطلق جمعا و تفصيلا زيرا (چه ١٢) انجذاب هر فصلى (باصل ١٣) خود ١٤ و انس هر (انسى ١٥) با جنس (خود ١٦) تواند بود و در اخبار نبوى (وارد

__________

(١) - افتاده بحقايق.

(٢) - نكات و اشارتى كه جان.

(٣) - ايمايى.

(٤) - پالودهء.

(٥) - ندارد.

(٦) - ندارد.

(*) - الاحقاف / ٦.

(٧) - موقف.

(٨) - اين.

(٩) - قاعدهء.

(١٠) - ندارد.

(١١) - زوق.

(١٢) - كه.

(١٣) - باهل.

(١٤) - بود.

(١٥) - انسيى.

(١٦) - خويش.

است ١) كه ان الله جميل يحب الجمال (و چون جمال ٢) صفت ازلى جميل مطلق است و اسم جميل (مطلقا جز ٣) حضرت جليل را عز شانه سزاوار نيست پس جميل ٤ به حقيقت يكى بيش نبود وحده لا شريك له و هر حسن و (جمال ٥) كه بر صفحات وجود افراد و اشخاص مراتب اكوان و (مجالى ٦) امكان ظهور مى كند همه (عكوس ٧) انوار جمال آن حضرت است كه در مظاهر و مجالى (استعدادات ٨) ظاهر مى شود و در مراياى قابليات (و خصوصيات ٩) قوابل منعكس مى گردد ١٠.

و كل جميل حسنه من جمالها ... معار له بل حسن كل مليحة ١١

(و ١٢) اين ميل يا از مقام جمع بود بجمع و آن شهود جمال ذات است در مرآت ذات يا از جمع بتفصيل (و اين معنى ١٣) يا در مرتبهء اقرب (بود ١٤) و آن شهود جمال است در مراياء صفات يا در مرتبهء (اوسط ١٥) و آن شهود جمال است در (مراياء ١٦) آثار و اين غايت ظهورات الهى و نهايت (بروزات حضرت ١٧) نامتناهيست و درين عالم امر منعكس گردد و طغراى“ يُحِبُّهُمْ ” *اقتضاى “ يُحِبُّونَهُ ” *كند و اگرچه اكثر افراد ممكنات و اعيان كائنات عكس اين حقيقت را در (مراياء ١٨) تفاصيل آثارى مشاهده كنند و جمال مقيد (زائل ١٩) را مقصود

__________

(١) - آمده است.

(٢) - ندارد.

(٣) - مطلق به جز.

(٤) - مطلق.

(٥) - جمالى.

(٦) - محالى.

(٧) - عكوص.

(٨) - استعدادت.

(٩) - مخصوصيات.

(١٠) - نظم:

(١١) - حسن و ملاحتى كه در افراد عالم است ميدان يقين كه عاريتى از جمال اوست.

(١٢) - ندارد.

(١٣) - اين معانى.

(١٤) - ندارد.

(١٥) - اوسطه بود.

(١٦) - مراياى افعال يا در مرتبهء اقصى بود و آن شهود جمال است در مراياى.

(١٧) - بدوزات.

(*) - المائدة / ٥٤.

(١٨) - مراياى.

(١٩) - زايد.

كلى دانند و به لذت وصال (خود رسند ١) و بدرد (هجر ٢) و فراق بند گردند (لكن ٣) شهود بعضى از خواص در مرآت افعال بود و (قصود ٤) اخص مطالع صفات و فناء وجود ٥ خلاصهء اخص سبحات انوار ذات. و چون حقيقت محبت امرى روحانيست حصول آن ذوقى (و ٦) وجدانى باشد و ذايق حقيقت آن هرچند اكمل و (اصفه ٧) بود اسرار اين صفت او را اتم و علا بود. پس حقيقت اين - به اصالت - ذات واجب را بود - عز شانه - و به تبعيت ممكن را الامثل (فالامثل چه ٨) حقيقت محبت اخص احكام سلطنت مريد است (و ٩) ارادت (صفتى ١٠) بذات قديم قايم، و وجود آن بدوام ذات دايم، و خواست همه ازين اصل خاست، و عنايت “ يُحِبُّهُمْ ” *مفتاح در دولت خانهء“ يُحِبُّونَهُ ” *آمد و حديث قدسى (كه ١١) ألا طال شوق الابرار الى لقائى و انى اليهم لاشد شوقا تنبيه است بر محبت ذاتى واجب مظاهر ممكنات را؛ اما محبت خلق حضرت صمديت را اگرچه جمعى از قصور نظر انكار آن روا داشته اند اما نزد اهل كشف و تحقيق (تحقق ١٢) مقام محبت اشرف صفات و اتم كمالات بنده است و چون اطلاق اين اسم در نص كلام وارد ١٣ و بدليل عقلى و كشفى ثابت است كه محبت ثمرهء معرفت است و هركه را معرفت به ذات معروف بيشتر محبت او كامل تر. و اسباب محبت پنج است اول محبت نفس و بقا و كمال (آن دوم ١٤) محبت محسن سيم محبت صاحب كمال چهارم محبت جميل پنجم محبت (حاصله از ١٥) تعارف روحانى.

__________

(١) - خرسند.

(٢) - هجران.

(٣) - و ليكن.

(٤) - مقصود.

(٥) - و.

(٦) - ندارد.

(٧) - اصفى.

(٨) - فا الامثل وجه.

(٩) - ندارد.

(١٠) - حقيقى (حقيقتى).

(*) - المائدة / ٥٤.

(١١) - ندارد.

(١٢) - به حقيقت.

(١٣) - است.

(١٤) - دويم.

(١٥) - صاصله.

اول محبت نفس و اين به ضرورت معلوم است كه جميع افراد و اشخاص بشرى طالب (لقاء خوداند ١) و اهتمام همه در جذب منافع و دفع مضار بجهت ابقاء وجود است. پس چون محبت وجود جبلّى انسانست محبت موجد وجود كه اصل وجود است و (مظهر ٢) آن، بطريق اولى (دوم ٣) محبت محسن است چون تامل (كند ٤) كه احسان محسن بواسطهء تقلب احوال است كه بتقلب شئون الهى و تصاريف تسخيرات اسباب ربانى باعثه علمى قطعى بر لوح سر محسن ثبت مى فرمايد كه سعادت او در (ايصال ٥) نتايج احسانست بمحسن اليه و محسن را در (ايصال احسان چنان مضطر ٦) مى گرداند كه نتواند كه نرساند پس جناب آن حضرت به محبت اولى سيم محبت صاحب كمال است چون شخصى كه بصفتى از اوصاف كماليه موصوف است از علم و (سخا ٧) و تقوى و غيره آن صفت كمال موجب محبت مى گردد. حضرتى كه منبع جميع كمالات است، و مجموع مكارم اخلاق (و محامد اوصاف ٨) رشحه اى از فيض كمال آن ذات است به محبت اولى. چهارم محبت جميل است چون جمال عاريتى - كه در حقيقت جز (عكسى ٩) و خيالى ١٠ نيست كه از (پس ١١) پردهء قاذورات و حاجز نجاسات مى تابد و مع ذلك در هر آنى و زمانى بحدوث اندك عارضه اى (تغير ١٢) مى پذيرد - فى ذاته محبوب است پس ذات جميلى كه جمال (جميع ١٣) ممكنات عكسى از عكوس انوار جمال اوست به محبت اولى پنجم محبت ناشيه از نتايج تعارف روحانى چون اين (معنى ١٤) موجب محبت مى گردد

__________

(١) - بقاى وجودند.

(٢) - مضر.

(٣) - دويم.

(٤) - كنند.

(٥) - اتصال.

(٦) - اتصال احسان چنا مظطر.

(٧) - سخاوت.

(٨) - ندارد.

(٩) - عكس.

(١٠) - بيش.

(١١) - ندارد.

(١٢) - تغيير.

(١٣) - ندارد.

(١٤) - معانى.

مقدرى كه در ازل (تقدير ١) ارتباط اين اسباب فرمود بى علتى و استحقاقى هرآينه به محبت اولى.

[جلوه محبت]

اى عزيز چون ازين مقدمات ثبوت رابطهء محبت ميان بنده و حق به دلايل (نقلى و عقلى ٢) مبرهن گشت و معلوم شد كه حقيقت محبت عبارت است از ميل (نفس ٣) به ملايم بدانكه محبت ذات متعاليه (عز شانه ٤) بنده را ازين روى محالست و اين نوع اعتقاد سيرت جهال ٥ بلكه محبت (حضرت صمديت ٦) بنده را عبارت است از تجلى نفحات الطاف ربانى كه از مهب بوادى عنايت بواسطهء تلاطم امواج درياى ارادت كه برزخ غيب و شهادت و از اصول ايجاد اكوان و مفاتيح غيب اعيانست منبعث مى گردد و با مظاهر (طاهره ٧) و مجالى زاكيه كه قوابل آثار قدسى و حوامل (اسرار ٨) غيبى اند تعلق (مى گيرد ٩) و مراياى بواطن مستعدان قبول فيض (جمالى ١٠) را از (كدورت ١١) آثار (محال ١٢) جسمانى و ظلمات غبار شهوات نفسانى پاك مى گرداند و بواسطهء رفع حجاب علايق و عوايق و دفع عذاب قواطع و موانع به بساط قرب مى رساند و جانهاى متعطشان زلال وصال را در مقام شهود، لذت روح و انس مى چشاند و محبت بنده حضرت صمديت را ١٣ عبارت است از انجذاب سر سالك مشتاق بتحصيل اين معانى كه منشاء سعادات طالبان و منبع كمالات راغبان است و ميل باطن طالب بدرك نتايج اين حقايق كه جمال حال او از (زيوان ١٤) عارى و بسبب فقد اين دولت بستهء بند مذلت و خوارى

__________

(١) - ترتيب.

(٢) - عقلى و نقلى

(٣) - ندارد.

(٤) - ندارد.

(٥) - است.

(٦) - حق.

(٧) - ندارد.

(٨) - آثار.

(٩) - مى گردد.

(١٠) - رحمانى.

(١١) - كدورات.

(١٢) - مخالفات.

(١٣) - عز شأنه.

(١٤) - زيور آن.

است و اين ميل (و ١) انجذاب كه آن را محبت خوانند بر چهار برج جمال مى نمايد و در چهار مرتبه بظهور مى آيد ٢ خاص و عام (و اخص ٣) و اعم. اخص آنست كه طلوع آن نتيجهء مطالعهء روح قدسى بود تجليات جمال ذاتى را در عالم جبروت و اين مقام صديقانست. و خاص آنكه بروز آن بواسطهء مكاشفهء قلبى بود حقايق جمال صفاتى را در عالم ملكوت و اين مقام مقربان است. و عام آنكه ظهور آن بسبب ملاحظهء نفس بود خصايص جمال افعال را در عالم غيب و مثال و اين مقام سالكان است. و اعم آنكه صدور آن از راه (مشاهد ٤) حسى بود در عالم شهادت و اين بدايت مقام طالبان است. و محبت ذاتى قابل (تغير و تبدل ٥) نيست (چه ٦) آنجا كشتى وجود محب در بحر احديت (غرقه ٧) گشته است و هستى صفات موهوم او به درياى فنا پيوسته و در هاويهء بود و نابود بربسته و از دام (نام و كام ٨) رسته (و اسماء و صفات متقابله درين حضرت رنگ وحدت گرفته ٩) ١٠.

تا تو باشى نيك و بد آنجا بود

چون تو گم (گشتى ١١) همه (سودا ١٢) بود

هركه او در آفتاب خود رسيد

تو يقين ميدان كه نيك و بد نديد

و محب جمال صفاتى از (قيدى ١٣) خالى نبود زيرا كه شهود نتايج متباينه (اقتضاء ١٤)

__________

(١) - ندارد

(٢) - اخص و.

(٣) - ندارد.

(٤) - مشاهدهء.

(٥) - تغيير و تبديل.

(٦) - ندارد.

(٧) - غرق.

(٨) - كام و نام.

(٩) - ندارد.

(١٠) - مثنوى.

(١١) - گردى.

(١٢) - زيبا.

(١٣) - قيد.

(١٤) - اقتضاى.

تمايز كند و طيران همت صاحب اين مقام بمجرد صفات (لطفى دون احتظاظ ١) بوصول آثار آن (مايل ٢) بود و جمال افعال بمعرض زوال ٣ نزديكتر از جمال صفات (و محب ٤) جمال افعال بقيد اهتمام وصول آثار فيض احسان دربند (و ٥) باستكمال نتايج تصاريف (و ٦) شئون فضل و امتنان (خرسند است ٧) و محبت اين دو فريق بحسب حصول مطلوبات و وصول مهروبات از شائبهء (تحول و تغير ٨) ايمن نبود و اشارت تنزيل ربانى كه وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَعْبُدُ اللهَ عَلَى حَرْفٍ فَإِنْ (أَصَابَهُ ٩) خَيْرٌ اطْمَأَنَّ بِهِ وَإِنْ أَصَابَتْهُ فِتْنَةٌ انْقَلَبَ عَلَى وَجْهِهِ * شاهد اين معنيست اما جمال (آثار ١٠) كه آن عكسى از اشعهء انوار آفتاب جمال (احديه ١١) است كه از پس چندين هزار (حجب ١٢) اسمائى و صفاتى و افعالى و آثارى بواسطهء تجلى حسن صور روحانى در (مرآت ١٣) قالب (تناسب ١٤) ظهور كرده است و محاسن زلف و خال و (مجامل ١٥) غنج و (ادلال محبوبات ١٦) صورى گشته (شرك ١٧) دام طالبان كمال جمال (و ١٨) خواطف همم مستسقيان زلال وصال است تا ساكنان ظلمت طبيعت و طاعنان بوادى غفلت (تهيج ١٩) نايرهء عشق مجازى را قنطرهء محبت حقيقى سازند و به يمن ظلال اين هماى همايون و فر اقبال اين رفرف ميمون مركب همت از ظلمت آباد ناسوتى در روح آباد فضاى لاهوتى رانند و به دام و دانهء حسن و ملاحت

__________

(١) - لطيفى بود و آن انخطاظه.

(٢) - قابل.

(٣) - اهتمام.

(٤) - بود و محبت.

(٥) - ندارد.

(٦) - ندارد.

(٧) - خرسنديست.

(٨) - تحويل و تغيير.

(٩) - اصابته.

(*) الحج / ١١.

(١٠) - آثارى.

(١١) - ذات احديت.

(١٢) - حجاب.

(١٣) - مراتب.

(١٤) - متناسب.

(١٥) - محامد.

(١٦) - دلال محبوبان.

(١٧) - شراك.

(١٨) - ندارد.

(١٩) - تهتيج.

مراتب سالكان در محبت

حسى و فريب و بهانهء جمال و صباحت صورى كه از پس پردهء نجاست و وعاى خباثت جلوه گرى (مى كند ١) از طلب (كمال جمال حقيقى باز نمانند ٢).

در عشق روى او تو حدوث (و ٣) قدم مبين

گر (سالك ٤) رهى تو وجود (و ٥) عدم مبين

مردانه بگذر از ازل و از ابد تمام

سر ازل بخوان (و ٦) تو لوح و قلم مبين

از (پرتو ٧) جمال حقيقى بسوز پاك

گم گرد در فنا و دگر بيش وكم مبين*

هر حسن يك رقم ز كتاب جمال او است

در دفتر جمال تو گم شو رقم مبين

[مراتب سالكان در محبت]

اى عزيز (بدانك جمعى ٨) از روندگان راه بواسطهء سبق كشوف ايشان بر اجتهاد در مرتبهء محبوبان باشند و طايفهء طالبان بسبب سبق اجتهاد (در ٩) درجهء محبان و نسبت (محبى ١٠) و محبوبى از لوازم و عوارض ذات محبت است و حقيقت محبت در عين ذات خود از تقيد و تنزه مبرا و منزه (و ١١) سريان فيض او به همهء محبوبان و اصل و آثار فيض او همهء محبان را شامل. اگر آفتاب محبت از فلك عنايت بر صحراى وجود نتافتى (هيچ محب در باديهء ذل طلب عز سايهء هماى وصل نيافتى ١٢) و اگر سريان آثار محبت (مراياء ١٣) قوابل محبى و محبوبى را شامل

__________

(١) - مى كرد.

(٢) - جمال كمال حقيقى باز مانند. شعر:

(٣) - ندارد.

(٤) - سالكى.

(٥) - ندارد.

(٦) - ندارد.

(٧) - پرتوى.

(*) در نسخهء دوم اين بيت پس از بيت اول قرار گرفته.

(٨) - بدانكه بعضى.

(٩) - بر كشوف.

(١٠) - محبى.

(١١) - از.

(١٢) - ندارد.

(١٣) - مراياى.

نبودى اشعهء شموس جمال حقيقى از اوج عز محبوبى در حضيض (ذل ١) محبى كى رخ نمودى چون به دلايل عقلى معلوم است كه عز و افتخار شعار محبوبست و ذل و افتقار دثار محب و اين دو صفت (متضادان اند ٢) و اجتماع ضدين محال مگر در حقيقتى كه جامع اضداد بود و آن محبت است چه اگر سطوت خواطف بروق محبت كسوت مستعار از سر محبى و محبوبى برنكشيدى هيچ محب در بزم اتصال شربت وصال نچشيدى و ازينجاست كه اهل كشف در (محب ٣) بوئى از محبوبى (شنوند و در محبوب ٤) رنگى از حقيقت محبى بينند و نسبت محبى و محبوبى امرى (متهم ٥) دانند زيرا چه هيچ محب قدم نياز در باديهء محبت نتواند نهاد الا بواسطهء ٦ جذب محبوب - صورة او معنا - و هيچ محبوب علم ناز در ميدان عز بر (نداشت ٧) الا بواسطهء تعلق محبت محب علما و عينا. پس به حقيقت هر محبوبى محب بود و هر محبى محبوب باشد و اين (معانى ٨) از غرايب اسرار محبت است. باز چون آفتاب محبت (از برج ٩) وحدت بتابد ظلال (نسب ١٠) و اضافات (سوى ١١) عدم شتابد عارف محب و (محبوب ١٢) و محبت را جز يك حقيقت (نيابد ١٣).

تو مرا (مونس ١٤) روان بودى ... ليك از چشم (سر ١٥) نهان بودى

از تو مى يافتم خبر (بگمان ١٦) ... چون شدم (بى خبر ١٧) عيان بودى

من خود اندر حجاب خود بودم ... ورنه با من تو در ميان بودى

جانم اندر (جهان تو را ١٨) مى جست ... تو خود اندر ميان جان بودى

__________

(١) - ذات.

(٢) - متضادند.

(٣) - محبى.

(٤) - شمند و در محبوبى.

(٥) - بينهم.

(٦) - تعلق.

(٧) - نتواند افراشت.

(٨) - معنى.

(٩) - بروج.

(١٠) - نسبت.

(١١) - به سوى.

(١٢) - محبوبى.

(١٣) - نبيند.: مثنوى

(١٤) - مونسى.

(١٥) - من.

(١٦) - پنهان.

(١٧) - باخبر.

(١٨) - ترا همى.

مراتب محبت و تعريف هر مرتبه

[مراتب محبت و تعريف هر مرتبه]

اى عزيز بدانك بعضى از اهل عرفان اصول و مراتب و صفات محبت را (باعتبارات ١) ذكر كنند چون صبابه و شوق و رمقه و ومقه و ود و خلت (و حب و توقان ٢) و عشق و هوا و غيره اول آن لحظه و رمقه است و آن مادهء محبت و اصل مودت است و بعضى آن را از مراتب محبت شمرند و نه چنانست زيرا كه لحظه و رمقه محبت را (بمثابت ٣) نطفه است آدمى را (چنانك ٤) نطفه را آدمى نخوانند همچنان (رمقه و لحظه ٥) را محبت نگويند مرتبهء (دوم ٦) ومقه است و آن ميل نفس است بجهت تتبع كيفيت آنچه قوة مدركه را از راه (حس ٧) حاصل گشت ٨ سيم هوا است و آن اول سقوط مودت و بداية ظهور محبت است و اين صفت از مراتب عين محبت است مرتبهء چهارم ود است و آن اثبات آن سريست كه از سقوط هوا در باطن محب (حاصل شد ٩) پنجم خلت است و آن (اشتباك ١٠) مودت و تخلل محبت است در (خلا ١١) قواى روحانى محب ١٢ ششم حب است و آن تخلص سر (محب ١٣) است از تعلق (بغير ١٤) محبوب و تصفيهء آئينهء دل از عكس نقش ما سوى المطلوب ١٥ هفتم عشق است و آن افراط محبت است و ازين جهت لفظ عشق را بر حضرت صمديت اطلاق نكنند چه در آن حضرت افراط و تفريط را مجال نيست و اشتقاق عشق از عشقه است. و (آن ١٦) گياهيست كه بر درخت پيچد و درخت را (بى بروزرد ١٧) و خشك گرداند ١٨ همچنين عشق درخت وجود

__________

(١) - باعتبار.

(٢) - و توقان و حب.

(٣) - بمشابه.

(٤) - و چنانچه.

(٥) - لحظه و رمقه.

(٦) - دويم.

(٧) - قواى جسمى.

(٨) - مرتبهء.

(٩) - ظاهر شود مرتبهء.

(١٠) - استباك.

(١١) - خلال.

(١٢) - مرتبه.

(١٣) - محبت.

(١٤) - غير.

(١٥) - مرتبهء.

(١٦) - عشقه.

(١٧) - پى برد.

(١٨) - و زرد مى گرداند.

عاشق را در تجلى جمال معشوق محو گرداند تا چون ذلت (عاشقى ١) برخيزد ٢ همه معشوق ماند و عاشق مسكين را از آستانهء ٣ نياز در مسند ناز نشاند و اين نهايت مراتب محبت است و شوق و صبابه و توقان و (جوى ٤) و اشجان و غيره همه از عوارض و لوازم محبت اند نه نفس محبت (و چون برق ٥) و وجد (و ذوق ٦) و شرب و رى و سكر از مقامات و عوارض و لوازم محبت اند به حقيقت هريك اشارتى كرده شود و بجهت (تعريف ٧) و تفهيم ايمائى كرده آيد.

اى عزيز بدانكه برق نوباوهء حدائق عالم غيب است كه از بوادى كرم بواسطهء سابقهء عنايت به جانهاى مستعدان كمالات روحانى مى رسد و در حقايق ناسوتى معقب وجد مى گردد و وجد عبارت است از واردى غيبى كه بواطن طالبان را به اميد حصول آثار بروق عنايت و خوف فوت آن (به لذت ٨) سرور (يا ٩) نكبت (حزن ١٠) متاثر مى گرداند و ذوق عبارت است از ١١ مبادى تجليات افعالى و شرب نتايج آثار اواسط تجليات صفاتى. ورى نهايت آنك سجاياى عقول سالكان و مراياء قلوب عارفان از كئوس اسرار تجليات (افعالى و عكوس انوار تجليات ١٢) صفاتى (استفاضه ١٣) تواند كرد و سكر عبارت است از ورود واردى مدهش كه به صولت استيلا مانع حس گردد از ادراك محسوس و (ذاهل نفس او ١٤) تميز ميان مطلوب و (مرهوب ١٥) و موجب فرق ميان سكر صورى و معنوى تمايز (سبب تبعيد ١٦) شعاع انوار عقل است از عالم نفس و حس. چه استتار نور عقلى بواسطهء غشيان ظلمت و تغير

__________

(١) - عاشق.

(٢) - و.

(٣) - عبوديت و.

(٤) - هوا.

(٥) - چون بروق.

(٦) - ندارد.

(٧) - تفريق (تفريق؟).

(٨) - ندارد.

(٩) - و مايهء.

(١٠) - خون.

(١١) - ميل.

(١٢) - ندارد.

(١٣) - استقامت.

(١٤) - زو اهل نفس شود از.

(١٥) - مهروب.

(١٦) - نسبت تبعيهء.

آغاز شرح قصيده

مزاج سبب سكر صوريست و انقهار آن به سبب سطوت غلبات نور شهود موجب سكر (معنو ١) زيرا چه حقيقت نور (چنانك ٢) بورود ظلمت (ساتر ٣) مستتر مى گردد (بطلوع ٤) نور قاهر هم متوارى مى شود و محل سلطنت اين وارد در مبادى شهود بود اما چون حال (مشاهد ٥) از شائبه (تحول ٦) ايمن گردد و بطريق (تكرار و ٧) استقرار مقام سالك شود و حقيقت مشهود باستمرار (شهود ٨) انيس شاهد گردد ٩ هر جزوى از (اجزاء ١٠) وجود واجد بسبب حصول انس بوصول جنس باصل خود باز گردد و مجال جولان تصرفات حسى و (نفسى ١١) بشعاع نور عقل منور شود و باز تميز ميان متفرقات (محسوسات ١٢) پيدا آيد و اين حال را صحو ثانى و جمع الجمع خوانند.

[آغاز شرح قصيده]

چون اين مقدمات محقق گشت بعد ازين در شرح ابيات شروع كرده (اند ١٣) بعون الله و حسن توفيقه.

[شربنا على ذكر الحبيب مدامة - سكرنا بها ان يخلق الكرم]

قال (رحمه ١٤) الله:

شربنا على ذكر الحبيب مدامة ... سكرنا بها ١٥ ان يخلق (الكرم ١٦)

بدان اى عزيز / اوردنا الله و اياك (مصانع ١٧) زلال العرفان و جعلنا و اياك من اهل الايقان كه چون ١٨ حق جل و علا به مقتضاى جود افراد و اشخاص مراتب امكان را از ظلمت آباد نابود بصحراى وجود آورد و بعموم تجليات

__________

(١) - معنويست.

(٢) - چنان.

(٣) - ساير.

(٤) - و به ظهور.

(٥) - مشاهده.

(٦) - و نخوال.

(٧) - ندارد.

(٨) - ندارد.

(٩) - و.

(١٠) - اجزاى.

(١١) - نفس.

(١٢) - و محسوسان.

(١٣) - آيد.

(١٤) - رحمة.

(١٥) - من قبل.

(١٦) - الكريم.

(١٧) - ينابع (ينابيع؟).

(١٨) - حضرت.

رحمانى هر (كس ١) را لايق استعداد (او ٢) امتيازى بخشيد و هر ذايقى از (ينبوع ٣) آن اختصاص ذوق (امتيازى ٤) چشيد و بخصوص تجلى (رحيح - رحيمى؟ - ٥) جمعى را از نو انسان به خلعت هدايت ايمان و كرامت عنايت عرفان مشرف گردانيد و از حضيض منازل دركات و همى و علمى و (عقدى ٦) به ذروهء مراتب درجات ذوقى (و عينى ٧) و شهودى رسانيد و چون حصول اين كمال جز بفناء صفات اضافى (و تعين ٨) ذاتى ميسر نمى شود و انخلاع از لباس ادبار هستى و (تشبثات ٩) صفات نفسى ممكن نيست الا به سطوت (شكر ١٠) شرابى كه از نتايج فيض آثار ذكر محبوب حقيقى در صباح و رواح بمذاق (جان ١١) والهان صحراى محبت و تايهان بيداء مودت مى رسد و كمال حكمت فاطر حكيم آن اقتضاء كرد كه ذوق شاربان مشارب عرفان در قدم اول از عين سلسبيلى و امتزاج زنجبيلى بود تا حرارت طرب و نار شدت طلب محرق صفات (سالك ١٢) گردد (پس غلهء ١٣) تعطش آن مستسقيان بادهء طلب را به شراب كافورى تسكين دهند تا بواسطهء حصول برد اليقين فناء من لم يكن (و ١٤) بقاى من لم يزل مشاهده افتد پس (به افاضهء ١٥) رحيق (ممسك ١٦) واردات غيبى و مسامرات سرى مشام جان شاهدان (مشاهد ١٧) جمال و قاصدان مقاصد آمال را معطر گردانند و

__________

(١) - كسى.

(٢) - ندارد.

(٣) - تنوع.

(٤) - امتياز.

(٥) - رحمانى.

(٦) - عقلى.

(٧) - غيبى.

(٨) - يقين.

(٩) - تسييتات.

(١٠) - سكر.

(١١) - جانهاى.

(١٢) - طالب.

(١٣) - سپس غلبهء.

(١٤) - ندارد.

(١٥) - به اضافهء.

(١٦) - مسك.

(١٧) - مشاهدهء.

السنهء نطق و بيان اهل جذبات را كه عرايس ابكار و (مخدرات ١) پردهء اسرارند (به مهر ٢) من عرف الله كل لسانه ختم كنند و اين سه مرتبه مقرون بودند (كه ٣) محبوب كه آن (مهيج ٤) نايرهء شوق عاشقان (و مكمل ٥) وجد واجدان و (مورت ٦) دهشت (هايمانست ٧) و مراد ازين ذكر ثمرهء مكاشفات سالكان و نتيجهء مشاهدات عارفانست نه آنچه ميان عامهء خلق متعارفست پس در مرتبهء چهارم اشجار وجود كاملان مكمل كه مقربان بارگاه عنايت و مشرفان عرصهء ولايتند بتلقيح هبوب نسيم نسمات روح اسرار قربت و تحقيق نفوذ (سريان ٨) انوار وحدت مثمر تكميل ناقصان امراض طبيعى و سبب تهذيب مدنسان ادناس بهيمى گردد و درين مرتبه وجود رسمى نماند چه تصحيح اين مقام بعد فناء هستى موهوم بود (به تحقق ٩) ظهور وجود حقيقى و اندراج وجود ذاكر در حقيقت مذكور. ازين جمله مفهوم گردد كه ذوق شراب زنجبيلى تحفهء (ذاكران ١٠) لسانى شد و كاسات شراب كافورى نصيب ارباب قلوب آمد و تجرع اقداح رحيق مختوم نزل روحانيان گشت.

اى عزيز مراد اين طايفه از (شراب ١١) قبول افراد و اعيان مراتب وجود است دوام (فيض ١٢) تجليات ذاتى و صفاتى و افعالى را در منازل عالم افعال و مدارج سمو صفات (و ١٣) معارج علو ذات بقدر استعدادات و قابليات. تا اين معانى سبب ظهور و اظهار كمالات اسرار ملكوتى و انوار جبروتى گردد در مظاهر عنصرى و مناظر بشرى. و عياران كوى طريقت و مبارزان ميدان حقيقت اين

__________

(١) - مخدورات.

(٢) - بهر.

(٣) - به ذكر.

(٤) - بهيج.

(٥) - بود و مكمل و مكمل.

(٦) - مورث.

(٧) - و هيمانست.

(٨) - و شريان.

(٩) - به حقيقت.

(١٠) - ذكر آن.

(١١) - شراب.

(١٢) - ندارد.

(١٣) - ندارد.

شراب در مجلس الست از دست ساقى مشيت نوشيدند و آثار (نشوت ١) آن شراب در (نشأت ٢) دنيوى ظاهر گشت و نشانندهء خمار اين سكر در موطن (اخروى ٣) جز شربت وصال موعود نيست ٤.

اى ساقى از ان مى كه دل و دين منست

بى خويشم كن كه مستى آيين منست

نفرين تو (خوش تر ز ٥) دعاى غيرى

زيرا كه دعاى غير نفرين منست

(قوله ٦):

لها البدر كأس و هى شمس (يديرها ٧)

هلال و كم (يبدوبها ٨) اذا مزجت نجم

ضمير لها عايد به مدامة است (مبتدا ٩) است و خبر وى كاس و واو ١٠ هى حال راست و ضمير در يدير (ها ١١) عايد ١٢ به شمس. و هلال و (نجم ١٣) فاعل يدير و يبدو تقدير كلام اين بود كه " البدر كأس للمدامة و الحال انها شمس يديرها الهلال و كم من نجم يبدوا اذا مزجت المدامة بالماء» شبه الساقى بالهلال (لا دارته الكاس ١٤) على اهل المجلس.

شايد كه مراد ناظم از اين معانى اعيان خارجى بود و شايد كه بدين عبارت حقايق نفسى خواهد. بتقدير اول مراد از بدر روح ١٥ محمدى بود كه مظهر آفتاب احديت و وعاى حقيقت محبت است و مراد از هلال على باشد كه (ساقى ١٦)

__________

(١) - تشويق.

(٢) - نشاء.

(٣) - ندارد.

(٤) - رباعى:

(٥) - بهتر كه.

(٦) - قال رحمة الله عليه.

(٧) - بديرها.

(٨) - يبدوا.

(٩) - و بدر مبتدى.

(١٠) - و.

(١١) - ندارد.

(١٢) - است.

(١٣) - انجم.

(١٤) - لادرارته الكاسى.

(١٥) - پاك.

(١٦) - ندارد.

كئوس شراب محبت ذو الجلال و موصل متعطشان فيافى آمال بمورد زلال وصال اوست كه انا مدينة العلم و على بابها* و چنانك هلال غير بدر نيست بلكه جزوى (ازوست ١) و سيد اوليا را با مهتر انبيا همين حكم است كه (خلقت ٢) انا و على من نور واحدة على منى و انا منه** و از امتزاج احكام شرايع مصطفوى و اعلام حقايق مرتضوى نجوم مشارب اذواق اعيان اولياء عليهم السلام***ظاهر شد و آنك سيد ٣ در حق مهتر اصفيا فرمود كه انا و انت ابوى هذه الامة اشارت بدين معنيست زيرا كه منبع اسرار معارف توحيد و مطلع انوار معالم تحقيق اوست و حصول (كمال ٤) درجات اسرار جميع اهل كشف و شهود از ينبوع هدايت او بود و هست و خواهد بود كه انا المنذر و علىّ الهادى و بك يا على يهتدى المهتدون ****

(چون ٥) اين سر بر تو مكشوف شود بدانى كه طوالع انوار حقايق هر ولى مقتبس از مشكات ولاية على است و با وجود امام هادى متابعت غيرى از احوليست و به تقدير (دوم ٦) مراد از بدر روح قدسى بود كه در مرتبهء اضافت مستمد حقايق اسرار جبروتى و ملكوتى مى گردد از منبع لاهوتى و در مقام

__________

(*) يكى از خوانندگان نسخهء دوم ما (نسخهء «د») از سر ضديت با شيعه و بلكه با على (ع) كوشيده است خبر «على بابها» را در اين حديث محو كند و ديگرى نيز آنچه را او در متن محو كرده در حاشيه آورده است.

(١) - وى است.

(٢) - ندارد.

(**) از دو خواننده اى كه ذكر خيرشان گذشت، يكى كوشيده است تمام اين حديث «انا و ... منه» را سياه و محو كند و ديگرى نيز آنچه را او در متن سياه كرده در حاشيه آورده است!

(***) كلمهء «عليهم السلام» در هر دو نسخهء «ج» و «د» به وسيلهء خوانندگانى كه سلام فرستادن بر اوليا را حرام مى دانند سياه شده و به زحمت خوانده مى شود.

(٣) - انبيا.

(٤) - كمالات.

(****) خواننده اى كه نمى خواسته خلفاى سه گانه از على (ع) عقب بمانند چون نسخه اى را كه ما متن قرار داده ايم مطالعه كرده در حاشيهء اين حديث با خط بدى نوشته:

بغير انبيا و شيخين و عثمان.

(٥) - آثار.

(٦) - دويم.

خلافت نتايج و آثار آن فيض به ساكنان عالم شهادت و سايران راه سعادت مى رساند و ورود آن فيوض سبب ظهور كمالات حقايق ناسوتى و بروز حالات رغبوتى مى گردد. و از (اهل ١) قلب مراد بود كه سر لطيفهء روح انسانى ٢ و مربى قواى نفسانيست و (مدبر اقداح شراب ٣) اسرار قدسى (در مجلس حقايق قواى انسى او است و چون آثار اخبار مشاهد قدسى ٤) و روايح كاسات شراب موايد انسى بواسطهء تصرفات روحى و خصوصيات قلبى امتزاج يابد از آن جمله دقايق ضروب اعمال و حقايق نجوم احوال بظهور پيوندد.

تجلى جمالش را مظاهر در وجود (آرد ٥)

ولى چون پرده بگشايد عدم بر مظهر اندازد

[فلو لا شذاها ما اهتدينا لحانها - و لو لا سناها ما تصورها الوهم]

قال (رحمه الله ٦):

فلو لا شذاها (ما اهتدينا ٧) لحانها

و لو لا سناها ما تصورها الوهم

(شذا ٨) رايحهء طيبه است و (جان دكان ٩) مى فروش را گويند و ضمير مؤنث در چهار كلمهء بيت عابد است بمدامة (و ١٠) الوهم فاعل تصور بود و تقدير كلام اين باشد كه: «و لو لا رايحة تلك المدامة ما اهتديت الى (حانها ١١) و لو لا ضياؤها ١٢ ما قدر الوهم ان يتصورها من غاية لطافتها».

اى عزيز بدانك مراد از (جان ١٣) مقام محبت است و از رايحهء طيبه آثار انوار جمال مطلق مى خواهد كه عكوس تجليات آن جمال بر (مراياء ذرات ١٤) وجود مى تابد و هر فردى از افراد عالم امكان از آثار عكوس آن جمال (كمالى ١٥)

__________

(١) - هلال.

(٢) - است.

(٣) - مدير شراب اقداح.

(٤) - ندارد.

(٥) - آورد.

(٦) - رحمة الله عليه.

(٧) - ما اهتديت.

(٨) - شذاها.

(٩) - حان (و صحيح همين است) دوكان.

(١٠) - ندارد.

(١١) - هانها.

(١٢) - و.

(١٣) - حان.

(١٤) - مراياى ذوات.

(١٥) - كمال.

مى يابد پس اگر سطوت تاثيرات آن جمال بر آينهء نفسى و قلبى و سرى ظهور كند (حقيقى ١) كه حاصل اين (معانى ٢) بود (حس ٣) سيرت خوانند و اگر بر ظواهر صفحات لطائف جسمانى و قوالب (جثمانى ٤) مبين گردد حسن صورت نامند چه بطون اين تجلى منتج فصاحت و ظهور آن مثمر صباحت است و لطافت حسن و جمال و ملاحت (خد ٥) و خال و چشم دل فريب و ابروى هلال مثال در صور معاشيق (برادلال ٦) از آثار عكوس آن جمالست چنانك (ناظم مى گويد ٧):

وما ذاك الا ان بدت بمظاهر ... فظنوا سواها و هى فيها تجلت

پس مراد از (جان ٨) كه منبع (روايح ٩) طيبه است جمال مطلق بود و (شدا ١٠) اشارت (بحمال ١١) مقيد و المجاز قنطرة الحقيقة مى دان و اسرار تجليات جمالى بر (مجالى ١٢) الواح وجود مى خوان و در سير (منازل ١٣) حقيقت باقدام سعى مى كوش و طلعت جمال مخدرات غيبى از ديدهء وهم هر نااهل مى پوش.

اين سر نه زهر سرى توان يافت ... تا نور يقين (كرا ١٤) نهادند

هركس كه بصورت آدمى شد ... خاصيت آدمش (ندانند ١٥)

قال رحمة الله ١٦:

وان ذكرت فى الحى اصبح اهله ... نشاوى و لا عار عليهم و لا اثم

ضمير مؤنث (در ذكرت ١٧) عايد است بمدامه و ضمير اهله عايد به حى و نشوة

__________

(١) - حقيقتى.

(٢) - معنى.

(٣) - حسن.

(٤) - انسانى.

(٥) - خط.

(٦) - پر از دلال.

(٧) - دويد. بيت:

(٨) - حان.

(٩) - روايحهء.

(١٠) - شذاها مراد.

(١١) - بجمال.

(١٢) - محالى ارواح.

(١٣) - منازل.

(١٤) - كجا.

(١٥) - ندادند.

(١٦) - عليه.

(١٧) - هادر ذكر.

اول درجهء سكر است يعنى «لو ذكرت المدامة فى حى لاصبح اهل ذلك الحى سكارى من لذة سماعها و لا يلحقهم (بذلك ١) السكر عار و لا اثم» مراد از حى مجموعهء انسانيست كه به حيات معارف ذات و صفات الهيت موصوف است و بادراك (حقوق ٢) شئون و تصرفات ذات نامتناهى معروف. و اهل حى قواى جسمانى و روحانى باشد و ذكريا جهرى بود يا قلبى يا سرى يا روحى. ذكر جهرى مرتع قواى حسى بود بواسطهء قوت سامعه و ذكر قلبى منبع (صفاء ٣) قواى نفسى ٤ به وسيلت (احضار ٥) حافظه ٦. ذكر سرى مورد قواى روحانى بمورد زلال عرفانى بسبب مسامرات مفكره ٧ ذكر روحى مطلع (لمعان ٨) حيوة (علمى و سريان ٩) آن بحسب (مناغات ١٠) غيبى كه (آن ١١) لسان (طلب ١٢) قابليات است پس ذوق ذكر صورى نزل منهاج طالبان آمد و نشوت ذكر قلبى نور مصباح سالكان. ورى ذكر سرى براق معراج عاشقان و سكر ذكر روحى (فتوح ١٣) مفتاح عارفان. فى الجمله چنانكه هر يك از حواس ظاهره (را ١٤) مشرب سكر و لذت (از ١٥) قسمى از اقسام عالم (شهادى است ١٦) چون لذت قوهء باصره از ادراك الوان و اشكال و لذت ١٧ سامعه از ادراك (نعمات ١٨) اصوات و لذت قوت ذايقه از ادراك طعوم. همچنين منبع حصول لذت و سكر هر قوتى از قواى باطنه (حقيقى ١٩) از حقايق غيبى و ورود سرى از اسرار ملكوتى

__________

(١) - بذاك.

(٢) - حقايق.

(٣) - صفات.

(٤) - بود.

(٥) - اختصار.

(٦) - و.

(٧) - و.

(٨) - لمعات.

(٩) - عملى و سرايان.

(١٠) - مناعات.

(١١) - ندارد.

(١٢) - قلب.

(١٣) - مفتوح.

(١٤) - ندارد.

(١٥) - ندارد.

(١٦) - شهادت.

(١٧) - قوت.

(١٨) - نغمات.

(١٩) - بايد باشد: حقيقتى.

بود كه ظهور آن ماحى اثم و (عار ١) شاربان شراب عرفانى و (مثبت ٢) عز و افتخار شاهدان مشاهد (احسانيست ٣).

[و من بين احشاء الدنان تصاعدت - و لم يبق منها فى الحقيقة الا سم]

قال (رحمه الله ٤):

و من بين احشاء الدنان (تصدعدت ٥)

و لم يبق منها فى الحقيقة الا (سم ٦)

تصاعدت بمعنى ظهرت بود بطريق مجاز (ضمير آن راجع ٧) بمدامه و ضمير منها عايد بحقايق (ظاهره از زبان ٨) تقدير كلام اين بود كه و الحال ان تلك المدامة من بين احشاء الدنان ظهرت ثم اختفت بمذاق اذواق الشاربين بحيث لم يبق منها فى الحقيقة الا اسمها يعنى حقيقت آن شراب از دنان بواطن (شاربان ٩) كمل جوش برآورد و حقايق آثار آن بر صفحات وجوه اوليا و (فلتات ١٠) السنهء اصفيا بجهت تربيت طالبان و تنبيه (غافلان ١١) ظاهر گشت و از غايت لطافت چنان در مسامات (استعدادت ١٢) قوابل نفوذ كرد و در خصوصيات اشخاص مختفى (شد ١٣) كه از كيفيت آن تصرفات جز اسمى باقى نماند و جمعى كه اين بيت را بر نفى ولايت عمل كردند آن از (قصور ١٤) نظر ايشان بود زيرا كه بدليل كشفى و نقلى ثابت است كه در هر عصر و زمان جماعتى از مخصوصان عنايت الهى ١٥ بركشيدگان الطاف نامتناهى باشند از اقطاب و افراد و اوتاد و ابدال و غيرهم كه ابدان زاكيهء

__________

(١) - وعاء.

(٢) - مشيت.

(٣) - احسان نيست.

(٤) - رحمة الله عليه.

(٥) - تصاعدت.

(٦) - اسم.

(٧) - و فاعل آن را جمع.

(٨) - ظاهر از دنان و.

(٩) - ندارد.

(١٠) - قابليات.

(١١) - نغلان.

(١٢) - استعدادات آن.

(١٣) - گشت.

(١٤) - تصور

(١٥) - و.

ايشان سبب نظام جهان فانى و انفاس طيبهء ايشان مردّ بليات آسمانى بود و حديث نبوى شاهد اين معنيست كه «لا يزال طايفة من امتى على الحق ظاهرين لا يضرهم من خالفهم حتى يأتى امر الله» و دليل بر ضعف تصور اين قوم آنك در عصر ناظم چندين كس از مشاهير كمل موجود و معروف بودند چون شيخ سعد الدين حموى ١ و شيخ سيف الدين باخرزى و شيخ شهاب الدين سهروردى ٢ و (شيخ نجم الدين رازى المعروف به دايه و ٣) نقلست كه ناظم عليه الرحمة مدت شش ماه در محروسهء مصر در جامع (ازهر ٤) معتكف بود و شيخ محى الدين (ابن عربى ٥) در طبقهء عليا هم در آن ايام معتكف بود و ميان ايشان ملاقات اتفاق نيفتاد و مدعاى نافى آنست كه (گوئيم آن زمان زمان ظهور ولايت ٦) بود پس (ناظم ٧) در زمان ظهور نفى ظهور كرده باشد و اين محالست. ٨

ترا گرديدهء احول نبودى ... حديث آخر و اول نبودى

ترا از صحبت تو كار خامست ... و گرنه (باطن و ظاهر ٩) كدامست

[و ان خطرت يوما على خاطر امرى - اقامت به الافراح و ارتحل الهم]

قال رحمة الله ١٠:

و ان خطرت يوما على خاطر امرى

اقامت به الافراح و (ارتحل الهم ١١)

از خاطر قلب مراد است (و اين ١٢) تسميهء محل بود باسم حال و فاعل (آن ١٣) مدامة و با در ضمير «به» سببيت راست و مراد از روز نزد (ارباب ١٤) كشف و شهود

__________

(١) - و شيخ نجم الدين رازى.

(٢) - مسهره وردى.

(٣) - قدس الله اسرارهم.

(٤) - اظهر.

(٥) - عربى قدس سره.

(٦) - آن زمان ظهور.

(٧) - هم.

(٨) - مثنوى.

(٩) - ظاهر و باطن.

(١٠) - عليه.

(١١) - و ارتحلالهم.

(١٢) - و آن.

(١٣) - خطرت.

(١٤) - اهل.

(وقتست ١) كه آن را آن خوانند يعنى اگر آنى از اوان تهيهء قلب تعرض هبوب نفحات را، (نسيمى ٢) از نسمات فضاء حظاير قدسى و روحى از روايح لطائف مشاهد انسى بر رياض قلوب مخموران شراب (حانات ٣) روحانى و مهجوران اوطان جوار قرب رحمانى (كدر ٤) سازد خمار احزان و محنت هجران به راحت افراح اقداح زلال وصال مبدل گردد چنانكه ناظم گويد ٥.

نهارى اصيل (كله ان تنسمت ٦) ... اوائله منها برد تحيتى

و ان (رضيت ٧) عنى فعمرى كله ... (اوان الصبى طيبا و عصر الشبيبة ٨)

[و لو نظر الندمان ختم انائها - لا سكرهم من دونها ذلك الختم]

قال (رحمه الله ٩):

و لو نظر الندمان ختم انائها ... لا سكرهم من دونها ذلك الختم

ندمان رفيقان مجلس شرب را گويند و آن جمع نديم است و دون درين محل بمعنى (جز است ١٠) و ضمير آن راجع بمدامه. يعنى اگر ارباب قلوب و اصحاب مكاشفات غيوب كه شاربان زلال كمال و شاهدان مجلس وصال اند نظر استبصار بر طلسم گنج مخفى اندازند كه مهر (انار ١١) آن شرابست ظهور لمعه اى از (لوامع ١٢) تجليات جمالى رسوم طيران، همم همه را در بحر حيرت ١٣ جمال (حقيقى است با آنك در ترددات ١٤) هبوطى بر چندين هزار مراتب روحانى و منازل جسمانى گذر كرده ١٥ و از هريك غبارى از آثار بعد و كدورتى از محن فراق با او همراه گشته

__________

(١) - وقتيست.

(٢) - نسمى.

(٣) - جامات.

(٤) - گذر.

(٥) - نظم:

(٦) - ان كله تنسحت.

(٧) - رصية.

(٨) - و ان الصبا طيبا و عصر الشبيبتى.

(٩) - رحمة الله عليه.

(١٠) - خبر است.

(١١) - اناء.

(١٢) - لمعات.

(١٣) - و هيمان گرداند اى عزيز اين جمال صورى كه عكسى از اشعهء انوار.

(١٤) - حقيقت با آنكه در بروزات.

(١٥) - است.

و با مظاهر مظلمهء كثيفه امتزاج يافته چون حقيقت خود را (بر ١) نظر ارباب (عقول ٢) جلوه مى دهد عقول و نفوس جمله را مخطوف و مجذوب و مجنون مى سازد و جانها را در بوتهء محن (محبت ٣) مى گذارد اينجا بدانى كه شرح اذواق شاهدان حقايق جمال مطلق و واصلان ذروهء (كمال ٤) محقق در حيز بيان زبان نگنجد و لسان ميزان هيچ عقل آن را (برنسنجد حرف ٥).

حرف عشق از سرزبان دورست ... شرح اين آيت از بيان دورست

هر خسى كى رسد به معنى عشق ... طالب (كام ٦) زين نشان دور است

[و لو نضحوا منها ثرى قبر ميت * لعادت اليه الروح و انتعش الجسم]

قال (رحمه الله ٧):

ولو (نضحوا ٨) منها ثرى قبر ميت ... لعادت اليه الروح وانتعش الجسم

(نضح ٩) پاشيدن آبست و ثرى خاك نمناك و انتعاش برخاستن و ضمير اول (به مداومه ١٠) و ثانى بميت. (و روح و جسم ١١) فاعل عادت و انتعش يعنى اگر (آن شاربان ١٢) زلال (عرفان ١٣) كه ندماى مجلس شهوداند (تعبيه ١٤) از اقداح عنايت (و نفثه ١٥) از مصباح هدايت كه محيى قلوب و ارواح و منور نفوس و اشباح است (برحال ١٦) غافلى از مردگان مقبرهء غفلت و جهالت گمارند به حيات معنوى زنده گردد و بمدد روح روح عرفانى از قبر جهالت و حرمان برانگيخته شود و آتش تاسف فوت مطلوب

__________

(١) - به.

(٢) - قلوب.

(٣) - محنت.

(٤) - بكمال

(٥) - نسنجد، شعر.

(٦) - نام.

(٧) - رحمة الله عليه.

(٨) - نضبحوا.

(٩) - نضبح.

(١٠) - عايد به مدامة.

(١١) - و الروح و الجسم.

(١٢) - از مشاربان.

(١٣) - عرفانى.

(١٤) - بقيهء.

(١٥) - نعشه اى.

(١٦) - خاك.

مقوى ١ طلب او گردد. ٢

تو آن انفاس رحمانى كه جانها از دمت يابند

تو آن درياى غفرانى (كزو شويند زلتها ٣)

[و لو طرحوا فى فى حائط كرمها - عليلا و قد اشفى لفارقه و السقم]

قال رحمة الله ٤:

و لو طرحوا فى فى حائط كرمها

عليلا و قد (اشفى ٥) لفارقه (و ٦) السقم

اشفى اى قرب من الهلاك. عليلا مفعول طرحوا ٧ و ضمير (اشفى ٨) عايد به عليل.

اى عزيز بدانك حقيقت «فى» سايهء هماى كامل مكمل است و «حايط» بدن مجعول مرشد كه وعاء حقايق و اسرار و اناء معارف و انوار است و كرم دل صاحب كشف بود كه مورد خطاب حكمت و منبع شراب محبت است و مراد از عليل محجوب غافل (و ٩) محروم عاطل است يعنى اگر مريضى بسبب غفلت و حرمان و سقيمى بواسطهء (شفاى ١٠) جهل و خسران در ظلمت تيه بعد و جهالت بهلاك ابدى نزديك شده باشد چون در سايهء هماى كامل از مشرفان ولاية وطن سازد بعون ضياء انفاس آن صاحب دولت از ظلمت امراض شكوك و جهالات به فسحت (فضاء ١١) انوار يقين و مطالعهء كمالات اسرار دين مصحح و مزين گردد. ١٢

جانا ز مى عشق يكى قطره بدل ده

تا در دو جهان يكدل بيمار نماند

__________

(١) - و مهيج.

(٢) - بيت.

(٣) - كه مى شويد خجالتها.

(٤) - عليه.

(٥) - اشقى.

(٦) - ندارد.

(٧) - بود.

(٨) - اشقى.

(٩) - ندارد.

(١٠) - سقم و.

(١١) - فزاى.

(١٢) - بيت.

[و لو قربوا من حانها مقعدا مشى - و ينطق من ذكرى مذاقتها البكم]

قال رحمه الله ١

و لو قربوا من حانها مقعدا مشى

و ينطق من ذكرى مذاقتها البكم

فاعل مشى ضميريست راجع بمقعد و فاعل ينطق ٢ است و ضمير حان و مذاق عايد ٣ بمدامه يعنى اگر محجوبى عاجز كه برودت هواى نفسانى اقدام همت او را از سير الى الله معطل كرده باشد يا ناقصى كه از (قلهء ٤) استعداد فطرى لسان مقال او از ابراز دقايق معانى و ٥ اخراج حقايق عرفانى از مدارج خزاين روحانى قاصر بود اگر بجوار قرب (حانوت ٦) ولايت مشرف گردد ٧ آثار ترياق صفاى محبت مزيل امراض و افلاج او گردد و باعثهء اداى حقوق مودت محرك سير او شود و كنوز جواهر معارف و ينابيع اسرار حكمت كه در زمين (استعداد او ٨) مدفون و مستور (بود بتحقق ٩) اخلاص در مجارى نطق او بظهور پيوندد ١٠.

ز من اى دوست اى يك پند بپذير

برو فتراك صاحب دولتى گير

كه قطره تا صدف را در نيابد

نگردد گوهر و روشن نتابد

اساس كار وقتى محكم افتاد

كه موسى را خضر مى گردد استاد

[و لو عقبت فى الشرق انفاس طيبها - و فى الغرب مزكوم لعادله الشم]

قال (رحمه الله ١١):

__________

(١) - عليه.

(٢) - بكم.

(٣) - است.

(٤) - قلت.

(٥) - از.

(٦) - جالوب.

(٧) - و.

(٨) - استعدادات.

(٩) - است به تحقيق.

(١٠) - مثنوى.

(١١) - رحمة الله عليه.

ولو عقبت* فى الشرق انفاس طيبها

وفى الغرب (مزكوم لعادله ١) الشم

فاعل (عبقت ٢) انفاس است و الشم فاعل (عاد ٣) و ضمير اول عايد بمدامه و ثانى راجع (به مزكوم ٤) و از شم، (قوهء شامه ٥) مراد است و تعبيق بوييدن باشد و اينجا (عبقت ٦) بمعنى هبّت است يعنى اگر نسيمى از نفحات ربانى و (نفحه اى ٧) از تجليات رحمانى از مشرق غيب لاهوتى طلوع كند و در مغرب جثهء ناسوتى مفلسى فاسد استعداد بحكم اتفاق (عادى ٨) آن نسيم غروب كند به تأثير نفوذ سريان طيب آن نسيم قواى (مدركهء ٩) او حيوة ابدى يابد و شهود بروق تجلى جمالى مشعل نيران شوق آن بيچاره شود و در انزعاج طلب و ابتهاج طرب قابل واردات غيبى و حامل اسرار تجليات ربانى گردد ١٠.

اگر آن شه نظر يك دم (بكار ١١) من در اندازد

هزاران طاير قدسى به پيش من (بر ١٢) اندازد

گر آن خورشيد بنمايد جمال از مطلع وحدت

شب تاريك هستى را چو سايه در سر اندازد

[و لو خضبت من كاسها كف لامس - لما ضل فى ليل و فى يده النجم]

قال رحمة الله ١٣:

و لو خضبت من كاسها كف (لامس ١٤) ... لما ضل فى ليل و فى يده النجم

١٥ خضبت كف است و فاعل (ضل ١٦) ضميرى عايد به لامس. مراد از كف قلب است

__________

(*) عبقت بايد باشد.

(١) - مركوم لعاذله.

(٢) - عقبت.

(٣) - عاذ.

(٤) - به تركوم.

(٥) - قوت شاميه.

(٦) - عقبت.

(٧) - تحفه اى.

(٨) - مجارى.

(٩) - مدرك.

(١٠) - نظم:

(١١) - به حال.

(١٢) - پر.

(١٣) - عليه.

(١٤) - الامس.

(١٥) - مفعول ما لم يسم فاعله.

(١٦) - ندارد.

و از نجم كاس و (مراد از كاس ١) فهم (است كه ٢) سمع قلب است. يعنى اگر جام شراب محبت ازلى كه حقيقت آن نجمى از نجوم تجليات (لطفى ٣) است ملاقى دل (طالبى ٤) گردد از غايت تأثير لطافت آن جام آينهء دل طالب مصفا و نورانى گردد و از امراض اخلاق بشرى و ادناس صفات بهيمى خلاص يابد و (استصحاب ٥) آثار آن تجلى هادى منهج طريق سالك گردد كه ٦ بِالنَّجْمِ هُمْ يَهْتَدُونَ. *

بنور عشق توان در طريق جان رفتن

به پاى عقل درين راه كى توان رفتن

جنان جان نتوان يافتن بوهم (و ٧) خيال

(ببوى ٨) دوست توان اندر ان جنان رفتن

[و لو جلبت سرا على اكمه غدا - بصيرا و من راووقها يسمع الصم]

قال رحمة الله ٩:

و لو (جلبت ١٠) سرا على اكمه غدا ... بصيرا و من راووقها يسمع الصم

جليت صيغهء مبنى للمفعول است و (اكمه ١١) كور مادرزاد را گويند و راووق آنك شراب ١٢ بدان صاف كنند و ضمير راووق و فعل ما لم يسم فاعله راجع بمدامه است يعنى اگر حقيقتى از حقايق آن تجلى استعداد (بخش ١٣) كه فيض اقدس عبارت از آن است بربى بصيرتى از (اجلاف ١٤) باديهء غفلت ظاهر كرده شود بتأييد

__________

(١) - ندارد.

(٢) - كه آن.

(٣) - لطيف.

(٤) - طالب.

(٥) - استخضاب.

(٦) - و.

(*) النحل / ١٦.

(٧) - ندارد.

(٨) - بنور.

(٩) - عليه.

(١٠) - جليت.

(١١) - آنكه.

(١٢) - را.

(١٣) - بخشى.

(١٤) - اجلان.

آن حقيقت ديدهء دل ١ بنور الله اسرار بين گردد و به وسيلت راووق مجاهدات طلب (صماخ ٢) فهم طالب كه سمع لطيفهء (قلبى ٣) است ٤ واعى اخبار ربانى و مدرك اسرار روحانى شود كه لا يزال العبد يتقرب الى بالنوافل حتى احبه فاذا احببته كنت له سمعا و بصرا الحديث ٥:

اى ذره اى (تو ٦) از نور تو بر عرش اعظم تافته

از عرش اعظم درگذر بر هر دو عالم تافته

آن ذره (دريت شده ٧) خورشيد خاصيت شده

سر تا قدم زينت شده بر هر دو عالم تافته

بر عاشقان روى تو بر ساكنان كوى تو

از پرتو يك موى تو كار معظم يافته

[و لو ان ركبا يمموا ترب ارضها - و فى الركب ملسوع لما ضره السم]

قال (رحمه الله ٨):

و لو ان (ركبا يمموا ٩) ترب ارضها ... و فى الركب ملسوع لما ضره السم

(يمموا ١٠) اى قصدوا و سم بفتح و ضم زهر است و لما جواب لو است و سم فاعل ضره و ضمير ارض عايد بمدامه يعنى چون جمعى از طالبان (عتبهء ١١) جلال و فريقى از (قاصدان مقاصد ١٢) آمال در سير منازل عالم علوى قصد جوار حضرت مولى كنند و در ميان ايشان (رمنى ١٣) ملسوع بود كه نيش افعى هوا چشيده و الم هر محبت دنيا بباطن او رسيده و باسباب هلاك و خسران (ابدى ١٤) آرميده ١٥ به التيام

__________

(١) - او.

(٢) - صحاح.

(٣) - قلب.

(٤) - و.

(٥) - شعر:

(٦) - ندارد.

(٧) - ذريت شد.

(٨) - رحمة الله عليه.

(٩) - راكبا تمموا.

(١٠) - تمموا.

(١١) - عقبهء.

(١٢) - قاصد.

(١٣) - زمين.

(١٤) - ندارد.

(١٥) - و.

آثار (ترياق ١) محبت و يمن اجتماع همم همايون آن عيسى نفسان (خضرصفت، وحشت ٢) شقا و الم بعد آن رنجور ٣ مهجور بانس و لذت (و ٤) سعادت قربت مبدل گردد (كه ٥) هم قوم لا يشقى بهم جليسهم ٦.

(از ٧) آدم آن (دمت ٨) گر گشت حاصل ... برين دريا روى همچون حواصل

از ان كار تو آمد پيچ بر پيچ ... كه زان مرغان قفص ديدى دگر هيچ

[و لو رسم الراقي حروف اسمها على - جبين مصاب جن ابراه الرسم]

قال (رحمه الله ٩):

و لو رسم الراقي حروف اسمها على (جبين ١٠) ... مصاب جن ابراه الرسم

فاعل رسم (راقى ١١) و فاعل ابراه (بود ١٢) وجن فعل ما لم يسم فاعله و ضمير مضمر در وى. و ضمير ابراه راجع بمصاب و رسم نقش است و مصاب ديوزده و از (جبين ١٣) قوهء حافظه مراد بود كه حقايق اسرار ملكوتى و جبروتى بر لوح او مرتسم مى شود. و اوست كه مدرك و ضابط معانى معقولات است يعنى اگر مرشد كامل اسرار تفاصيل اسما و صفات محبت را از خواص (و ١٤) حقايق مراتب علويات و سفليات و شرائط و آداب سير سالك در منازل روحانيات و جسمانيات و (كيفيت ١٥) ترقى و وصول بمقام قرب بدست كارى (تربيت ١٦) و نصيحت و قلم ارشاد بر (صحيفهء ١٧) باطن مصروع حرص و ريا و مجنون سكر شهوت و هوا و مصاب مصائب هموم (دنيا ١٨) رقم فرمايد از علت تصورات و همى و تخيلات نفسى خلاص يابد.

__________

(١) - تريام.

(٢) - خضر صفتان، خست و.

(٣) - و.

(٤) - ندارد.

(٥) - و.

(٦) - مثنوى.

(٧) - ز.

(٨) - داست.

(٩) - رحمة الله عليه.

(١٠) - جنين.

(١١) - الراقى.

(١٢) - الرسم.

(١٣) - جنين.

(١٤) - ندارد.

(١٥) - و كيفيات.

(١٦) - ترتيب.

(١٧) - صفحهء.

(١٨) - ردنيا.

دوش مرا گفت يار چونى ازين روزگار

چون بود آن كس كه يافت دولت خندان خويش

باد سعادت رسيد دامن ما را كشيد

بر سر گردون زديم خيمه (و ١) ايوان خويش

[وفوق لواء الجيش لو رقم اسمها - لا سكر من تحت اللوا ذلك الرقم]

قال (رحمه الله ٢):

وفوق لواء الجيش لو رقم اسمها ... لا سكر من تحت اللوا ذلك الرقم

لاسكر جواب لو بود و الرقم فاعل او و من تحت اللوا مفعول (او ٣). از لوا، ظل وجود مراد است كه المتحابون فى ظلى و از جيش ارواح (متعينه ٤) و اشباح متشخصه و از رقم كيفيت سر تعلق قدرت بمقدورات يعنى اگر حقيقت آن شراب (مغرق ٥) مدهش كه سر قدر عبارت از آنست بر سطح لواى وجود مرتسم شود و عرايس ابكار اسرار ازلى بر ارائك ازمنه و امكنه كه مواد ظل وجود و مظاهر لواى جوداند جمال طلعت خود بر بصاير (لشكر ٦) مقربان و صديقان كه والهان سبحات جمال و تايهان بيداى جلال اند جلوه (دهند ٧) همه مست (اسرار عنايت ٨) ازلى و پاى بست آثار كفايت ابدى گردند.

اى هر دو كون روشن از آفتاب رويت

(وى ٩) نه سپهر چون مرغ در دام زلف (و ١٠) خالت

بر باد داده دل را آوازهء فراقت

در خواب كرده جان را افسانهء جمالت

__________

(١) - ندارد.

(٢) - رحمة الله عليه.

(٣) - اسكر بود.

(٤) - منبثه.

(٥) - معرف.

(٦) - شكر.

(٧) - دهد.

(٨) - عنايت اسرار.

(٩) - وين.

(١٠) - ندارد.

عقلى كه در حقيقت بيدار مطلق آمد

تا حشر مست (خفته در خلوت ١) خيالت

[تهذب اخلاق الندامى فيهتدى - بها لطريق العزم من لا له العزم]

قال رحمه الله ٢:

تهذب اخلاق (الندامى ٣) فيهتدى ... بها لطريق العزم من لا له (العزم ٤)

فاعل تهذب ضميريست راجع بمدامه و اخلاق مفعول ٥ و فاعل يهتدى من و ضمير بها عايد باخلاق و با سببيت راست و لام (طريق ٦) بمعنى الى (است ٧) و لاله بمعنى (ليس. يعنى ٨) چنانچه شرب شراب (صورى ٩) مزيل مواد متعفنه و فضلات فاسده است از بواطن (معلولان امراض ١٠) جسمانى همچنين اين ١١ شراب معنوى بواطن مستعدان كمالات حقيقى را از امراض اوصاف مهلكه و اخلاق مبعده از حرص و حسد و بخل و ريا و كبر و عجب كه از لوازم قواى بهيمى و سبعى و مواد (امراض ١٢) قلبى و روحى است ١٣ مصفا مى گرداند و (بطالان ١٤) حضيض كسالت را از مضيق فترت به فضاى (سير و از فضاى سير به ذروهء اعلا ١٥) طير مى رساند ١٦:

اى بند تو غمگسار عاشق .. وى پند تو گوشوار عاشق

اى گنج دواى رأفت تو ... از بهر تن نزار عاشق

از جذب (و ١٧) كشيدن غم تو ... (هر ١٨) زيب و نظام كار عاشق

__________

(١) - و خفته در جلوهء.

(٢) - عليه.

(٣) - النذايى.

(٤) - عزم.

(٥) - او.

(٦) - لطريق.

(٧ و ٨ و ٩) - ندارد.

(١٠) - معلولات مرض.

(١١) - شرب.

(١٢) - ندارد.

(١٣) - مهذب و.

(١٤) - باطلان.

(١٥) - سكير به ذروهء اعلاى.

(١٦) - شعر.

(١٧) - هم.

(١٨) - مر.

[ويكرم من لا يعرف الجود كفه - و يحلم عند الغيظ من لا له الحلم]

قال (رحمة الله ١):

و يكرم من لا يعرف (الجود ٢) كفه ... ويحلم عند الغيظ من لا له الحلم

فاعل يكرم من است در من (لا يعرف ٣) و فاعل يحلم من است در من (لا الحليم ٤) و (كف ٥) فاعل (يعرف ٦) چون تأثيرات خواص شراب معنوى مواقع تصرفات سرى و قلبى را از ظلمات اخلاق حرص و بخل و ادناس اوصاف كبر و عجب كه از لوازم صفات بهيمى و سبعى اند در مقام (تخليه و تزكيه ٧) مزكى و و مصفا مى گرداند. باز در مقام (تحليه ٨) سر وجود سالك را بحلا، جود و سخا و زيور حلم و حيا (محلى و مزين ٩) مى گرداند و خليفهء روح را در (بارگاه ١٠) قلب بر سرير روح و صفا مى نشاند.

بيا كين عاشقى از سر (گرفتيم ١١) ... جهان خاك را در (زر ١٢) گرفتيم

زمين (و ١٣) كوه و دشت (و ١٤) باغ جان را ... همه در حلهء اخضر گرفتيم

زمين را از (مها را برگ و بر ١٥) شد ... ز سرّ خويش برگ و برگرفتيم

[و لو نال فدم القوم لثم فدامها - لا كسبه معنى شمايلها اللثم]

قال رحمة الله ١٦:

و لو نال فدم القوم لثم فدامها ... (لا كسبه ١٧) معنى شمايلها اللثم

(فدم بليد ١٨) كند فهم را گويند و فدام دهان بند خم و (لثام دهان ١٩) بند

__________

(١) - رحمه الله عليه.

(٢) - الوجود.

(٣) - لا لعرف.

(٤) - لاله الحلم.

(٥) - كفه.

(٦) - من لا يعرف. يعنى

(٧) - تزكيه و تجليه.

(٨) - تجليه.

(٩) - مزين و محلى.

(١٠) - بار.

(١١) - گرفتم (در مصرع بعدى و در آخر ابيات دوم و سوم نيز به جاى گرفتيم، گرفتم آمده).

(١٢) - بر.

(١٣) - ندارد.

(١٤) - ندارد.

(١٥) - بهاران برگ پر.

(١٦) - عليه.

(١٧) - لا كشبه.

(١٨) - قدم پديد.

(١٩) - لشام وهان.

آدمى و شمايل اخلاق (حميده ١) فاعل نال لثم است و فدم مفعول وى و لثم (دوم فاعل اكسبه ٢) و ضمير مفعول متصل بوى و معنى شمايلها مفعول دوم وى.

از فدام تقوى و شرع مراد است كه حاجز و مانع (دعا ٣) وجود مريد صادق مى گردد از تقرب شبهات و مراد از لثام ارشاد شيخ عارف است كه دهان نفس امارهء طالب را به نصيحت و ارشاد از (اعتراف ٤) شهوات نفسانى و لذات جسمانى (مى بندد ٥) حاصل كلام آنست كه اگر غافلى بليد كه بر اعلام و (اخطار ٦) منازل سير سايران ٧ جادهء كمال اطلاع (نيافته ٨) باشد و اسرار حقايق عرفانى كه در جبلت و استعداد او (مركوز ٩) است بظهور (نه پيوسته ١٠) و تصرفات بصيرت او از قوة بفعل نيامد چون بمفتاح عزايم تقوى و شرع (و مصباح نياز ١١) و درد، مهر موانع از دهان (سر كامل مرشد ١٢) بردارد فيض اسرار ولايت مرشد سبب اكتساب كمال او گردد:

گر سر سوداى او دارى سرى ... هر زمان بر آستان مى بايدت

ور (سر ١٣) بازار او دارى دلى ... فارغ از سود (و ١٤) زيان مى بايدت

تا زمانى رو به درمانى رسى ... هر زمان دردى نهان مى بايدت

[يقولون لى صفها و انت بوصفها - خبير اجل عندى باوصافها العلم]

قال (رحمة الله ١٥):

يقولون لى صفها و انت (بوصفها ١٦) ... خبير (اجل ١٧) عندى باوصافها العلم

__________

(١) - جميده را.

(٢) - دويم فاعل كشبه.

(٣) - وعاى.

(٤) - غتوان (بايد اغتراف باشد؟).

(٥) - مى بند.

(٦) - احضار.

(٧) - لكا.

(٨) - يافته.

(٩) - مذكور.

(١٠) - بيواست.

(١١) - مصباح سازد.

(١٢) - سر او مرشد كامل.

(١٣) - سرى.

(١٤) - ندارد.

(١٥) - رحمة عليه.

(١٦) - بحالها.

(١٧) - جل.

صفاء و لا ماء و لطف و لا هوا ... و نور و لا نار و روح و لا جسم

فاعل يقولون مبتديان طلب كمال اند و صفا خبر مبتداء محذوف است اى:

هى صفاء لا كصفاء الماء بل هى اصفى منها بمراتب غير محصورة و لطف لا كلطف الهوابل هى الطف منها (بدرجات غير ١) متناهية و نور ليس نوريته كنورية النار انها (تستلزم ٢) الاحراق و الافناء بل من شان نوره افاضة الوجود و الكمال و الحياة و العلم و المعرفة على الابدان و القلوب و قوله (اجل ٣) عندى باوصافها العلم (اشارت ٤) است (بدان ٥) كه مرشد كامل نتواند كه آنچه لايق حوصلهء طالب صادق باشد بدو نرساند چه اين معنى ظلم بود.

[محاسن تهدى الواصفين لوصفها - فيحسن فيها منهم النثر و النظم]

قال (رحمه الله ٦):

محاسن (تهدى ٧) الواصفين لوصفها ... فيحسن فيها منهم النثر و النظم

و يطرب من لم يدرها عند ذكرها ... كمشتاق (نعم كلما ٨) ذكرت نعم

محاسن خبر مبتداء محذوف است اى: لها محاسن. و فاعل (تهدى ٩) ضميرى است عايد به محاسن ١٠ و همچنين ضمير لوصفها و فيها و ضمير منهم راجع به واصفين و (نثر ١١) فاعل بحسن* و لام در لوصفها بمعنى الى است و من فاعل يطرب و نعم بفتح النون و سكون العين اسم يكى از معاشيق است يعنى اين شراب را خواص حميده بسيارست (و ١٢) از جمله خواص آن يكى آنست كه واصفان را بوصف و ثناء خود دلالت كند تا بلبل زبان مشتاقان حضرت صمديت در (رياض ١٣) اسرار بذكر

__________

(١) - بمراتب.

(٢) - يستلزم.

(٣) - اهل.

(٤) - اشارات.

(٥) - ندان.

(٦) - رحمة الله عليه.

(٧) - يهدى.

(٨) - بغم كلها.

(٩) - يهدى.

(١٠) - معشوقه.

(١١) - و النشر.

(*) يحسن بايد باشد.

(١٢) - ندارد.

(١٣) - رياضت.

محامد لا احصى ثناء عليك سرائيدن (گيرد ١) و به لذت استماع و ذوق آن اسرار شجرهء وجود سامع در اهتزاز آيد اگرچه ذوق حقيقت آن نچشيده بود و جمال طلعت آن نديده چنانك عاشق مشتاق باستماع ذكر معشوق در طرب مى آيد و او را از آن طرب آتش (محبت ٢) مى افزايد:

چو ياد او شود مونس ز جان اندوه بستاند

چو اندوهش (شود غم خور ٣) ز دل تيمار برخيزد

نواى مطرب عشقش اگر در گوش جان افتد

ز كونين (دست بفشاند ٤) قلندروار برخيزد

صبا گر از سر زلفش به گورستان برد بوئى

ز هر گورى دو صد بيدل ببوى يار برخيزد

[و قالوا شربت الاثم كلا و انما - شربت الذى فى تركها عندى الاثم]

و قال رحمة الله ٥:

وقالوا شربت الاثم كلا وانما ... شربت الذى فى تركها عندى الاثم

چون بعضى از حكماء عرب خمر صورى را اثم مى نامند* بموجب تنزيل ربانى كه «وَإِثْمُهُمَا أَكْبَرُ مِنْ نَفْعِهِمَا» ** (با خود به مقتضاى آنك ٦) سكرى كه حاصل آنست ٧ مزيل شرف عقل نظرى و فاضح اوصاف بشرى است بجهت رد تهمت ٨ محجوبان مى گويد كه مستى صاف (نوشان ٩) صفهء صفانه از شراب خمر انگورى و

__________

(١) - گيرند

(٢) - ندارد.

(٣) - شادى.

(٤) - داست افشاند.

(٥) - عليه.

(*) اينجا در حاشيهء نسخه اى كه متن قرار داده ايم آمده است:

شربت الاثم حتى ضل عقلى كذاك الاثم يذهب العقول (كه بالعقول بايد باشد)

(**) البقرة: ٢١٩

(٦) - يا خود آنكه به مقتضاى.

(٧) - كه.

(٨) - آن.

(٩) - توشان.

آشاميدن مى (سوريست ١) چه رغبت آن خمر (از كورى ٢) و شارب آن از (اصل ٣) سعادت و منبع كمال در غايت دوريست و شرب آن شراب نتيجهء ضلال و معقب عذاب و نكال است و شرب شراب محبت مورث وصال و (منتج ٤) كمال است آن موجب هوان و خسار و اين مظهر عز و افتخار. شرب آن شراب (سيرت ٥ جهال و (اشرار ٦) تحصيل ذوق اين شراب شيوهء ارباب قلوب و اخيار ٧:

پيش از آن كاندر جهان باغ (و ٨) مى و انگور بود

از شراب (عشق جانان ٩) جان ما مخمور بود

[هنيئا لاهل الدير كم سكروا بها - و ما شربوا منها و لكنهم هموا]

قال رحمة الله ١٠:

هنيئا لاهل الدير (كم ١١) سكروا بها ... وما شربوا (منها و لكنهم هموا ١٢)

و عندى منها (نشوة ١٣) قبل نشأتى ... معى ابدا تبقى و ان (يلى ١٤) العظم

(نشوة ١٥) مبتدا است و عندى خبر وى فاعل تبقى ضميريست عايد ١٦ و مراد از اهل دير ملازمان آستانهء (جلال ١٧) و مجاوران بارگاه جمال اند كه بسبب (بقاياى ١٨) وجود رسمى از پس پرده هاى افعالى و صفاتى نغمات لطائف معارف مى سرايند و به تعبيق روايح نفحات اسرار ذاتى، مستى (مى افزايند و از حقيقت شرب اسرار تجليات ١٩) ذاتى كه محرق دير و (مفنى ٢٠) غيرست هنوز خبر نيافته اند چه اگر

__________

(١) - صوريست.

(٢) - انگورى.

(٣) - اهل.

(٤) - منبع.

(٥) - سير.

(٦) - اشراب.

(٧) - بيت.

(٨) - ندارد.

(٩) - لايزالى.

(١٠) - عليه.

(١١) - قد.

(١٢) - فيها و لكنهم هم.

(١٣) - نسوة.

(١٤) - بلى.

(١٥) - نسوة.

(١٦) - به نسوة.

(١٧) - اجلال.

(١٨) - بقاء.

(١٩) - سى افزايد و از صر شراب اسرار.

(٢٠) - مغنى.

پروانهء همم اين فريق مركب شوق برعين شمع سبحات جلال ذاتى راند از حقيقت اسم و رسم ١ دير و ديار آثار نماند و در بيت دوم از مشرب خود خبر مى دهد كه آثار آن مستى كه روح قدسى در مجلس وصال شراب محبت (مى نوشد ٢) و كمال جمال احوال از نظر اغيار (مى پوشيد ٣) و لذت ذوق آن جام كه در بزم احديت از دست ساقى عنايت بكام جان او مى رسد تا (ابد ٤) انقطاع پذير (نيست ٥):

وليست حديث العهد شوقا و لوعة ... حديث هوا كم فى (حساى ٦) قديم

و ما دمت حيا لست انسى و دادكم ... و لو كنت ميتا و العظام رميم

[عليك بها صرفا و ان شئت مزجها - فعدلك عن ظلم الحبيب هو الظلم]

قال رحمه الله ٧:

عليك بها صرفا و ان شئت (مزجها ٨) ... فعدلك عن ظلم الحبيب هو الظلم

ضمير اول و ثانى عايد بمدامه است و ظلم بفتح ظا و سكون لام بياض دندان است و مراد از صرف محبت ذاتى و از ممزوج محبت صفاتى و از بياض دندان ظهور نفحات ربانى. (و ٩) وصيت مى كند سالك را بتحصيل ذروهء كمال و توجه به كعبهء آمال كه آن محبت ذاتيست و سبحات تجلى (آن عالم مغنى انيت ١٠) و محرق پردهء ادبار غيريت است و اگر بسبب قصور عزم و ضعف استعداد آن سعادت ميسر نشود بارى تعرض نفحات صفاتى كه آن هم از وجهى عين ذاتست غنيمت (دارد ١١) چه دون اين مقام، عالم كثرت افعال و احتجاب تلبيسات اهل (ضلال است ١٢):

وانى لآتى ارضكم كل ليلة ... لعلى اراكم اوارى من يراكم

__________

(١) - و.

(٢) - مى نوشند.

(٣) - مى پوشند.

(٤) - ابدان.

(٥) - نظم:

(٦) - حشاى.

(٧) - عليه.

(٨) - مرحبا.

(٩) - ندارد.

(١٠) - از عالم ذات معنى اثنيت (ظاهرا به جاى مغنى و معنى، مفنى بايد باشد).

(١١) - ندارد.

(١٢) - ضلالت، نظم:

[و دونكها فى الحان استجلها به - على نغم الالحان فهى بها غنم]

قال (رحمة الله ١):

و دونكها فى (الحان استجلها ٢) به ... على نغم الالحان فهى بها غنم

دونكها اى خذها و ضمير آن عايد است بمدامه و نغم جمع نغمه است و «با» در «به» بمعنى فى است و ضمير (او ٣) عايد بحان و با در بها بمعنى مع و ضمير او عايد به الحان و هى عايد بمدامة و از (جان ٤) مقام محبت و شوق مى خواهد يعنى ملازم مقام محبت مى باش و رشاش حيوة علمى بر اموات قبور جهالت مى پاش زيرا كه ملازمت اين مقام (باسماع ٥) نغمات (واردات ٦) غيبى و مخاطبات سرى و قلبى غنيمت عارفان و سبب ظهور كمالات سالكان است چنانك ناظم گفت ٧:

فاعجب من سكرى بغير مدامة ... و اطرب فى سرى و منى (طريبتى ٨)

[فما سكنت و الهم يوما بموضع - كذلك لم يسكن مع النغم الغم]

قال (رحمه ٩) الله:

فما سكنت و الهم يوما بموضع ... كذلك لم يسكن مع (النغم ١٠) الغم

فاعل سكنت مدامه است و (واو و الهم بمعنى مع ١١) و فاعل لم يسكن الغم و از يوم وقت مرادست و از غم حجاب. يعنى (ساربان ١٢) مشارب عرفانى را در حالت ملاحظهء لطائف (كه ١٣) مخاطبات ربانى و مسامرات روحانى، هموم و احزان كه از (نتايج ١٤) تعلقات جسمانى و (تشبثات ١٥) نفسانيست مزاحم نگردد و ذوق شهود اسرار رياض قدسى و (حجب ١٦) غموم عوارض حسى در يك حال جمع نشود ١٧:

__________

(١) - رحمه الله عليه.

(٢) - الجان و استحلها.

(٣) - آن.

(٤) - حان.

(٥) - به استماع.

(٦) - وارادات.

(٧) - بيت:

(٨) - طريبة.

(٩) - رحمة.

(١٠) - النعم.

(١١) - الهم عطف بروى.

(١٢) - شاربان.

(١٣) - ندارد.

(١٤) - نياع.

(١٥) - تسبيات.

(١٦) - حجت.

(١٧) - شعر:

در بارگاه دردت درمان چه (بار ١) دارد

با جلوه گاه وصلت هجران چه كار دارد

با روح وصلت اى جان غم كيست تا نهد پاى

با كفر بت پرستان ايمان چه كار دارد

[و فى سكرة منها و لو عمر ساعة - ترى الدهر عبدا طائعا و لك الحكم]

قال (رحمة الله ٢):

وفى سكرة منها و لو عمر ساعة ... ترى الدهر عبدا طائعا و لك الحكم

يعنى اگر ساعتى در مدت ملوك بواسطهء سكر شراب محبت در فنا فى الله از ادبار هستى موهوم خلاص يابى ٣ بشرف خلعت بقاء حقيقى باقى گردى كه «من قتلته محبتى فانا ديته» * پس بحكم «وَمَا رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَلَكِنَّ اللهَ رَمَى» ** در آن (حال ٤) هر تصرفى كه از تو (ظاهر ٥) شود آن ظهور تصرفات و شئون حق بود (در مظهر ناموتى تو ٦) و چون روزگار مطيع احكام تصرفات حقانى است به وسيلت مقام خلافت محكوم احكام تو گردد. ٧

درين دريا فكن خود را مگر درّى بدست آرى

كزين درياى بى پايان گهر بسيار برخيزد

وگر موجيت بربايد چه دولت مر تو را زان به؟

كه عالم پيش قدر تو چو خدمتكار برخيزد

__________

(١) - كار.

(٢) - رحمه الله عليه.

(٣) - و.

(*) مضمون اين عبارت نزديك است به حديث قدسى معروف: .. «و من قتلته فعلى ديته و من على ديته فانا ديته.

(**) الانفال / ١٧.

(٤) - حالت.

(٥) - صادر.

(٦) - از مظهر ناسوتى.

(٧) - شعر:

[فلا عيش فى الدنيا لمن كان صاحبا - و من لم يمت سكرا بها فاته الحزم]

قال رحمه الله ١:

(فلا ٢) عيش فى الدنيا لمن كان (صاحبا ٣)

و من لم يمت سكرا بها فاته الحزم

صاحيا و سكرا هر دو (منصوب ٤) بحال است و ضمير متصل به فأت مفعول وى است و عايد بمن و الحزم فاعل وى. يعنى چون شرف مقام محبت (به مثابتيست ٥) كه به سبب حصول واردى از واردات اسرار آن مقام كه عبارت از ان سكر است طالب را از دركهء ذلّ زوال و فنا باعلا درجات كمال و بقا مى رساند پس هركه بقصور خودى عاريست ازين شهود، عدم (آن كس به ٦) از وجود. و هركه در فنا فى الله در (استبدال ٧) ذلت فناى عبدانى به عزت بقاء حقانى (نكوشد ٨) آن كس را حازم و عاقل نگويند: ٩

تا جان دارم بُوَم بگفت (و ١٠) گويت ... (وين ١١) عمر بسر برم به جست وجويت

با باد صبا دست به پيمان آرم ... تا از پى من به خاكم آرد بويت

[على نفسه فليبك من ضاع عمره - و ليس له منها نصيب و لا سهم]

قال (رحمة الله ١٢):

على نفسه فليبك من ضاع عمره ... وليس له منها (نصيب ١٣) و لا سهم

چون اعظم آلات اكتساب كمال و اكرم حالات نيل فضل و نوال اوان گنج حيوة و زمان جواهر انفاس و ساعات است كه (طالب لبيب ١٤) به وسيلت آن اكتساب (سعادات ابدى و اصطياد ١٥) كمالات سرمدى مى تواند كرد و نفس عزيز

__________

(١) - عليه.

(٢) - و لا.

(٣) - صاحيا.

(٤) - مطلوب.

(٥) - به مثابه اى است.

(٦) - آن كسب.

(٧) - استدالال.

(٨) - نكوشيد.

(٩) - رباعى.

(١٠) - ندارد.

(١١) - وى.

(١٢) - رحمه الله عليه.

(١٣) - يصيب.

(١٤) - سالك بسبب يافتن و رسيدن.

(١٥) - سعادت ابد و اصطباد.

خود را از گرفتارى تيه خسران و ظلمت (وحشت ١) حرمان بنعيم رياض حقايق عرفان و لذت حصول انوار مدارج ايقان مى تواند رسانيد پس هركه با وجود استعداد و فرصت طلب مراد، از تحصيل اين سعادت بازماند و زمام اهتمام بدست تصاريف امور فانى مكدر (منغص ٢) دنيوى داد به حقيقت از مردودان منكوس و مخذولان منحوس است كه مهروب را مطلوب داشته و مطلوب را مهروب انگاشته است «أُولَئكَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ لَا جَرَمَ أَنَّهُمْ فِي الْآخِرَةِ هُمُ الْأَخْسَرُونَ» * و كدام غبن و حسرت عظيم تر از آنك احمقى با وجود استعداد تحصيل (سيادت ٣) پادشاهى و فرصت اكتساب ذوق (سعادت نامتناهى ٤) محنت خاركشى و مذلت كناسى اختيار كند و مدبرى كه (حيران عبش ٥) ضلال و لهفان عطش زلال (از مفاوز ٦) بيداء عدم بسواحل درياى كرم وارد گردد (و ٧) اوقات فرصت غنيمت ندارد و ساعات مهلت بلهور ٨ غفلت و لعب ٩ شهوت گذارد و بآخر جمال تجليات نفحات ربانى ناديده و ذوق شراب محبت از اقداح اسرار عرفانى (ناچشيده تا ١٠) نفير حسرت ١١ حرمان و زفير داغ (خسران ١٢) با لب خشك و ديدهء گريان به ظلمت خانهء عدم باز گردد جاى آنست كه زمينيان از حال او عبرت ١٣ گيرند و آسمانيان از نكال او نوحه درگيرند.

جعلنا الله ممن سعد بطامته و فاز بمحبته و لا (يوقعه ١٤) الهوى فى خسران الفوت و لا يحل به حسرة بعد الموت انه الواهب المنان ذو الفضل (و ١٥) الاحسان و الجود و الامتنان و الحمد لله وحده و السلام على من اتبع الهدى.

__________

(١) - خست و.

(٢) - منقص.

(*) هود / ٢١ و ٢٢.

(٣) - سعادت.

(٤) - نامتنا.

(٥) - با خسران.

(٦) - مغاور.

(٧) - ندارد.

(٨) - و.

(٩) - و.

(١٠) - ناكشيده با.

(١١) - و.

(١٢) - هجران.

(١٣) - او عبرت (تكرار).

(١٤) - و لو يوفقه.

(١٥) - ندارد.

باب پنجم: مرادات ديوان حافظ

باب پنجم

مرادات ديوان حافظ*

مير سيد على همدانى

عكس نسخهء خطى موجود در موزهء بريتانيا

__________

(*) دربارهء اين رساله در صفحات ١٧٦ تا ١٧٩ توضيحاتى داده شد، به همان جا برگرديد و بعضى تسامحاتى را هم كه در هنگام نقل از اين رساله در آنجا روى داده پس از مقابلهء با خود رساله اصلاح فرمائيد.

شرح غزلى از حافظ به قلم سيد

باب ششم: مجموعه اشعار مير سيد على همدانى

باب ششم

مجموعه اشعار مير سيد على همدانى

مقدمه

مقدمه

در پيرامون شعرگوئى سيد همدانى و آثار شعرى او قبلا توضيحات كافى داده شد (برگرديد به ص ٢١٣ تا ٢٢٥) در اينجا متن چهل و يك غزل او را كه مجموعا «چهل اسرار» نام دارد مى آوريم و به دنبال آن نيز نه رباعى و يك فرد را كه به وى منسوب گرديده است ذكر مى كنيم.

اشعارى كه در اين باب آمده يك بار در سال ١٣٤٧ هـ. ش. به صورت مجموعه اى با تصحيح خانم دكتر سيده اشرف ظفر و دكتر محمد رياض خان به وسيلهء انتشارات وحيد چاپ و انتشار يافت. در پانويس صفحات مجموعهء مزبور، اختلافات نسخه هائى كه شعرها از آن برگرفته شده ذكر گرديده كه در اين چاپ از تمام آن ها صرفنظر كرديم و به جاى ذكر نسخه بدل هاى متعدد در پاورقى، كوشش شد كه صحيح ترين و بهترين شكل هر شعرى انتخاب و در متن گنجانده شود و هيچ يك از اشعارى هم كه در نسخه هاى مأخذ هست از قلم نيفتد. در اينجا توضيحاتى پيرامون نشانه هاى اختصارى مربوط به مآخذ مى دهيم:

ن: چهل اسرار طبع امرتسر ١٣٣٣ هـ. ق. تدوين كننده نياز على خان داراى ٤١ غزل.

ب: نسخهء خطى متعلق به موزهء بريتانيا (شمارهء ١٦٨٤٠ ﷺdd.) داراى ٣٩ غزل.

ت: تذكرهء علائى تأليف خواجه شهاب الدين عبد الله مرواريد موجود در كتابخانهء مركزى دانشگاه تهران.

م: نسخه خطى متعلق به كتابخانهء ملى ملك - تهران (شمارهء ٤٢٥٠) نوشتهء ٩٠٧ هـ. ق. داراى ده غزل از على همدانى.

س: نسخهء خطى متعلق به آقاى ميرزا جعفر سلطان القرائى تبريزى كه در ٨٦٦ هـ. ق. كتابت شده است.

: مجموعهء آتشكدهء وحدت يا ديوان مستان شاه كابلى (ق ١٣) چاپ جمون در سال ١٣١٥ هـ. ق. كه در آن تمام ٤١ غزل شاه همدان در ضمن مخمس هائى تضمين گرديده است.

غزليات مير سيد على همدانى موسوم به چهل اسرار

غزليات مير سيد على همدانى موسوم به

چهل اسرار

١ [ز عكس روى تو يابند مقبولان هدايتها - ز خاك كوى تو يابند مسعودان سعادتها] *

ز عكس روى تو يابند مقبولان هدايتها

ز خاك كوى تو يابند مسعودان سعادتها

تو آن انفاس رحمانى كه جانها از دمت يابند

تو آن درياى غفرانى كه مى شويد خجالتها

قباحتهاى فعل ما كه سگ ز ان عار مى دارد

بغير از پردهء عفوت كه پوشد اين قباحتها

عنايت هاى بى علت كه با هر مفلسى دارى

تسلى مى دهد دل را اميد آن عنايتها

حمايت هاى فضل آورد جان را از عدم بيرون

دگر ره چشم مى دارم ز فضلت آن حمايتها

هماى لطف اگر يكدم نظر بر حالم اندازد

سر هر موى من يابد از آن دولت كرامتها

ز حسنت هركسى هردم حديثى ديگر آغازد

رخت گر جلوه اى سازد نماند آن حكايتها

عقول قدسيان گم گشته اندر يك خم زلفش

ز مشتى خاكيان آنجا چه سنجد اين مقالتها

علايى دامن همت اگر از خود بيفشانى

رسى در عالمى كآنجا نباشد اين ملالتها

__________

(*) آ: ص ٤٣٥ مخمس سى و سوم، ب: برگ ١٩٧ الف غزل ٣٤، م: برگ ٤٢٧ الف غزل ٥، ن ص ٢١ غزل ٣٥، س: شماره ١٠.

٢ [گر براندازد زمانى از جمال خود نقاب - از خجالت در كسوف آرد رخ خود آفتاب] *

گر براندازد زمانى از جمال خود نقاب

از خجالت در كسوف آرد رخ خود آفتاب

ور نسيمى از ره لطفش به دوزخ بگذرد

بنديان حبس آتش ذوق يابند از عذاب

ور بهشت از جلوهء حسنش شود خالى دمى

سلسبيل و سايهء طوبى شود اندر حجاب

با صفاى لذت دردش نعيم خلد هيچ

با خيال دولت وصلش همه عالم سراب

قطره اى از جام وصلش گر بكام جان رسد

تا قيامت مست افتد برندارد سر ز خواب

بى خمار ار مستيئى خواهى ز هستى گوشه گير

ور حيات جاودان خواهى طلب كن ز ان شراب

بادهء غم نوش اگر خواهى رهايى زين خمار

راه رندان گير اگر جويى تو قرب آن جناب

روز بازارى كه رندان راست هردم در غمش

زاهد اندر عمرها هرگز نه بيند آن بخواب

مُهر مهر او بس است اى دل دم از وصلش مزن

سايه را خورشيد جستن كى بود راى صواب

در پى عنقا چه پويى آخر اى مور ضعيف

مجلس جانان چه جويى آخر اى خانه خراب

گر جهانى چون علايى هردم آنجا شد فنا

قطره در دريا فتاد و باز شد آبى به آب

__________

(*) آ: ص ٤٢٣، مخمس بيست و ششم. ب: برگ ١٩٥ الف غزل ٢٩، ت: برگ ٤٤٦ ب ٤٤٧ الف غزل ٢٠، ن: ص ١٦ غزل ٢٩.

٣ [درد عشقت كه دواى دل شوريدهء ماست - يكسر موى از آن هر دوجهان نيم بهاست] *

درد عشقت كه دواى دل شوريدهء ماست

يكسر موى از آن هر دوجهان نيم بهاست

از صفاى غم تو بى بصران را چه خبر

قدر اين تحفه كسى داند كز اهل صفاست

مرده است آنكه نمرده است ز دردت روزى

كشتهء تيغ بلاهاى ترا ملك بقاست

گر همه خلق جهان از سر زر برخيزند

دولت وصل تو آن يافت كه از سر برخاست

لذت عمر دل از ضرب بلاهاى تو ديد

ز آنكه از دوست جفا خلعت ارباب وفاست

جمله جانها سپر تير غمت ساخته ايم

تا كرا مى رسد اين دولت و اين بخت كراست

هركسى از در لطف تو مرادى طلبد

نامرادى چو مراد تو بود مطلب ماست

جز غمت نيست مرا در دو جهان هيچ مراد

زانكه زين غم دل مجروح مرا مرهمهاست

هركس اندر طلب سود برد سودايى

حاصل سود علايى ز خيالت سوداست

٤ [قبلهء دل آفتاب روى اوست - كعبهء جان خاك راه كوى اوست] **

قبلهء دل آفتاب روى اوست

كعبهء جان خاك راه كوى اوست

__________

(*) آ: ص ٤٣٩ مخمس سى و ششم، ب: برگ ١٩٨ الف غزل ٣٧، ت: برگ ٤٤٧ ب غزل ٢٤، م: برگ ٤٢٤ غزل ٨، ن: ص ٢٣ غزل ٢٨، س: شماره ١٤.

(**) آ: ص ٣٨٣ مخمس سوم، ت: برگ ١٨٩ ب غزل ٢، ت: برگ ٤٤٢ ب غزل ٢، ن: ص ٤ غزل ٣.

چون ز زلفش گشته عالم مشكبوى

دوستى اين و آن بر بوى اوست

كفر و دين و نور و ظلمت در جهان

از رخ ماه و شب گيسوى اوست

تير باران بلا بر هركه هست

از كمان پرخم ابروى اوست

هر گرفتارى كه اندر عالم است

از كمند زلف عنبر بوى اوست

هر گلى كو رست در باغ وجود

آب حيوان همه از جوى اوست

ناله هاى بيدلانش هر سحر

از دريغ درد و فقد روى اوست

آتشى كاندر ميان جان ماست

از فروغ نرگس جادوى اوست

جز غمش درمان نه بينم در جهان

كين كمال لطف در بازوى اوست

هر دوعالم گر شود زير و زبر

ميل رنجوران هجرش سوى اوست

چند گردى گرد هر در اى على

مرهم اين ريش از داروى اوست

٥ [درين ره هركه او ثابت قدم نيست - ره جانش باسرار قدم نيست] *

درين ره هركه او ثابت قدم نيست

ره جانش باسرار قدم نيست

__________

(*) آ: ص ٤٤٢، مخمس سى و نهم، ب: برگ ١٩٨ ب غزل ٢٨، ت: برگ ٤٤٨ الف غزل ٢٥، ن: ص ٢٣، غزل ٣٩.

دلى كز ملك معنى با خبر شد

درو انديشهء شادى و غم نيست

بيا در عشق محرم باش زيرا

ره نامحرمان اندر حرم نيست

تو همچون قطره از دريا جدايى

از انت درّ عرفان در شكم نيست

نمى يارى ببحر انداخت خود را

ترا درياى گوهر لا جرم نيست

به درياى فنا انداز خود را

كه آنجا صورت لا و نعم نيست

ولى نابود تو شرط است اينجا

كه هرگز آفتاب و شب بهم نيست

چو قطره غرق دريا شد بكلى

همه درياست آنجا كيف و كم نيست

على همنام را بنگر كه جز او

به الله و محمد رهبرم نيست

٦ [هر آن دل كز غمش بر وى رقم نيست - نديمش در دو عالم جز الم نيست] *

هر آن دل كز غمش بر وى رقم نيست

نديمش در دو عالم جز الم نيست

دلى كز درد او درمان نسازد

وجود او بمعنى جز عدم نيست

__________

(*) آ: ص ٣٨١ مخمس دوم، ب: برگ ١٨٩ ب غزل ٤، ت: برگ ٤٤٢ غزل ٣، م: برگ ٤٢٣ ب (فقط چهار شعر نخستين را دارد) ن: ص ٤ غزل ٢، خلاصة المناقب برگ ٤ الف، ص: شماره ٢.

سرى كز سرّ معنى با خبر شد

درو گنجايش شادى و غم نيست

تو محرم نيستى محروم از انى

ره نامحرمان اندر حرم نيست

جهان از عكس رويش گشته روشن

اگر اكمه نبيند هيچ غم نيست

حجاب تست اين هستى موهوم

كه هرگز نور با ظلمت بهم نيست

تو در درياى وحدت گم نگشتى

از انت درّ عرفان در شكم نيست

چو باز ار چشم همت بستى از كل

مقر عز تو جز دست جم نيست

اگر فانى شوى در بحر توحيد

عيان بينى كه آنجا كيف و كم نيست

بجز همت نيابى راه مقصود

هماى همت آنجا متهم نيست

على چون همت عالى ندارى

ترا گامى به كويش لا جرم نيست

٧ [آنكه از سايهء لطف تو نشانى يابد - هركه بيند رخ او تازه روانى يابد] *

آنكه از سايهء لطف تو نشانى يابد

هركه بيند رخ او تازه روانى يابد

وانكه بر خاك سر كوى تو منزل سازد

عيش صدساله در اين راه زمانى يابد

__________

(*) آ: ص ٤٣٢، مخمس سى و يكم، ب: برگ ١٩٧ ب غزل ٣١، ت: ندارد، ن: ص ٢٠ غزل ٣٢.

تشنهء وصل تو چون راه خيالت سپَرد

نزل ره هر نفسى ملك جهانى يابد

لذت درد تو هر مرده دلى كى يابد

دولت آن يافت كه از درد تو جانى يابد

دل گمان برد كه ذوقى ز غمت يافته است

اين نه گنجى است كه هركس به گمانى يابد

وصف سوز غم هجر تو كسى را شايد

كه بهر موى از اين شيوه زبانى يابد

هركه در ملك غمت نيست ندارد عيشى

اى خوش آن دل كه درين كوى مكانى يابد

گر كنى بر دل پردرد علايى نظرى

از جفاهاى فلك يك ره امانى يابد

٨ [دلى را كز غم عشقش سر موئى خبر باشد - ز تشريف بلاى دوست بروى صد اثر باشد] *

دلى را كز غم عشقش سر موئى خبر باشد

ز تشريف بلاى دوست بروى صد اثر باشد

كسى كز غمزهء مستش چو زلف او پريشان شد

ز نام و ننگ كفر و دين بكلى بى خبر باشد

بتى كز نازكى طبعش ملولست از گل سورى

ميان آتش جانم مدامش چون مقر باشد

تو در گلخن طمع دارى كه شاهت همنشين گردد

كجا آن فر سلطان را درين گلخن گذر باشد

گدايى را كه با سلطان بى همتا بود سودا

دلش پيوسته ريش و عيش تلخ و ديده تر باشد

__________

(*) آ: ص ٣٩٧ مخمس يازدهم، ت: برگ ٤٤٦ غزل ١٩، ن: ص ٩ غزل ١١.

سلامت جوى محرومى ز ذوق منصب شاهى

سرير ملك آن يابد كه عزمش پرخطر باشد

كى از پيمودن آفاق اين دولت شود حاصل

كسى را زيبد اين معنى كش اندر خود سفر باشد

كسى از سير اين معنى به گفت وگو نشد آگه

كه از پيمودن دريا تحير بيشتر باشد

على گوهر كسى يابد كه او از سر قدم سازد

كى افتد گوهر معنى ترا گر قدر سر باشد

٩ [هر سحرگه بوى زلفش دل به بالا مى كشد - صورت موهوم را خط در من و ما مى كشد] *

هر سحرگه بوى زلفش دل به بالا مى كشد

صورت موهوم را خط در من و ما مى كشد

سايه در خورشيد گم مى گردد و سيمرغ عقل

زال زار افتاده را از تيه سودا مى كشد

جان خرامان مى شود در هودج غيب يقين

هاتف همت دل از چاه تمنا مى كشد

دست غيرت گلخن از غولان نفسى كرده پاك

رخت دل بر گلشن اين سقف خضرا مى كشد

چون حجاب ما سوى از ديدهء دل دور شد

شبنم از صحراى كثرت سوى دريا مى كشد

جزو كل جويان خاك كوى آن عالى مقام

هركه يابد نكهتى عزمش باقصا مى كشد

هركه او در كوى وحدت جان خود را ساخت ذوق

رايت عز و شرف را تا ثريا مى كشد

__________

(*) آ: ص ٤١٧ مخمس بيست و دوم، ب: برگ ١٩٤ ب غزل ٣٣، ت: برگ ٤٤٦ غزل ١٧، ن: ص ١٥ غزل ٢٣.

در خم زلفش چو پنهان گشته هر پيدا كه هست

نور رويش آن نهان در خويش پيدا مى كشد

ابر جودش كو نثار فيض رحمت مى كند

خاكيان خسته را در صفّ اعلا مى كشد

زبدهء اسرار كون و نقد معيار وجود

در نهاد پيكر خاكى از آنجا مى كشد

چون علايى صيد عنقاى جلالش گشت از آن

بر ضميرش داغ اشكال معما مى كشد

١٠ [ارباب ذوق در غم تو آرميده اند - از شادى و نعيم دو عالم رهيده اند] *

ارباب ذوق در غم تو آرميده اند

از شادى و نعيم دو عالم رهيده اند

حوران خلد را به پشيزى نمى خرند

تا از صفاى حسن تو رمزى شنيده اند

پالودهء شكنجهء عشق اند زان سبب

ز آلودگان جيفهء دنيا بريده اند

از ضيق خانقاه صور خرقهء وجود

بر طارم حظاير قدسى كشيده اند

از ناز يار و محنت اغيار فارغند

چون در سرادقات جلالش رسيده اند

در مجلس شهود نشسته ملوك وار

ذوقى ز جام انس بصد جان خريده اند

جان را بباد داده و دل پايمال عشق

جلباب نام و پردهء دعوا دريده اند

بر بوى مهر تست علايى رهين غم

كين دولت از ازل بگلشن در دميده اند

__________

(*) آ: ص ٣٨٥ مخمس چهارم، ب: برگ ١٨٨ ب غزل ٣، ت: برگ ٤٤٢ غزل ٢، ن:

ص ٥، غزل ٤.

١١ [بر جان مستمندان داغى ز غم نهادند - كز سوز او دو عالم در حيرت اوفتادند] *

بر جان مستمندان داغى ز غم نهادند

كز سوز او دو عالم در حيرت اوفتادند

چون بر در جلالش عالم جوى نيرزد

بر هر گداى مفلس اين در چرا گشادند؟

بوئى ز زلف آن مه بگذشت بر دو عالم

ذرات كون از آن بو مستِ مىِ و دادند

چندين هزار بيدل بربوى آن سعادت

دلها نثار كردند جانها بباد دادند

مستان حضرتش را آرامگه بلا شد

با صد هزار محنت بر ياد دوست شادند

قومى كه پى نبردند بويى ز خاك آن در

در راه كشف و تحقيق آنها كم از جمادند

چون ديدِ آن ندارند تا روى دوست بينند

از مادر طبيعت گويى مگر نزادند

سرگشتگان راهش بر نفس اگر سوارند

هرگز عنان همت در دست او ندادند

شوريدگان عشقش بر چارسوى غيرت

پيوسته چون علايى با خويش در جهادند

١٢ [اى خوش آن دم كين دل از غوغا قدم بيرون زند - در فضاى لا مكان جان خيمه بر گردون زند] **

اى خوش آن دم كين دل از غوغا قدم بيرون زند

در فضاى لا مكان جان خيمه بر گردون زند

__________

(*) آ: ص ٤٢٥ مخمس بيست و هفتم، ب: برگ ١٩٥ ب غزل ١٠٧، ت: ندارد، ن:

ص ١٧ غزل ٢٧.

(**) آ: ص ٤١٥ مخمس بيست و يكم، ب: برگ ١٩٤ الف غزل ٢١، ت: برگ ٤٤٥ غزل ١٥، ن: ص ١٤ غزل ٢٢.

چارطاق جسم با اين شش در و پنج آشيان

جمله برهم سوزد و دل چتر بر هامون زند

بارگاه انس در صحراى عزت بركشد

ميخش اسرار و طنابش ذوق و علم استون زند

عقل كلى دامن همت برافشاند ز خاك

مهر اقبال ابد بر هيئات مكنون زند

چشم هامان امل گر بركند دست يقين

روح روحانى قدم در قدس با هارون زند

از هواى نفس گر يكدم خلاصى باشدش

در هواى لا مكان لاف از ملك افزون زند

عقل با چون و چرا در وحشت آباد بدن

مانده و بر طارم علوى دم بى چون زند

تا از اين ظلمت سراى تيه حرمان نگذرد

دست همت در جناب كبريايى چون زند

چون نسيم روح و ريحان رياض انس ديد

پاى رفعت بر سر اين صورت مكنون زند

ارغنون عشق چون با نغمهء توحيد ساخت

مطرب شوق جمالش ناله ها موزون زند

گر رهد روزى علايى از كشاكشهاى نفس

زين كشاكش گام جان بر نقد افلاطون زند

١٣ [رندان جان فشان چو قدم بر فنا زنند - برخوان درد هجر صلاى عنا زنند] *

رندان جان فشان چو قدم بر فنا زنند

برخوان درد هجر صلاى عنا زنند

__________

(*) آ: ص ٣٩٤ مخمس. نهم، ب: برگ ١٩٠ ب غزل ٩، ت: برگ ٤٤٣ غزل ٥، ن:

ص ٨ غزل ٩، س: شماره ٣.

از آب ديده غسل كنند و به طور دل

از سرّ عشق نالهء «فَاغْفِرْ لَنَا» زنند

از شر ديو طبع كنند التجا بدوست

تير نياز بر هدف «عافنا» زند

چون شسته اند لوح دل از ظلمت حدوث

در درس غيب نعرهء «فاكتب لنا» زنند

مستان جام شوق كه در مجلس شهود

در استزاد آن دم «اتمم لنا» زنند

از مدين وفا چو بقدس صفا رسند

بر صخرهء قبول كرم «ربنا» زنند

در سير سر عالم بى منتهاى عشق

گام نخست بر سر اين تنگنا زنند

چون در رياض انس شراب بقا چشند

خوش تيغ ترك بر رخ دار الفنا زنند

با داغ مفلسى چو علايى خيام عز

بر سدرهء قناعت و اوج غنا زنند

١٤ [چون جمالش جلوه بر خورشيد تابان مى كند - آفتاب از رشك حسنش روى پنهان مى كند] *

چون جمالش جلوه بر خورشيد تابان مى كند

آفتاب از رشك حسنش روى پنهان مى كند

تا پريشان گشت زلفش بر رخ چون آفتاب

باد شوقش ابر جانم را پريشان مى كند

تير عشقش كز كمان ابروان گردد رها

عقل را مى دوزد و قصد دل و جان مى كند

__________

(*) آ: ص ٤٠٦ مخمس شانزدهم، ب: برگ ١٩٢ الف ١٩٢ ب غزل ١٥٠، ت: برگ ٤٤٤ غزل ١٠، ن: ص ١١ غزل ١٩.

سرو آزادى كند از سرو قدش در چمن

چون هواى باغ آن سرو خرامان مى كند

ناله هاى آتشينم در فراقش هر سحر

قصد احراق حجب بالاى كيوان مى كند

چرخ چون تاب غمش ناورد زين رو هر زمان

جان ما افسوس بر گردون گردان مى كند

گر دمى وصلش بصد جانت ميسر مى شود

رو گران جانى مكن چون دوست ارزان مى كند

جان كه شيب خاك دامنگير او شد جان نبرد

كو به جرئت قصد خلوت گاه سلطان مى كند

گر بدين جان محقر از علايى قانعند

خوش برافشان گر چو لطفش كار آسان مى كند

١٥ [عارفان سرّ خطاب از كُه و صحرا شنوند - رمز پرشور و شتاب از كف دريا شنوند] *

عارفان سرّ خطاب از كُه و صحرا شنوند

رمز پرشور و شتاب از كف دريا شنوند

شمهء سوز غمش در دل آتش بينند

بوى لطفش ز دم ارنب و بكنا شنوند

هر سحر آه جهان سوز برآرند ز جان

ربّ سلم همه از گنبد خضرا شنوند

حرف خذلان قضا از رخ ياسين خوانند

راز اسرار ازل از دل طه شنوند

مصر دل را چو ز فرعون هوا پاك كنند

صدق موساى هدى از يد بيضا شنوند

__________

(*) آ: ص ٣٩٠ مخمس هفتم، ب: برگ ١٩٠ الف غزل ٧، ن: ص ٧ غزل ٧.

قدسيان كوس «أَطِيعُوا اللهَ» بر جان كوبند

از دل و نفس «سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا» شنوند

بر نداى كرمش كرده روانها مسرور

چون ز آثار وفا شكر موفا شنوند

در ملامت گه عشاق كه ديوان قضاست

پاكى يوسف جان را ز زليخا شنوند

سدّ اين راه علايى است اگر برخيزد

صوت تسبيح وى از صخرهء صما شنوند

١٦ [عاشقان عكس رخت در همه اشيا بينند - سرّ سوداى تو در سينه هويدا بينند] *

عاشقان عكس رخت در همه اشيا بينند

سرّ سوداى تو در سينه هويدا بينند

هر كرا يك نفسى با تو مهيا گردد

دو جهان پيش درش عيش مهنا بينند

خاك راهى كه سگ كوى تو بروى گذرد

توتياى رمد ديدهء بينا بينند

درد عشقت كه حمايت گر هر درمانست

خوش تر از مائدهء جنت مأوا بينند

آتشى كز غم تو رخت دل و جان سوزد

از فروغ قبسش نور تجلى بينند

از وجوه سنريهم خط اسما خوانند

پس بتحقيق همه عين مسمى بينند

هرچه هست آن همه آئينهء ذاتت دانند

روى مقصود در آن آينه پيدا بينند

__________

(*) آ: ص ٤١٣ مخمس بيستم، ب: برگ ١٩٢ ب غزل ١٩، ت: برگ ٤٤٥ غزل ١٤، ن:

ص ١٤ غزل ٢١.

عود جان را همه شب سوخته در مجمر شوق

دم خوشبوى صبا در دل ازينجا بينند

دست همت به بد و نيك جهان نالايند

چون دل از هرچه دورنگيست مبرا بينند

سالكان توشهء اين ره ز فنا ساخته اند

دولت آخرت از محنت دنيا بينند

در لباس تعب و فقر بدو مى نازند

كز پلاس غم او روح مسيحا بينند

حفّت الجنة چو كرده است علايى تحقيق

كز پى رنج و تعب گنج مكافا بينند

١٧ [هر سرى كز سرّ عشقش واله و شيدا شود - از بد و نيك وجود خويش بى پروا شود] *

هر سرى كز سرّ عشقش واله و شيدا شود

از بد و نيك وجود خويش بى پروا شود

بر سويداى دل هركس كه اين سودا نشست

عاقبت جان و دلش روزى درين سودا شود

نيك نامى بايدت پيرامن اين در مگرد

هركه روى مه به گل پوشد سبك رسوا شود

آب حيوان بايدت در ظلمت نابود شو

كآنكه چشم از خود ببندد چون خضر بينا شود

حل نگردد هرگز اين مشكل ترا تا با خودى

چون ز خود فانى شوى اين مشكلت حلوا شود

آب چون از ابر افتد قطره خوانندش همه

چون ببحر انداخت خود را نام او دريا شود

ور صدف او را بلطف خويش گيرد در كنار

بى گمان از يمن ذاتش درّ بى همتا شود

__________

(*) آ: ص ٣٩٩ مخمس دوازدهم، ب: برگ ١٩١ الف غزل ١١، ت: برگ ٤٤٢ غزل ٧، ن: غزل ١٢.

گشته از غوغاى عشقش عالمى پرشور و شر

هركجا زد خيمه اين دولت يقين غوغا شود

تا كى اين آتش بخس پوشى علايى از نظر

كآخر از خس پوش فكرت اين شرر پيدا شود

١٨ [از نفحات قدم حضرت اسما گشود - و ز نسمات كرم صورت اشيا نمود] *

از نفحات قدم حضرت اسما گشود

و ز نسمات كرم صورت اشيا نمود

مهر محبت نهاد بر دل اهل وفا

داغ ارادت كشيد بر رخ گبر و جهود

خاك سر كوى او شاه و گدا و امير

آينهء روى او كون و مكان و وجود

سابقهء فضل او مظهر نوح و خليل

صاعقهء قهر او مهلك عاد و ثمود

مور و مگس سيرها ديده درين ديرها

مرغ و وحوش و طيور جمله صفوف و جنود

كاتب حكمت كشيد خط حروف حدوث

شحنهء غيرت بشست صورت بود و نبود

قطره بدريا شده مطلق بيجا شده

بحر محيط قدم قيد شده در حدود

مشرع ادبار ما پردهء پندار ماست

هركه از اين بند رست گوى سعادت ربود

ديد علايى عيان بر ورق كائنات

جملهء ذرات كون پيش رخش در سجود

__________

(*) آ: ص ٣٩٢ مخمس هشتم، ب: برگ ١٩٠ ب غزل ٨، ن: غزل ٧.

١٩ [نقاب كبريا روزى اگر از روى بگشايد - هزاران بيدل شيدا زهر سويى برقص آيد] *

نقاب كبريا روزى اگر از روى بگشايد

هزاران بيدل شيدا زهر سويى برقص آيد

اگر از عكس رخسارش شعاعى بر زمين افتد

بسا انوار روحانى ز خاك تيره بنمايد

نسيم زلفش ار بر كوى مشتاقان گذر سازد

سريق نار هجران را ز آتش راحت افزايد

به اندوهش بود شادى، ز يادش از غم آزادى

كه اندوهش روان بخشد، به يادش روح آسايد

بسان ذره در رقصند دلها از غم رويش

ولى آن شه كجا هرگز درين ظلمت سرا آيد

غبار دل نمى زيبد كه بر روى غمش باشد

مقام جان هر عاشق جنابش را نمى شايد

هزاران سر درين سودا كه بوئى از درش يابند

ولى اين گنج را هر مفلسى در خور نمى آيد

ز مُهرِ مِهرِ روى او هر آن كو دولتى يابد

ببوى لطف او آيد هر آن بيدل كه پيش آيد

على چون درخور يادش نئى رو نوحه كن بر خود

كسى را شايد اين كو دل بغير او نيالايد

٢٠ [اى شده نور خدا از مهروى تو پديد - خرم آن كس كه درين عيد مهروى تو ديد] **

اى شده نور خدا از مهروى تو پديد

خرم آن كس كه درين عيد مهروى تو ديد

__________

(*) آ: ص ٤٠٤ مخمس پانزدهم، ب: برگ ١٩٢ الف غزل ١٤، ت: برگ ٤٤٤ غزل ٩، ن: ص ١١ غزل ١٥.

(**) آ: ص ٤٤٤ مخمس چهل و يكم، ب و ت ندارد، ن: ص ٢٣ و ٢٤ غزل ٤٠.

بخرابات فنا محو شود در لمعات

از مى عشق تو يك جرعه هرآن كس كه چشيد

توتيا خاك شود در نظر همت او

آنكه در ديده ز خاك در تو سرمه كشيد

چون مه نو شود انگشت نما در همه جا

پشت هركس كه به بوسيدن پاى تو خميد

شده از طالع فرخنده سرافراز جهان

آنكه از صدق و ارادت بركاب تو دويد

به على يك نظر لطف كن از راه كرم

كه به جائى نرسد بى نظر پير، مريد

٢١ [آنكه بر هر ورقى عكس جمال تو بديد - غرق آبى ست كه يك قطره به لذت نچشيد] *

آنكه بر هر ورقى عكس جمال تو بديد

غرق آبى ست كه يك قطره به لذت نچشيد

در زكام غم عشق تو فرورفت به خاك

آنكه از طرهء مشكين تو بوئى نشنيد

هركه بيرون ز خود اندر طلبت سعى نكرد

از پى آب چو ماهى به همه عمر طپيد

آنكه با عقل طلب كرد همه عمر نيافت

و آنكه بى خويش درآمد به يكى لحظه رسيد

خواب جهل از حرم قرب مرا دور فكند

ورنه نزديك تر از دوست كسى هيچ نديد

از تجلى جمالش همه ذرات وجود

مست عشقند به بادى كه از آن كوى وزيد

__________

(*) آ: ص ٤٢٠ مخمس بيست و چهارم، ب: برگ ١٩٦ الف، ت برگ ٤١٧ غزل ٢١، م برگ ٤٢٣ غزل ٣، ن: ص ٢١ غزل ٢٣، س: شماره ٩ -

همه پروردهء لطفند چه هشيار و چه مست

همه در عين وصالند چه پير و چه مريد

چون تو او را همه بينى همه دانى بيقين

يافتى گنج حقيقت كه بران نيست مزيد

پرتو عكس رخت چون ز پس پرده بتافت

شبنم جان علايى سوى خورشيد كشيد

٢٢ [از كنار خويش مى يابم دمادم بوى يار - زان همى گيرم به هر دم خويشتن را در كنار] *

١ از كنار خويش مى يابم دمادم بوى يار

زان همى گيرم به هر دم خويشتن را در كنار

چون كنارم ٢ را ميانى نيست پيدا هر زمان

در ميان خون دل جانم غمش گيرد كنار

چون ميانش را كنارى نيست زان در حيرتم

كان چنان نازك ميانى هست دايم در كنار

نى ميانش را كنارى نى كنارم را ميان

در ميان آتش عشقش نمى يابم كنار

بر كنار است آنكه سوداى ميانش در سر است

از ميان آن برخورد كز خود شود او بر كنار

__________

(*) آ: ص ٤٤٠ مخمس سى و هفتم، ب: برگ ١٩٣ الف غزل ٢٠، خلاصة المناقب برگ ٧٩ الف.

(١) - مطلع از غزل مولوى (كليات شمس ج ٢ چاپ استاد فروزانفر، ص ٢٩٢).

(٢) - كنار: دريافت اسرار و دوام مراقبت را گويند (اصطلاحات عراقى) - در خلاصة المناقب چنين آمده: «مراد از كنار اول دل باشد و از كنار دوم مراقبه و مراد از ميان اول وجود مطلق بود و از ميان دوم تجرد صفات و ثبات بر مراقبه و مراد از بوى نفحات ربانيه باشد».

شرح اين غزل در خلاصة المناقب و نيز در «كاشف الاسرار» از آذرى اسفراينى» (م ٨٦٦ هـ) آمده است.

نيست كس را از ميانش جز كنار اندر دو كون

از ميان اين چنين دولت كسى جويد كنار

از كنارى گر على بوى ميانش يافتى

در خيال آن ميان از خويش گشتى با كنار

٢٣ [گر نسيم وادى اسرار خواهى تن گداز - ور تجلى جمال يار خواهى جان بباز] *

گر نسيم وادى اسرار خواهى تن گداز

ور تجلى جمال يار خواهى جان بباز

تن چو زندان است و جانت بند راه جان جان

جان جان گر بايدت با بند و با زندان نساز

هرچه غير اوست دشمن دان تو اندر راه دوست

در حضور دشمنان با دوست نتوان گفت راز

شيوهء رندان اين درگاه جانبازى بود

چون تو اين بازى ندارى در ره او كج مباز

طاعت و زهد ريايى را برين در قدر نيست

تحفه اى آنجا نيارد كس بجز سوز و گداز

پيش بارانِ بلاى دوست هركو سر نهاد

بر فراز طارم علوى كنندش سرفراز

با غم عشقش تو از لذات جسمانى مگو

با وجود روضهء رضوان تو از گلخن مناز

فيض روح القدس اگر خواهى تو اندر سير جان

مركب حرص و هوا را در پى غولان متاز

چتر رفعت بر سر كيوان علايى مى زنى

چشم همت گر ازين دونان ببندى همچو باز

__________

(*) آ: ص ٤٤١ مخمس سى و هشتم، ب: برگ ١٩٧ ب غزل ٣٨، ت: برگ ٤٤٧ غزل ٢٣، م: برگ ٤٢٣ غزل ٦، ن: ص ١٩ غزل ٣١، س: شماره ١١.

٢٤ [در محيطى فكنده ام زورق - كه دو عالم دروست مستغرق] *

در محيطى فكنده ام زورق

كه دو عالم دروست مستغرق

نه ز زورق توان شناخت محيط

نى محيط از وجود آن زورق

آب شد زورق و ز سيل آسود

اينت معنى مشكل و مغلق

بتفاوت مبين كه اصل وجود

نشود مختلف به هيچ نسق

كفر و اسلام و بدعت و سنت

اختلافيست در ميان فرق

خودپرستى و ما و من گفتى

راه گم كرده اى زهى احمق

اى على لفظ ما و من حمق است

چون ز ما بگذرى چه ماند حق

٢٥ [اى گرفتاران عشقت فارغ از مال و منال - والهان حضرتت را از خود و جنت ملال] **

اى گرفتاران عشقت فارغ از مال و منال

والهان حضرتت را از خود و جنت ملال

مفلسان كوى شوقت را غلامى كرده چرخ

سالكان راه وصلت را دو عالم پايمال

__________

(*) آ: ص ٤٣٦ مخمس سى و چهارم، ب: برگ ١٩٦ الف غزل ٢١، ت: برگ ٤٤٧ غزل ٢٢، ن: ص ٢٣ غزل ٣٩.

(**) آ: ص ٣٧٨ مخمس اول، ب: برگ ١٨٨ ب غزل ١، ت: ندارد، خلاصة المناقب برگ ٢٤ ب، م: برگ ٤٢٣ غزل ١، ن: ص ٣ غزل ١، س: شماره ١.

عارفان وصف تو مغبوط اشراف ملك

مدبران درگهت سرگشتهء تيه ضلال

شمه اى از فيض لطفت بوى برده نه فلك

گشته سرگردان بگرد آستانت ماه و سال

آتش از لطفت گلستان گشته در پيش خليل

خورده نمرودى بقهر از نيم پيشه گوشمال

بلبلانِ نغمهء تسبيح در بستان غيب

وحده گويان به زير گلبن باغ وصال

طوطيان طارم علوى برآورده ز جان

نعره هاى ما عرفناك اى قديم ذو الجلال

پرتوى از عكس رويت تافته بر آب و خاك

خاك از ان پوشيده چندين خلعت حسن و جمال

خامهء صنعت چو بست اين نقش تمثال وجود

مهر شد بر تختهء غيب اين مثال از بى مثال

عاشقان درگهت از مفخر خاصان شدند

گمرهان آستانت گشته در دوزخ نهال

واصلان بزم تو شاهان هر دوعالمند

راندگان كوى تو مهجور از كوى وصال

هركه بر خاك درت ره يافت عزت يافت او

كز بيان وصف او فرسوده شد پرّ مقال

پيش مجروحان هجرت نيش نوشى پرشفا

تشنگان وصل را هر آتشى چون صد زلال

كشتگان تيغ عشقت زندگان جاودان

صيد شاهين غمت شاهان ملك بى زوال

باده نوشان غمت داود و معروف و جنيد

جان فروشان رهت عمار و سلمان و بلال

ذره اى درد تو داروى دل هر با خبر

زيور ذكر تو زيب جان هر صاحب كمال

در تمناى وصالت شد علايى جان فشان

تا چه خواهد برد آخر زين تمناى محال

٢٦ [اى راح روح پرور و اى ريح روح نام - بوى حيات از نفست مى وزد مدام] *

اى راح روح پرور و اى ريح روح نام

بوى حيات از نفست مى وزد مدام

هر صبحدم ز مجلس روحانيان قدس

مستسقيان عشق تو را شربت و مدام

بر خاك كوى دوست گذشتى مگر سحر

كز لطف جان فزاى همه راحتى و كام

گر در سرادقات جلالش رسى دمى

زين جان مستمند رسانى يكى پيام

كين مفلس شكستهء مهجور آن جناب

بر خاك راه حيرت و مى گويدت سلام

عمريست تا ز سدرهء قربت فتاده است

با ديو نفس در قفس طبع و بند كام

نى پاى سير و نه ره مقصود، نى قرار

نى صبر و نى اميد مگر رأفت كرام

درگاه جود را چه زيان كرده مى شود

كار دو كون اگر كنى از يك نظر تمام

درياى فضل موج كرم مى زند هرآن

مركب علاييا! مگر آنجا كنى لگام

__________

(*) آ: ص ٤٠٧ مخمس هفدهم، ت: برگ ٤٤٤ غزل ١١، ن: ص ١٢ غزل ١٧.

٢٧ [گشته تا محو تجلاى جمالش جانم - ديده ام حسن و جمالى كه درو حيرانم] *

گشته تا محو تجلاى جمالش جانم

ديده ام حسن و جمالى كه درو حيرانم

تا شد از صفحهء دل محو نقوش كونين

خط رخسار تو هر لحظه درو مى خوانم

روزگاريست كه هم طالب و هم مطلوبم

طرفه حاليست كه هم دردم و هم درمانم

كافر عشق، منِ بيدل و دين تا گشتم

فارغ از شك و يقين بى خبر از ايمانم

تا شدم همچو على پادشه ملك فنا

اسب همت بسوى ملك بقا مى رانم

[تا نيفشانى درين ره دامن از جان و جهان - در جهان و جان نيابى فيض اندر سر جان] ٢٨**

تا نيفشانى درين ره دامن از جان و جهان

در جهان و جان نيابى فيض اندر سر جان

گر زنى بر سدّ يأجوج هوا يكدم قدم

از نسيم صبح اسرار قِدم يابى نشان

چند بر فوت منال عاريت نالى ز دهر

تا كى از بهر مراد تن بغم دارى روان

خاكدان ديو با غولان نفسانى گذار

عيش با روحانيان كن برپر از هفت آسمان

روح انوار صفا از بى صفايان تو مجوى

يمن آثار هما از منظر بومان مدان

__________

(*) آ: ص ٤٤٣ مخمس چهلم، ب و ت: ندارد، ن: ص ٢٤ غزل ٣١.

(**) آ: ص ٤٢٩ مخمس بيست و نهم، ب: برگ ١٩٥ الف غزل ٢٤، ت: برگ ٤٤٦ غزل ١٨، ن: ص ٩ غزل ٣٠.

ناله را همدم گزين و سايه را همسايه گير

جام غم بر روى ايشان نوش كن در هر زمان

بيدلان را ساقى از اشكست و مطرب آه دل

عاشقان را لذت از درد است و راحت سوز جان

عشق سلطانست چون مهمانت باشد نزل او

ديده و دل ساز و جان شكرانه آر اندر ميان

عشق جانان آتش و جان علايى خس بود

خس چو در آتش فنا شد ديگر او را خس مخوان

٢٩ [نقد حيات خواهى جان كن فداى جانان - كاين است در ره عشق آئين مهربانان] *

نقد حيات خواهى جان كن فداى جانان

كاين است در ره عشق آئين مهربانان

مستان جام شوقش بر بوى لطف هر شام

بر درگه جلالش آيند جان فشانان

آنان كه زنگ هستى از لوح زدودند

از جان نفور دارند دل در هواى جانان

مرغان سدره هر شب حيران بيدلانش

چون در خروش آيند افسون عشق خوانان

از چشم بد نهانند وز خويشتن نهان تر

عالم شده سمن بو از خوى آن نهانان

چون تيره روزگارى زان ره نشان چه پرسى؟

گر ره روى نشان جو از راه بى نشانان

گر كام خواهى از دوست ناكاميست كامت

كز گلشن وصالش دورند كامرانان

__________

(*) آ: ص ٤٠٩ غزل هجدهم، ب: برگ ١٩٣ الف غزل ١٧، ت: برگ ٤٤٤ و ٤٤٥ غزل ١٢.

عقل و دل اندرين ره جان را عقيله آمد

كاين كار باژگونه نايد ز كاردانان

در وصف سرّ حسنش گر لال شد علايى

خوش باش كوست آگه از حال بى زبانان

٣٠ [تا چند داغ عشقش دارم نهفته در جان - پنهان چه دارم آتش چون دود نيست پنهان] *

تا چند داغ عشقش دارم نهفته در جان

پنهان چه دارم آتش چون دود نيست پنهان

چون نيست درد عشقش داروپذير پس من

بيهوده چند پويم در آرزوى درمان

داروى درد اين ريش از هر طبيب منديش

كين را دوا نيابى جز درد و داغ جانان

ادبار هستى ما شد پردهء جمالش

ورنه ز راه تحقيق خورشيد نيست پنهان

از من مجوى راهى چون رام نيست بختم

كى راه داند آن كو كز خويش گشته حيران

دور حيات هستى آخر شود و ليكن

نبود بقاى جان را هرگز فناى دوران

هردم كه بى غم او از سر دل برآيد

آن دم ز راه غيرت برجان ماست تاوان

بى امتثال امرش چشم اميد مگشاى

مرد آن بود كه دارد بر ديده مهر فرمان

پايان راه مردان فقد خود است ورنه

هرگز كس اى علايى ره را نديده پايان

__________

(*) آ: ص ٤١١ مخمس نوزدهم، ب: برگ ١٩٣ الف غزل ١٨، ت: برگ ٤٤٥ غزل ١٢، ن: ص ١٣ غزل ١٩.

٣١ [راحت ار خواهى بيا با درد او همراز شو - دولت ار جويى برو در عشق او جانباز شو] *

راحت ار خواهى بيا با درد او همراز شو

دولت ار جويى برو در عشق او جانباز شو

ساز راه عشق سربازى و بدنامى بود

گر سر اين راه دارى در پى اين ساز شو

بر تن و جان چند نازى چون نيرزى ارزنى

صعوه با ارزن گذار و بر درش شهباز شو

تا بكى همچون زنان اين راه و رسم رنگ و بوى

راه مردان گير و با صاحب دلان دمساز شو

چون زغن تا چند باشى بستهء مردار تن

در هواى سيرجان يك لحظه در پرواز شو

جان و تن بندست و كفر و دين حجاب اندر رهش

جمله را برهم زن و با عشق هم آواز شو

باز اوج كبريايى مانده اندر دام كام

دام و دانه بر در و خرم بحضرت باز شو

گر هماى قاف قربى بال همت برگشاى

در فضاى لا مكان با قدسيان انباز شو

قفل اين در شد علايى و كليد آن نياز

گر نيازى دارى اينجا بر سرير ناز شو

٣٢ [خوشا سرى كه بود ذوق سيرها ديده - بچشم دل رخ اسرار آن سرا ديده] **

خوشا سرى كه بود ذوق سيرها ديده

بچشم دل رخ اسرار آن سرا ديده

__________

(*) آ: ص ٣٨٧ مخمس پنجم، ب: برگ ١٨٩ ب غزل ٥، ت: ندارد، خلاصة المناقب برگ ١١ الف، س: شماره ٤.

(**) آ: ص ٤٠٢ مخمس چهاردهم، ب: برگ ١٩١ ب غزل ١٣، ت: ندارد، خلاصة المناقب برگ ٩١ ب، ن: ص ١٠ غزل ١٤.

ز روزن دل خود گوش كرده راز ازل

وزان دريچه يقين سرّ ماجرا ديده

بر آستان وفا هردمى ز دشمن و دوست

هزار محنت و ناكامى و جفا ديده

زهر جفا كه كشيده به روزگار دراز

براى دوست در ان شيوهء وفا ديده

بهر وفا كه نموده به زير تيغ جفا

ز روى دوست دو صد خلعت صفا ديده

ميان آتش شبهاى هجر تا دم صبح

هزار روح صفا از دم صبا ديده

ميان ظلمت امكان و آتش دورى

نسيم صبح وصال از ره فنا ديده

چو از رسوم مجازى فنا شده كلى

درون زهر فنا شربت بقا ديده

ز جام شوق شده مست و شيشه بشكسته

ميان عربده محبوب خوش لقا ديده

ز ننگ خود شده يك سوى در حريم شهود

جمال آن مه بى چون و بى چرا ديده

علايى از چه شدى مست چون نخوردى مى؟

ز ديده مست شود هركسى تو ناديده

٣٣ [سير هماى عشقش والا بود هميشه - ظل جلال حكمش بر پا بود هميشه] *

سير هماى عشقش والا بود هميشه

ظل جلال حكمش بر پا بود هميشه

__________

(*) آ: ص ٤٣٠ مخمس سى ام، ت: برگ ٢٩٢ الف، ن: ص ١٨ غزل ٢٩.

چون مسند جلالش دلهاى بيدلانست

پس شاه باز حسنش اينجا بود هميشه

بوئى ز خاك كويش برجان هركه آمد

انفاس مشك بارش بويا بود هميشه

و آن كو عماى غفلت پوشيده چشم سرّش

حظّ وى از مسمى اسما بود هميشه

زيب جمال معنى چون نور معرفت شد

سير صفاى عارف زيبا بود هميشه

هركو نديد رويش كور دو عالم آمد

و آن را كه ديده وا شد بينا بود هميشه

جائى كه سوز عشقش منزل كند زمانى

لذات جاودانى آنجا بود هميشه

سودائى وصالش شيداى انجمن شد

بر آفتاب ذره شيدا بود هميشه

بر درگهش علايى از ما و من گذر كن

زيرا كه بزم عشقش بى ما بود هميشه

٣٤ * [اگر تو بر سر كويش دمى گذر يابى - كنوز غيب دو عالم به يك نظر يابى]

اگر تو بر سر كويش دمى گذر يابى

كنوز غيب دو عالم به يك نظر يابى

كليد عقدهء ابواب بارگاه جلال

تويى اگر سر موئى ز خود خبر يابى

چراغ مجلس روحانيان عالم قدس

ز سوز تست گر از شمع جان اثر يابى

__________

(*) آ: ص ٤١٩ مخمس بيست و سوم، ب: برگ ١٩٤ الف غزل ٢٢، ت: برگ ٤٤٥ و ٤٤٦ غزل ١٦، ن: ص ١٥ غزل ٢٤.

نداى هاتف غيبى ز لا مكان هردم

بگوش جان شنوى گر ز خود خبر يابى

تو روضهء دل اگر ز آب علم تازه كنى

به عاقبت ز رياض وصال بريابى

سرير سدهء ايوان هر كمال تراست

بر آستان جلالش رهى اگر يابى

حجاب نقش تن از ماه روح برخيزد

اگر ز آتش عشقش يكى شرر يابى

رياض عالم جان مشكبوى گردانى

نسيمى از سر زلفش چو در سحر يابى

اساس خود چو بدانى تكبرى بگذار

ز كارخانهء عزت يقين ثمر يابى

اگر تو عالم وحدت يقين كنى از دل

رواق منظر جبروت را تو فر يابى

علايى از در اميد رخ متاب دمى

ز فيض رحمت عامش مگر اثر يابى

٣٥ [گر آتش فراقش با صبر يار بودى - اندوه اشتياقش در ديده خوار بودى] *

گر آتش فراقش با صبر يار بودى

اندوه اشتياقش در ديده خوار بودى

ور لحظه اى ميانش غائب شدى ز ديده

جان جامه چاك كردى دل بى قرار بودى

ور از شعاع حسنش عكسى ظهور كردى

از هر طرف هزاران جانش نثار بودى

__________

(*) آ: ص ٣٨٩ مخمس ششم، ب: برگ ١٩٠ غزل ٦، ت: برگ ٤٤٣ غزل ٤، ن:

ص ٦ غزل ٦، س: شماره ٥.

چون حلقه بر درش دل با طرب عيش كردى

گر از درش به يادى اميدوار بودى

از روضهء وصالش بوئى بجان رسيدى

درياى شوق او را گر خود كنار بودى

گبر هزارساله گر بوى او شميدى

در جمع سالكان نيز او مرد كار بودى

روى زمين به پهلو گرديدمى ز شادى

گر در جناب قريش امّيد بار بودى

طغراى عز عاشق از چرخ در گذشتى

در خيل كشتگانش گر در شمار بودى

صد جان على بهر دم كردى نثار راهش

گرنه جلالتش را زين تحفه عار بودى

٣٦ [نقاب عز اگر يكدم ز روى خود براندازى - هزاران بيدل از هر سو در آيد در سراندازى] *

نقاب عز اگر يكدم ز روى خود براندازى

هزاران بيدل از هر سو در آيد در سراندازى

ز يك پيچ سر زلفت دو عالم گشته عنبر بوى

اگر آن پيچ بگشايى سمن بر عنبر اندازى

ز شور جلوهء حسنت غبار غير شد ظاهر

گر از غيرت كنى غمزى غبار از ره براندازى

غبار غير و كفر و دين طلسم گنج معنى شد

طلسم گنج كى ماند چو زلف از رخ براندازى

صداى موكب عزّم نگنجد در همه عالم

گرم يك ره به دشنامى عنايت بر سر اندازى

__________

(*) آ: ص ٣٩٢ مخمس دهم، ب: برگ ١٩١ ب غزل ١٠، ت: برگ ٤٤٣ غزل ٦، ن:

ص ٨ غزل ١٠، س: شماره ١.

ز ذلّ ظلمت صورت شوم در مسند معنى

گر از راه كرم يكدم خورم در خاور اندازى

جهان زندان من گردد گرت يكدم نه بيند دل

نعيم جان شود دوزخ گرش غم در براندازى

كرام عالم علوى لواى رفعتم گيرند

اگر يك نقطه از نامم رقم بر دفتر اندازى

على با درد دل عمرى مقيم خاك اين در شد

مگر از داروى لطفت دوايى در خور اندازى

٣٧ [صبح وصلم دمد از مشرق رويت روزى - شب هجرم شود اندر سر مويت روزى] *

صبح وصلم دمد از مشرق رويت روزى

شب هجرم شود اندر سر مويت روزى

نور خورشيد اميدم كه فروشد ز غمت

هم برآيد زره مطلع كويت روزى

دل كه خوكردهء لطف است بخوان مى گردد

تا كه بوئى رسدش از گل رويت روزى

چتر اقبال بر افلاك رساند بختم

گر بيابد اثر ميل ز سويت روزى

تشنگان طلب باديهء هجران را

شربت وصل رسد بر لب جويت روزى

هركه سرگشتهء چوگان غمت گشت چو گوى

سر چو چوگان نهد اندر سر كويت روزى

سوخت بر درگه تو جان علايى عمرى

به اميدى كه شود زنده به بويت روزى

__________

(*) آ: ص ٤٣٣ مخمس سى و دوم، ب برگ ١٩٦ غزل ٣٢، م: برگ ٤٢٣ ب غزل ٣، ن: ص ٢٠، غزل ٣٣، س: شماره ٨.

٣٨ [آن دل كه يافت يك دم از كوى تو نشانى - گردد نثار راهش در هر نفس جهانى] *

آن دل كه يافت يك دم از كوى تو نشانى

گردد نثار راهش در هر نفس جهانى

روحانيان علوى در رشك و حسرت افتند

چون بيدلى نشيند با ياد تو زمانى

با لذت خيالت خلد برين سرابى

با نام تو دو عالم نان ريزه اى ز خوانى

برق شعاع حسنت هر ديده برنتابد

وصف غمت نگردد مقدور هر زبانى

بوئى ز خاك كويت مطلوب هر ضميرى

عكسى ز نور رويت محبوب هر روانى

سوداى بيدلان را سودى ز وصل فرما

چون نيست حضرتت را از سود ما زيانى

از سوز داغ هجران در حضرتت چه گويم

چون در حريم علمت پيداست هر نهانى

مه در نقاب غيرت پنهان و خلق عالم

هركس ز سرّ حسنت در پردهء گمانى

سرى كه صد هزاران سر در غمش فروشد

كى گردد اى علايى حاصل ز نيم جانى

٣٩ [تو كان گوهر كافى و كان گوهر نونى - چه كاف و نون كه هم از كاف و نون تو افزونى] **

تو كان گوهر كافى و كان گوهر نونى

چه كاف و نون كه هم از كاف و نون تو افزونى

__________

(*) آ: ص ٤٣٧ مخمس سى و پنجم، ب: برگ ١٩٧ ب غزل ٣٦، م: برگ ٣٢٤ ب غزل ٧، ن: ص ٢٢ غزل ٣٧، س: شماره ١٢.

(**) آ: ص ٤٢٢ مخمس بيست و پنجم، ب: برگ ١٩٨ ب غزل ٣٩، ت: ندارد، م: برگ ٤٢٥ غزل ٩، خلاصة المناقب برگ ٢٤ ب، ن: ص ١٦ غزل ٢٥.

محيط گنبد دوار را تويى مركز

صفاى صفه ى اسرار را تو استونى

ز دور دايره گر سوى مركز آيى باز

يقين بود كه زهر وصف و وهم بيرونى

سپهر مطلع انوار آفتاب جلال

بگرد نقطهء ذات تو كرده گردونى

ظهور سرّ كمالات سرمدى از تست

اگرچه خازن اسرار را تو مخزونى

قباب عزّت اگر پردهء جمال تو شد

توئى كه در صدف علم درّ مكنونى

لواى عزّ تو بر سدرهء قدم زده اند

عزيز سدره اهل صفا نه اكنونى

دفين مخزن لاهوت را كه كون و مكان

نداشت طاقت ديدار آن تو مدفونى

علائيا گر از اين حال حيرتست ترا

اميد قطع مكن چون بوقت مرهونى

٤٠ [دوش دل در غم او مى زد با جان رايى - كه ترا در پى اين سود نشد سودايى] *

دوش دل در غم او مى زد با جان رايى

كه ترا در پى اين سود نشد سودايى

گفتمش ملك سليمان به گدايى نرسد

تاج رفعت نكشد جز سر روشن رايى

دولت جم كه سلاطين جهان پى نبرند

كى جنابش رسد آخر چو من شيدايى

__________

(*) آ: ص ٤٠١ مخمس سيزدهم، ب: برگ ١٩١ ب غزل ١٢، ت: برگ ٤٤٣ غزل ٨، ن: ص ٩ غزل ١٣.

سير عنقاى جمالش كه نگنجد در كون

طمع جلوهء او بين تو زهر بى جايى

قطرهء بى سر و پا را ز كجا آن مقدار

كه درون دل خود جاى دهد درياى

سخن دوست درين پرده كسى را زيبد

كه به غير از غم يارش نبود پروايى

شرح درد دل خود كردمى ار يافتمى

در همه عمر دمى روى جهان آرايى

از خط و خال تو هر بى خبرى را چه خبر

به سها ره نبرد ديدهء نابينايى

لاف عشقش مزن امروز علايى بزبان

چون يقين از پس امروز بود فردايى

[ميان آب حياتى و آب مى جويى - فراز گنجى و از فاقه در تك وپويى] ٤١*

ميان آب حياتى و آب مى جويى

فراز گنجى و از فاقه در تك وپويى

تو كوى دوست همى جويى و نمى دانى

كه گر نظر به حقيقت كنى تو آن كوبى

رخى كه آينه بنموده است نيز از تست

چو نيك درنگرى اصل و فرع آن رويى

ز بوى زلفش از آن غافلى كه مزكومى

وگرنه از خم زلفش تو خود يكى مويى

سرادق جبروتى معطر از دم تست

تو مشك طيبى و از جهل جيفه مى بويى

__________

(*) آ: ص ٤٢٧ مخمس بيست و هشتم، ب برگ ١٩٩ الف غزل ٤٠، ت: برگ ٤٤٨ غزل ٢٦، ن: ص ١٧ غزل ٢٨.

حظاير ملكوت از تو زيب مى يابد

تو در مزابل طبع و هوا چه مى جويى

گلى ز گلشن وصلى فتاده اندر خاك

ميان گلخن حرص و حسد چه مى پويى

يزم مجلس خاصش علائيا نفسى

رهت دهند اگر دست دل ز خود شويى

رباعيات

رباعيات

١ -

عيب است بلند بركشيدن خود را

و ز جملهء خلق برگزيدن خود را

از مردمك ديده ببايد آموخت

ديدن همه كس را و نديدن خود را

***

٢ -

نه ديده بود كه جستجويش نكند

نه كام و زبان كه گفتگويش نكند

هر دل كه در و مهر الهى نبود

گر پيش سگ افكنند بويش نكند

***

٣ -

گر مهر على و آل بتولت نبود

اميد شفاعت ز رسولت نبود

گر طاعت حق جمله برآوردى تو

بى مهر على هيچ قبولت نبود

***

٤ -

برسيد عزيزى كه على اهل كجائى

گفتم بولايت على، كز همدانم

نى زان همدانم كه ندانند على را

من زان همدانم كه على را همه دانم

***

٥ -

غمناكم و از در تو باغم نروم

جز شاد و اميدوار و خرم نروم

از درگه همچو تو كريمى هرگز

نوميد كسى نرفت من هم نروم

***

٦ -

حاشا كه ز زخم تيغ و خنجر ترسيم

وز بستن پاى و رفتن سر ترسيم

ما گرم روان دوزخ آشامانيم

از گفت و شنيد خلق كمتر ترسيم

***

٧ -

گر بدر منيرى و سما منزل تو

وز كوثر اگر سرشته باشد گل تو

گر مهر على نباشد اندر دل تو

مسكين تو و سعيهاى بى حاصل تو

***

٨ -

شاها ز كرم بر من درويش نگر

بر جان من خستهء دل ريش نگر ١

هرچند نيم لايق بخشايش تو

بر من منگر بر كرم خويش نگر ٢

***

٩ -

دل تنگم و ديدار تو درمان منست

بى رنگ رخت زمانه زندان منست ٣

بر هيچ دلى مباد و بر هيچ تنى

آنچه از غم هجران تو برجان منست ٤

***

بيت

داروى درد جانان سوز و گداز و زارى است

منشور ملك عشقش اندوه و ذلّ و خوارى است ٥

__________

(١) - هفت رباعى اول در تذكره ها موجود است.

(٢) - اين رباعى در بالاى منبر «مسجد شاه همدان» در كشمير منقوش و منسوب به على همدانى است. ر - ك: نقش پارسى بر احجار هند (على اصغر حكمت) ص ٦٦.

(٣) - منقول در «مجالس العشاق» ص ١٦ ولى با سبك على همدانى چندان مطابقت ندارد.

(٤) - رباعى زير را هم بعضى به على همدانى منسوب كرده اند ولى مسلما از سروده هاى خواجوى كرمانى است:

هركس (كو) بره على عمرانى شد چون خضر بسر چشمهء حيوانى شد

از وسوسه و غارت شيطان وارست مانند علادولهء سمنانى شد ر - ك شرح احوال و آثار و افكار علاء الدولهء سمنانى تأليف سيد مظفر صدر سمنانى تهران ١٣٣٤ ش ص ٦٦.

(٥) - ص.

باب هفتم: رساله درويشيه

باب هفتم

رساله درويشيه

به قلم مير سيد على همدانى

تصحيح از

مركز تحقيقات فارسى ايران و پاكستان

مقدمه مصحح

مقدمه مصحّح

در پيرامون شعرگوئى سيد همدانى و آثار شعرى او قبلا توضيحات كافى داده شد (برگرديد به ص ٢١٣ تا ٢٢٥) در اينجا متن چهل و يك غزل او را كه مجموعا «چهل اسرار» نام دارد مى آوريم و به دنبال آن نيز نه رباعى و يك فرد را كه به وى منسوب گرديده است ذكر مى كنيم.

اشعارى كه در اين باب آمده يك بار در سال ١٣٤٧ هـ. ش. به صورت مجموعه اى با تصحيح خانم دكتر سيده اشرف ظفر و دكتر محمد رياض خان به وسيلهء انتشارات وحيد چاپ و انتشار يافت. در پانويس صفحات مجموعهء مزبور، اختلافات نسخه هائى كه شعرها از آن برگرفته شده ذكر گرديده كه در اين چاپ از تمام آن ها صرفنظر كرديم و به جاى ذكر نسخه بدل هاى متعدد در پاورقى، كوشش شد كه صحيح ترين و بهترين شكل هر شعرى انتخاب و در متن گنجانده شود و هيچ يك از اشعارى هم كه در نسخه هاى مأخذ هست از قلم نيفتد. در اينجا توضيحاتى پيرامون نشانه هاى اختصارى مربوط به مآخذ مى دهيم:

ن: چهل اسرار طبع امرتسر ١٣٣٣ هـ. ق. تدوين كننده نياز على خان داراى ٤١ غزل.

ب: نسخهء خطى متعلق به موزهء بريتانيا (شمارهء ١٦٨٤٠ ﷺdd.) داراى ٣٩ غزل.

ت: تذكرهء علائى تأليف خواجه شهاب الدين عبد الله مرواريد موجود در كتابخانهء مركزى دانشگاه تهران.

م: نسخه خطى متعلق به كتابخانهء ملى ملك - تهران (شمارهء ٤٢٥٠) نوشتهء ٩٠٧ هـ. ق. داراى ده غزل از على همدانى.

- يكى بودن سبك نگارش آن با آثار فارسى سيد و شباهت زياد با آن ها از لحاظ اختصار و لحن خطابى و واعظانه. كه با اندك مقايسه اى اين مدعا روشن مى گردد.

- بسيارى از اشعار كه در اين رساله آمده در ديگر آثار سيد ديده مى شود. مثلا پاره اى از اشعارى را كه در صفحات ١٠٧ و ١١٣ و ١١٥ و ١٢٩ به نقل از ديگر آثار سيد آورديم در اين رساله مى توانيد بياييد.

- خطاب «اى عزيز» كه در آغاز بسيارى از مطالب اين رساله آمده در پاره اى ديگر از رسائل سيد فراوان است - از جمله در فتوت نامه و مشارب الاذواق - و عبارت «الحمد لله حق حمده و الصلاة على خير خلقه» را كه اين رساله با آن آغاز مى شود در آغاز رسالهء سير و سلوك سيد مى توان ديد (برگرديد به ص ١٥١) همچنين پاره اى از آيات و رواياتى كه در اين رساله بدان ها استشهاد شده، در رسايل ديگر سيد مورد استناد قرار گرفته (مثلا روايت «حفت الجنة بالمكاره» كه در ص ٦ آمده در يكى از اشعار سيد بدان اشارت رفته است. برگرديد به ص ٤٥٩).

- بى پروائى در انتقاد از حكام و سلاطين و علماى ظاهر كه در بسيارى از آثار سيد و برخوردهاى او مشهود است (برگرديد به صفحات ٣٦ و ٣٧ و ٥٢ و ٥٣ و ٦٥ و ٦٦ و ١٢٣ و ١٢٤ و ١٨٩) در اين رساله هم به چشم مى خورد.

برخى نيز با يافتن نسخه اى از اين رساله كه گويا در حدود قرن سيزدهم كتابت شده و به سيد محمد نوربخش منسوب گرديده، آن را نسخهء منحصر به فرد اثرى از نوربخش پنداشته اند و بدون توجه به قرائنى كه انتساب آن را به سيد همدانى ثابت مى نمايد دو بار (و شايد هم بيشتر) آن را به صورتى پرغلط به نام نوربخش منتشر كرده اند (با عنوان نفس شناسى).

ب - متن درويشيه را كه در اينجا به چاپ مى رسانيم از صفحهء ٣٢٩ تا ٣٤٦ يك مجموعهء قلمى رسائل سيد على همدانى متعلق به كتابخانهء گنج بخش - مركز تحقيقات فارسى ايران و پاكستان (به شمارهء ٤٤٠٩) برگرفته ايم، و تغيير و تبديلى در آن روا نداشتيم مگر:

- در مواردى كه به غلط بودن كلمه يا كلماتى از نسخهء مزبور يقين داشتيم.

- در جاهائى كه ضبط يك نسخهء ديگر (نيز متعلق به كتابخانهء گنج بخش - شمارهء ٥٤١٧) را مرجح يافتيم يا اضافاتى در آن بود كه مناسب ديديم بياوريم.

و اين گونه اضافات و تغييرات را نيز با دو كمانك () مشخص كرده ايم.

در مقدمه اى هم كه براى مشارب الاذواق نگاشتيم هر دو نسخه را معرفى كرديم.

درآمد

[درآمد]

بسم الله الرّحمن الرّحيم و به نستعين الحمد لله حق حمده و الصلاة على خير خلقه.

اما بعد قال الله تعالى يَا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جَاءَتْكُمْ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَشِفَاءٌ لِمَا فِي الصُّدُورِ و قال جلت عظمته وَنُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ مَا هُوَ شِفَاءٌ وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ.

حضرت صمديت عز شانه مى فرمايد كه ما كه خداونديم احكام آيات كلام مجيد را بجهت شفاء علتهاء مؤمنان فرستاديم تا هر آيتى از آيات كلام ربانى و هر حديثى از لطائف اخبار نبوى مشفى مرضى از امراض معنوى و مزيل سقمى از اسقام قلبى و سرى و روحى گردد و چون مواد امراض باطنى مختلف بود نتايج آثار آيات و اخبار هم مختلف آمد تا آنچه قومى را سبب سعادت گشت قومى ديگر را هم آن معانى سبب شقاوت آمد و ازين جهت بود كه صحبت رسول عليه افضل الصلوات كه وجود مبارك او رحمت جهان و جهانيان بود بعضى خلق را از صحابهء كرام سبب سعادت (ابدى) گشت و قومى را از مخذولان مردود چون ابو جهل و ابو لهب و عبد الله ابى هم آن صحبت مبارك سبب شقاوت سرمدى شد و آنك رسول عليه السلام فرمود كه رب حسنة يعملها الرجل لا تكون له سيئة اضر عليه منها و رب سيئة يعملها الرجل لا تكون له حسنة انفع له منها اشارت بدين معنيست يعنى بسا طاعت كه مضرت آن در حق

آفرينش آدمى از دو جوهر

بنده بيشتر از مضرت معصيت بود و بسا معصيت كه فايدهء آن در حق رونده بيشتر از فايدهء طاعت بود و اين معنى نزد ارباب قلوب مقرر است كه هر طاعت كه آن سبب عجب و غرور بنده گردد عين معصيت است و هر معصيت كه آن طالب را در مقام اعتراف و استكانت و عذر كشد آن در حقيقت طاعتى مفيد است.

[آفرينش آدمى از دو جوهر]

اى عزيز بدانك حق جل و علا آدمى را از دو جوهر مختلف آفريده است جوهرى لطيف نورانى كه آن را روح خوانند و جوهرى كثيف ظلمانى كه آن را جسم گويند و هر جوهرى را ازين دو جوهر غذايى و صحتى و مرضى است و هر مرضى را دوايى خاص است چنانك غذاى بدن نان و آب است غذاى دل و روح ذكر و محبت و معرفت حق است و علامت مرض هر جوهرى ازين جواهر روحانى و جسمانى آنست كه غذاى معتاد منافى طبع او گردد.

نشان بيمارى تن آنست كه بسبب مواد فاسده از غذا متنفر شود و رغبت طعام در وى نماند همچنين نشان بيمارى دل آنست كه بواسطهء شواغل دنيوى و لذات نفسانى و مألوفات جسمانى از لذت حلاوت ذكر و ذوق اسرار معرفت و محبت حق محروم ماند و با ذكر حق انس نگيرد و اگر طاعتى كند يا نام حق بر زبان راند از سر رسم و عادت باشد و از انوار روح و صفاء مناجات حضرت صمديت كه از بوادى كرم به جانهاء مخصوصان عنايت ازلى كه مقربان و صديقان اند مى رسد هيچ بهره نيابد و چنانك بيمارى تن را اسبابيست و دفع هر سببى را از آن اسباب دوايى خاص است كه آثار طبايع و خواص آن را جز طبيبان حاذق ندانند همچنين بيماريهاى دل و روح را اسبابيست و دفع هر سببى را از آن اسباب دوايى است روحانى از انواع طاعات و اصناف اذكار و عبادات كه حقيقت آن جز حكماء دين كه انبيا و اوليا و مشايخ طريقت و علماء دين اند

ضرورت پير طريقت

كس نداند و چنانك داروها اگرچه همه داروست مطلقا اما هر بيمارى را دارويى خاص مفيد بود و داروى ديگر او را زبان دارد همچنين انواع طاعات و عبادات اگرچه از روى طاعت همه حق است اما هر شخصى را در دفع بيمارى دل بطاعتى خاص احتياج بود و از انواع طاعاتى كه منافى حال او بود فايده نيابد بلكه زبان آن بيشتر از فايده بود و اسرار اين دقايق جز حكماء دين از انبيا و اوليا كس نداند نه بينى كه اگر شخصى را صفرا غالب شود و او خواهد كه به داروهائى كه محرق بلغم است معالجهء مرض صفرائى كند هرگز شفا نيابد بلكه آن داروها سبب زيادتى مادهء صفرا شود و بهلاك انجامد و ازينجا بود كه حضرت رسالت عليه افضل الصلوات با وجود جلالت ثواب قرائت قرآن فرمود كه اى بسا خوانندهء قرآن را كه از خواندن قرآن جز بعد و حرمان و لعنت و خسران حاصلى نبود كه:

رب تال للقرآن و القرآن يلعنه.

و از ابو سعيد خدرى رضى الله عنه روايتست كه رسول عليه السلام فرمود كه من صائم يكون صومه و بالا عليه يوم القيامة و كم من غاز يكون غزوته سلاسلا يوم القيامة و كم من متصدق يكون صدقاته و زكواته زوالا لاعماله يوم القيامة قيل يا رسول الله ما افسد اعمالهم قال اكل الحرام و رؤية المخلوقين فرمود كه بسا روزه دار كه روزهء او برو وبال گردد روز قيامت و اى بسا غازى كه غزاى بند و زنجير وى گردد روز قيامت وى بسا صدقه دهنده كه صدقه و زكات وى زوال عملهاى وى گردد گفتند رسول الله چه چيز عملهاى ايشان را تباه كرد فرمود كه حرام خوردن و ريا يعنى نيك نامى جستن و از خلق چشم ستايش داشتن.

[ضرورت پير طريقت]

اى عزيز چون در آثار و اخبارى كه در افساد اعمال واردست بسبب رذايل اخلاق بشرى و غوايل اوصاف بهيمى و سبعى و شيطانى نيك تامل

كنى ترا معلوم شود كه بيشتر عباداتى كه عامهء خلق از سر رسم و عادات پيش گرفته اند اگر آن جمله را در ميزان عدل نهند آن همه سبب گرفتارى ايشان خواهد بود الا ما شاء الله. و بجهت تحقيق اين معنى بود كه چون اين آيت نزول كرد وَبَدَا لَهُمْ مِنَ اللهِ مَا لَمْ يَكُونُوا يَحْتَسِبُونَ يعنى ظاهر گشت ايشان را از حضرت جبارى در مجمع فضاى محشر آنچه در گمان ايشان نبود از حضرت رسالت عليه افضل الصلوات سؤال كردند از تفسير اين آيه فرمود كه هى اعمال حسبوها حسنات فوجدوها فى كفة السيئات يعنى عملهايى بود كه ايشان تصور مى كردند كه آن طاعت است چون روز قيامت نظر كنند آنچه ايشان طاعت مى پنداشتند در كفهء معصيت بينند.

اينجا بدانى كه طالب حق را از صحبت پيرى راه ديده و منازل شريعت و طريقت بريده و ذوق اسرار حقيقت چشيده ناگزيرست زيرا كه آداب خدمت پادشاهان جز مقربان پادشاه ندانند و بر دقايق اسرار راه قرب حضرت صمديت جز روندگان راه اطلاع نيابند و هركه طلب قرب سلاطين كند تا در حمايت يكى از مقربان پادشاه نرود بمراد نرسد همچنين هركه طلب رضا و محبت حضرت صمديت كند تا دست نياز در دامن دولت راه برى از روندگان عالم وحدت نزند مقصود نيابد و ازين جهت سيد انبيا عليه افضل الصلوات مى فرمود كه «اتخذوا الايادى عند الفقراء فان لهم دولة» يعنى دست همت طلب در دامن دولت درويشان زنيد كه به درستى كه ايشان را دولتى است. و لفظ ان بجهت مبالغه است يعنى دولتى و چه دولتى دولتى كه آن را نهايت نيست و سلطنتى كه كوكبهء آن غايت پذير نيست و چون عنايت ازلى يار مقبولى گردد از طالبان راه سعادت آن فرخنده بختيار را بصحبت پيرى رساند كه ظاهر او بآداب علوم شريعت آراسته بود و نفس بلجام ورع و تقوى پيراسته ديدهء عجب و ريا بركنده و سنگ قناعت در دهان حرص افكنده ظاهر او بر جادهء شريعت تاديب يافته و باطن او در بوتهء طريقت صفاء تهذيب كسب كرده و سر او در عالم حقيقت

بنسمات اسرار توحيد مروح گشته تا هر لحظه تخم لطائف نصايح در مزرعهء دل طالب مى اندازد و هر روز آن تخم را به آب دقايق آداب تسقيه مى دهد تا بواسطهء حسن رعايت و قبول نصيحت و تأييد عنايت حضرت صمديت اعمال صالحه و افعال مرضيهء طالب، مثمر احوال شريفه و منتج مقامات سنيه گردد و رياحين و ازهار واردات غيبى در بستان دل مريد دميدن گيرد و باطن طالب صادق بانوار روح و صفا و اسرار محبت و وفا منور و مصفا گردد و نشان بى دولتى و ادبار مريد آنست كه سايق خذلان حضرت ايزدى وى را به مدبرى از راهزنان راه دين بند گرداند تا هر روز به تقليدات رسمى بند بر بند او مى افزايد و بتسويلات باطله و مزخرفات فاسده راه حق برو مسدود گرداند و خار بدعت و ضلالت در راه او نهد و تخم دنائت همت و خساست نكدى در دل او مى اندازد و باطن او را به نجاست حرص و حسد ملوث مى گرداند و ليس الخبر كالمعاينة.

نظر در حال پيران و مريدان روزگار كن تا بينى كه چگونه شياطين دكان تلبيس و مكر نام سلاطين فقر بر خود بسته اند و اشقيا جامهء اوليا پوشيده و مردودان به رنگ مقبولان برآمده و غولان راه دين خود را بصورت ارباب يقين ظاهر كرده شعار ايشان زندقه و الحاد دثار ايشان خديعه و فساد وجد و حالت ايشان رقص و بازى آداب صحبت ايشان بدعت و بى نمازى زينت مجلس ايشان مناقشه و جنگ. اسرار خلوت ايشان خباثت و بنگ مفاخرت ايشان بتحصيل حرام و گدايى مباهات ايشان به وقاحت و بى حيايى و جمعى از جهال عام كالانعام به عشوه و تلبيسات اين قوم ضال مضل فريفته شدند و ترهات مزوران مخذولان را معاون دواعى نفس و هوا ساختند و اباحت و كفر را طريقت فقر نام كردند و از حقايق احكام دين و اسلام بيگانه شدند و بر پى اين گمراهان در تيه ضلالت گمراه گشتند و حضرت صمديت جل و علا در مجمع قيامت حكام و قضاة و ائمهء اسلام را از تقصير و تساهل دفع اين فساد خواهد پرسيد زيرا كه

اخلاص و جهاد با نفس

استحكام قواعد اسلام و ايمان و اقماع و اقلاع بدع و ضلال اهل زيغ و عدوان بر ذمت سلاطين و حكام ثابت است و رعايت حماء حدود شرع بر ايشان واجب اما چون درين روزگار زمام امور مملكت و سلطنت كسانى را مسلم گشته است كه از اسرار علوم دين هيچ بهره ندارند و همگى همت ايشان بلهو و طرب مصروف شده و فسق و فجور مذهب خود ساخته و ظلم و شرور آيين خود گردانيده و با صحبت فاسقان و فاجران انس گرفته و دنياى مكدر مردار فانى را بهشت خود كرده و بندهء نفس و اسير هوا گشته و كمر شاگردى شيطان بر ميان جان بسته و فرمان خدا و رسول را پس پشت انداخته و ارباب مناصب قضا و تدريس و فتوى مناقشات خلافى و مجادلات كلامى را علم نام كرده و مزخرفات منطقى و هذيانات فلسفى را وسيلت شهرت و جاه ساخته و از حقايق علوم دين كه آن معرفت دقايق اسرار كتاب و سنت است اعراض كرده لاجرم اغواى گمراهان مبتدعه در جهان منتشر شد و اغراء بى دينان زنادقه در عالم قوت گرفت و انوار احكام و حدود اسلام منطفى شد و ميامن مناهج شريعت محمدى روى در اندراس نهاد و اهل الله و ارباب قلوب از ننگ اين تردامنان مسلمان نام و وحشت اين درويش صورتان كافر كام از نظر خلق متوارى گشتند و روى غيرت در ديوار عزلت آوردند و روزگار در ماتم اين مصيبت بسر بردند. و الله المستعان.

آن دم كه ازو نور صفا زايد كو ... و آن كس كه ازو راى جفا نايد كو

اسلام شده فسوس اين مشتى ديو ... مردى كه ازو بوى وفا آيد كو

[اخلاص و جهاد با نفس]

اى عزيز صفاى احوال مسلمانى از خبايث اوصاف انسانى دور است و دعوى اسلام با افعال كريهه و اخلاق رديه غرور است تا آينهء دل از ادناس اوصاف بشرى پاك نگردد انوار ايمان و اسلام با دل الفت نگيرد و هركه افعال و اعمال او مقرون با خلاص نيست او را از امراض رذايل نفسانى خلاص نبود و

هركه مطيع فرمان نفس دشمن باشد هرگز روى نجات و فلاح نه بيند زيرا كه نجات ثمرهء ايمان و فلاح نتيجهء اسلام است و حقيقت اسلام امتثال فرمان (حق) بود و مخالفت نفس از جملهء فرمان.

در خبرست كه اوحى الله تعالى الى موسى عليه السلام يا موسى ان اردت رضايى فخالف نفسك انى لم اخلق خلقا ينازعنى غيرها يعنى حق جل و علا وحى فرمود بموسى عليه السلام كه اى موسى اگر رضاء ما مى خواهى مخالفت نفس كن به درستى كه ما در مخلوقات هيچ چيز نيافريديم كه آن منازع حضرت خداوندى ما باشد غير او پس فرمان داشتن نفس سر همه كفرها بود و موافقت او بزرگترين معصيتها و مخالفت او اصل همه طاعتها و در اخبار صحيحه آمده است از امير المؤمنين على كرم الله وجهه كه لما رجعنا عن غزوة الخيبر قال رسول الله صلى الله عليه و سلم مرحبا بقوم قد قضوا الجهاد الاصغر و بقى (عليهم) الجهاد الاكبر قيل يا رسول الله و ما الجهاد الاكبر قبل جهاد النفس* فرمود كه از غزاء خيبر بازگشتيم رسول عليه افضل الصلاة فرمود خوش آمدند قومى كه غزاء خرد كرده اند و غزاء بزرگ مانده است گفتند اى رسول خداى كدامست غزاء بزرگ فرمود كه غزاء نفس آن دشمنى كه ميان دو پهلوى تست و هر لحظه با كمند شهوت و تيغ غضب حمله بر حصار دين تو مى آرد و اساس اسلام ترا زير و زبر مى گرداند و حصن نجات ترا ويران مى كند و راه آفات و هلاك ابدى بر تو مى گشايد اگر دفع سطوت اين دشمن غدار مى توانى كرد و سر مراد اين افعى ايمان خوار كوفته مى توانى داشت گوى سعادت بردى و در صف سابقان ميدان دين راه يافتى و هركه از دولت اين جهاد محروم ماند گو ماتم دين خود بدار و دعوى مسلمانى بگذار و خباثت شرك را ايمان مخوان و تلبيسات نفس و

__________

(*) اين حديث در هيچ يك از دو نسخه اى كه مورد مراجعهء ما بود به شكل صحيحى نقل نشده و ما آن را مطابق روايت مستدرك ضبط كرديم.

دنيا بازار تجارت طالبان حق است

هوا را اسلام مدان و نام پاك حق بر زبان پليد مران كه ناقد بصير است و حاكم خبير و الله يعلم المفسد من المصلح.

مرد مى بايد تمام اين راه را ... جان فشانى بايد اين درگاه را

كار آسان نيست با درگاه او ... خاك مى بايد شدن در راه او

سالها (بردند) مردان انتظار ... تا يكى را بار (شد) از صد هزار

[دنيا بازار تجارت طالبان حق است]

اى عزيز دنيا بازار تجارت طالبان حق است و سرمايهء اين تجارت عمر است پس قدر منزل دنيا مخلصان دانند و قيمت جوهر عمر عارفان شناسند كه بنور يقين دانسته اند كه هركه اينجا كسب سعادت نكرد آنجا محروم است و هر طالب كه اينجا خلعت كمال نپوشيد آنجا معدومست و هركه اينجا ديدهء دل بكحل عرفان روشن نكرد آنجا كورست مَنْ كَانَ فِي هَذِهِ أَعْمَى فَهُوَ فِي الْآخِرَةِ أَعْمَى وَأَضَلُّ سَبِيلًا خلق گمان برده اند كه سر دو راه در قيامت خواهد بود و اين غلطيست كه از قصور نظر افتاده است بلكه مسافران عالم ابد چون از عرصهء مملكت ازل قدم در منزل دنيا نهند حاجبان قضا و قدر تا بحد بلوغ آن واردان را بحكم عنايت معاف دارند و بوقت صبح بلوغ بسر دو راه رسند و در حالت ورود اجل بمنزل نزول كنند و در مجمع قيامت سر بضاعت اعمال بگشايند ولى چون راه سعادت مشكل تر است و عقبات محن و سختيهاء آن راه بيشتر كه حفت الجنة بالمكاره ازين جهت راغبان اين درگاه نادراند و سالكان اين راه كمتر و چون نزهت راه شقاوت نماينده تر است و غوايل شهوات آن فريبنده تر كه حفت النار بالشهوات اكثر خلق راه شقاوت پيش گرفته اند و خبر ندارند تا چون به وعده گاه قيامت رسند و قبايح اعمال و فضائح احوال خود مشاهده كنند و بهلاك خويش متيقن گردند خونابهء حسرت از ديده ها باريدن گيرند و فرياد بى فايده برآرند كه رَبَّنَا أَبْصَرْنَا وَسَمِعْنَا فَارْجِعْنَا نَعْمَلْ صَالِحًا (إِنَّا مُوقِنُونَ) خداوندا ديديم و يقين كرديم كه چه مى بايد كرد اكنون ما را بدنيا بازگردان تا بعد ازين

علامت صدق طلب است

عمل صالح كنيم خطاب جبارى از حضرت قهارى دررسد كه أَوَلَمْ نُعَمِّرْكُمْ مَا يَتَذَكَّرُ فِيهِ مَنْ تَذَكَّرَ وَجَاءَكُمُ النَّذِيرُ فَذُوقُوا فَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ نَصِيرٍ شما را در بازار دنيا سرمايهء عمر عزيز (نداديم) و انبيا و اوليا را بشما (نه فرستاديم) تا راه سعادت ابدى را بشما نمايند و از گرفتارى عذاب سرمدى شما را بترسانند آن همه شنيديد و فراموش كرديد و خدمت نفس و هوا را كمر بستيد و مألوفات نفسانى و مزخرفات دنياء فانى را قبلهء دل ساختيد و فرمان حضرت خداوندى ما را و نصيحت انبيا پس پشت انداختيد و در مزرعهء دنيا همه تخم شقاوت ابدى كاشتيد اكنون آنچه كاشتيد بدرويد و ثمرهء آن عملهاى خبيث كه مى كرديد الوان عذاب ابدى بچشيد و هيچ فرياد رسى و شفيعى اميد مداريد كه ذهب محل الاعمال و بقى اثقال الانكال و طلب الحال بعد الزوال محال:

اى بدنيا بى سر و پا آمده ... باد در كف خاك پيما آمده

گر همه عالم شوندت زير دست ... مى نخواهى (برد جز بادى) بدست

نامرادى و مراد اين جهان ... تا بجنبى بگذرد در يك زمان

چون جهان مى بگذرد بگذر تو نيز ... ترك او گير و بدو منگر تو نيز

زانكه هر چيزى كه او پاينده نيست ... هركه دل بندد درو دل زنده نيست

[علامت صدق طلب است]

اى عزيز هر چيزى را علامتى است و علامت صدق طلب، تفقد معرفت قيمت خود است و قيمت هركس بقدر همت اوست و خلق درين معنى متفاوت اند همت زنان به رنگ و بوى بود و همت كودكان خورد و خوى و همت اهل دنيا گفت وگوى و همت راغبان آخرت جست وجوى و همت طالبان راه رفت و روى و همت سالكان شست وشوى. راغب آنست كه آخرت بترك دنيا جويد و طالب آنك هر دو را طلاق گويد و سالك آنكه در راه قرب از رويهء مألوفات بقدم اعراض پويد و عارف آنك نقش هستى اغيار از لوح وجود شويد بدايت همت طالب آنست كه بهر چه در قيد ذل كن بود التفات ننمايد و

خواص نوع انسان دو طايفه اند

نقاب غيرت از طلعت شهود جز در مقابل جمال محبوب نگشايد و فتوح اين دولت وقتى دست دهد كه طالب خط تبرا بحروف مرادات دركشد:

تا باديهء درد به پايان نبرى ... از هيچ طرف راه به درمان نبرى

تا بر سر نام و كام گامى نزنى ... بوئى ز نسيم وصل جانان نبرى

هرك را اين سعادت روى نمود ابواب مواهب غيبى بروى گشود و از بيم و اميد اقبال و ادبار دنيا و آخرت آسود و اگر كسى را اين سعادت دست ندهد بارى از بركات ايمان به حقيقت اين معنى بايد كه خود را محروم نگرداند و محقق داند كه حضرت صمديت را عز شانه در روى زمين بندگان اند كه قواعد خطهء دين باقدام صدق ايشان معمور و سر آدم و آدميت بجمال احوال ايشان مسرور است. سلاطين عرصهء ولايت و اساطين بارگاه عنايت اند كه هماء همت ايشان جز بر قلهء قاف قرب ننشيند و عنقاء دولت ايشان جز بر سدهء كبريا قرار نگيرد شاه بازان عالم وحدت اند كه اكسير همت ايشان مس بيگانگى مردودان باديهء جهالت را ارزيز صفوت سازد پاك بازان جناب حضرت اند كه انفاس همايون ايشان مخذولان تيه ضلالت و جفا را ببساط قبول و وفا آرد شوامخ جبال، طاقت بار همت اين رجال ندارد بلكه سطوت يد همت مردان دين تحت عرش را در اهتزاز آرد چنانك حضرت رسالت عليه افضل الصلاة فرمود كه اهتز العرش بموت سعد بن معاذ:

جان فروشان بارگاه عدم ... خرقه پوشان خانقاه قدم

ما عبدناك اجتهاد همه ... ما عرفناك اعتقاد همه

چنگ در حضرت خداى زده ... هرچه جز اوست پشت پاى زده

[خواص نوع انسان دو طايفه اند]

اى عزيز خواص نوع انسان دو طايفه اند طالبان كمال عقبى و عاشقان جمال مولى دست قوت طالبان جنان تيغ قهر بر سر كفار زند و يد همت عاشقان جناب رحمن زخم بر فرق نفس مكار اگر آن كفار قصد جان كنند اين مكار قصد

ايمان كند مقتول كفار سعيد شهادت است و مخذول اين مكار طريد تيه شقاوت دشمنى است كه همه زخم بر رفيق راند كافرى كه همه مركب بر شقيق دواند هركه در دوستى او بيشتر كوشيد زهر هلاك او بيشتر چشيد هركه به عشوهء او بفريفت آب روى دين او بريخت پس شرط راه طالب صادق آنست كه فريب نفس غدار (نخورد) و به تلبيس ابليس مغرور نشود چراغ بصيرت بدست عزيمت گيرد و در خانهء وجود خود گذر كند و از سر انصاف در حال خود نيك تامل كند اگر طاعت حق رفيق خود گردانيده است و ذوق لذت مناجات در اوقات طاعات بكام جان رسانيده و از حظوظ نفسانى تبرا كرده و جوارح و اعضا را از ناشايست و نابايست باز داشته و از مهالك امراض كبر و عجب و بخل و حرص و حسد خلاص يافته و جان خود هدف آفات و سپر مصيبات ساخته و از مخالطهء اهل زمانه نفرت گرفته و ذكر دوست را مونس خود كرده اين دولت را غنيمت دارد و بشكر اين نعمت قيام نمايد و در ازدياد اين سعادت كوشد و اگر نعوذ بالله فرمان نفس اماره را كمر بسته است و غول هوا را معبود خود ساخته و شاگرد عشوهء شيطان گشته و بالذات جسمانى و شهوات نفسانى انس گرفته و زخارف دنيا مألوف خود گردانيده و به زندگانى فانى مغرور گشته ماتم اين مصيبت بدارد و پنبهء غفلت از گوش هوش بردارد و به معالجهء اين مرض هايل مشغول شود و با اين همه بسبب كثرت اصرار از درگاه كرم نوميد نشود كه دست عنايت بى علت، آلايش بسيار آلوده روزگار را به درياى عفو شسته است و بدرقهء كرم بسى مشرفان درياى هلاك را از غرقاب معاصى رهانيده پس طالب نجات بايد كه به هرحال كه باشد جانى مى كند و در تيره روزگارى ميان درياى بيم و اميد دست و پايى (مى زند) لعل الله يحدث بعد ذلك امرا.

ايزد تعالى فضاء صدور طالبان مطالب جناب حضرت (صمديت) را بانوار روح و صفا منور دارد و رياض قلوب سالكان مسالك بارگاه احديت را به ازهار

اسرار تجليات الطاف ربانى مزين گرداناد بمنه و كرمه انه قريب مجيب و الحمد لله وحده وحده و السلام على من اتبع الهدى هو الهادى. تم.

باب هشتم: السبعين في فضائل أمير المؤمنين

باب هشتم

السبعين في فضائل أمير المؤمنين*

تأليف مير

سيد على همدانى

تصحيح از

مركز تحقيقات فارسى ايران و پاكستان

__________

(*) دربارهء اين اثر توضيحاتى در ص ٢٠٥ گذشت. متن آن را كه در صفحات آينده ملاحظه مى كنيد عينا از ص ١٩١ تا ٢١٣ يك مجموعهء قلمى رسائل مير سيد على همدانى متعلق به كتابخانهء گنج بخش - مركز تحقيقات فارسى ايران و پاكستان (به شمارهء ٤٤٠٩) برگرفته ايم و پس از مقابلهء دقيق آن با نسخهء چاپ شدهء السبعين (در ضمن ينابيع المودة شيخ سليمان قندوزى حنفى نقشبندى) هرجا نادرستى كلمه اى كه در نسخهء خطى ضبط شده مسلم بود، ضبط نسخهء چاپى را برگزيديم و در مواردى كه نسخهء چاپى، كلمه يا كلماتى اضافه داشت يا ضبط آن متفاوت بود، آنچه را در نسخهء چاپى آمده درون دو قلاب گذاشتيم تا مشخص باشد.

درآمد

[درآمد]

بسم الله الرّحمن الرّحيم

الحمد لله الذى جعل ميامن آثار السيادة الى سماء السعادة أعلى وسيلة و رفع لواء الشرف فى جناب عز من اصطفاه بنسب المصطفى فضيلة و صعد [اصعد] بمن سعد [صعد] به الى مصعد الطهارة العظمى و خصه من فيوض عيون الكرامة بالمشرب الاصفى و الكأس الاوفى شرف يقصر [شرفا يقتصر] عن ادراك جناب عزه سعى الطالب الا طالبيا و يعجر [يعجز] عن اقتفاء اثره [اقتناء اسره] العاقب ١ الا عاقبيا و لا يسمو الى علو منصبه الا من رفعه [رفعته] العناية الازلية فى ذلك الاقبال مكانا عليا فما ظنك بأصل رفع يد فرعه على باب بيت الشرف من العز علما و اجرى على صفحات اوراق فضله فى دفاتر المفاخر قلما و هو الامام الباصر [الباهر] و البحر الزاخر و السيف الباتر و البدر الزاهر قائد البررة و قاتل الفجرة [الكفرة] قسيم النار [و الجنة]، و امام [اما] الاخيار صاحب المناقب [المناصب] و المناصب [و المناقب] المرتضى على بن أبى طالب «كرم الله وجهه» و لما ورد [روى] عن رسول الله صلى الله عليه و سلم [(ص)] انه قال: ذكر على عبادة

__________

(١) [العاقب من اسماء رسول الله].

الحديث الأول

الحديث الثاني

الحديث الثالث

سرسرى [سرت (سرى)] ببشارته [بشارته] و حملتى اشارته على ان جمعت سبين حديثا مما ورد فى فضائله و مناقبه و فضائل أهل البيت ترغيبا لمحبيه و ترغيما لمبغضيه و أردفت كل حديث بلطيفة من لطائف درر كلامه و جواهر ألفاظه التى اخرجها الغواصون من قعر بحر علمه و لوامع أنوار حكمه [حكمة] التى اقتبسها المحققون من مشكاة [الانوار] ولايته و سميته كتاب السبعين فى فضائل امير المؤمنين مستوفقا [مستوثقا] من الله و مستعينا به انه خير موفق و معين.

(الحديث الأول)

عن انس بن مالك «رضى الله عنه» قال قال رسول الله صلى الله عليه [و آله] و سلم: عنوان صحيفة المؤمن حب على بن أبى طالب، اورده صاحب الفردوس.

قال «كرم الله وجهه» الطريق مسدود [ة] على الخلق بخمسة خصال: القناعة بالجهل و الحرص على الدنيا و الشح بالفضل و الرياء بالعمل [فى العمل] و الاعجاب بالرأى.

(الحديث الثاني)

عن جابر بن عبد الله الانصارى «رضى الله عنه» قال قال رسول الله صلى الله عليه و سلم [(ص)]: ان الله عز و جلّ يباهى بعلى بن أبى طالب كل يوم على الملائكة المقربين حتى يقول: بخ بخ هنيئا لك يا على، رواه صاحب الفردوس.

قال «كرم الله وجهه»: أصعب الاعمال أربعة: العفو عند الغضب، و الجود من اليسير [العسر]، و العفة فى الخلوة، و قول الحق عند من تخافه أو ترجوه.

(الحديث الثالث)

عن انس بن مالك «رضى الله عنه» قال: قلنا لسلمان سل النبى عليه السلام [(ص)] من وصيه؟ فسأله فقال: يا سلمان وصيى و وارثى و مقضى دينى و منجز و عدى على بن أبى طالب [«كرم الله وجهه»]، رواه الامام احمد بن حنبل فى مسنده.

الحديث الرابع

الحديث الخامس

الحديث السادس

الحديث السابع

قال «كرم الله وجهه»: قارن أهل الخير تكن منهم، و باين أهل الشر تبن عنهم.

(الحديث الرابع)

عن سهل بن سعد «رضى الله عنه» [عن أبيه] قال قال رسول الله صلى الله عليه و سلم [(ص)] يوم خيبر لأُعطين الراية غدا رجلا يحب الله و رسوله [و يحبه الله و رسوله] لا يرجع حتى يفتح عليه اورده [رواه] الامام [احمد] فى مسنده.

قال «كرم الله وجهه»: مالك من دنياك الا ما أصلحت به مثواك.

(الحديث الخامس)

عن عباس بن عبد المطلب «رضى الله عنه» قال قال رسول الله صلى عليه [و آله] و سلم: ما بال أقوام يتحدثون بينهم فاذا رأوا الرجل من أهل بيتى قطعوا حديثهم و الله لا يدخل قلب الرجل الايمان حتى يحبهم لله و لقرابتهم منى رواه صاحب الفردوس.

قال «كرم الله وجهه» لا يكونن أخوك على الاساءة أقوى منك على الاحسان فانه يسعى فى مضرته و نفعك و ليس جزاء من سرك أن تسؤه.

(الحديث السادس)

عن عمار بن ياسر «رضى الله عنه» قال قال رسول الله صلى الله عليه و سلم [(ص)] لعلى: يا على ان الله تعالى زينك بزينة لم يزين الخلائق بزينة هى أحب اليه منها الزهد فى الدنيا [و جعلك لا تنال من الدنيا و لا تنال الدنيا منك شيئا و وهب لك حب المساكين فرضوا بك اماما و رضيت بهم أتباعا،] رواه صاحب الفردوس.

قال «كرم الله وجهه»: من آمن الزمان خانه، و من اعظمه أهانه.

(الحديث السابع)

عن عبد الله بن عامر [«رضى الله عنه»] قال قال رسول الله صلى الله عليه و سلم لفاطمة يا فاطمة أ ما ترضين ان الله عز و جلّ اطلع على أهل الارض فاختار أباك و زوجك، رواه صاحب الفردوس.

الحديث الثامن

الحديث التاسع

الحديث العاشر

الحديث الحادي عشر

قال «كرم الله وجهه»: وضعت الكرامة فى التقوى و الرفعة فى التواضع و المروءة فى الصدق و النصر فى الصبر و الغنى فى القناعة و الراحة فى الزهد و العافية فى الصمت.

(الحديث الثامن)

عن بريدة «رضى الله عنه» قال: قال رسول الله صلى الله عليه و سلم [(ص)] لكل نبى وصى و وارث و ان عليا وصيى و وارثى، رواه صاحب الفردوس.

قال «كرم الله وجهه»: صدر العاقل صندوق سره، و البشاشة حبالة المودة و الاحتمال قبر العيوب.

(الحديث التاسع)

عن سعد بن ابى وقاص «رضى الله عنه» قال قال رسول الله صلى الله عليه و سلم من آذى عليا فقد آذانى قالها ثلاثا، رواه صاحب الفردوس.

قال «كرم الله وجهه»: من رضى عن نفسه كثر الساخط عليه.

(الحديث العاشر)

عن عامر بن سعد بن ابى وقاص «رضى الله عنهما» قال:

لما نزلت آية المباهلة دعا رسول الله صلى الله عليه [و آله] و سلم عليا و فاطمة و حسنا و حسينا فقال: اللهم هؤلاء اهل بيتى [اهلى] رواه مسلم.

قال «كرم الله وجهه»: اذا أقبلت الدنيا على أحد اعارته محاسن غيره، و اذا ادبرت أسلبته محاسن نفسه.

(الحديث الحادي عشر)

عن زيد بن ارقم «رضى الله عنه» قال قال رسول الله صلى الله عليه و سلم يوما سدوا هذه الابواب [كلها] الا باب على فتكلم [اناس] فى ذلك فقام رسول الله صلى الله عليه و سلم [(ص)] فحمد الله و أثنى عليه، ثم قال: أما بعد فانى امرت بسد هذه الابواب غير باب على فقال فيه قائلكم فو الله ما سددت شيئا و لا فتحته و لكنى امرت بشئ رواه الامام [احمد] فى مسنده، و فى رواية ابن عباس و لكن الله سد ابوابكم.

الحديث الثاني عشر

الحديث الثالث عشر

الحديث الرابع عشر

قال «كرم الله وجهه»: خالطوا الناس مخالطة ان متم بكوا عليكم و ان غبتم حنوا [جنفوا ١] اليكم [عليكم]

(الحديث الثاني عشر)

عن ابى ليلى [أبى ذر] الغفارى «رضى الله عنه» قال قال رسول الله صلى الله عليه [و آله] و سلم: سيكون [ستكون] من بعدى فتنة فاذا [فان] كان ذلك فالزموا على بن أبى طالب فانه الفاروق بين الحق و الباطل، رواه صاحب الفردوس.

قال «كرم الله وجهه»: اعجز الناس من عجز عن اكتساب الاخوان، و اعجز منه من ضيع من ظفر به منهم.

(الحديث الثالث عشر)

عن ابى بريدة [ابى هريرة] «رضى الله عنه» قال بعث [كان] رسول الله صلى الله عليه و سلم بعث بعثين [بعثتين، و بعث] على أحدهما علىّ [عليا] و على الآخر خالد بن الوليد و قال: اذا لقيتم [التقيتم] فعلى على الناس [امام] و اذا افترقتم فكل على جنده، فلقينا بنى زبير [بنى زبيدة] فاقتتلنا و ظهرنا [ظفرنا] عليهم و سبيناهم فاصطفى على من السبى واحدا لنفسه فبعثنى خالد الى النبى صلى الله عليه [و آله] و سلم حتى يخبره بذلك [اخبره ذلك] فلما أتيت و اخبرته فقلت: يا رسول الله بلغت ما ارسلت به؟ فقال: لا تقع [لا تقعوا] فى علىّ فانه منى و أنا منه و هو وليى و [او] وصيى من بعدى، رواه الامام [احمد] فى مسنده.

قال «كرم الله وجهه»: قرنت الهيبة بالخيبة، و الحياء بالحرمان، و الفرصة تمرمر السحاب فانتهزوا فرص الخير.

(الحديث الرابع عشر)

عن داود بن بلال «رضى الله عنه» قال قال رسول الله صلى الله عليه [و آله] و سلم الصديقون ثلاث [ثلاثة]: حبيب البحار [النجار] مؤمن [و هو من] آل ياسين، و حزبيل [حزقيل] مؤمن [و هو من] آل فرعون، و على بن أبى طالب و هو أفضلهم، رواه صاحب الفردوس.

__________

(١) - جنف عليه: مال عليه فى الحكم و الخصومة و القول و غيرها، و هو شبيه بالحيف.]

الحديث الخامس عشر

الحديث السادس عشر

الحديث السابع عشر

الحديث الثامن عشر

قال «كرم الله وجهه»: من كفارات الذنوب العظام اغاثة الملهوف و التنفس [التنفيس] عن المكروب.

(الحديث الخامس عشر)

عن وهب بن صفى [صيفى البصرى] رضى الله عنه قال: قال رسول الله صلى الله عليه و سلم أنا اقاتل على تنزيل القرآن و على يقاتل على تأويل القرآن، رواه صاحب الفردوس.

قال «كرم الله وجهه»: اذا رأيت ربك سبحانه يتتابع [يتابع] عليك نعمه فاحذره.

(الحديث السادس عشر)

عن أبى سعيد الخدرى «رضى الله عنه» قال قال رسول الله صلى الله عليه [و آله] و سلم: اعطيت فى على خمسة [خمس] خصال هى أحب الى من الدنيا و ما فيها [أما] الواحد [الواحدة] كتاب فكأنى بين يدى الله عز و جلّ حتى تفرغ [يفرغ] الحساب، و أما الثانية فلواء [لواء] الحمد بيده، و أما الثالثة فواقف على حوضى يسقى من عرف [عرفه] من امتى، و أما الرابعة فساتر عورتى و مسلمى الى الله عز و جلّ، و أما الخامسة فلست أخشى عليه أن يرجع زانيا بعد احصان و لا كافرا بعد ايمان، رواه الامام [أحمد] فى مسنده.

قال «كرم الله وجهه» ما أضمر أحد شيئا الا ظهر فى [من] فلتات لسانه و صفحات [صفحة] وجهه.

(الحديث السابع عشر)

عن ابى بكر الصديق «رضى الله عنه» قال قال رسول الله صلى الله عليه [و آله] و سلم يا ابا بكر كفى و كف على فى العدل سواء رواه صاحب الفردوس.

قال «كرم الله وجهه»: من حلم عاش فى الناس حميدا و من كثر نزاعه بالجهل دام عماه [عمى] عن الحق.

(الحديث الثامن عشر)

عن عمران بن الحصين [«رضى الله عنه»] قال قال

الحديث التاسع عشر

الحديث العشرون

الحديث الحادي والعشرون

رسول الله صلى الله عليه [و آله] و سلم: على منى و أنا منه و هو ولى كل مؤمن [و مؤمنة] بعدى، رواه صاحب الفردوس.

قال «كرم الله وجهه»: من زاغ ساءت عنده [عنه] الحسنة و حسنت عنده السيئة و سكر سكر الضلالة.

(الحديث التاسع عشر)

عن جابر بن عبد الله الانصارى «رضى الله عنه» قال قال رسول الله صلى الله عليه و سلم [(ص)]: مكتوب على باب الجنة قبل أن يخلق [الله] السماوات و الارض بألفى عام محمد رسول الله [و] على أخوه، رواه ابن المغازلى.

[قال «كرم الله وجهه»: فاعل الخير خير منه، و فاعل الشر شر منه.]

(الحديث العشرون)

عن جابر «رضى الله عنه» قال قال رسول الله صلى الله عليه [و آله] و سلم: ان الله عز و جلّ جعل ذرية كل نبى فى صلبه و جعل ذريتى فى صلب على بن أبى طالب، رواه صاحب الفردوس.

قال «كرم الله وجهه»: اياك و مصاحبة الاحمق فانه يريد ان ينفعك فيضرك، و اياك و مصاحبة الكذاب فانه كسراب يقرب اليك البعيد و يبعد عنك القريب.

(الحديث الحادي والعشرون)

عن ابن عباس «رضى الله عنه» قال قال رسول الله صلى الله عليه [وآله] و سلم لعلىّ لما خرج عليه السلام الى غزوة تبوك و خرج الناس معه دون على فبكى [فقال له] أ ما ترضى ان تكون منى بمنزلة هارون من موسى الا انه لا نبى من بعدى انه لا ينبغى ان اذهب الا و أنت خليفتى، رواه ابن المغازلى.

قال «كرم الله وجهه»: قلب الاحمق فى فيه، و لسان العاقل [فى] وراء قلبه.

الحديث الثاني والعشرون

الحديث الثالث والعشرون

الحديث الرابع والعشرون

الحديث الخامس والعشرون

الحديث السادس والعشرون

(الحديث الثاني والعشرون)

عن [قال] جابر رضى الله عنه: أخذ رسول الله صلى الله عليه [و آله] و سلم بعضد [عضد] على و قال: هذا امام البررة و قاتل الفجرة مخذول من خذله منصور من نصره، ثم مد صوته و قال: «أنا مدينة العلم و على بابها فمن أراد العلم فليأت الباب»، رواه ابن المغازلى.

قال «كرم الله وجهه»: سيئة تسوؤك خير عند الله من حسنة تعجبك.

(الحديث الثالث والعشرون)

عن جابر [بن عبد الله]، «رضى الله عنه» قال قل رسول الله صلى الله عليه [و آله] و سلم: حقّ علىّ بن ابى طالب على هذه الامة كحق الوالد على ولده، رواه صاحب الفردوس.

قال «كرم الله وجهه»: الشفيع جناح الطالب و المال مادة الشهوات.

(الحديث الرابع والعشرون)

عن جابر «رضى الله عنه» قال قال رسول الله صلى الله عليه [و آله] و سلم فى قوله تعالى: «فَإِمَّا نَذْهَبَنَّ بِكَ فَإِنَّا مِنْهُمْ مُنْتَقِمُونَ» نزلت فى على بن أبى طالب انه ينتقم من الناكثين [و المارقين] و القاسطين بعدى، رواه صاحب الفردوس.

قال «كرم الله وجهه»: فوت الحاجة أهون من طلبها من غير اهلها.

(الحديث الخامس والعشرون)

عن سلمان الفارسى «رضى الله عنه»، قال: قال رسول الله صلى الله عليه [وآله] و سلم لكل نبى صاحب سر و صاحب سرى على بن أبى طالب رواه صاحب الفردوس.

قال «كرم الله وجهه»: لا تستحى من اعطاء القليل فان الحرمان اقل منه [اذا تم العقل نقص الكلام]

(الحديث السادس والعشرون)

عن سلمان «رضى الله عنه» قال قال رسول الله صلى الله عليه [و آله] و سلم: أَعلَمُ امّتى من بعدى علىّ بن أبى طالب. رواه صاحب الفردوس.

قال كرم الله وجهه: فقد الاحبة غربة

الحديث السابع والعشرون

الحديث الثامن والعشرون

الحديث التاسع والعشرون

الحديث الثلاثون

الحديث الحادي والثلاثون

(الحديث السابع والعشرون)

عن سلمان «رضى الله عنه» قال قال رسول الله صلى الله عليه [و آله] و سلم: أوّلكم ورودا علىّ الحوض أوّلكم اسلاما [هو] على بن أبى طالب رواه صاحب الفردوس.

قال «كرم الله وجهه»: إذا تم العقل نقص الكلام [لا تستح من عطاء القليل فان الحرمان أقل منه.]

(الحديث الثامن والعشرون)

عن حذيفة «رضى الله عنه» قال قال رسول الله صلى الله عليه [و آله] و سلم: مثل على بن أبى طالب فى الناس مثل قُلْ هُوَ اللهُ أَحَدٌ فى القرآن رواه صاحب الفردوس.

قال «كرم الله وجهه»: نفس المرء خطاوه [خطاه] الى أجله.

(الحديث التاسع والعشرون)

عن أبى درداء [أبى الدرداء] «رضى الله عنه» قال قال رسول الله صلى الله عليه [و آله] و سلم: على باب علمى و مبين لامتى ما أرسلت به من بعدى، حبه ايمان و بغضه نفاق و النظر اليه رأفة و مودته عبادة، رواه صاحب الفردوس.

قال «كرم الله وجهه»: أوضع العلم ما وقف على اللسان، و أرفعه ما ظهر على الجوارح و الاركان.

(الحديث الثلاثون)

عن معاذ بن جبل «رضى الله عنه» قال قال رسول الله صلى الله عليه و سلم النظر الى وجه على عبادة، رواه صاحب الفردوس.

قال «كرم الله وجهه»: نوم على يقين خير من صلاة فى شك.

(الحديث الحادي والثلاثون)

عن أنس من مالك «رضى الله عنه» قال قال رسول الله صلى الله عليه [و آله] و سلم: ما من نبىّ الا و له نظير فى امته [من امتى]، ابو بكر نظير ابراهيم، و عمر نظير موسى، و عثمان نظير هارون، و على بن أبى طالب نظيرى، رواه صاحب الفردوس.

الحديث الثاني والثلاثون

الحديث الثالث والثلاثون

الحديث الرابع والثلاثون

الحديث الخامس والثلاثون

قال «كرم الله وجهه»: لا يترك المرء شيئا من دينه لاستصلاح [لا صلاح] دنياه الا فتح الله عليه ما هو أضر منه.

(الحديث الثاني والثلاثون)

عن أنس [بن مالك] «رضى الله عنه» قال قال رسول الله صلى الله عليه [و آله] و سلم: على بن أبى طالب يزهر فى الجنة ككوكب الصبح لاهل الدنيا، رواه صاحب الفردوس.

قال «كرم الله وجهه»: رب عالم قد قتله جهله و علمه لا ينفعه معه [معه لا ينفعه].

(الحديث الثالث والثلاثون)

عن [ابن] عباس «رضى الله عنه» قال قال رسول الله صلى الله عليه [و آله] و سلم: حبّ على بن أبى طالب يأكل الذنوب كما تأكل النار الحطب، رواه صاحب الفردوس.

قال «كرم الله وجهه»: كيف يكون حال من يفنى ببقائه و يسقم لصحته [بصحته] و يؤتى مما منه [بما منعه].

(الحديث الرابع والثلاثون)

عن ابن عباس [عبد الله بن مسعود] «رضى الله عنه» قال قال رسول الله صلى الله عليه و سلم [(ص)] لعلى: يا على ان الله عز و جلّ زوجك فاطمة و جعل صداقها الارض فمن مشى عليها مبغضا لك مشى حراما، رواه صاحب الفردوس.

قال «كرم الله وجهه»: شتان ما بين عملين عمل يذهب [تذهب] لذته و يبقى [تبقى] تبعته و عمل تذهب مئونته و يبقى أجره.

(الحديث الخامس والثلاثون)

عن ابن عباس [عبد الله] رضى الله عنه قال قال رسول الله صلى الله عليه و سلم [(ص)] أول من يكسى يوم القيامة ابراهيم لخلته ثم أنا لصفوتى ثم على بن أبى طالب يزف بينى و بين ابراهيم زفا الى الجنة، رواه صاحب الفردوس.

الحديث السادس والثلاثون

الحديث السابع والثلاثون

الحديث الثامن والثلاثون

الحديث التاسع والثلاثون

الحديث الأربعون

قال «كرم الله وجهه»: عجبت للبخيل يستعجل الفقر الذى منه هرب و يفوته [يفوت] الغناء الذى اياه طلب فيعيش فى الدنيا عيش الفقراء و يحاسب فى الآخرة حساب الأغنياء.

(الحديث السادس والثلاثون)

عن ابن عباس [عنه] «رضى الله عنه» قال قال رسول الله صلى الله عليه [و آله] و سلم: أنا ميزان العلم و علىّ كفتاه و الحسن و الحسين خيوطه و فاطمة علاقته رواه صاحب الفردوس.

قال «كرم الله وجهه»: عظم الخالق عندك يضعف المخلوق فى عينك.

(الحديث السابع والثلاثون)

عن ابن عباس [عنه] «رضى الله عنه» قال قال رسول الله صلى الله عليه و سلم أنا و علىّ من شجرة واحدة و الناس من أشجار شتى، رواه صاحب الفردوس.

قال «كرم الله وجهه»: ما كسبت فوق قوتك فأنت فيه خازن لغيرك.

(الحديث الثامن والثلاثون)

عنه «رضى الله عنه» قال قال رسول الله [صلى الله عليه و سلم] انما دفع [رفع] الله [الطهر عن بنى اسرائيل بسوء رأيهم على أنبيائهم و ان الله عز و جلّ منع الطهر] القطر عن هذه الامة ببغضهم على بن أبى طالب، رواه صاحب الفردوس.

قال «كرم الله وجهه»: الجود حارس الاعراض، و الحلم ملام السفيه، و العفاف زينة الفقر.

(الحديث التاسع والثلاثون)

عنه «رضى الله عنه» قال قال رسول الله صلى الله عليه و سلم: علىّ منى مثل رأسى من بدنى، رواه صاحب الفردوس.

قال «كرم الله وجهه»: أربعة قليلها كثير الفقر و الوجع و العداوة و النار.

(الحديث الأربعون)

عنه «رضى الله عنه» قال قال رسول الله صلى الله عليه [و آله] و سلم: علىّ بن أبى طالب باب [الدين] من دخل منه [فيه] كان مؤمنا،

الحديث الحادي والأربعون

الحديث الثاني والأربعون

الحديث الثالث والأربعون

الحديث الرابع والأربعون

الحديث الخامس والأربعون

ومن خرج منه كان كافرا، رواه صاحب الفردوس.

قال «كرم الله وجهه»: فى تقلب الاحوال يعرف جواهر الرجال.

(الحديث الحادي والأربعون)

عنه «رضى الله عنه» قال قال رسول الله صلى الله عليه [و آله] و سلم: لو [اذا] اجتمع الناس على حب على بن أبى طالب ما خلق الله النار رواه صاحب الفردوس.

قال «كرم الله وجهه»: اكثر مصارع العقول تحت بروق المطامع.

(الحديث الثاني والأربعون)

عنه «رضى الله عنه»: قال قال رسول الله صلى الله عليه [و آله] و سلم: قل لمن أحب عليا فليتهيأ لدخول الجنة، رواه صاحب الفردوس.

قال «كرم الله وجهه»: من أشرف أعمال الكريم غفلته عما يعلم.

(الحديث الثالث والأربعون)

عن ام سلمة «رضى الله عنها» قالت: قال رسول الله صلى الله عليه [و آله] و سلم: لو لم يخلق الله عليّا ما كان لفاطمة كفؤ، رواه صاحب الفردوس.

قال «كرم الله وجهه»: بكثرة الصمت يكون [تكون] الهيبة و بالنصفة يكثر الواصلون و بالافضال يعظم [تعظم] الاقدار و بالتواضع تتم النعمة.

(الحديث الرابع والأربعون)

عنها «رضى الله عنها» قالت قال رسول الله صلى الله عليه و سلم [(ص)] القرآن مع علىّ و علىّ مع القرآن، رواه صاحب الفردوس.

قال «كرم الله وجهه»: خيار خصال النساء الزهو و الجبن و البخل و هى شرار خصال الرجال [الخصال للرجال].

(الحديث الخامس والأربعون)

عنها «رضى الله عنها» قالت قال رسول الله صلى الله عليه [و آله] و سلم: (علىّ و شيعته هم الفائزون يوم القيامة)، رواه صاحب الفردوس.

الحديث السادس والأربعون

الحديث السابع والأربعون

الحديث الثامن والأربعون

الحديث التاسع والأربعون

الحديث الخمسون

قال «كرم الله وجهه»: من أطاع الواشى ضيع الصديق.

(الحديث السادس والأربعون)

عن عائشة رضى الله عنها قالت قال رسول الله صلى الله عليه [و آله] و سلم: ذكر علىّ عبادة، رواه صاحب الفردوس.

قال «كرم الله وجهه»: اتق الله بعض التقى و ان قل، و اجعل بينك و بينه سترا و ان رق.

(الحديث السابع والأربعون)

عن ابن مسعود رضى الله عنه قال قال رسول الله صلى الله عليه و آله و سلم: قسمت الحكمة عشرة أجزاء فأعطى عليّا تسعة و الناس جزءا واحدا، رواه صاحب الفردوس.

قال كرم الله وجهه اذا ازدحم الجواب خفى الصواب.

(الحديث الثامن والأربعون)

عن عمار بن ياسر رضى الله عنه قال قال رسول الله صلى الله عليه و آله و سلم: أوصى من آمن بى و صدقنى بولاية علىّ بن أبى طالب فمن تولاه فقد تولانى و من تولانى فقد تولى الله، رواه صاحب الفردوس.

قال كرم الله وجهه: اذا كثر [كثرت] من المقدرة قلت الشهوة.

(الحديث التاسع والأربعون)

عن ابى هريرة «رضى الله عنه» قال: قال رسول الله صلى الله عليه [و آله] و سلم: لما اسرِى [بى] فى ليلة المعراج فاجتمع علىّ الانبياء فى السماء فأوحى الله تعالى انّى سلهم يا محمد بما ذا بعثتم؟ فقالوا: بعثنا على شهادة أن لا إله الا الله [وحده] و على الاقرار بنبوتك و الولاية لعلىّ بن أبى طالب، رواه الحافظ أبو نعيم.

قال كرم الله وجهه: اذا أملقتم فتاجروا الله بالصدقة.

(الحديث الخمسون)

عن ابن عباس رضى الله عنه قال: لما انزلت [نزل] قوله تعالى: (إِنَّمَا أَنْتَ مُنْذِرٌ وَلِكُلِّ قَوْمٍ هَادٍ) قال رسول الله صلى الله عليه و سلم [(ص)]: أنا المنذر و علىّ الهادى و بك يا علىّ يهتدى المهتدون، رواه صاحب الفردوس.

الحديث الحادي والخمسون

الحديث الثاني والخمسون

الحديث الثالث والخمسون

الحديث الرابع والخمسون

قال كرم الله وجهه: صاحب السلطان كراكب الأسد.

(الحديث الحادي والخمسون)

عن أبى سعيد و ابن عباس رضى الله عنهما قالا قال رسول الله صلى الله عليه و سلم [(ص)] فى قوله تعالى: وَقِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤُلُونَ يُسألون عن الاقرار بولاية علىّ رواه صاحب الفردوس.

قال على كرم الله وجهه: لا تحمل هم يومك التى [الذى] لم يأتك على يومك التى [الذى] قد اتاك فانه ان يك من عمرك يأتى [يأت] الله فيه برزقك.

(الحديث الثاني والخمسون)

عن ابى هريرة رضى الله عنه قال قال رسول الله صلى الله عليه و سلم [(ص)] مكتوب على ساق العرش: لا إله الا الله وحده لا شريك له و محمّد عبدى و رسولى أيّدته بعلىّ بن أبى طالب، رواه الحافظ أبو نعيم.

قال كرم الله وجهه: أصدقاؤك ثلاثة: صديقك و صديق صديقك و عدو عدوك و أعداؤك ثلاثة: عدوك و عدو صديقك و صديق عدوك.

(الحديث الثالث والخمسون)

عن حذيفة رضى الله عنه قال قال رسول الله صلى الله عليه و سلم [(ص)] لو يعلم الناس متى سمّى علىّ أميرَ المؤمنين ما [لما] أنكروا فضله [فضائله] سمّى بذلك و آدم بين الروح و الجسد [و] حين قال: أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قَالُوا بَلَى فقال الله تعالى: أنا ربكم و محمد نبيّكم و علىّ أميركم.

رواه صاحب الفردوس.

قال «كرم الله وجهه»: ان المسكين رسول الله فمن منعه فقد منع الله. ١

(الحديث الرابع والخمسون)

عن جابر بن عبد الله «رضى الله عنه» قال قال

__________

(١) - معنى سخن على (ع) اين است: «تهيدست را خدا (به سوى شما) فرستاده پس ... » در يكى از چاپ هاى اين رساله، مصحح، رسول را نه به معنى لغوى بلكه به معنى اصطلاحى آن گرفته و در كنار آن، عبارت «صلى الله عليه و سلم» گذاشته و چون معنى در نظرش زشت آمده، كلمهء مسكين را حذف كرده.

الحديث الخامس والخمسون

الحديث السادس والخمسون

الحديث السابع والخمسون

رسول الله صلى الله عليه [و آله] و سلم: جاءنى جبرائيل بورقة خضراء من عند الله عز و جلّ مكتوب فيها ببياض: انى افترضت محبة [حب] علىّ بن أبى طالب على خلقى فبلغهم ذلك، رواه صاحب الفردوس.

قال «كرم الله وجهه»: الناس أبناء الدنيا و لا يلام الرجل على حب امه.

(الحديث الخامس والخمسون)

عن ابن عباس رضى الله عنه قال سئل [قال] رسول الله صلى الله عليه و سلم [(ص)] عن كلمات [الكلمات] التى تلقّى آدم من ربه فتاب عليه قال: سأله بحق محمد و علىّ و فاطمة و حسن و حسين، رواه على ابن المغازلى.

قال «كرم الله وجهه»: ان للقلوب اقبالا و ادبارا فاذا أقبلت فاحملوها على النوافل و اذا أدبرت فاقتصروا [فانتصروا] بها على الفرائض.

(الحديث السادس والخمسون)

عن براء [البراء] بن العازب [عازب] «رضى الله عنه» فى قوله تعالى: (يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ) أى بلغ من فضائل علىّ نزلت فى غدير خم فخطب رسول الله صلى الله عليه و سلم [(ص)] قال: من كنت مولاه فهذا على مولاه فقال عمر [رضى الله عنه] بخ بخ [لك] يا على أصبحت مولاى و مولى كل مؤمن و مؤمنة رواه أبو نعيم و ذكره ايضا الثعلبى فى كتابه.

قال «كرم الله وجهه»: ان الله تعالى فرض فى [من] أموال الاغنياء أقوات الفقراء فما جاع فقير الا بما منع غنى و الله تعالى سائلهم عن ذلك.

(الحديث السابع والخمسون)

عن أنس [بن مالك] رضى الله عنه قال: رأيت رسول الله صلى الله عليه [و آله] و سلم جالسا مع علىّ فقال: أنا و هذا حجة الله على خلقه رواه صاحب الفردوس و الامام أحمد.

قال «كرم الله وجهه»: ماء وجهك جامد يقطره السؤال [فانظر عند من تقطره]

الحديث الثامن والخمسون

الحديث التاسع والخمسون

الحديث الستون

الحديث الحادي والستون

(الحديث الثامن والخمسون)

عن ابن عباس رضى الله عنه قال: كنا جلوسا بمكة مع طائفة من شبان قريش و فينا رسول الله صلى الله عليه و سلم [(ص)] اذا أنقض نجم فقال عليه السلام من أنقص هذا النجم فى منزله فهو وصيى من بعدى فقاموا و نظروا و قد أنقض فى منزل علىّ فقالوا: قد ضللت بعلىّ فنزلت: (وَالنَّجْمِ إِذَا هَوَى مَا ضَلَّ صَاحِبُكُمْ وَمَا غَوَى) رواه ابن المغازلى.

قال كرم الله وجهه: قوام الدين أربعة عالم مستعمل لعلمه و جاهل لا يستنكف أن يتعلم، و جواد لا يمن بمعروفه، و فقير لا يبيع آخرته بدنياه.

(الحديث التاسع والخمسون)

عن معاذ بن جبل رضى الله عنه قال قال رسول الله صلى الله عليه [و آله] و سلم: حبّ علىّ بن أبى طالب حسنة لا تضر معها سيئة، و بغضه سيئة لا تنفع معها حسنة، رواه صاحب الفردوس.

قال «كرم الله وجهه»: البخل زمام يقاد به على كل سوء.

(الحديث الستون)

عن عبد الله بن سلام رضى الله عنه فى قوله تعالى: (وَمَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ [أُمُّ] اَلْكِتَابِ) قال: سألت رسول الله صلى الله عليه [و آله و سلم] قال: انما ذلك على بن أبى طالب، أورده الثعلبى.

قال كرم الله وجهه: الكلام فى وثاقك ما لم تتكلم به فاذا تكلمت به صرت فى وثاقه فاخزن لسانك كما تخزن ذهبك.

(الحديث الحادي والستون)

عن حذيفة رضى الله عنه قال قالوا يا رسول الله ا لا تستخلف علينا؟ فقال عليه السلام [(ص)]: ان استخلفت [استخلف] عليكم خليفة من بعدى ثم عصيتم خليفتى نزل العذاب عليكم، ثم قال: ان تولوا هذا الامر ابا بكر تجدوه قويا فى دين الله ضعيفا فى بدنه، و ان تولوها عمر تجدوه قويا فى دين الله قويا فى بدنه، و ان تولوها عليّا و لن تفعلوا تجدوه هاديا مهديا يسلك بكم الطريق المستقيم، أورده أبو اسحاق فى كتابه.

الحديث الثاني والستون

الحديث الثالث والستون

الحديث الرابع والستون

الحديث الخامس والستون

قال كرم الله وجهه: من هو ان الدنيا على [عند] الله عز و جلّ انه لا يعصى الا فيها و لا ينال ما عنده الا بتركها.

(الحديث الثاني والستون)

عن سلمان رضى الله عنه قال قال رسول الله صلى الله عليه [و آله] و سلم: انما سميتُ ابنتى فاطمة لان الله عز و جلّ فطمها و فطم محبيها من النار، رواه صاحب الفردوس.

قال كرم الله وجهه: مقاربة [مقارنة] الناس فى اخلاقهم امن من غوائلهم.

(الحديث الثالث والستون)

عن عبد الله بن الزبير رضى الله عنه قال: قال رسول الله صلى الله عليه [و آله] و سلم: مثلى و مثل أهل بيتى كمثل نخلة نبتت [تبت] فى مزبلة رواه صاحب الفردوس.

قال كرم الله وجهه: من عظم صغائر [صغار] المصائب ابتلاه الله بكبارها [بكبائرها].

(الحديث الرابع والستون)

عن ابن مسعود رضى الله عنه قال: قال رسول الله صلى الله عليه [و آله] و سلم: حبّ آل محمد يوما خير من عبادة سنة، رواه صاحب الفردوس.

قال كرم الله وجهه: زهدك فى راغب فيك نقصان حظك، و رغبتك فيمن زهد فيك ذل نفسك.

(الحديث الخامس والستون)

عنه «رضى الله عنه» قال: قال رسول الله صلى الله عليه [و آله] و سلم: (انا أهل البيت اختار الله لنا الآخرة على الدنيا)، رواه صاحب الفردوس.

قال «كرم الله وجهه»: ان الذى فى يديك من الدنيا قد كان له أهل قبلك و هو صائر الى أهل بعدك و انما أنت جامع لاحد الرجلين [رجلين] رجل عمل فيما جمعته بطاعة الله فيسعد فيما شقيت به، أو رجل عمل بمعصية الله فشقى [فيشقى]

الحديث السادس والستون

الحديث السابع والستون

الحديث الثامن والستون

الحديث التاسع والستون

بما جمعت له و ليس أحد هذين أهلا ان تؤثره على نفسك، و لا أن تحمل له على ظهرك فارح - فارج؟ -[فارجع] لمن مضى رحمة الله و لمن بقى رزق الله.

(الحديث السادس والستون)

عن أبى سعيد الخدرى رضى الله عنه قال قال رسول الله صلى الله عليه [و آله] و سلم: مثل أهل بيتى فيكم كمثل [مثل] باب حطة من دخله غفر له رواه صاحب الفردوس.

قال كرم الله وجهه: الدهر يومان يوم لك و يوم عليك فما كان منها لك أتاك على ضعفك و ما كان منها عليك لن تدفعه لقوتك [بقوتك].

الحديث السابع والستون

عن عمران بن حصين رضى الله عنه قال قال رسول الله صلى الله عليه [و آله] و سلم: سألت ربى عز و جلّ أن لا يدخل احدا من أهل بيتى النار فأعطانيها، رواه صاحب الفردوس.

قال كرم الله وجهه: لا تكن عبد غيرك و قد [فقد] جعلك الله حرا، و ما خير يوجد الا بشر و لا يسر ينال الا بعسر.

الحديث الثامن والستون

عن أبى سعيد الخدرى رضى الله عنه قال: خطب رسول الله صلى الله عليه [و آله] و سلم فقال: [يا] أيها الناس انى تركت فيكم الثقلين خليفتين [خليفتى] ان أخذتم بهما لن تضلوا بعدى أحدهما أكبر من الآخر: كتاب الله حبل ممدود من السماء الى الارض، و عترتى و هم أهل بيتى لن يفترقا حتى يردا على الحوض، أورده الثعلبى و ذكره الامام احمد بن حنبل فى مسنده بمعناه.

قال كرم الله وجهه: تلافيك [تلافيك] ما فرط [فرطة] من صمتك ايسر من ادراكك ما فات من منطقك، و اعلم ان اليسير من الله تعالى عز و جلّ اكرم و أعظم من الكثير من خلقه.

الحديث التاسع والستون

عن المقداد بن الاسود رضى الله عنه قال قال

رسول الله صلى الله عليه و آله و سلم معرفة آل محمد براءة من النار و حب آل محمد جواز على الصراط و الولاية لآل محمد أمان من العذاب، أورده أبو اسحاق فى كتابه.

قال كرم الله وجهه: ان كنت جازعا على ما نقلت [أتلفته] من يديك فاجزع على كل ما لم يصل اليك و استدل على ما لم يكن بما قد كان و ان [فان] الامور أشباه.

الحديث الموفى للسبعين عن ابن عباس رضى الله عنه [قال] قال رسول الله صلى الله عليه [و آله] و سلم: لو أن الرياض أقلام و البحر مداد و الجن حساب و الانس كتاب ما احصوا فضائل على بن أبى طالب، رواه صاحب الفردوس.

قال كرم الله وجهه: لا تكن ممن يرجو الآخرة بغير عمل و يطمع فى التوبة بطول الامل يقول فى الدنيا قول الزاهدين و يعمل فيها عمل الراغبين ان اعطى منها لم يشبع، و ان منع منها لم يضع [يقنع] يعجز عن شكر ما اوتى و يبتغى الزيادة فيما [مما] بقى [بغى] ينهى و لا ينتهى و يأمر بما لا يأتى يحب الصالحين و لا يعمل عملهم و يبغض المذنبين و هو أحدهم [يكره الموت] ان سقم ظل نادما و ان صح أمن لاهيا، يعجب بنفسه اذا عوفى و يقنط اذا ابتلى [تغلبه نفسه على ما يظن، و لا يغلبها على ما يستقر، يخاف على غيره بأدنى من ذنبه، يرجو لنفسه بأكثر من عمله] ان أصابه بلاء دعى مضطرا و ان ناله رخاء أعرض مغترا ان استغنى بطر و فتن، و ان افتقر قنط و وهن، يقصر اذا عمل و يبالغ اذا سأل، يصف العبرة و لا يعتبر، و يبالغ فى الموعظة و لا يتعظ، فهو بالقول مدل، و بالعمل مقل، ينافس [يناقش] فيما يفنى، و يسامح فيما يبقى، [يرى الغنم مغرما، و الغرم مغنما،] يخشى الموت و لا يبادر الفوت، يستعظم من معصية غيره ما يستقل أكثر منه من نفسه [و يستكثر من طاعته ما يحقره من غيره] على الناس طاعن و لنفسه مداهن،

اللغو مع الاغنياء أحب اليه من الذكر مع الفقراء يرشد غيره و يغوى نفسه، يحكم على غيره لنفسه، و لا يحكم عليها لغيره، [يستوفى و لا يوفى]، يخشى الخلق فى ربه، و لا يخشى ربه فى أذى خلقه.

و من كتابه لشريح القاضى لما ابتاع داره بكوفة هذا ما اشترى عبد ذليل من ميت قد أدعج للرحيل دارا من الغرور من جانب الفانين و خطه الهالكين و يجمع هذا الدار حدودا اربعة حد الاول ينهى (ينتهى؟) الى دواعى الآفات و الثانى الى دواهى المصيبات و الثالث الى الهوى المردى و الرابع الى الشيطان مغوى يشرع بابه الى كواذب الآمال اشترى المغرور من المزعج بالخروج من عز القناعة و الدخول فى ذل الطلب شهد بذلك العلم و العقل اذا خرج من اسر الهوى و سلم من علايق الدنيا.

تمت الكتاب بحمد الله و حسن توفيقه و السلام على من اتبع الهدى.

باب نهم: رساله ذكريه

باب نهم

رساله ذكريه

به قلم مير سيد على همدانى

تصحيح از

مركز تحقيقات فارسى ايران و پاكستان

مقدمه

مقدمه

در اين بخش، يكى ديگر از آثار سيد همدانى يعنى رسالهء ذكريه را كه در صفحات ١١٧ تا ١٢٠ معرفى شد بتمامه مى آوريم، چنانكه پيشتر گفته آمد، اين رساله قبلا دو بار به چاپ رسيده كه متأسفانه هر دو چاپ پر از غلطها و تحريف و تصحيف هاى فاحش است. چاپ حاضر از روى قديمى ترين نسخهء خطى شناخته شدهء «ذكريه» در پاكستان انجام گرفته كه هم خوش خط است و هم كم غلط. و در صفحات ٦٢ تا ٨٤ يك مجموعهء خطى (موجود در كتابخانهء گنج بخش - مركز تحقيقات فارسى ايران و پاكستان به شمارهء ٧٣٥) در قرن دهم هجرى قمرى كتابت شده. با اين همه، در مواردى (و البته نه خيلى زياد) كه احتمال قوى مى رفت نسخهء مزبور نيز دستخوش تصرف و غلطكارى كاتب شده باشد ضبط يكى از دو نسخهء چاپى (چاپ تاشكند در حاشيهء فصل الخطاب) را برگزيديم و هرچه را هم از آنجا گرفته بوديم در ميان دو قلاب [] نهاديم تا مشخص باشد.

درآمد

خواست خداوند بر اظهار قدرت بى غايت و احضار حكمت بى نهايت

[درآمد]

بسم الله الرّحمن الرّحيم حمد و سپاس پروردگارى را كه حقايق اثمار ارواح قدسى را در حدائق اشجار اشباح انسى بكمال رسانيد و به مقتضاى خود شكوفه وجود انسانى را از شجرهء موجودات بشكفانيد و ازهار [رياض] قلوب مخلصان را از عواصف رياح إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ در حصار كرم عصمت بحسن رعايت وَهُوَ مَعَكُمْ ايمن گردانيد و صلوات بسيار و درود بيشمار بر روح مقدس و كالبد مطهر سيد كائنات و سرور موجودات سيد انبيا و سلطان اصفيا محمد مصطفى كه ثمرهء شجرهء وجود و درياى كرم وجود است و بر اهل [بيت] او كه شموس حقيقت اند و صحابهء كرام او كه نجوم طريقت اند.

[خواست خداوند بر اظهار قدرت بى غايت و احضار حكمت بى نهايت]

اما بعد بدان اى عزيز كه ايزد تعالى چون خواست كه اظهار قدرت بى غايت و احضار حكمت بى نهايت كند به مقتضاى جود نفس وجود انسانى را از ظلمت آباد نابود لَمْ يَكُنْ شَيْئًا مَذْكُورًا بصحراى وجود آورد و بر گذرگاه عالم ارواح كه برزخ وجود و عدم است دهقان أَلَسْتُ از خزانهء رحمت تخم محبت و بذر معرفت در مزارع دلهاى مشتاقان پاشيد و منشى مشيت رقم حرمان قَالَ اخْسَؤُا فِيهَا قبل

ظهور الاجسام و اكتساب [الآثام] بر ناصيهء مردودان كشيد و حجّاب قضا و قدر بحكم ارادهء ازلى جماعتى را بشرف خلعت يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ بياراستند و در بارگاه عنايت فى مقعد صدق به لطايف [قرب] بنواختند و گروهى را به آتش رد بعدا بعدا بگداختند و در ظلمات هاويهء طبيعت أُولَئكَ يُنَادَوْنَ مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ انداختند و حجت عهدهء عهد قَالُوا بَلَى بر ذمت سعدا و اشقيا ثابت كردند پس همه را خلعت وجود پوشيدند و افسر عقل بر سر نهادند و كمر فهم در ميان بستند و بر براق نفس سوار كردند و فوج فوج و گروه گروه قرنا بعد قرن به بازار دنيا فرستادند تا نقود عهود همه را برمحك وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ حَتَّى نَعْلَمَ الْمُجَاهِدِينَ مِنْكُمْ وَالصَّابِرِينَ زنند و به سرمايهء حيات و ايمان تجارت اعمال زاكيه كنند و با ربح محبت و معرفت كه اصل سعادت نعيم باقيات صالحاتست روى بوطن حقيقى نهند و قصد قرارگاه اصلى كنند پس قوافل نفوس باقتضاى كُنْتُمْ أَزْوَاجًا ثَلَاثَةً بسه فريق گشتند فَمِنْهُمْ ظَالِمٌ لِنَفْسِهِ وَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ وَمِنْهُمْ سَابِقٌ بِالْخَيْرَاتِ بِإِذْنِ اللهِ.

گروه اول ظالمان سرگشتهء مثبور و غافلان بيچارهء مغرور بودند كه در بازار فنا به افسوس تخيلات أَنَّمَا الْحَيَاةُ الدُّنْيَا لَعِبٌ وَلَهْوٌ وَزِينَةٌ فريفته شدند و نفوس خبيثهء إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ در حضيض ظلمت بهيمى محبوس كردند و جناح طاير روح قدسى را بحبال مالوفات زُيِّنَ لِلنَّاسِ حُبُّ الشَّهَوَاتِ بند كردند و بدواعى غوايل لذات أَذْهَبْتُمْ طَيِّبَاتِكُمْ در اوديهء هموم يَعْلَمُونَ ظَاهِرًا مِنَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا گم گشتند و قرارگاه و وطن اصلى و مقصد حقيقى فراموش كردند نَسُوا اللهَ فَنَسِيَهُمْ سفر اين قوم نامبارك افتاده و تجارت شوم فَمَا رَبِحَتْ تِجَارَتُهُمْ وَمَا كَانُوا مُهْتَدِينَ أُولَئكَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ لَا جَرَمَ أَنَّهُمْ فِي الْآخِرَةِ هُمُ الْأَخْسَرُونَ.

طايفهء دوم مقتصدان و اصحاب يمين بودند كه قدم همت از مراتع بهيمى فراتر نهادند و در طلب حيات طيبه و صفاى نعيم مَا تَشْتَهِيهِ الْأَنْفُسُ وَتَلَذُّ الْأَعْيُنُ

لقاء الله

ترك لذات مكدرهء فانى كردند و روزى چند بر شدايد و محن يا دنيا مرى على اوليائى فلا تحلى لهم صبر كردند و اقدام سعى بر بساط وَجَاهِدُوا فِي اللهِ حَقَّ جِهَادِهِ ثابت داشتند تا به سعادت بشارت تَتَنَزَّلُ عَلَيْهِمُ الْمَلَائكَةُ أَلَّا تَخَافُوا وَلَا تَحْزَنُوا مسرور گشتند.

طايفهء سوم سابقان صفوف ولايت و مقربان بارگاه عنايت بودند كه كحل مَا زَاغَ الْبَصَرُ وَمَا طَغَى در چشم جان كشيدند و بر بساط قربت مولى لوث حدوث دنيا و عقبى را به اشارت فَاخْلَعْ نَعْلَيْكَ از پاى همت بينداختند و بقوت جواذب عنايت و خواطف هدايت از سرحد محسوس و معقول در گذشتند و از مضيق ظلمات عالم ناسوت خيمهء انس در فضاى ساحات لاهوت زدند و پروانهء هستى موهوم خود را بر سبحات شمع جلال احديت بسوختند و از ننگ وجود فانى برستند و به حقيقت باقى پيوستند ذَلِكَ فَضْلُ اللهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشَاءُ وَاللهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ.

[لقاء الله]

اى عزيز بدانكه ايزد تعالى نوع انسان را سعادتى وعده كرده است كه آن را لقاء الله خوانند و جانهاى جميع طالبان صادق و كاملان محقق از پى اين سعادت پايمال حيرت و هيبت گشته و خلق از اين سعادت جز نامى ندانند چون نابيناى مادرزاد كه بزبان ذكر الوان و اشكال گويد و بگوش صفت حسن و جمال شنود و از حقيقت لذت آن محروم بود و تا هواى فضاى ساحت صدر كه ميدان جولان سلطان قلب و محل تدبير اوست از تراكم ظلمات غبار تخيلات باطله و افكار فاسده و تصورات مظلمه پاك نشود و عين بصيرت كه ناظر امور اخبار و مطالع رقوم اسرار آن عالم است از علت عماى غفلت كه بواسطهء لذات و شهوات جسمانى و مالوفات و مشتهيات نفسانى معلول گشته خلاص نيابد از آثار حقايق اين سعادت بوئى بمشام جان سالك نرسد و اين امراض مهلكه و اوجاع مفلجه مندفع نشود الا به ترياق [محبت كه از داروخانهء حضرت صمديت ظاهر شود و] محبت حقيقى كه

پستى دنيا

از معرفت كامل تولد كند و ابواب رياض كمال معرفت نگشايد مگر بفكر صافى و صفاى فكر نيايد مگر از دل پاك از شواغل دنياوى چنانكه در حديث ربانى آمده است:

لو صلى العبد صلاة اهل السماء و الارض و صام صيام اهل السماء و الارض و طوى الطعام مثل الملائكة حتى لا ياكل شيئا و لبس لباس [العارى] ثم ارى فى قلبه ذرة من محبة الدنيا او سمعتها او محمدتها او رياستها لا يسكن فى جوارى و لأظلمنّ قلبه حتى ينسانى و لا أذيقه حلاوة مناجاتى فرمود كه اگر بنده چندان نماز گذارد كه اهل آسمان و زمين و چندان روزه دارد كه اهل آسمان و زمين و بساط مشتهيات و ماكولات درنوردد و هيچ نخورد چون فرشتگان و برهنگى را لباس خود سازد ما كه خداونديم نظر بر باطن او گماريم اگر در دل وى مقدار يك ذره محبت دنيا يا آوازهء دنيا يا ستايش يا بزرگى جستن [در آن] بيابيم نام وى از جريدهء آشنايان محو گردانيم و رقم حرمان و خسران بر ناصيهء روزگار وى بكشيم و آينهء دل وى را بغبار غفلت و شقاوت تاريك گردانيم تا جمال حضرت ما را كه غايت سعادات و نهايت كمالاتست فراموش كند و كام جان وى را از لذت قطرات شراب الفت كه از سحاب كرم [بر بوادى صدور] مشتاقان در وقت راز و نياز مى باريم محروم گردانيم.

[پستى دنيا]

اى عزيز نقاشان قضا و قدر كه مهندسان اشكال وجودند هيچ رقم بر دفتر موجودات نكشيدند حقيرتر و خوارتر از دنيا و هيچ نقش بر الواح كائنات ننوشتند خبيث تر و مردارتر [از آن].

پس هر طالب مطلوب اعلا و مضطرب اضطراب تعطش بزلال جمال مولا كه دامن همت خود را بدان نيالايد شايستهء بساط قربت جناب حضرت كبريا شايد.

شعر

دو گيتى را نجويد هركه مرد است .. يكى را؟؟؟ او كاين هر دو كرده است

همت مردى ببايد بر كناره گيرى از دنيا

تو تا آويزشى دارى به موئى ... نيايى بوى او از هيچ سوئى

مگر پالوده گردى روزگارى ... كه تا بوئى بيابى از كنارى

تو تا يك بارگى جان درنبازى ... جنب دان خويش را و نانمازى

يقين ميدان كه هرچ آسايش است آن ... همه جان ترا آلايش است آن

روايتست كه روزى رسول عليه السلام يكى از صحابه را گفت مى خواهى كه دنيا و اهل دنيا را به تو بنمايم گفت بلى يا رسول الله رسول عليه السلام دست او بگرفت و بطرفى بيرون شد تا مقامى كه كله هاى آدمى افتاده بود و كرباس پاره هاى دريدهء نجس و استخوانهاى پوسيدهء حيوانات و نجاستهاى آدمى. فرمود كه اين كله هاى اهل دنياست كه حرص و حسد و كبر را در و جاى داده بودند و اين كرباس پاره هاى نجس آلوده جامه هاى ايشان است كه مى پوشيدند و بدان مباهات مى كردند و اين استخوانهاى مركبان ايشانست كه سوار مى شدند و بر ديگران مفاخرت مى كردند و اين نجاستها نعمتهاى ايشانست كه عمر عزيز در حصول آن بباد مى دادند هركه خواهد كه بر اهل دنيا و دنيا بگريد گو بگرى كه جاى آنست.

عارفى روزى به راهى مى گذشت ... [واله و مدهوش چون غمخوارگان

ديد گورستان و سرگين دان به هم] ... بانگ برزد گفت كى نظارگان

نعمت دنيا و نعمت خواره بين ... اينش نعمت آتش نعمت خوارگان

[همت مردى ببايد بر كناره گيرى از دنيا]

اى عزيز دنيا با آن همه نعمت رنگ و بوئى بيش نيست و به رنگ و بوى فريفته شدن خاصيت زنانست پس هركه را اين خاصيت غالب است به حقيقت زن است اگرچه بصورت مرد است و سرمايهء مردى همت است بلكه قواعد و اركان بساط طريقت و مدارج اوطان سدهء حقيقت مبنى بر علو همت است مرد بايد كه عالى همت بود و بنور يقين نظر كند كه نوع انسان بكدام خاصيت مستوجب مسجودى

حقيقت آتش عشق

ملائكه شد و چه سر است كه در وى تعبيه است كه وى از همه موجودات شريف تر آمد و مستحق مشاهدهء جمال حضرت صمديت گشت اگر آن بسبب خوردن يا شهوت يا غضب بود بظاهر بارى مى بينيم كه هيچ نوع نيست از حيوان و سباع كه به نوعى از اين خاصيتها مخصوص نيست اگر اين خاصيت انسان را با آن نسبت دهند بس حقير نمايد پس آن خاصيت كه انسان بدان ممتاز شد از ديگر حيوانات جوهر محبت حق و نايرهء آتش عشق است كه هيچ نوع از موجودات جز وى مستعد قبول فيض اين سعادت نبود كه إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمَانَةَ عَلَى السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ.

سكان حظاير قدس از پرتو تجلى آتش عشق بگريختند و قطان اوطان آسمان و زمين از مهابت صدمت عشق درهم ريختند و از حمل عشق حملهء عرش متوقف شدند كه فَأَبَيْنَ أَنْ يَحْمِلْنَهَا وَأَشْفَقْنَ مِنْهَا بارگير هودج سلطان جلالت عشق جز نفس اقدس انسان نبود كه و حَمَلَهَا الْإِنْسَانُ.

نقل است از شيخ ابو الحسن خرقانى رحمة الله عليه كه در وقت هاجره قصد طواف عرش كردم جمعى طايفان را ديدم كه به سكونتى هرچه تمام تر بطواف مشغول بودند تا ايشان يك بار طواف مى كردند من هزار بار طواف مى كردم مرا از افسردگى ايشان و ايشان را از گرمى من عجب آمد پرسيدم كه شما كيستيد و اين سكونت شما از چيست گفتند ما فرشتگانيم و طبع ما چنين است از من پرسيدند كه تو كيستى و اين گرمى تو از چيست گفتم من از فرزندان آدمم و اين گرمى آتش عشق است.

[حقيقت آتش عشق]

اى عزيز حقيقت آتش عشق جز در باطن طاهر ظاهر نشود و تا محبت غير حق از درون بيرون نشود سلطان عشق سراپردهء جلالت در ساحت دل نزند و در اخبار آمده است كه / اوحى الله تعالى الى داود عليه السلام يا داود تزعم انك

تحبنى فان كنت صادقا اخرج محبة الدنيا من قبلك فان حبى و حبها لا يجتمعان فى قلب واحد حقتعالى وحى كرد بداود كه اى داود دعوى و گمان تو آنست كه نام تو در جريدهء دوستان است در اين معنى وقتى صادق باشى كه در راه دوستى [ما] بر عدوت دنيا [ثابت قدم] باشى كه جناح همت بوم صفتان ويرانهء دنيا اثر سايهء هماى محبت در نيابد و مركب ضعيف [ايشان] بار هم دنيا و محبت خلاق جهان برنتابد.

عشق از فرط محبت خيزد و مبدا محبت ارادت است و ارادت ثمرهء معرفت و مفتاح ولايت سالكانست ظهور صبح سعادت طالبانست سابقهء بواعث رحمت و جاذبهء خواطف غيرتست كه جانهاى مستعدان قبول فيض ربانى را بحكم اذا اراد الله بعبد خيرا استعمله از ظلمات تيه غفلت سوى مراقى بساط [قربت] مى كشد.

ابو بكر واسطى فرمود اول مقام المؤيّد ظهور ارادة الحق [فيه] باسقاط ارادته اول قدم ارادت آن است كه آفتاب ارادت ازلى بر صحراى وجود مريد تابد و ظلمت ارادت فاسده و خيالات باطلهء مريد رخت بربندد و وعاهء وجود مريد از ارادت قديم چنان پر شود كه غير را در وى گنجائى نماند آنگاه [معلم] ارادت ازلى طفل مريد را در مكتب وَعَلَّمَ [آدَمَ] الْأَسْمَاءَ نشاند و از لوح وجود اخبار اسرار سَنُرِيهِمْ آيَاتِنَا فِي الْآفَاقِ وَفِي أَنْفُسِهِمْ بروى مى خواند تا مفتى استفت قلبك و ان افتوك در كار آيد و هرچه ديگران را بسعى و ممارست ظاهر معلوم شود وى را بحكم إِنْ تَتَّقُوا اللهَ يَجْعَلْ لَكُمْ فُرْقَانًا از محادثهء باطن معلوم و مفهوم مى شود. و از اينجا بود كه جنيد قدس الله سره فرمود كه المريد الصادق غنى عن [علم] العلماء ولى نه هر مهوسى را اين معنى حاصل شود بلكه عمرى شجرهء ارادات را در بستان دل به آب رياضت و اخلاص تربيت بايد كرد تا مثمر اين سعادت گردد. ابو بكر كتانى رحمة الله عليه

فرمود علامة المريد ان يكون فيه ثلاثة اشياء نومه غلبة و اكله فاقة و كلامه ضرورة گفت مريد صادق را سه نشان بود اول خواب وى مثل خواب غرقه شدگان بود و خوردن وى چون خوردن بيماران بود و سخن وى چون سخن مصيبت زدگان بود. ابو على رودبارى قدس سره فرمود كه لا يكون المريد مريدا حتى لا يكتب عليه صاحب الشمال عشرين سنة گفت مريد را وقتى مريد خوانند كه ملايكهء كرام بيست سال در صحيفهء بدى وى قلم نرانند.

در اين ره هركه او ثابت قدم نيست ... ره جانش باسرار قدم نيست

دلى كز ملك معنى با خبر شد ... در او انديشهء شادى و غم نيست

بيا در عشق محرم باش زيرا ... ره نامحرمان اندر حرم نيست

تو همچون قطره از دريا جدائى ... از آنت [درّ معنى] در شكم نيست

نمى [يارى] به بحر انداخت خود را ... ترا درياى گوهر لا جرم نيست

به درياى فنا انداز خود را ... كه آنجا صورت لا و نعم نيست

جو قطره غرق دريا شد بكلى ... همه درياست آنجا كيف و كم نيست

ولى نابود تو شرط است آنجا ... كه هرگز آفتاب و شب بهم نيست

حقيقت ارادت آنست كه ارادت تو در ارادت او گم شود تا يك ذره از ارادت تو باقى بود خودپرست باشى تا از خودپرستى فارغ نشوى خداپرست نتوانى بود و تا بنده نشوى آزاد نگردى تا پشت به هر دوعالم نكنى به آدم و آدميت نرسى و تا از خود نگريزى به خدا نرسى و تا خود را فدا نكنى مقبول آن حضرت نگردى و تا همه درنبازى همه نگردى و اين معنى جز بتجريد ظاهر و تفريد باطن كه از جميع شواغل اعراض است دست ندهد و تا تجريد و تفريد صفت سالك نگردد ثمرهء توحيد از شجرهء ارادت پديد نيايد و تا غيرى را در باطن جاى بود سرّ توحيد بر لوح دل نقش نپذيرد.

توحيد

ترا تا جان بود جانان نباشد ... كه با جانان حديث جان نباشد

گرت يك ذره مهر آيد پديدار ... مه رويش ز تو پنهان نباشد

اگر درمانت بايد درد را باش ... جو بى دردى ترا درمان نباشد

به دشوارى توانى يافت بوئى ... كه سلطانى چنين آسان باشد

بسر مى رو چو پرگار اندرين راه ... كه راه دوست را پايان نباشد

ارادت بدو مقام سالكانست و مقصود از قطع عقبات مقامات ورود درياى زلال توحيد است كه اقصى آمال طالبانست.

[توحيد]

توحيد عنقاى قلهء قاف ذروهء وثقى است، توحيد آفتاب عالم بقاست، توحيد شكوفهء بستان نقوى است، توحيد قطب دايرهء كون و مكانست، توحيد مدار زمين و آسمان است، توحيد [امان] جهان و جهانيان است، توحيد شهباز هواى فضاى لا مكانست، توحيد مشعل نيران اشواق طالبانست، توحيد آرام دل محبان است، توحيد [مونس] جان مشتاقان است توحيد مرهم ريش عاشقانست، توحيد محك نقد صادقانست، توحيد مهدى راه سالكانست، توحيد نور جبين عارفان است قال ابو القاسم الجنيد التوحيد هو افراد القدم عن الحدوث و الخروج عن الاوطان و قطع اللحقات [الحجاب] و ترك ما علم و جهل و ان يكون الحق مكان الجميع جنيد قدس سره فرمود كه توحيد آن بود كه وادى مقدس قدم را از لوث خاشاك حدوث پاك دارى و از منزل وحشتگاه حظوظ رخت الفت بردارى و هرچه ديدى و دانستى ناديده و نادانسته انگارى و در كل حقيقى چنان گم شوى كه جزويات ياد نيارى و قال الرويم التوحيد محو آثار البشرية و تجرد الالهية ابو محمد رويم فرمود كه توحيد آن بود كه نور آفتاب ذات بر صحراى هويت تابد و قطرهء باران حدوث در بحر وحدت چنان گم شود كه خود را باز نيابد.

تو در او گم شو كه توحيد اين بود ... گم شدن گم كن كه تفريد اين بود

گر تو خواهى تا بدين منزل رسى ... تا كه موئى مانده اى مشكل رسى

هركه در درياى وحدت گم نشد ... گر همه آدم بود مردم نشد

تا نگردى بى خبر از جسم و جان ... كى خبر يابى ز جانان يك زمان

گر جهانى راه هردم بسپرى ... گام اول باشدت چون بنگرى

هيچ سالك راه را پايان نديد ... هيچ كس اين درد را درمان نديد

جملهء مردان نهان اينجا شدند ... از دو عالم بى نشان اينجا شدند

عاشقان دانند در ميدان درد ... تا فناى عشق با ايشان چه كرد

بدانكه توحيد را ظاهريست و باطنى و صورتى و معنيى دل انسان محل معنى باطن، و زبان ترجمان صورت ظاهر، و باطن آن معرفت و ظاهر آن ذكر لا إله الا الله و اشارت تنزيل ربانى و عبارات لطيفه و بركشيدهء حضرت سبحانى در شرح فضائل اين معنى بيش از آنست كه در چنين عجالة شرح آن توان داد بلكه نزول جميع كتب بر قلوب [كمل] كه انبيا و رسل اند براى تحليل عقايد مشكلات و تشريح لطائف مجملات اين معنى است و السنهء جميع مخلوقات از ملايكه و اوليا و رسل و جن و وحوش و طيور از بدايت فطرت تا نهايت خلقت بذكر شرح عجايب اين معنى ناطق است كه وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ و زبان وصف همه از عبارت كنه حقيقت آن قاصر كه وَلَوْ أَنَّ مَا فِي الْأَرْضِ مِنْ شَجَرَةٍ أَقْلَامٌ وَالْبَحْرُ يَمُدُّهُ مِنْ بَعْدِهِ سَبْعَةُ أَبْحُرٍ مَا نَفِدَتْ كَلِمَاتُ اللهِ.

قطره اى از بحر اعظم چه نشان تواند داد خود هركه از آن حضرت عبارتى گويد يا اشارتى كند يا حقيقتى داند يا علامتى بيند هرچه گويد و شنود و داند و بيند همه لايق حوصلهء آن كس بود و حضرت عزت از آن همه مقدس و منزه و لَا تُدْرِكُهُ الْأَبْصَارُ وَهُوَ يُدْرِكُ الْأَبْصَارَ وَهُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ وَلَا يُحِيطُونَ بِهِ عِلْمًا و ليكن بحار رحمت حضرت ربوبيت و نسيم نفحات لطائف جناب صمديت آن

اقسام سالكان طريقت

اقتضا كرد كه هر ذره را از ذرات وجود نورى بخشد و آن نور است كه سبب ظهور وجود او بود از كتم عدم تا بدان نور مشاهدهء جمال آن حضرت تواند كرد بقدر قوت آن نور از آن جمال خبرى تواند داد و عبارتى تواند كرد چه او را جز به او نتوان ديد لا يحمل عطاياهم الا مطاياهم.

پس فاطر كائنات هريكى را بحسب استعداد خود عطائى فرمود و هر شخصى را موافق حال او در مطالع معارف و حقايق اسرار ذات و صفات - الوهيت مرتبه اى تعيين كردند كه وَمَا مِنَّا إِلَّا لَهُ مَقَامٌ مَعْلُومٌ لا جرم هر عارفى از آن حضرت عبارتى ديگر گويد و هر عاشقى نشان [ديگر] دهد و هر سالكى راه ديگر پويد و هر محققى اشارت ديگر ادا كند و هر محبى ذوق ديگر يابد.

اى ترا در هر دلى كار دگر ... در پس هر پرده بازار دگر

هردمى هر ذره را بنموده باز ... از جمال خويش رخسار دگر

چون جمالت صد هزاران روى داشت ... بود در هر ذره ديدار دگر

دام حسنت دايما گسترده اى ... تا بود هردم گرفتار دگر

[اقسام سالكان طريقت]

بدان كه سالكان طريقت بر اقسام اند و هر قسمى را در مطالعهء انوار توحيد مقامى و اهل هر مقام را مشربى از اشارات ربانى و حظ هر مقامى از [آن آيتى از] آيات مجيد. چون صبح سعادت عاشقان از مشرق عنايت طلوع كند [اشارت] إِلَهُكُمْ إِلَهٌ وَاحِدٌ براى تعليم توحيد اطفال طريقت جلوه كند و چون شجرهء طيبه در زمين بستان دل ثابت شود و اصل قاعدهء توحيد در صحراى عقول راسخ گردد تسقيهء شجرهء ايمان از مياه ينبوع شَهِدَ اللهُ أَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ بود و چون تسقيه بكمال رسيد شجرهء توحيد مثمر انواع طاعات و عبادات گردد كه يسقى بِمَاءٍ وَاحِدٍ وَنُفَضِّلُ بَعْضَهَا عَلَى بَعْضٍ فِي الْأُكُلِ و سر ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتَابَ الَّذِينَ اصْطَفَيْنَا مِنْ عِبَادِنَا فَمِنْهُمْ ظَالِمٌ لِنَفْسِهِ وَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ وَمِنْهُمْ سَابِقٌ بِالْخَيْرَاتِ مشاهده افتد و عبادات ظاهر از

ذكر

اعمال باطن مميز گردد و امتياز ميان ايمان و اسلام حاصل شود و از اينجا اختلاف ميان علماء ظاهر پديد آيد تا جمعى ايمان را عين اسلام دانند و قومى غير گويند و گروهى ايمان را بر اسلام تفضيل نهند و جماعتى اسلام را بر ايمان و ارباب بصيرت به امثال اين عبارات مختلفه التفات ننمايند زيرا كه بنور يقين مشاهده كرده اند و دانسته كه چون حاجبان مشيت لمعهء نور نامباركهء توحيد از قداحهء هدايت در مجمر دل مخصوصان عنايت ازلى زنند عبير امانت إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمَانَةَ كه از اسرار خطاب أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ در سويداى مجمر دل مودع است بظهور تلهب نار توحيد فرا سوختن آيد و نسيم روايح آن عبير از راهگذر حواس باطن بمشام سر جوارح و اعضا رسد و جميع شهر بدن [به تعبيق] عطر اسرار و معارف معطر شوند و جمله رعاياى ظاهر و باطن شهر وجود متاثر گردند و از تيه بعد و وادى غفلت روى به بساط قرب و طاعت آرند نام اين طاعت كه بر وعاء جوارح روان شد اسلام آمد و حقيقت آن نار مباركه كه در مجمر دل افروخته گشت ايمان و مطالع طلعت جمال آن نور نار عنايت و متاثر گشتن [به] بوى عبير امانت احسان و تحقيق سر حكمت ظهور نور توحيد و رايحهء عبير امانت ايقان.

[ذِكر]

پس از اينجا معلوم شد كه نور اسلام آثارى آمد و نور ايمان افعالى و نور احسان صفاتى و نور ايقان [ذاتى] يعنى بوادى نسيم عنايت آثارى مفصح نور اسلام شد و لوائح سناء تجلى افعالى مظهر نور ايمان و لوامع ضياء تجلى صفاتى مثمر شجرهء احسان و طوالع انوار خورشيد ذاتى مسبب قواعد سرير [ايقان] عرفه من [هو] اهله.

هست اين سر هر زمان پوشيده تر ... خون جانها زين سبب جوشيده تر

نيست كس را از حقيقت آگهى ... جمله مى ميرند با دست تهى

هركه در عادت رود از روزگار ... نيست او را با حقيقت هيچ كار

در حقيقت رو ز عادت دور باش ... نى ز [ابليسى] به خود مغرور باش

چون نمى آئى [به سير] از خويش تو ... كى توانى شد خداانديش تو

چند خواهى بودنى پخته نه خام ... نى بدونى نيك نه خاص و نه عام

تشنه از دريا جدائى مى كنى ... بر سر گنج و گدائى مى كنى

كار بايد كرد و مرد كار نيست ... ورنه تا آب از تو ره بسيار نيست

ور چنين مى بگذرد عمرى كه هست ... نيست جز باد از چنين عمرى بدست

چون معلوم كردى كه ذكر ظاهر توحيد است و معرفت باطن و حقيقت آن بدانكه ذكر مختار نزديك ارباب بصيرت لا إله الا الله است زيرا كه قطع منازل اين راه بخطوات نفى و اثبات ميسر مى شود كه پيوسته بمنجل نفى قطع عوايق اشجار غيريت مى كند از بستان دل و بقوت اثبات، نهال توحيد ثابت مى كند و اين معانى جز در حقيقت لا اله الا الله يافت نمى شود و هيچ نوع از عبادات و اذكار در ترقى درجات منازل و مقامات اثر سرعت اين كلمه نداشت و ازاين جهت بود كه رسول عليه السلام فرمود كه كل حسنة [يعملها] الرجل يوزن يوم القيامة الا شهادة ان لا إله الا الله فانها [لا توضع] فى الميزان فانها لو وضعت فى الميزان و وضعت السموات السبع [و الارضون السبع] و ما فيهن كان لا إله الا الله ارجح من ذلك مى فرمايد كه در محشر عظيم كه قيامت است جميع اذكار و اعمال بنده را در ديوان حساب و ميزان آرند مگر لا إله الا الله كه از محسوبات و موزونات نشمارند زيرا كه عرش و فرش و آسمان و زمين طاقت مقابلهء انوار توحيد ندارند.

چون بعضى از فضائل ذكر دانستى بدانكه ذكر جهر [منهى] است از وجوه بسيار بعضى از كتاب و بعضى از سنت و بعضى بقياس عقلى.

وجه اول حقتعالى مى فرمايد وَاذْكُرْ رَبَّكَ [فِي نَفْسِكَ] تَضَرُّعًا وَخِيفَةً وَدُونَ الْجَهْرِ دوم فرمود در آيت ديگر وَلَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ وَلَا تُخَافِتْ بِهَا سيم فرمود اُدْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعًا [وَخُفْيَةً] چهارم از براى ادب صحابه فرمود يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَرْفَعُوا أَصْوَاتَكُمْ

فَوْقَ صَوْتِ النَّبِيِّ وَلَا تَجْهَرُوا لَهُ بِالْقَوْلِ كَجَهْرِ بَعْضِكُمْ لِبَعْضٍ أَنْ تَحْبَطَ أَعْمَالُكُمْ وَأَنْتُمْ لَا تَشْعُرُونَ مى فرمايد كه وقت مخاطبه با رسول آواز بلند مكنيد كه در خدمت وى سخن بلند گوئيد چنانكه با يكديگر مى گوئيد اعمال شما حبطه شود و شما را از آن خبر نباشد چون با رسول حق سخن بلند گفتن موجب تحبيط اعمال است با حضرت حق سبحانه و تعالى اولى تر ادب نگاه داشتن و از راه تضرع و مسكنت و خشوع و خضوع ذكر حقتعالى گفتن.

اما وجه سنت، رسول عليه السلام فرمود كه خير الذكر الخفى و خير الرزق ما يكفى چون مى بينيم كه رزق فوق الكفايه شر و بطر ثمره مى دهد از اينجا معلوم مى شود كه ذكر نيز چون جهر شود عجب و ريا ذخيره كند. ديگر نقل صحيح است كه چون صحابه از غزاى خيبر بازگشتند ذكر بلند مى گفتند چون رسول عليه السلام بشنيد رخسار مباركش سرخ شد از غضب و غيرت كه بر وى مستولى شد. فرمود كه ارتعوا بانفسكم فانكم لا تدعون [اصمّا] و لا غائبا انكم تدعون قريبا سميعا و هو معكم مى فرمايد كه چون بى ادبان غافل ذكر جناب كبريا به آواز بلند مخوانيد و عظمت ذات قديم را از هيچ ذره از ذرات كائنات غايب مدانيد تا از سعادت درجات اهل حضور محروم نمانيد و امثال اين حديث در فضيلت ذكر خفى بسيار است.

اما دليل [عقلى] آنكه چون فايدهء خلوت بزرگان طريقت در حبس حواس ظاهر ديده اند و از اين سبب اهل خلوت را در جاى تاريك و تنگ مى نشانده اند و از مشغله دور فرموده تا چون حواس ظاهر بسته شود حواس باطن بگشايد و چون آواز بلند پيوسته حاسهء سمع را مشغول مى دارد آن فايده كه مطلوب است كى حاصل آيد. ديگر آنكه هر طاعت كه به اخلاص نزديكتر اميد قبول بيشتر و هرچه از نظر خلق دورتر باخلاص نزديكتر. در خانه نشستن و شهر و محله

از آواز خود پر كردن كه ما ذكر مى گوئيم از اخلاص دورتر و بريا نزديكتر بود. ديگر آنكه ذكر بلند بيشتر آن بود كه مزاجى كه ضعيف بود چون بر جهر مداومت كند دماغ مخبط شود و از فايدهء ترقى محروم ماند زيرا كه بناى دين عقل است. و در خبر است كه روزى در خدمت رسول عليه السلام يكى را صفت مى كردند كه طاعت بسيار دارد رسول عليه السلام پرسيد كه عقلش چونست كه اصل همه طاعات آنست. ديگر آنكه در ظاهر مى بينيم كه كسى كه در خدمت پادشاه سخن بلندتر از قاعدهء ادب مى گويد بازخواست [مى يابد] زيرا كه اين معنى از ادب ظاهر دور است و الظاهر عنوان الباطن مقرر. ١

پس بايد كه نام حق جز بتواضع و خضوع نبرد و اشارت انا جليس من ذكرنى نصب عين سازد و در حضرت عزت رعايت ادب كردن و به همگى خود بذكر عظمتش مشغول بودن و جهد نمودن تا جز حق در وقت ذكر زبان بر خاطر نگذرد رسم مقبولان حضرت است و اگر اين معنى دست ندهد آنچه در خاطر آيد بجهد تمام وجد بليغ نفى آن كند تا از جمله [پيشين] بود كه مجاهدانند و از بركت وَالَّذِينَ جَاهَدُوا فِينَا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنَا محرم نماند.

ديگر زبان را از دروغ و غيبت نگاه دارد تا لايق آن شود كه مجراى ذكر

__________

(١) - مطالبى كه در اين رساله و در معرفى نامهء آن (برگرديد به صفحات ١١٨ تا ١٢٠) در فضيلت ذكر خفى آمده، ضرورت ذكر جلى را در موارد خاص خود نفى نمى كند زيرا از نظر دينى بلا شك اذان گفتن، قرائت حمد و سوره در بسيارى از نمازها، تلاوت قرآن كريم و ... همگى از انواع ذكر است و اين اذكار نيز به صورت جلى مطلوب و حتى مأمور به مى باشد و به لحاظ فوائد نيز اثرات مثبتى كه ذكر جلى به صورت هاى مختلف (بر روى ذاكر و بر روى ديگران كه مى شنوند - اعم از موافق و مخالف -) دارد قابل انكار نيست و در حاشيهء صفحهء ١٣٥ نيز گذشت كه در طريقهء كبرويه (طريقهء متبوع سيد همدانى) مريد مبتدى فقط بر ذكر لا إله الا الله به صورت جلى و جهر مواظبت مى كند تا قلبش بيدار به ذكر مى گردد آن موقع به ذكر خفى يا سرّى مى پردازد.

اركان سلوك

حق گردد كه هر زبان كه به جنايت كذب و غيبت ملوث شد هرگز حقيقت ذكر به آن زبان جارى نشود الا ذكر حروف على الغفلة.

ديگر حواس چشم و گوش را مراعات كند از ديدن و شنيدن ملاهى و مناهى و شاغل ترين چيزى دل را دريچهء گوش است زيرا كه چشم را اگر برهم نهى نه بينى و اگر لب ببندى توانى كه نگوئى اما گوش دريچه ايست گشاده تا از ميان خلق بيرون نشوى نتوانى كه نشنوى و اين طريقهء عزلت است كه مشايخ اختيار كرده اند چندانكه تواند رعايت كند كه اساس و قاعدهء سلوك مبنى بر اين معنى است و چون عزلت و خلوت اختيار خواهد كرد آداب و اركان و شرائط معلوم بايد كرد و در اين نسخه براى تنبيه طالبان در شرائط و آداب خلوت ايمائى كرده شود ان شاءالله تعالى.

[اركان سلوك]

بدانكه نزديك ارباب طريقت اركان سلوك چهار چيز است كه جميع امور سلوك مبنى بر اين اركان است و هر ركن را از اين اركان اربعه بابى است.

باب اول: طهارتست لقوله تعالى: ان الله يُحِبُّ الْمُتَطَهِّرِينَ.

باب دويم: توبه است لقوله تعالى إِنَّ اللهَ يُحِبُّ التَّوَّابِينَ.

باب سيم: توكل است [لقوله تعالى إِنَّ اللهَ يُحِبُّ الْمُتَوَكِّلِينَ.

باب چهارم: عدل است] لقوله تعالى إِنَّ اللهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ.

و هر بابى را از اين ابواب دو طبقه است طبقهء ظاهر و طبقهء باطن و آن هشت شرط كه استاد اهل طريقت جنيد قدس سره تعيين كرده است طبقات اين ابواب است.

اول باب طهارت است و طبقات آن دوام وضو و دوام ذكر. وضو طبقهء ظاهر است كه مطهر جوارح است از خبايث و اوساخ و ذكر طبقهء باطن است

كه مطهر آيينهء دل است از كدورات رين و رنگ اغيار.

باب دويم: توبه است و طبقات آن دوام صمت است و دوام نفى خواطر.

صمت طبقهء ظاهر است كه زبان را از ذكر غير دوست دربند مى كند و نفى خواطر طبقهء باطن كه نفس را از خواطر غير دوست منع مى كند.

باب سيوم: توكل است و طبقات آن دوام خلوتست و دوام صوم. خلوت طبقهء ظاهر است كه حبس حواس ظاهر مى كند از تردد و صوم طبقهء باطن كه حبس دواعى مى كند از [طلب] غذا.

باب چهارم: قسط است و طبقات آن دوام ربط دل است با روحانيت شيخ و دوام ترك اعتراض بر مقادير حق جل و علا و ربط دل با شيخ طبقهء ظاهر است تا در وقت توجه با روحانيت شيخ فايدهء ارشاد تواند گرفت و ترك اعتراض بر حق تعالى طبقهء باطن تا دل سالك در مقام رضا با حق تواند دم زد و بيقين بداند كه هرچه حكيم مطلق كند عين مصلحت آن در آن بود.

ديگر طالب بايد كه از صحبت توانگران غافل و مرده دلان جاهل بحكم فَأَعْرِضْ عَنْ مَنْ تَوَلَّى عَنْ ذِكْرِنَا احتراز كند و صحبت اهل صلاح و ارباب قلوب بر متابعت وَاصْبِرْ نَفْسَكَ مَعَ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ غنيمت دارد و در هيچ شكسته بچشم حقارت ننگرد و اشارت اوليائى تحت قبائى نصب عين سازد و يقين داند كه اين قباب صفات بشريت است لا غير پس شرط ارادت آنست كه در اولياى حق بنور حق نگرد نه بنور عقل و حس تا از ولايت اين قوم برخوردار شود چه نفس دايما از راه حس در هيئت بشرى مى نگرد و شيطان عقل خام وى را در اعتراض مى اندازد و از اين جهة بود كه جماعتى كه رقم حرمان و داغ خسران بر ديدهء دل ايشان كشيده بودند از راه حس، صورت بشرى

انبياء عليهم السلام مى ديدند و از مشاهدهء وجود معنوى محروم بودند مَا هَذَا إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ يَأْكُلُ [و يتمتع] مِمَّا تَأْكُلُونَ مِنْهُ وَيَشْرَبُ مِمَّا تَشْرَبُونَ و در حق كافران مكه فرمود كه وَتَرَاهُمْ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ وَهُمْ لَا يُبْصِرُونَ.

شيخ عبد الله انصارى مى گويد مريدان پيران را در حال حيات شناسند تا برخورند و منكران بعد از وفات دانند تا حسرت برند بايزيد را در حال حيات او هژده كس بيش نشناختند چنانكه از او برخوردند ديگران در ايذاء او يد بيضا نمودند و چون نقل كرد همه مريد گور او شدند بى فايده از آنكه از راه حس جز صورت بشرى وى نمى بينند و بگوش كلمات وى مى شنوند پس بايد كه هيچ كس را بنظر حقارت نه بيند و در باطن يك نفس از مراقبه خالى نباشد و يقين داند كه هر نفسى را بروى حقى است و او را از هر نفسى حظى. حظ او از نفس حيوة است و حق نفس بر او حضور با حق اگر حظ خود بستاند و حق او بگذارد (يعنى رها كند) ظلم كرده باشد و مستحق عقوبت بود و از اينجاست كه سيد الطايفة جنيد بغدادى قدس سره العزيز فرمود كه هرچه از تو گذشت قضاء آن ممكن نيست از آنكه حالى نفس خود را اگر به قضاء ما فات صرف كنى حق اين نفس ضايع كرده باشى و الفقير ابن الوقت اشارت بدين معنى است.

و بايد كه از هر هفته صوم پنجشنبه با دوشنبه و از هر ماهى ايام بيض و شب جمعه صلاة تسبيح در وقت خفتن و هر روز سبعى از قرآن برخواند و وقت طلوع و غروب آفتاب در خانهء خلوت روى بقبله ذكر خفى قوى فرونگذارد و در حال صوم تعجيل فطر كند به آب و ميان مغرب و عشا بذكر احيا كند كه مشايخ برآنند كه زود افطار كردن [و اين ساعت احيا كردن] فاضل تر از روزه داشتن و اين وقت بخوردن مشغول شدن. و اگر در روز صوم عزيزى التماس افطار كند منع نكند كه ثواب آن بسيار است مگر نيت [نذر] كرده

باشد يا قضاء.

و در صبح و شام دعائى كه مرويست از حضرت رسالت عليه السلام مى خواند اللهم إني اشهدك و اشهد ملائكتك و انبيائك و رسلك و جميع خلقك بانك انت الله الذى لا إله الا انت الملك القدوس السلام المؤمن المهيمن العزيز الجبار المتكبر و ان محمدا عبدك و رسولك اللهم ان أحييتني في هذا اليوم - و در شام فى هذا الليل گويد - فاحينى فى صحة و عزة و عافية من كل بلية صورية و معنوية و ان توفيتنى فتوفنى اليك مسلما غير مغبون و الحقنى بالصالحين رب اغفر و ارحم و انت خير الراحمين آمين برحمتك يا ارحم الراحمين.

و الحمد لله وحده و السلام من اتبع الهدى

فهرست اعلام و مآخذ و اصطلاحات

فهرست اعلام و مآخذ

و

اصطلاحات

اشخاص

اشخاص

آدم “صفى الله” حضرت ٢٩ “٢٥٣” ٢٧١

آرام شاه "امير ٤٠

آفتاب پنهانى ٧٥

آمنه" مادر پيامبر اكرم ٢٦

آنندپال ٤٤

ابراهيم “حضرت ٢٥٣” ٢٥٥ “٢٧١” ٢٨٥ "٢٨٦

ابراهيم طباطبائى يزدى ١٨٢

ابن بطوطه ٢٥" ٢٧

ابن تيميه ٢٦٩

ابن جوزى ٣٤٧

ابن عربى ٢٢ “١١٠” ١٥٣

ابن فارض مصرى ١٠٨ تا ١١٠

ابن مسعود ١٨٨

ابن المعمار الطفيلى ٢٤٥ “تا ٢٥١” ٢٦٠ "٣٦٩

ابو اسحاق نيشاپورى ١٠٧

ابو امام ١٨٨

ابو بكر ابو حربه ٢٦

ابو بكر صديق ١٨“ ١١٣ ”١٨٨“ ٢٠٠ ”٢٨٧

ابو بكر طوسى ٢٦

ابو بكر نساج ٢٣

ابو الحسن خرقانى ١٣٢

ابو حفص حداد ١١٦

ابو حنيفه" نعمان بن ثابت ١٨٨

ابو الدرداء ١٨٨

ابو ذر غفارى ١٨٨ "٢٠٠

ابو الرضا“ شيخ ٢٦ ”٣٠

ابو سعيد ابو الخير ٧٤

ابو سعيد ايلخانى“ سلطان ٩ ”٢١

ابو سعيد خدرى ١٨٨

ابو طالب مكى ١٠٥

ابو عثمان مغربى ٢٣

ابو العلاء عفيفى ٢٧٢" ٢٧٣

ابو على رودبارى ٢٣

ابو على كاتب ٢٣

ابو القاسم جرجانى ٢٣

ابو القاسم سلاميان ٢٢

ابو القاسم عبد الله ٨

ابو المسعود ٩٩

ابو موسى اشعرى ١٨٨

ابو النجيب سهروردى عبد القادر ١٨ "٢٢١

ابو هريره ١٨٨

اثير الدين وركانى ٢٥

احمد افلاكى ٢١٧" ٢٦٠

احمد غزالى ٢٢

آخوند درويزه "ملا ٩٩

اخى حسين ٢٥

اخى على دوستى سمنانى ١٢“ ١٣ ”١٤ تا ١٩" ٣٥

اخى محسن ترك ٢٥

اخى محمد حافظ ٢٥

ارغون خان ٢١

اسحاق اردبيلى ٢٤

اسحاق ختلانى ٣٠ “٣٦” ٧٠ “٨٣” ٨٤ "٢٠٨

اسكندر شاهميرى بت شكن ٣٨“ ٦١ ”٧٩ -

اسماعيل حقى بروسوى ١٣٣

اقبال“ علامه (١٠ ”١٨“ ٢٣ ”٢٤ سخن مدير و پيشگفتار) - ٢٥٨

اكمل الدين مظفر قزوينى ٢٤

الياس ٦

امام جعفر صادق ٢٣" ٢٠١

امام حسين بن على “حضرت ٢٣” ٢٤ “٣٧” ١٧٣ "١٨٨

امام زين العابدين“ حضرت ٧ ”١٣“ ١٩ ”٢٣" ٢٠١

امام على امير المؤمنين “حضرت ٤” ٧ “٩” ٢١ “٢٣” ٢٤ “١٣٠” ١٧٣ “١٨٨” ٢٤٦ “٢٥٩” تا ٢٦٩ “٣٤٨” ٣٧٧

امام على رضا ٢٣ “٢٤” ٢٠١

امام محمد باقر ٢٠١

امام موسى كاظم ٢٣ "٢٠١

ام سلمه ٢٠٠

امير تيمور (پيش گفتار) ١٣“ ١٥ ”تا ١٧" ٣٧ تا ٣٢

امير المؤمنين حضرت على: امام

امين احمد رازى ١٠

اويس قرنى ٨٨

ب برهان الدين ساغرچى ٢٦

بلال حبشى ٢٨٧

بلبل شاه سهروردى تركستانى “سيد ٤٤” ٤٦ "٤٩

بلعم باعور ١٤٩

بلوشه ٢٩ (پيش گفتار)

بهاء الدين قمكندى ٢٦

بهار مشهدى“ محمد تقى ٩٥ ”٢٢٣

بهين دارائى" دكتر ١٤٩

بى بى بارعه "ديده موجى ٧٩

ت تاج خاتون ٧٨

تاج الدين سمنانى“ مير سيد ”٣٢“ ٣٨ ”٥٥" ١١٧

تاج الدين كركهرى ٨

تاج الدين محمود اشنهى ٢٠٩

ج جابر بن عبد الله ١٨٨

جامى “عبد الرحمن ١٣” ١٠٩ "١٥٣

جبريل كردى ٢٥

جعفر بدخشى“ نور الدين ٥ ”١٥“ ٢٠ ”٢٥“ ٣٠ ”٣٦“ ٨١ تا ٨٣ ”٩٤“ ١١٢ ”١٢١ تا ١٢٥“ ١٨٠ ”٢١٤

جعفر سلطان القرائى ١٦٧“ ١٨٧ ”٢١٤

جمال الدين احمد جوزجانى“ سيد ٢١ ”٢٢

جلال الدين همائى ٢٣

جنيد بغدادى ٢٣

جويا تبريزى ٢٤٨

ح حاتم طائى ٢٤٦

حاج خليفه ٢٠٠

حافظ ابن الكربلائى پيشگفتار ٢٥

حافظ شيرازى ٨“ ٩ ”١٧

حبيب عجمى ٢٣

حبيب يغمائى ٢١٥

حسام الدين راشدى“ سيد ١٠ ”١٧٩

حسن بصرى ٢٣" ٢٤

حسن بن مسلم ٢٤

حسن جلايرى ٢١

حسن سادات ناصرى "دكتر سيد ٢١٥

حسن شاه چك" سلطان ٦١

حسن منوچهر "دكتر ١١٧

حسن بايقرا" سلطان ٤١

حسين سمنانى “مير سيد ٣٢” ٣٨ “٨٥” ٨٧

حسين واعظ كاشفى “ملا ٢٤٨” ٢٤٩

حكمت ال آقا ١٠٩

حيات همدانى

خ خالد لرستانى ٢٥

خان بابا بيانى "دكتر ١١١

خدابنده اولجايتو“ سلطان سلطان ”٩" ١٠

خديجة الكبرى (رض) ٢٨٧

خضر “خواجه ٤” ١٠ "١١٢

خواجه قطب الدين نيشاپورى ٩

خواجه محمد پارسا ١١٧" ١٥٥

د داود “حضرت ١٠٧” ٢٥٣ "٢٧١

داود طائى ٢٣

داود قيصرى ١٠٩" ١٥٣

داهر "حاكم سند ٤٣

ذ ذبيح الله صفا" دكتر ٢٩١

ذو النون مصرى ١٠٧

ر رضى الدين اوجى ٢٦

رضى الدين لاله ٢٢ "٢٥

رنچن" حاكم كشمير ٤٦

رومى (مولوى) ٧٨ "٢٦٠

ز زين العابدين شاهميرى ٥٧

زولجو خان (ذو القدر) ٤٥

س ستورى" خاورشناس ٢٩

سرى سقطى ٢٣

سعدى شيرازى ١٠٠ “١٠١” ٤٩

سعيد نفيسى “استاد ٤” ١٦ “٢٤” ١٦٨

سفيان ثورى ١١٦

سلمان فارسى ١٨٨

سليمان كلان قندوزى ١٨٥ "٢٠٥

سيد اشرف جهانگير سمنانى ٩“ ٢٨ ”٨٦" ١٧٨

سيد اشرف ظفر بخارى ٢٠ “٢٦” ٢٠١

سيد امير على ٥

سيد جلال الدين بخارى اچى ٨٦

سيد حسن ٧

سيد حسن بهادر سمنانى "مير ٨٧

سيد حسين ٧

سيد حمزه ١١

سيد شهاب الدين همدانى ٣" ٤ تا ٩

سيد عبد الله ٧

سيد عزيز الله "مير ٨٩

سيد على سياه پوش ٣٢

سيد على" شيخ ٧

سيد على همدانى “مير” شاه همدان ... تقريبا در هر صفحه

سيد على شيرازى ٤

سيد غلام حسين كاظمى ٢٠

سيد فيروز جلال الدين ٨٩

سيد القاسم ٢١

سيد محمد حصارى ٨٠

سيد محمد قادرى "حافظ مير ٨٩

سيد محمد قاضى ٦٠

سيد محمد مراد" مير ٨٩

سيد محمد طالقانى ٨٩

سيده فاطمه (مادر شاه همدان) ٧ "١١

ش شافعى" امام ١٦٠

شاه رخ تيمورى "سلطان ١٦

شاهمير" سلطان ٤٥

شبلى "ابو بكر ١٠٨

شرف الدين درگزينى ٢٥

شرف الدين يحيى منيرى ٢٦

شريف حسين سبزوارى ١٨٥

شمس الدين احمد" دكتر ٢٧

شمس الدين ختلانى ٨٧

شمس الدين محمد لاهيجى ١٧٦

شهاب الدين شاهميرى كشميرى سلطان ٤٨ “٥٤” تا ٥٧

شيخ احمد (محمد) ٨٦

شيخ سليمان ٨٦ "٨٧

شيرويه همدانى" ابو المحامد ١٨٧

ص صادق گوهرين "دكتر ٢٧

صاين الدين على تركه خواجه ١٨٤

صدر الدين قونوى ١٥٣

صدر الدين شيرازى" ملا صدرا ١٨٢

صوفى "دكتر غلام محى الدين ٢٦

ط طغان خان شاه ١٢١

طوطى على شاه ٣٦

ظ ظفر كافى همدانى ١٧٢" ٣٥٢

ظهور الدين احمد "دكتر ١٠٦

ع عائشه صديقه ١٨٨

عباس اقبال آشتيانى ٣٥" ٢٨٤

عبد الحنان مصر ٣١٢

عبد الرحمن اسفراينى ٢٢

عبد الرحمن بن عوف ٢٦٠

عبد الرحمن مجذوب طوسى ٢٦

عبد الرحمن مصرى ٢٦

عبد الرزاق كاشانى ٢٢ “١٨٩” ٢٥٤ "٢٨٨

عبد العزيز دهلوى" شاه ٢٠٠

عبد الغفور لارى ١٣٣

عبد القادر قره خان "دكتر ٢٠٠

عبد الله" پدر رسول (ص) ٢٦

عبد الله برزش آبادى “سيد ٢٦” ٨٤

عبد الله بن عباس ١٠٥ "١٨٨

عبد الله بن عمر ١٠٥

عبد الله بن مبارك ٢٠٠

عبد الله سفالى ٢٦

عبد الله مستوفى ٣٢٥

عبد المقدر" مولانا ١٧٨

عراقى همدانى ٢٧

عربشاه فخر الدين ١١

عرفانى “دكتر خواجه عبد الحميد ٤٣” ٤٥

عز الدين ختائى

عز الدين عطاردى قوچانى ٦١

عز الدين لكهنوى ٦٢

عزيز نسفى ٢٠٥ "٢٠٦

عطار نيشاپورى ١٠٢“ ١١٥ ”١٦٨“ ١٧٢ ”٣٢٠

علاء الدوله تاج الدين ١١

علاء الدوله سمنانى ٨ تا ١٢“ ١٧ تا ٢٧ ”٣٥٦

علاء الدين" سلطان ياخلى ١٧١

علاء الدين شاهميرى ٣٩

علاء الدين محمد ١١

على اصغر حكمت “دكتر ٢٣ تا ٢٥” ٣٢ "٦٣

على رضوى ٢٧٢

على مصرى ٢٦

عماد الدين" سيد (عماد الملك) ١١

عمر بن خطاب ١٨٨

عمر بركانى ٢٦

عوض علاف "شيخ ٢٦

عيسى" حضرت ٢٦

غ غازان خان “سلطان ٨” ٥٣

غازى چك ٢٦

غزالى “امام محمد ٣” ٢٦٢

غياث الدين “حاكم بنگال” ١٧٨

غياث الدين “حاكم پاخلى ٣٧” ١٢١

ف فاطمة الزهرا ٢٦٣

فخر الدين رازى ١٣٩

فرخى سيستانى ٤٤

فردوسى ١٤١

فروزانفر "استاد بديع الزمان ١٤٩

فيروز شاه تغلق ٥٤

ق قاسم غنى" دكتر ١٧٦

قطب الدين “سلطان كشمير ١٨” ٤٨ “٣٩” ٥٤ “١٢١” ١٤٣

قوام الدين بدخشى “شيخ ٥٠” ٨٥ “٨٧” ١٧٥ "٢١٦

ك كمال ثانى" سيد ٨٩

كمالى "عبد الحميد ٢٠٩

گ گرامى جالندرى ٢١٥

گلندام ١٧٦

ل لقمان حكيم" حضرت ١٠٧

م ماه خراسانى ٧٥

محمد رسول الله (ص) “حضرت نبى اكرم ٣” ٤ “١٣” ١٤ “٢٣” ٢٤ “٥٧” ١٤٩ “١٥٣” ١٥٤ "و در ساير متون و ضمائم

محمد اذكانى ٢٤“ ٣٠ ”١٩٢

محمد اعظم ديده مرى ٢٦

محمد ايوب قادرى ٢٠٩

محمد بن جعفر جعفرى ١١١

محمد بن شجاع ١٥٣

محمد بن عبد الله" شيخ ٢٠٧

محمد بن عمرى ١٠٩

محمد بن قاسم ٤٣

محمد بهرام شاه سلطان ١٢١ “١٢٨” ١٩٩

محمد خوارزمى “مولانا” ١٢١ تا ١٢٣

محمد رمضان ضيارانا “دكتر” ٢٧

محمد رياض “دكتر ١” ٢٠ "٤٤٣

محمد سرائى“ مولانا ٦٣ ”٨٧

محمد شامى" شيخ ٨٨

محمد شريف "مولانا ملك ١٩

محمد شفيع“ دكتر ١٧٦ ”١٨٥

محمد شيرين مغربى ٢٤

محمد ظفر خان" دكتر ٢١٨

محمد على شاه قاجار ٢٢٣

محمد عوفى ٢٧٠

محمد قزوينى "علامه ١٧٦

محمد مجذوب طوسى ٢٦

محمد مرشدى ٢٦

محمد همدانى“ سيد محمد ٤٨ ”٥٧“ ٦١ ”٦٢“ ٧٧ تا ٨٠ ”٨٤

محمود شاه بهمنى ١٧٨

محمود غزنوى“ سلطان ٤٣ ”٤٤

محمود مزدقانى رازى ١٢ تا ٢٥" ٣١

محى الدين لتكانى ٢٠٦

محيط طباطبائى "سيد محمد ٣٢

مستان شاه كابلى ٢٢٢" ٢٢٥

مسكين امرتسرى ٢٦

مصطفى بن شريان سرورى ٩٩

مظفر بختيار ٢٦٢

مظفر بزازى قزوينى ٢٣

معروف كرخى ٢٣

معز الدين كرت ٣٩

مقداد بن عبد الله سيورى ٢٥٣

موسى ٢٥٦

موسى (ع) حضرت ١٤٩

موله مارين ٢٧ “١٣٣” ٣٤١

ن الناصر الدين بالله "عباسى خليفه ٢٩٩ تا ٣٠٣

نجم الدين اذكانى ٢٤“ ٢٥ ”٢٠٠

نجم الدين زركوب ١١٤“ ١٣٢ تا ١٣٥ ”١٥٨“ ١٧٣ ”٣٨٧

نجم الدين سالار همدانى ٢٦

نجم الدين كبرى ١٤“ ١٨ ”٢٢" ٢٦

نسيم حجازى ٣١٢

نظامى ١٠٢ "١٧٢

نور الدين سالار ٢٥

نياز على خان ٩٨" ٢١٣

و واعظ كاشفى ٩٩

وليام مور كرافت ٤٢

ه‍هارون الرشيد "عباسى خليفه ١٦٩

هرش" راجه ٤٥

همام الدين تبريزى ٢٢٠

هندو شاه نخجوانى ١٧٠

ى يعقوب صرفى “شيخ ٣” ٧

يعقوب خان اتاليق ٦٢

يحيى باخرزى كيروى ١٣٥

يوسف (ع) صديق ١٣٨ “٢٥٣” ٢٥٣ "٢٧١

كتب و مجلات

كتب و مجلات.

آ آب كوثر (اردو) ١٨“ ٤٨ ”٦٢

آتشكده آذر ٢١٥

آتشكده وحدت ٢٢٥

آداب سفره ١٦٥

آداب المشايخ ٢٠١

آغاز و ارتقاى شيوه جوانمردى (مقاله به اردو) ٢٩٩" ٣١١

آموزش و پرورش مجله ١١ "٣٢

ا احوال و آثار و اشعار مير سيد على همدانى ١" ٢٠

احياء علوم الدين ٢ “١٠” ٢٠٤ "٢٦٠

اختيارات منطق الطير (هفت وادى) ١٦٧

اخلاق جلالى ٩٩

اخلاق محسنى ٩٩

اخلاق ناصرى ٩٩

ادب فارسى در پاكستان (پاكستان مين فارسى ادب“ اردو) ١٨ ”١٠٢

اربعين اميريه ١٩“ ١٩٩ ”٢٠٠

الاربعين فى فضائل على ٢٠١

ارزش ميراث صوفيه ١٨“ ١١٦ ”١٥٩“ ٢٦٨ ”٢٧١" ٢٩٧

ارمغان حجاز ٢٠٥

از سعدى تا جامى ٢١ تا ٢٣ “٣٩” ٤١ "١٢٨

اسرار النقطه ١٨٢ تا ١٨٤

اسرار وحى ٢٠٥

اسكندرنامه ٢٩٥

اسناد اوراد فتحيه ١٦٤" ١٦٥

اسناد حليه حضرت رسول (ص) ١٦٩ "١٧٠

اسناد مكاتبات تاريخى ايران ٣٣

اصطلاحات صوفيه ١٣٨" ١٨٩

الاصول العشرة ١٣٢ "١٣٤

اطلاعات“ ماهانه ٣٣ ”٨٤

اعتقاديه" رساله ١٤١ تا ١٤٣

اقرب الطريق ١٧١

اقوال در طب و علم كيميا ١٨٠

الحق "ماهنامه اردو ١٤٣

الفصول فخريه فى اصول البرية ٢١

امثال و حكم دهخدا ١٦٩

الانسان الكامل (روح الاعظم) ١٩٤

انسان نامه (قيافه نامه" مرات الخيال ... ) ٣٦

انوار الاذكار ٢١٠

انوار (نوريه) ٢٠١

اوراد الاحباب ١٣٥

اوراد فتحيه ١٠ “٢٣” ٣٠ “٥٠” ١١١ تا ١١٣ "١٩٠

اورينتل كالج ميگزين ١٧٦" ١٨٥

ايران صغير (تذكره شعراى فارسى كشمير) ٤٥ "٥٧

ايران كبير و ايران صغير (اردو) ١٣٣

ب بال جبريل ٢٠٥

برهان“ مجله (اردو) ١٨ ”٢٣" ١٥٣

بزرگان و سخن سرايان همدان ١٨ “٣٣” ١٨٧

البشرى بالحسنى ١٨٥

بوستان سعدى ٧٨ “١٠٠” ٢٤٦

بهرام شاهيه "نامه (رساله) ١٢٨

پ پارسى سرايان كشمير (دكتر گ - ل - تيكو) ٤“ ١٠ ”٥٧

پرشين لتريچر (ادب فارسى - ستورى) ٢٩

ت تاريخ ادبيات در ايران ٢٩١

تاريخ اولجايتو ٨" ١١

تاريخ تمدن اسلام ٢٩٣

تاريخ جهانگشاى جوينى ١١٧

تاريخ حسن ٤٣ "٦٢

تاريخ رشيدى ٤٨

تاريخ مغول ٣٥

تاريخ كبير كشمير (تحايف الابرار) ٢٤“ ٢٦ ”٣٣“ ٦٧ تا ٧٣ ”٧٨

تاريخ كشمير (ن ك) ٤٦

تاريخ گزيده ٩

تاريخ نظم و نثر فارسى ٤“ ٦ ”٤٢“ ٦١ ”٧٨“ ٩٥ ”١٦٥“ ٢٠٦ ”٢١٥

تجارب السلف ١٧٠

تحفة الاخوان انصارى ٣٣١

تحقيق در احوال و آثار نجم الدين ١٤

تحقيق در نظم و نثر ذهبيه ٢٦" ١٣٣

تذكرة الاولياء ١٦٨

تذكره شاه همدان (اردو) ٢٠

تذكرة الشعراء (سمرقندى) ٥

تذكره شعراى پنجاب ٣١٨

تذكره شعراى سمنان ٢١٥

تذكره شعراى كشمير (تكمله از اصلح) ٧ “٥٧” ١٧٩ "٢١٧

تذكره شيخ كججى ٩٧“ ١١٧ ”١٣٦" ١٤٣

تذكره صوفياى بنگاله (اردو) ٢٨

تذكره صوفياى سند (اردو) ٢٨

تذكره صوفياى سند (اردو) ٤

تذكره علائى ٢١٤

تذكره علماى هند (اردو) ٢٦

ترجمه تاريخ يمينى ٢٩٨

تغير حروف المعجم ١٩٧

تلبيس ابليس ٢٤٧

تلقينيه "رساله ١٦٢ تا ١٦٤

ج جامع التواريخ رشيدى ١١١

جاويدنامه ٢٠٥

جستجو در احوال و آثار فريد الدين ١٦٨

جوامع الحكايات و ٢٦" ٢٧

چ چهل اسرار (گلشن اسرار) ٨٥ “٢١٣ تا ٢٢٥” ٤٤٣ “٤٨٢” متن ٤٤١ تا ٤٨٢

چهل مقام صوفيه ٩٤ “٩٧” ١٣٦

ح حقيقت ايمان ١٤٨ "١٤٩

حقيقت نور و تفاصيل انوار ١٦٦" ١٦٧

حل الفصوص ١٥٣

حيات القلوب ٢٥٣

خ خزينته الاصفياء ٢٢ “٢٦” ٣٣ "٨٥

خطبته الاميرية ٢٠١

خلاصة المناقب ٦ تا ٩“ ١١ تا ١٥ ”١٧ تا ٢٠“ ٢٢ تا ٢٧” ٣٨“ ٦٧ تا ٧٣ ”٩٤“ ١٠٦ ”١١٢“ ١٥٦ ”٢٠٣

خواريه ٢٠٢

د داراب نامه ٢٩٥

دانش" مجله ١٠٢

داوديه (در آداب و سير اهل كمال) ١٢٧ "١٢٨

دائره المعارف آريانا ٢

دائره المعارف فارسى (ج ١) ٢٩٢

دائره المعارف اسلامى (به انگليسى) ٢٤“ ١١١ ”١٧٢" ٣٣٦

درويشيه “رساله ١٥٦” ١٥٧ "متن ٣٨٣ تا ٥٠٠

ده قاعده ١٣٢ تا ١٣٥

ديوان اوحدى مراغه اى ٢٦٢

ديوان حافظ ١٧٦

ديوان عراقى همدانى ١٤٣" ٢٣٠

ديوان عطار ٢٨٠

ديوان فروغى بسطامى ٢٦٣

ديوان كبير مولانا ١٠٢ "٢١٩

ديوان مستان شاه كابلى ٢١٤

ديوان و شرح احوال و سبك اشعار مشتاق

ذ ذخيره الملوك ٨“ ١٠ ”٥١“ ٩٥ تا ١٠٣ ”١٥٩" ٢٠٤

ذكريه (عربى "صغرى) ١٩٣

ذكريه (فارسى) ٨“ ٩٧ ”١١٧ تا ١٢٠“ ١٦١ ”متن ٥٢٣ تا ٥٤٥

الرحلة ٢٧" ٢٩٥

الرحيم "مجله ٢٠٠

رساله الاوراد ١٩٠

رسالته فى الفتوة ٣٣١" ٣٣٣ تا ٣٧٧

رسالته القشيريه ٢٥٣

رسائل جوانمردان ١٦٧ “٢٥٠” ٢٦٨ "٢٨٩

رسايل حكمت و تصوف و فتوت ٢٥٣

روح و نفس ٢٠٩

روضات الجنات و ٨“ ١٩ ”٢٠“ ٢٤ ”٢٥“ ٤٠” ٦٧“ تا ٧٠ ”١٠٣“ ١٧٠ ”١٧٦" ٢٧٣

روضته الفردوس ١٨٧

رياض العارفين ١٨

ز زاد العقبى ١٨٥

الزجاجة البلورية ١٠٩

زين الاخبار گرديزى ٤٤

س سبع المثانى ٢٠٧

السبعين فى فضائل حضرت على ١٩ “٢٠٥” ٥٠١ تا ٥٢٢

سبك شناسى ٩٥

سيرت اف اسلام (روح اسلام) ٥ “٢٤٨” ٢٦٢ "٢٧٤

سخن" مجله ٢٩٢

سرچشمه تصوف در ايران ١٨ “٢٣” ٢٤ "٢٦

سفرنامه ابن بطوطه ٢٥" ٢٦

سفينة الاولياء ٢٢

سلسله الذهب "رساله ١٩

سلسله نامه ٢٠٤

سلسله نامه ٨٤

سؤالات كمالى" رساله ١٧٣

سه گنجينه توحيد ١٨٢ تا ١٨٤

سير الطالبين ١١٣ تا ١١٦ "٢١١

سير و سلوك (حق اليقين) ١٥١" ١٥٢

ش شاهنامه حضرت شاه اسماعيل ٣٢٩

شرح اسماء الحسنى ١٨١

شرح تعرف ١٤٩

شرح چهل اسرار ٢٢٣

شرح زندگانى من ٣٢٦

شرق “مجله ٢٦٩” ٢٨٤

شعراى فارسى زبان كشمير ٢١٨

شعر فارسى در هند ١٥٧

صحيفه الاولياء ٧ "٨٤

صفريه" رساله ٢٠٩

صفعته الفقراء (فقريه) ١٩٢

الصلة بين التشيع و التصوف ٢٧٠

ض ضرب كليم ٢٠١

ط طالقانيه (طائقانيه) ١٩٥

طائفه مردم ١٦٦

طبقات الصوفية ٢٧٣

طرائق الحقائق ٣٢

ع “غ عقبات (يا قدوسيه) رساله ٥١” ٩٥ "١٤٣

عقليه ١٢٥" ١٢٧

غيبيه "رساله ٢١١

ف فتوت نامه سلطانى ٢٤٨“ ٢٧٥ ”٢٨٠

فتوت نامه ناصرى (منظوم ٢٥٣

فتوت نامه هاتفى ٣٢٩

فتوت نامه هاى عمر سهروردى

فتوتيه“ رساله ٥ ”٢٤“ ٢٥ ”١٧١“ ١٧٢ - ١٧٢ ”٢٨٢" متن ٣٣٣ تا ٣٧٧

فراستنامه ٢٠٩

فردوس الاخبار ١٨٧

فرقه نوربخشيه ٣٣

فرهنگ ايران زمين “مجله ٤” ١٠٨ “٢٥٣” ٢٨٦

فرهنگ عميد ٦٦

فرهنگ فارسى معين ١٢٩

فرهنگ قرآنى ٢١٠

فرهنگ نفيسى ٦٦

فصل الخطاب ٨ "١١٧

فصول الحكم ١٥٣

فقريه" رساله ٢٣

فكر و نظر "مجله ٥٠

فهرستها مرتبه ريو ٢٨

فهرستها مرتبه هرمان اته ٢٨

فى خواص اهل الباطن ١٩٨

فى السواد الليل و لبس الاسود ١٧٢

فى علماء الدين“ رساله ١٥ ”١٨٩

ق قابوس نامه ٢٩٤

قران مجيد ٦

قصص الانبياء ١٠٧

قوت القلوب ١٠٥

ك كتاب الفتوة ٢٥١" ٢٦٠

كشف الحقائق ٢٠٧

كشف المحجوب ٢٧٢

كشمير (انگليسى) ٦ “١٨” ٢٦ “٢٨” ٣٥ “٤٣” ٤٥ “٥٩” ٨٥ "١٠١

كشمير بعهد سلاطين ٤

كشمير بمرور زمانه ها (انگليسى) ٤٥

كليات سعدى ٢٥٣

كليات فارسى اقبال ١٠٢

كماليه" رساله ٢٦

كيمياى سعادت ١٠٢

گ - ل گلستان سعدى ١٠٠ "١٠١

گنج سخن ٢٠

گنجينه توحيد (ترجمه اسرار النقطه) ١٨٣ - ١٨٤

لغتنامه دهخدا ٥“ ٦٦ ”٢٤٦

لطائف اشرفى ٢٨" ١٧٨

لوامع ١٠٩

م مبدأ المعاد ١٨٢

مثنوى مولوى ١٠١

مجالس العشاق ٤١

مجالس المؤمنين ٦ "١٠

مجله دانشكده ادبيات تهران ٢٠٠" ٢٤٥

مجمل فصيحى ٢٢ "١٠٥

مجموعه انهار جاريه ١٨٢

محمد پيغمبرى كه از نو ٢٥٨

مختصرى در تاريخ تحول نظم و نثر فارسى ٩٥

مخزن اسلام ٩٩

مرات التائبين ٩٧“ ١٠٤ تا ١٠٨ ”١٩٩

مرآة المروات ٣٣٢

مرادات ديوان حافظ ١٧٦" متن ٤٣١ تا ٤٤٠

مرزبان نامه ١١٧

مستورات (منقبة الجواهر) ٣ “٤” ٦ “١٠” ١٣“ ١٥” ٢٠ “٢٥ تا ٢٧” ٣٦ “٣٩” ٤٥ “٤٩” ٥٢ “٦٧” ٧٤ "٨٥

مسلك الاخيار" مثنوى ٤

مسند الفردوس ١٨٧

مشارب الاذواق ١٠٨ تا ١٠٠ "متن ٣٧٩ تا ٤٢٧

مشجر الاوليا ١٥" ١٩

مشكل حل "رساله ١٥٠

مشيت ١٤٦" ١٤٧

مصباح الهدى ٢٣

معارف اسلامى “مجله ٢٥” ٦٥ "١٧٢

معاش السالكين ١٧٥

معجم البلدان ٣٩" ٤٦

معرفته النفس ٢١٠

مفتاح المحبة ٨

مقالات امير ٢١٠

مكارم اخلاق ٢٠٨

مكتوبات “رساله ٣٧” ٥١ “تا ٥٣” ٦٥ “١٢٠” تا ١٢٥ "١٢٧

مكتوبات پير جماعت على شاهپورى ٢٠٩

ملامتيان و صوفيان و جوانمردان ٢٧٢

مناجات“ رساله ١٦٤ ”١٦٥

مناقب العارفين ٢٦" ٢١٧

مناميه ١٣٧ "١٣٨

منطق الطير ١٠٢“ ١٠٧ ”١٦٨

منهاج العارفين ١٧٩

موچلكه" رساله ١٢٩

المودة فى القربى و اهل العبا ١٨٧ - ١٨٧

ن الناسخ المسوخ فى القرآن المجيد ١٩٦

نزهته الخواطر و ١٠ “٢٩” ٤٢ "١٨٠

نسبت خرقه درويش (فقريه) ١٥٥

نفايس الفنون ٢٥١“ ٢٧٣ ”٢٧٣

نفحات الانس ١٣“ ١٨ ”٢٢“ ٢٦ ”١٠٧" ١٠٨

نفسيه ٢٠٩

نقش پارسى بر احجار هند ٦٣

نقش پهلوانى و نهضت عيارى ٢٩٣

نگارستان كشمير ٢١٨

نوريه ١٦٠

نهج السلوك ٩٩

و واردات (اميريه) “رساله ٦” ١٣١

واردات (انصارى) ١٣١

الواردات الغيبية ١٣١

واقعات كشمير (تاريخ اعظمى) ٢٦ “٥٩” ٦٤ “٧٩” ٨٩

وجوديه ١٦٢

وحيد “مجله ٢٦٢” ٢٩١

ه‍هفت اقليم ١٠

هلال “مجله ٤٣” ٥٩

همدانيه “رساله ١” ١٣٨ "١٤١

ى يغما“ مجله ٥ تاى ”٢٣“ ٢٤ ”٢٧“ ٣٢ ”٥٠“ ٩٩ ”٢١٤

ينابيع المودة ١٩“ ١٨٥ ”٢٠٥

اماكن و بلاد

اماكن و بلاد

آ آسياى صغير ٥

آلمان ٢٧

اردبيل ٢٨

اروپا ٥

استنبول ٢٧

اسلام آباد ١" ٢١

افريقا ٥

افغانستان ٧ "٢٢

اكسفورد ٢٨

امرتسر ٩٨" ١٨٩

اندراب (غرب بدخشان) ٣٦

اندلس اسلامى ٥

اندونيزى ٥

انگلستان ٢٧ "٢٨

ايران ١“ ٢ ”٩“ ١٠ ”١٩ تا ٢٣“ ٢٤ ”٥٤ تا ٥٧ و در مورد ذكر ساير نسخ خطى و كتابخانه ها

ب بانكيپور (پتنه) ٢٩

بخارا ٢٩“ ٣٧ ”٥١“ تا ٥٣ ”١٠٤" ١٩٩

بلخ ٢٨ “٣٦” ٣٧ “٥١ تا ٥٣ ١٠٤” ١٩٩

بلخاب ٨١ "٨٢

بدخشان ٢٨“ ٣٨ ”٥١ تا ٥٣

بغداد ٢٨

بلتستان ١٨“ ٥٣ ”١١١

بمبئى ٩٨

پ پاخلى (پكهلى) ١٧“ ٣٧ ”٥١ تا ٥٣

پاكستان ١“ ٢ ”٥“ ٦ ”١٨ تا ٢١“ ٢٧ تا ٢٩ ”٦١“ ٩٤” و در ذكر كتابخانه ها و نسخ خطى

پنجاب ١٧“ ٢٧ ”١٧٢

پيرپنجال ١٦" ٤٢

پيشاور ٨١ "١٤٣

ت تاجيكستان ٧٥" ٢٠٩

تاشكند ١١٧

تبت (لداخ) ٢٨ "٤٦

تبريز ١٦٨

تركستان ٢٨" ٤٩

تهران همانند ذكر ايران نيز ٤٤ "٧٦

چ چين ٣٠

ح حيدرآباد (پاكستان) ٢٠٠

حيدرآباد (دكن) ١٧٤

خ ختا ٢٨

ختلان ٧“ ٢٤ تا ٢٦ ”٣١ تا ٣٣“ ٣٥ تا ٣٧ ”٥٢“ ٥٩ ”٧٥

خراسان ١٠“ ٢٦ ”٣٧" ١٤٣

د دهلى ١٧ "٢٠٩

ر" ز رام پور ١٧١

راولپندى ١٥٣

روم ٢٦

رى ١٣ "١٣٩

زيتون (در چين) ٣٠

س ساوه ١٣

سرگودها ٢٧

سرى نگر ٢٤

سمنان ١١" ١٩ تا ٢٢

سيلان (سرانديپ) ٧ “٢٨” ٢٩

ش شام (سوريه) ٢٦ “٢٨” ١٠٠

شوروى ٥

شيراز ٩ “٢٨” ١٧٨

ع عراق عجم ٩ “١٤” ٢٠

عراق ١٠٠

عليگره ٩٨

ف فرانسه ٢٠

ق قاهره ١٥٦

قبچاق ٢٨

ك كابل ٣ “٤٣” ٤٦ "١١٧

كانپور ١١١

كراچى ١١١" ١١٣

كربلاى معلى ٢٤

كشمير (و جامون “ازاد) ٩ تا ١١” ١٧ تا ١٩ “٢٢” ٢٤ “٢٨” ٣٢ “٣٨ تا ٥٠” ٥٢ "٥٣

كولاب (ختلان اسبق) ٢٨" ٧٥

ل لابور ١ “٢٢” ٢٨ “٤٤” ٩٨ "١١١

لبنان ٢٠

لداخ (تبت) ٢٨" ٤٦

لكهنو ١٩

م ماوراء النهر ٦ “٢٨” ٣٧ “٣٩” ٥٣

مدينه منوره ٢٦

مزدقان (در رى) ١٣ “١٧” ٢٠ "٢٨

مشهد ٢٨

مصر ١٥٦

مظفرآباد (كشمير) ١٣٣

مغرب اقصى ٥

مكه مكرمه ٢٦" ١٧٣

ميسور ٩٨

ن نگر ١٨ "٥٠

ه‍هرات ٤١" ٤٣

همدان ٣ “٤” ٦ “٧ تا ١٠” ١٤ “٣٠” ٣٤ “٥١” ١٣٩"

هند ٧“ ١٨ ”٢٣“ ٢٤ ”٢٦“ ٢٨ ”٣٩“ ٤١ ”٩٤

ى يزد ٢٨

يمن ١٣٩

اصطلاحات تصوف و فتوت

اصطلاحات تصوف و فتوت

ا ابدال ٣٢٢

ابن (طلب" نووار مسلك فتوت) ٢٨٥

احداث (مفرد حدث "جوانمردان) ٢٩٢

احوال ٢٥

اخذ ٣١٤

اخى (فتى) “ اخيت ”اخوه“ اخيان ”اخيه“ ١٢ ”١٧“ ١٩ ”٢٥“ ٢٧ ”٤٤٥

اخيار ٢٧

استاد شد (گرده بند لباس فتوت) ٢٨٥

استاد فتوت (مطلوب“ مراد) ”داراى سابقه مسلك فتوت ٢٨٥

اعيان ثابته ١٥٤

اقى (جوانمرد و فياض) ٣٠٥

ب / پ بكر (نووارد مسلك جوانمردى) ٢٨٥

پدر عبد (عبد خوان جوانمردى) ٢٨٠

پير مغان ٤٣٨

پيك ٤٣٨

ت / ث تعبير ٣١٤

تكميل ٣١٣

توابين (شطاران) ٣٩٤

ثقيل ٣١٣

ثلاثه غساله ٣٣٤

ج“ چ ”ح“ خ جبروت ”عالم ١٥٤" ٤٤٠

جد (يا كبير) ٣١٣

جوانمرد (روف “سى” حدث “مقوره” زواقيل “اخى يا اقى) ٢٤” ٢٥ “٣١” ١٧١ “١٧٢” ٤٤٥ تا ٤٧٩

حزب ٣١٣

حضور ١٤

د “ذ” ر ز دادا “داداش” داش (مشدى) ٣٢٤ "٣٢٥

دكش ٣١٣

ذكر ١٤" ١٧

ذكر جلى (جهرى) ١١٨ تا ١٢٠ “٤٣١ تا ٤٤٥” ٥٤١

ذكر خفى (سرى) ١١٨ تا ١٢٠ “٤٣١ تا ٤٤٥” ٥٤١

ذوق ٤٣٤

رفيق ٣١٣

رقيب ٤٣٨

رمى ٣١٤

زعيم ٣١٣

س - ش سانى (رسم ستى زنان هندو) ٧٩

سالك ١٧

سربداران ٢٩٤

سروال ٢٨٦

سماع (بالمزامير) ١٥ "٧٩

شد (بافحطه“ بند ”احزام" مخرم) ٣١٣

شرب ٣١٤

شطار (جوانمرد) ٢٩١ تا ٢٩٦

شطار (صوفى) ٢٩٧ "٢٩٨

شواليه (شهسواران“ الفارسيون) ٣١٠ ”٣١١

شوق ٤٣٤

ص“ ض ”ط" ظ صعلوك (سالوك) ٢٩٣

صغائر (گناه ها) ١٠٥ "١٠٦

طالب (صغير) ٢٨٥

طيور المناسيب (كبوتران قاصد) ٢٩٩" ٣٠٢

ع - غ عالم انسانى ١٥٤

عالم جبروت جبروت

عالم ملكوت ١٥٤

عوالم پنجگانه ١٥٤

عيار / عيارى ٢٩ “٢٥٢” تا ٢٩٤

عيار جوانمرد ٢٩٣

عيار خارجى ٢٩٦

عيب ٣١٤

غيب مطلق ١٥٤

ف “ق” ك "گ فتح ١٠٤

فتوت / فتى بالخصوص صفحه ٢٤٥" ٢٧٩

فتوت اصنافى ٢٨٣

فتوت ناصرى ٣٠١

فتوحى ٥٨

قطب اقطاب / قطب زمان ٥

كائس الفتوت ٢٨٨

كبائر (گناه ها) ١٠٥ "١٠٦

كشف ١٣٧

ل تا ى لاهوت ٤٤٠

لطيفه / لطائف ١٧٨

محاضره ٣١٤

محاكمه ٣١٤

محتسب ٤٣٨

مرادات ١٧٨" ٣٣١ تا ٤٤٠

مروت ٢٦٢ "٢٩٨

مسابل (طالبان) ٣١٣

مقامات / مقام ١٣٦" ١٣٧

ملامتيه ٢٧١ تا ٢٧٣

الناسخ و المنسوخ ١٩٦ تا ١٩٨

نقطه ١٨٢

نقله ٣١٤

نقيب ٢٨٥

واردات ١٣٠ "١٣٢

واصل ٢٧

وقف ٧٩

هبه ٣١٤

هفت وادى (هفت وادى سلوك) ١٦٩

ﷺhwaI-va-ﷺthar-va-ﷺsh’ ar

(Life and works)

Mir Sayyid ﷺli Hamadani

(Including Six Risalahs)

by

ﷻr. Mohammad Riaz

٢ nd عليه الصلاة و السلامdition

Iran-Pakistan Institute of Persian Studies,

Islamabad-Pakistan

١٩٩١ ﷺ.ﷻ.

ﷺhwaI-va-ﷺthar-va-ﷺsh’ ar

(Life and works)

Mir Sayyid ﷺli Hamadani

(Including Six Risalahs)

by

ﷻr. Mohammad Riaz

٢ nd عليه الصلاة و السلامdition

Iran-Pakistan Institute of Persian Studies,

Islamabad-Pakistan

١٩٩١ ﷺ.ﷻ.

أحوال وآثار وأشعار مير سيد علي همداني

عن الكتاب
عن المؤلف
پيشگفتارى از رضا شعبانى
ديباچه چاپ دوم
سخن مدير

پيشگفتار

1. موضوع اين رساله
2. حرف آخر
3. درباره مآخذ و علائم اختصارى آن ها

فهرست مطالب
باب أول: شرح احوال مير سيد على همدانى
فصل أول: احوال او در آغاز زندگى

1. اسم و القاب
2. توجيه القاب
3. ولادت و زادگاه
4. نسب و خانواده
5. والدين
6. اشتباهى در خلاصة المناقب
7. خانواده
8. تعليم و تربيت و مجاهدات راه سلوك
9. در خدمت اخى على دوستى
10. در حضور شيخ محمود
11. مجاهدات
12. سماع و رقص
13. بيل زنى و اختيار سكوت
14. سرزنش شيخ
15. وفات اخى و بازگشت حضور شيخ محمود
16. مشايخ سلسله فقر
17. شيخ اخى و شيخ محمود
18. شيخ علاء الدوله سمنانى
19. انتهاى سلسله على همدانى
20. سلسله در فتوت

21. اسامى مشايخى كه على همدانى از آنان خرقه و اجازه دريافت كرده

فصل دوم: مسافرت هاى دوره جوانى

1. هدفهاى مسافرت
2. حدود مسافرتها و چند واقعه جالب
3. بشارت شيخ اذكانى براى فرزند

فصل سوم: اقامت در همدان

1. گنبد علويان

2. سه تصوير از گنبد علويان

فصل چهارم: چگونگى مهاجرت به ختلان (كولاب)

1. گرفتاريهاى امير

فصل پنجم: مهاجرت على همدانى به كشمير

1. ملاقات على همدانى و امير تيمور

2. ارادت تيمور به على همدانى؟

3. گسترش دين اسلام در كشمير و سهم مير سيد على همدانى در آن

4. سيد بلبل شاه سهروردى تركستانى در كشمير

5. حوارى كشمير

فصل ششم: نفوذ على همدانى نزد پادشاهان و حكام و امراى وقت

1. سلاطين كشمير
2. روابط سادات و غير سادات
3. خدمات به تمدن ايران
4. تأسيس كتابخانه ها و خانقاه ها در كشمير
5. خانقاه معلى يا مسجد شاه همدان
6. على همدانى و مردم كشمير
7. چند تصوير از خانقاه مير سيد على همدانى
8. مصائب و آلام در زندگانى وى
9. دو تصوير از مزار سيد

فصل هفتم: ايام آخر زندگانى سيد

1. تاريخ درگذشت
2. قطعات در تاريخ وفات
3. جاى درگذشت
4. درباره تدفين
5. نزاع مريدان

6. حمل تابوت على همدانى به ختلان و كيفيت مزار او

فصل هشتم: فرزندان و احفاد و اعقاب و ياران على همدانى

1. فرزندان
2. احفاد و اعقاب
3. مريدان

1 - نور الدين جعفر رستاق بازارى بدخشى صاحب «خلاصة المناقب»

2 - خواجه اسحاق على شاهى ختلانى
3 - شيخ قوام الدين بدخشى
4 - مير سيد حسين سمنانى

5 - سيد اشرف جهانگير بن سيد محمد ابراهيم سمنانى

6 و 7 - شيخ سليمان و پسر او شيخ احمد (يا محمد) خوشخوان

8 - مير سيد حسن بهادر سمنانى
9 - مير سيد تاج الدين سمنانى
10 - شيخ شمس الدين ختلانى
11 - مولانا عمر سرايى
12 - سيد زين العابدين نيشابورى «مجذوب»
13 - شيخ محمد شامى
14 - شيخ سيد محمد طالقانى
15 - سيد محمد كاظم معروف به سيد قاضى
16 - سيد جمال الدين عطايى
17 - سيد فيروز (جلال الدين)
18 - حافظ مير سيد محمد قادرى

19 و 20 - مير سيد عزيز الله و مير سيد محمد مراد

21 و 22 - مير سيد ركن الدين و مير سيد فخر الدين

23 - سيد كمال ثانى
باب دوم: آثار مير سيد على همدانى
الف - آثار منثور سيد به فارسى و عربى

1. سبك نثر على همدانى
2. استاد على اصغر حكمت و ذخيرة الملوك
3. آثار فارسى

1 - ذخيرة الملوك
2 - مرآة التائبين
3 - مشارب الاذواق
4 - اوراد فتحيه
5 - سير الطالبين
6 - ذكريه (فارسى)
7 - مكتوبات اميريه
8 - عقليه
9 - داوديه (در آداب و سير اهل كمال)
10 - رساله بهرام شاهيه
11 - رساله «موچلكه»
12 - واردات اميريه
13 - ده قاعده
14 - چهل مقام صوفيه
15 - مناميه
16 - همدانيه
17 - رساله اعتقاديه
18 - اصطلاحات صوفيه
19 - رساله عقبات يا قدوسيه
20 - رساله «مشيت»
21 - حقيقت ايمان
22 - رساله مشكل حل
23 - سير و سلوك (حق اليقين)
24 - «حل الفصوص»
25 - نسبت خرقه درويشى («فقريه»)
26 - درويشيه
27 - آداب المريدين
28 - انسان نامه (قيافه نامه)
29 - نوريه
30 - وجوديه
31 - تلقينيه
32 - اسناد اوراد فتحيه
33 - رساله مناجات
34 - آداب سفره
35 - طائفه مردم
36 - حقيقت نور و تفاصيل انوار
37 - اختيارات منطق الطير (هفت وادى)
38 - اسناد حليه حضرت رسول (ص)
39 - اقرب الطريق اذا لم يوجد الرفيق (فارسى)
40 - فتوتيه (فتوت نامه، كتاب الفتوة)
41 - في السواد الليل ولبس الأسود
42 - رساله سؤالات (كلامى)
43 - معاش السالكين
44 - مرادات ديوان حافظ
45 - منهاج العارفين

46 - اقوال در علم طب و كيميا

1. آثار عربى

1 - شرح اسماء الحسنى
2 - أسرار النقطة
3 - المودة في القربى وأهل العبا
4 - روضة الفردوس
5 - منازل السالكين
6 - في علماء الدين
7 - رسالة الأوراد
8 - في فضل الفقر وبيان حالات الفقراء
9 - صفة الفقراء
10 - ذكريه (صغرى)
11 - الإنسان الكامل يا روح الأعظم
12 - طالقانيه (طائقانيه؟)
13 - الناسخ والمنسوخ في القرآن المجيد
14 - تفسير حروف المعجم
15 - في خواص اهل الباطن
16 - رساله التوبة (عربى)

17 - اربعين اميريه (چهل حديث جواهر عقود ايمان)

18 - اربعين فى فضائل امير المؤمنين على (ع) (و اهل بيت رسول - ص -)

19 - خطبة الأميرية
20 - خواطرية
21 - السبعين في فضائل أمير المؤمنين علي (ع)

[ب] كتب و رسائلى كه اشتباها به مير سيد على همدانى منسوب كرده اند

1. 1 - اسرار وحى
2. 2 - «رساله سلسله نامه»
3. 3 - رساله «انوار» يا «نوريه»
4. 4 - رساله كشف الحقائق
5. 5 - مكارم اخلاق
6. 6 - غاية المكان في دراية الزمان

[ج] بعضى از رسائل كه بدون اسم در فهرست ها بنام على همدانى مذكور است

[د] شعرگويى مير سيد على همدانى و آثار شعرى او

1. مقدمه

2. اشعار جداگانه

3. چاپ اشتباهى نه غزل على همدانى بنام علاء الدوله سمنانى

4. چهل و يك غزل در يك شب (چهل اسرار)
5. سبك شعر على همدانى
6. مخمسات مستان شاه كابلى

فهرست برگزيده منابع و مآخذ

1. (الف) بزبان فارسى - عربى و اردو
2. (ب) مجله ها
3. (ج) فهرست آيات قرآن مجيد (به ترتيب سورها)

باب سوم: رساله فتوتيه فصل اول: مقدمه اى درباره «فتوت»

1. معنى و مقصود فتوت
2. فرق فتوت اسلامى با «فتوت» قبل از اسلام
3. موضوع فتوت اسلامى

4. در فتوت نامه سلطانى تأليف ملا حسين واعظ كاشفى سبزوارى آمده است

5. توضيحاتى از شهاب الدين سهروردى درباره فتوت
6. همين مصنف در جايى ديگر مى نويسد
7. توضيحاتى از عبد الرزاق كاشانى
8. تاريخچه مختصر فتوت

9. حضرت على سرمشق فتيان و انعكاس اين مطلب در ادبيات فارسى

10. على (ع) و اسناد خرقه فتوت
11. ذكر على (ع) در كتب جوانمردى
12. فتوت و تصوف
13. ملامتيه و فتوت
14. رابطهء فتوت، تصوف و ملامت
15. سخنان بزرگان در حقيقت فتوت
16. مختصرى در شرائط و آداب و رسوم «فتوت»
17. امور منافى فتوت
18. امور لازم براى داوطلب مسلك فتوت
19. چگونگى ورود در جرگه فتيان
20. استدلالات فتيان در مورد آداب و رسوم خود
21. فتوت اجتماعى و تحولات عجيب آن
22. عيارى و شطارى
23. يك يادآورى

24. ترويج فتوت بوسيله بعضى از خلفاء و پادشاهان اسلام

25. توسعه نظام فتوت با مساعى خليفه الناصر لدين الله عباسى

26. «اخيت» و رابطه آن با فتوت
27. مجامع فتيان (لنگرها و زوايا)
28. حقيقت و اهميت فتوت و اخيت
29. فتوت در مغرب زمين (اسپانيا و سيسيل)
30. اصطلاحات مخصوص فتيان
31. فتوت و مفاهيم آن در ابيات فارسى

32. از آغاز و انجام فتوت نامه شاعرى به نام عطار

33. فتوت در شبه قاره پاكستان و هند

34. فتوت و اصناف مختلف مردم (لوطى ها و داش مشدى ها)

35. معايب و آلودگى هائى كه فتوت بدان دچار شد
36. زوال نهائى فتوت
37. فتيان تهرانى در قرن نوزدهم ميلادى
38. خلاصه گفتار در بررسى نهضت فتوت

39. كتاب هاى معروف عربى و فارسى درباره مسلك فتوت

40. فتوت نامه منظوم از عطار است يا هاتفى؟

41. كتاب هاى ديگرى در پيرامون فتوت

فصل دوم: سخنى درباره رساله «فتوتيهء» مير سيد على همدانى

1. نسخ رساله فتوتيه (: فتوت نامه) و ترتيب تصحيح و علائم اختصارى نسخ

فصل سوم: متن رساله فتوتيه

1. مقدمه
2. در معناى «اخى»
3. مراتب سه گانه لفظ «اخى»
4. لباس اخيان
5. كلاه و سراويل
6. سخن بزرگان امت در حقيقت فتوت
7. صفات فتوت
8. دو قسم قافله نفوس انسانى

اهل شقاوت

مقبولان

1. اقسام طاعات
2. صورت و صفت نماز
3. دنيا و آدميان
4. اخى چگونه بايد باشد؟
5. مشايخ سلسله فتوت

فصل چهارم: تعليقات مختصر بر رساله «فتوتيه»

1. يك (مربوط به ص 341)
2. دو (مربوط به ص 345)
3. سه (مربوط به ص 346)
4. چهار (مربوط به ص 348)
5. پنج (مربوط به ص 353)
6. شش (مربوط به ص 354)
7. هفت (مربوط به ص 355)
8. هشت (مربوط ص 359)
9. نه (مربوط به ص 364)
10. ده (مربوط به ص 365)

باب چهارم: مشارب الاذواق

1. مقدمه

2. چند يادآورى درباره چگونگى تصحيح مشارب الاذواق

3. آغاز
4. مراتب سالكان در محبت
5. مراتب محبت و تعريف هر مرتبه
6. آغاز شرح قصيده

باب پنجم: مرادات ديوان حافظ

1. شرح غزلى از حافظ به قلم سيد

باب ششم: مجموعه اشعار مير سيد على همدانى

1. مقدمه

2. غزليات مير سيد على همدانى موسوم به چهل اسرار

3. رباعيات

باب هفتم: رساله درويشيه

1. مقدمه مصحح
2. درآمد
3. آفرينش آدمى از دو جوهر
4. ضرورت پير طريقت
5. اخلاص و جهاد با نفس
6. دنيا بازار تجارت طالبان حق است
7. علامت صدق طلب است
8. خواص نوع انسان دو طايفه اند

باب هشتم: السبعين في فضائل أمير المؤمنين
درآمد

الحديث الأول
الحديث الثاني
الحديث الثالث
الحديث الرابع
الحديث الخامس
الحديث السادس
الحديث السابع
الحديث الثامن
الحديث التاسع
الحديث العاشر
الحديث الحادي عشر
الحديث الثاني عشر
الحديث الثالث عشر
الحديث الرابع عشر
الحديث الخامس عشر
الحديث السادس عشر
الحديث السابع عشر
الحديث الثامن عشر
الحديث التاسع عشر
الحديث العشرون
الحديث الحادي والعشرون
الحديث الثاني والعشرون
الحديث الثالث والعشرون
الحديث الرابع والعشرون
الحديث الخامس والعشرون
الحديث السادس والعشرون
الحديث السابع والعشرون
الحديث الثامن والعشرون
الحديث التاسع والعشرون
الحديث الثلاثون
الحديث الحادي والثلاثون
الحديث الثاني والثلاثون
الحديث الثالث والثلاثون
الحديث الرابع والثلاثون
الحديث الخامس والثلاثون
الحديث السادس والثلاثون
الحديث السابع والثلاثون
الحديث الثامن والثلاثون
الحديث التاسع والثلاثون
الحديث الأربعون
الحديث الحادي والأربعون
الحديث الثاني والأربعون
الحديث الثالث والأربعون
الحديث الرابع والأربعون
الحديث الخامس والأربعون
الحديث السادس والأربعون
الحديث السابع والأربعون
الحديث الثامن والأربعون
الحديث التاسع والأربعون
الحديث الخمسون
الحديث الحادي والخمسون
الحديث الثاني والخمسون
الحديث الثالث والخمسون
الحديث الرابع والخمسون
الحديث الخامس والخمسون
الحديث السادس والخمسون
الحديث السابع والخمسون
الحديث الثامن والخمسون
الحديث التاسع والخمسون
الحديث الستون
الحديث الحادي والستون
الحديث الثاني والستون
الحديث الثالث والستون
الحديث الرابع والستون
الحديث الخامس والستون
الحديث السادس والستون
الحديث السابع والستون
الحديث الثامن والستون
الحديث التاسع والستون

باب نهم: رساله ذكريه

1. مقدمه

2. درآمد

3. خواست خداوند بر اظهار قدرت بى غايت و احضار حكمت بى نهايت

4. لقاء الله
5. پستى دنيا
6. همت مردى ببايد بر كناره گيرى از دنيا
7. حقيقت آتش عشق
8. توحيد
9. اقسام سالكان طريقت
10. ذكر
11. اركان سلوك

فهرست اعلام و مآخذ و اصطلاحات

1. اشخاص
2. كتب و مجلات
3. اماكن و بلاد
4. اصطلاحات تصوف و فتوت