Date: 2022-05-18T00:00:00+00:00
Description: Shamela BOK file converted to EPUB by Shamela.org
Publisher: Shamela.org
Rights: Creative Commons Non-Commercial Share Alike 3.0

محمد العطار، فريد الدين

تذكرة الأولياء

رقم الكتاب في المكتبة الشاملة: ٣٣٠٩٧

الطابع الزمني: ١٠-٥٩-٢٢-١٨-٠٥-٢٠٢٢

المكتبة الشاملة رابط الكتاب

2em0em

1.6

عن الكتاب

نام كتاب: تذكرة الأولياء

نويسنده: فريد الدين، أبو حامد محمد بن أبي بکر إبراهيم بن مصطفى بن شعبان العطار الکدکني النيسابوري الهمداني (المتوفى: ٦٢٧ هـ)

مصحح: محمد استعلامي

ناشر: انتشارات زوّار - تهران، إيران

نوبت چاپ: بيست وسوم ١٣٩١ هـ ش = ٢٠١٢ م

جلد: ١

[ملاحظات]

كتاب به موافق چاپ، ومزيل با حواشي

إعداد براى شامله: مجاهد صغير أحمد چودهورى

عن المؤلف

محمد العطار (٥١٢- ٦٢٧ هـ = ١١١٨- ١٢٣٠ م)

فريد الدين، أبو حامد محمد بن أبي بکر إبراهيم بن مصطفى بن شعبان العطار الکدکني النيسابوري الهمداني صوفي، شاعر، طبيب، صيدلي.

درباره اين كتاب

نام كتاب: تذكرة الأولياء

نويسنده: فريد الدين، أبو حامد محمد بن أبي بکر إبراهيم بن مصطفى بن شعبان العطار الکدکني النيسابوري الهمداني (المتوفى: ٦٢٧ هـ)

مصحح: محمد استعلامي

ناشر: انتشارات زوّار - تهران، إيران

نوبت چاپ: بيست وسوم ١٣٩١ هـ ش = ٢٠١٢ م

جلد: ١

[ملاحظات]

كتاب به موافق چاپ، ومزيل با حواشي

إعداد براى شامله: مجاهد صغير أحمد چودهورى

چاپ بيست وسوم

شيخ فريدُ الدّين محمّد عطّار نيشابورى

تذكرةُ الأولياء

بررسى، تصحيح متن، توضيحات وفهارس: دكتر محمد استعلامى

عطّار، محمد بن إبراهيم، ٥٧٣؟ - ٦٢٧؟ ق.

تذكرة الأولياء / فريد الدين عطّار نيشابورى:

بررسي، تصحيح متن، توضيحات وفهارس از محمد استعلامي. - تهران: زوّار، ١٣٤٦

چهل و يک، ٩١٤ ص.

فهرستنويسى بر أساس إطلاعات فيپا.

چاپ شانزدهم: ١٣٨٦ ش. ISرضي الله عنN: ٩٦٤ - ٤٠١ - ٠٣٤ - ٥

١. عارفان - سرگشتنامه. ٢. تصوف. ٣. نثر

فارسى - قرن ٦ ق. الف. استعلامى، محمد، ١٣٥ - ، مصحح. ب. عنوان.

٤ ت ٦ ع / ٢٧٨ رضي الله عنP ٨٩٢ / ٢٩٧

١٣٤٦

كتابخانه ملي إيران ٤٢٦٢ - ٥١ م *

انتشارات زوّار

عطّار نيشابوري، فريد الدّين محمّد

تذكرة الأولياء

بررسي، تصحيح متن، توضيحات و فهرست ها

دكتر محمّد استعلامى

حروفچينى و آماده سازي چاپ / شركت قلم

نظارت بر چاپ وصحافى / فرناز كريمى

نوبت چاپ / بيست وسوم - ١٣٩١

چاپ / چاپخانه خاشع

شمارگان / ١١٥٥ نسخه

تهران؛ خيابان انقلاب؛ خيابان دوازدهم فروردين؛ نبش شهيد نظرى؛ پلاک ٢٧٨

تلفن: ٦٦٤٦٢٥٠٣ - ٦٦٤٨٣٤٣ نمابر: ٦٦٤٨٣٤٢٤

درباره اين كتاب!

سى و پنج سال عمرى است. بهار ١٣٤٦ بود كه اين مقدمه و متن و تعليقات تذكرة الأولياء عطار را به رفيق از دست رفته ام اكبر زوار سپردم، و او چاپ و نشر آن را بر عهده گرفت. در چاپخانه بانك بازرگانى ايران، آقا سيّد كار حروف چينى آن را آغاز كرد و روزهاى زيادى، از بام تا شام، پاره هاى كوچك سرب را از گارسه ها برمى گرفت، كنار هم مى گذاشت، و كلمه ها و جمله هاى اين كتاب را شكل مى داد و هرجا كه من براى يكدست بودن رسم خط و رعايت ضوابط نقطه گذارى بيش از حد پافشارى مى كردم، او با شكيبايى بسيار به من گوش مى سپرد و كار را چنان كه ممكن بود، به بهترين صورت به سامان مى برد.

در تابستان ١٣٤٧ اولين چاپ اين اثر به بازار آمد، كه در هر حال با چاپ هاى پيشين كتاب تفاوت هاى بسيار داشت: دستنويس هاى كهن و معتبرى كه به همت استاد مجتبى مينوى در اين سوى و آن سوى عالم عكسبردارى شده بود، دسترس من بود، نور هدايت عظمتى چون بديع الزمان فروزانفر راه مرا روشن مى كرد، شور و اشتياق سالهاى جوانى هم در پرتو اين بخت موافق فزونى مى گرفت، و مرا توانا مى ساخت كه كارى دقيق و سودمند عرضه كنم، و در تمام لحظه هايى كه روى آن به عنوان رساله دكترى زبان و ادبيات فارسى كار كرده بودم، و بعد كه بيش از دو سال ديگر روى چاپ و نشر آن كار كردم، شكر و سپاس منّتى كه استاد فروزانفر و استادان ديگرم بر من داشتند، همواره پيش چشمم و بر زبان دلم بود:

گفت: من دانم عطاى توست اين

ورنه، من آن چارُقَم و آن پوستين *

__________

*) مولانا جلال الدين، مثنوى ٥: ٢١١٥

اين چاپ تذكرة الأولياء در چشم صاحب دلان پسنديده آمد و صاحب نظران و استادان ادب نيز آن را كوشش سودمندى شمردند و خطاهاى انگشت شمارش را به روى من نياوردند. پژوهشگران و دانشجويان هم به وضوح ديدند كه اين كار پاسخ بسيارى از پرسش هاى آنها را - و نه همه پاسخها را - در بر دارد، و دوازده چاپ آن در سالهاى ١٣٤٧ تا ١٣٨٠ ش. هزاران نسخه كتاب را به كتابخانه ها و به خانه ها فرستاد.

اما در اين روستاى «حسدآباد!» كسانى هم بودند كه نامه هايى بى نام و نشان نوشتند و دشنامم دادند كه چرا من روى دست علامه قزوينى بلند شده ام و تذكرةالاوليائى را كه او تصحيح كرده است دوباره تصحيح كرده ام؟! و ندانسته بودند كه قزوينى هرگز تذكرة الأولياء را تصحيح نكرده و فقط مقدمه اى براى تذكره تصحيح نيكلسن نوشته، و ناشرى در تهران، حروف چينى پرغلطى از همان نشر را به نام علامه قزوينى چاپ كرده است. به فرض كه علامه هم چنين كارى كرده بود، آيا نشر پاكيزه ترى از يك اثر در شرايطى مناسب تر گناه است؟ اينها همان متولّيان اند كه پس از رفتن فروزانفرها، همايى ها، خانلرى ها، زرياب ها و زرين كوب ها، حرمتى براى اين امامزاده باقى نگذاشته اند.

در اين سى و پنج سال، من دستنويس هاى ديگرى از تذكرة الأولياء را ديدم و مكرر به اين نتيجه رسيدم كه پاكيزه ترين و معتبرترين نسخه هاى آن همان نسخه هايى است كه در رساله دكترى ادبيات پايه كار من بوده، و خاصّه دستنويس سال ٦٩٢ هـ. كه استاد مينوى فيلم آن را در كتابخانه پير هدايى تركيه گرفته، و نسخه ٧٠١ هـ. كه آن را به عنايت استاد سيّد عبد الله انوار در كتابخانه ملى تهران يافتم. در همين سالها يك گزيده تذكرة الأولياء را هم براى مجموعه «سخن پارسى» كتابهاى جيبى آماده كردم، كه بيشتر براى خوانندگان جوان مناسب بود و پنج چاپ آن پاسخگوى دوستاران جوان ادب و عرفان بود.

مقدمه و تعليقات و فهرستهايى هم كه با اين متن كامل تذكره، در چاپ هاى گذشته همراه بوده، كمبودهايى داشته است، و مى بايست بر آنها مطالب ديگرى افزوده مى شده. در اين چاپ چهاردهم، به جاى سه فصل مقدّمه مبسوط چاپ هاى پيش، دو مقدّمه جداگانه درباره عطار و درباره تذكرة الأولياء، با توجه به تمام منابع و خاصّه

آنچه بعد از آثار استاد فروزانفر تأليف شده، نوشته ام، كه در مجموع از مقدّمه مبسوط چاپ هاى پيش فشرده تر امّا جامع تر است. در تعليقات تازه هم توضيح بسيارى از مطالب را كه در چاپهاى پيش نبوده، افزوده ام. حروف چينى كتاب هم به دليل امكاناتى كه از نظر فنّى در اين سالها هست و در آن سالها نبوده، بهتر از چاپ هاى پيش است، و از دوستانم آقاى اردشير زوار ناشر كه هزينه حروف چينى تازه را بر عهده گرفته، و تمام كاركنان شركت قلم كه بر كار حروف چينى و صفحه آرايى نظارت مستقيم و صميمانه داشته اند سپاس دارم. با آرزوى توفيق و سلامت براى آنها و براى شما خوانندگان اين نشر تازه تذكرة الأولياء عطار.

خدا يار و نگهدارتان

تهران، نوروز ١٣٨٣ ش.

عزيزانم

در چاپ پانزدهم كتاب، مقدّمه ها و تعليقات و فهرست ها تجديد نظر، و مطالب تازه يى بر آنها افزوده شده است. امّا چند اشتباه چاپى از نظر دور مانده بود كه آنها را در صفحه «هشت» آن چاپ آورده بودم. در اين چاپ شانزدهم همه آن خطاها و چند مورد ديگر را كه بعد متوجّه آنها شدم، درست كرده ام و فكر مى كنم كه اين چاپ شانزدهم عرضه مطلوب ترى از تذكرة الأولياء عطّار را به دست شما مى رساند.

شادكام باشيد

محمّد استعلامى - تهران، زمستان ١٣٨٧ خورشيدى.

يادى از فروزانفر ويادداشتى براى چاپ دوم

يادى از فروزانفر ويادداشتى براى چاپ دوم

گويى از صحبت ما نيك به تنگ آمده بود

بار بربست، و به گردش نرسيديم، و برفت

حافظ

كجاست فروزانفر؟ آن رند هشيار، آن بديع زمانه ما، مردى كه از ژرفناى دانشهاى كهن تا فرازناى انديشه انسان امروز را مى توانست بنگرد؛ اگر مى گفت، از كوه دريا مى جوشيد و اگر خامش مى نشست، مى دانست: «مصلحت نيست كه از پرده برون افتد راز»

او را تنها گروهى از دوستان و شاگردان شناختند و در كتابهايش نيز آنچه «فروزانفر» بود، جلوه نكرد. زبانش آتشى بود كه مى دانست هر خس و خارى را چگونه بسوزاند و آبى بود كه مى دانست هر آتشى را چگونه خاموش كند.

تعبيرهايى كه درباره اين و آن به كار مى برد چنان بود كه بهتر از آن نمى توانست باشد و به همين دليل از زبان او بر دلها مى نشست و باز بر زبانها مىمد و گاه، يك سخن او روبنده چهره هايى را كنار مى زد كه سالها «بردياى» كشور دانش و فرهنگ بودند و كسى هم نمى دانست كه زير روبنده «گئومات» پنهان است. اگر كسانى بودند كه او را نمى پسنديدند يا براى اين بود، يا براى آن كه هر چه مى خواستند همپايه او جلوه كنند، نمى شد. فروزانفر در ميان نسل خويش از معدود كسانى بود كه «ذهن علمى» داشتند و به قول خواجه نصير در شمار «منطقيان» مىمدند. براى او دانش به «شعر جاهلى عرب و قصيده هاى كوتاه و بلند عربى و فارسى و قراردادهاى خشك فنون ادب» محدود نمى شد. آنچه او را برتر مى ساخت، سنجيدن و بازساختن دانستنى ها بود و آفريدن دانستنى هاى تازه، و آن ها كه به گفته خواجه نصير از «عرف جمهور» فراتر چيزى نمى دانستند، راه رسيدن به چنين نقطه اوجى را نمى شناختند.

ژرفناى دانش او در كتابهايش پيدا نيست، ارزش هاى انسانى، ديد گسترده و دل

پرمهرش نيز چنان كه بايد شناخته نشد. راستى جايش خالى است، شايد براى سالها و قرنها.

يادش به خير. روانش شاد. . .

روزى كه من نسخه يى از نخستين چاپ كتاب تذكرة الأولياء عطار را به خانه اش بردم هرگز گمان نمى كردم كه مردى چنان پرشور با آن همه زندگى كه در وجودش بود روزى خواهد مرد. اما دو سال كمتر از آن تاريخ مى گذشت كه او ناگهان. . .

* * *

تذكرة الأولياء پايان نامه دكترى من بود در رشته زبان و ادبيات فارسى. راهنماى كار اين پايان نامه فروزانفر بود و در كنار او هدايت روان شاد دكتر محمّد معين و استاد دكتر حسن مينوچهر، و چند بار بهره مندى از يادآورى هاى ارزنده استاد دكتر سيد صادق گوهرين و استاد دكتر حسين خطيبى نورى كه همه آنها را بر گردن من حق بسيار است.

از هنگامى كه به اين كتاب پرداخته ام مديون گروهى از فرزانگان و عزيزان بوده ام كه ياد خيرشان در اينجا بايسته است:

در جستجوى مآخذ كار مقدمه و تعليقات تذكرة الأولياء، همواره از درياى دانش فرزانه وارسته استاد سيد عبد الله انوار بهره برده ام.

جناب محمّد تقى دانش پژوه، در آگاهى و بهره مندى از ترجمه اويغورى تذكرة الأولياء مرا يارى كردند.

دستنويس سال ٦٩٢ هـ. تذكرة الأولياء كه پايه اين تصحيح است، در تركيه به كوشش استاد مجتبى مينوى فيلم بردارى شده است.

دوستان دانشورم دكتر حسين لسان و دكتر على اصغر حلبى از هيچ يارى دريغ نكرده اند.

دوست مهربانم جناب اكبر زوّار، سرمايه گذارى چاپ كتاب را به گردن گرفته است، بارى سنگين در روزگار ما.

كمك هاى همسرم پروين انوار در يافتن مرجع ها و فراهم كردن فهرست هاى كتاب بسيار سودمند بوده است.

از همه سپاسگزارم و اميدوارم كه شايسته اين مهرورزى ها باشم.

محمّد استعلامى

زمستان ١٣٥٤ خورشيدى.

چند اشتباه چاپى

چند اشتباه چاپى

لطفا موارد زير را اصلاح كنيد:

صفحه ... سطر ... صورت درست عبارت

بيست و چهار ١٨ انتشار يافته است

سى و نه زيرنويس ١ ١٨٨٦

٧٤ ٢١ المطمئنّة

١٩٣ ٤ نظير نداشت

٢١٥ عنوان المطّلبى

٢٤١ ١٢ خطره

٤٢٤ آخر رحمه الله (بدون نقطه روى ه)

٧١٣ ١٠ آمّين

٧٨٤ ٦ محمّد بن اسلم

٨١٦ ١٠ قرن چهارم

٨٢٣ ١٢ بخش ٥٥

راهنماى بخش ها

راهنماى بخش ها

عنوان ها ... شماره صفحه

راهنماى بخش ها (همين صفحه) ... نه

راهنماى رمزها و نشانه ها ... دوازده

مقدمه هايى بر تذكرة الأولياء ... پانزده تا چهل و يك

مقدّمه اوّل: درباره عطّار چه مى دانيم؟ ... هفده

مقدّمه دوّم: درباره تذكرة الأولياء ... بيست و هفت

متن تذكرة الأولياء ١ تا ٥١٩

٠ - ديباچه عطار ٣

١ - امام جعفر صادق ١١

٢ - اويس قرنى ١٧

٣ - حسن بصرى ٢٦

٤ - مالك دينار ٤٢

٥ - محمّد بن واسع ٤٩

٦ - حبيب عجمى ٥١

٧ - ابو حازم مكى ٥٧

٨ - عتبة بن غلام ٥٩

٩ - رابعه عدويه ٦١

١٠ - فضيل عياض ٧٦

١١ - إبراهيم ادهم ٨٧

١٢ - بشر حافى ١١٠

١٣ - ذو النون مصرى ١١٨

١٤ - بايزيد بسطامى ١٣٨

١٥ - عبد الله مبارك ١٨٣

١٦ - سفيان ثورى ١٩٣

١٧ - شقيق بلخى ٢٠١

١٨ - ابو حنيفه ٢٠٨

١٩ - شافعى ٢١٥

٢٠ - احمد حنبل ٢٢١

٢١ - داود طايى ٢٢٧

٢٢ - حارث محاسبى ٢٣٣

٢٣ - ابو سليمان دارائى ٢٣٨

٢٤ - ابن سماك ٢٤٦

٢٥ - محمّد بن اسلم ٢٤٨

٢٦ - احمد حرب ٢٥١

٢٧ - حاتم اصم ٢٥٥

٢٨ - سهل تسترى ٢٦٣

٢٩ - معروف كرخى ٢٨١

٣٠ - سرى سقطى ٢٨٧

٣١ - فتح موصلى ٢٩٧

٣٢ - احمد (بن ابى) الحوارى ٣٠٠

٣٣ - احمد خضرويه ٣٠٣

٣٤ - ابو تراب نخشبى ٣١٠

٣٥ - يحيى بن معاذ رازى ٣١٥

٣٦ - شاه كرمانى ٣٢٩

٣٧ - يوسف بن الحسين ٣٣٣

٣٨ - ابو حفص حداد ٣٤٠

٣٩ - حمدون قصار ٣٥٠

٤٠ - منصور عمار ٣٥٤

٤١ - احمد انطاكى ٣٥٨

٤٢ - عبد الله خبيق ٣٦١

٤٣ - جنيد بغدادى ٣٦٣

٤٤ - عمرو بن عثمان مكى ٣٩٤

٤٥ - ابو سعيد خراز ٣٩٨

٤٦ - ابو الحسين نورى ٤٠٤

٤٧ - ابو عثمان حيرى ٤١٤

٤٨ - ابو محمّد رويم ٤٢٢

٤٩ - ابن عطا ٤٢٥

٥٠ - ابن جلاّء ٤٣٣

٥١ - إبراهيم رقّى ٤٣٥

٥٢ - يوسف اسباط ٤٣٧

٥٣ - ابو يعقوب نهرجورى ٤٤١

٥٤ - سمنون محب ٤٤٥

٥٥ - ابو محمّد مرتعش ٤٤٩

٥٦ - محمّد بن فضل ٤٥٢

٥٧ - ابو الحسن بوشنجى ٤٥٥

٥٨ - محمّد بن على ترمذى ٤٥٨

٥٩ - ابو بكر وراق ٤٦٧

٦٠ - عبد الله منازل ٤٧٢

٦١ - على سهل ٤٧٥

٦٢ - خير نساج ٤٧٧

٦٣ - ابو الخير اقطع ٤٨٠

٦٤ - ابو حمزه خراسانى ٤٨٢

٦٥ - احمد مسروق ٤٨٤

٦٦ - ابو عبد الله تروغبدى ٤٨٦

٦٧ - ابو عبد الله مغربى ٤٨٨

٦٨ - ابو على جوزجانى ٤٩٠

٦٩ - ابو بكر كتانى ٤٩٢

٧٠ - ابو عبد الله خفيف ٤٩٨

٧١ - ابو محمّد جريرى ٥٠٥

٧٢ - حسين بن منصور حلاج ٥٠٩

ملحقات تذكرة الأولياء : ٥٢١ تا ٧١٣

٧٣ - إبراهيم خواص ٥٢٣

٧٤ - ممشاد دينورى ٥٣٣

٧٥ - ابو بكر شبلى ٥٣٦

٧٦ - ابو نصر سراج ٥٥٨

٧٧ - ابو العباس قصاب ٥٦٠

٧٨ - ابو على دقاق ٥٦٤

٧٩ - ابو الحسن خرقانى ٥٧٧

٨٠ - إبراهيم شيبانى ٦٢٥

٨١ - ابو بكر صيدلانى ٦٢٨

٨٢ - ابو حمزه بغدادى ٦٣٠

٨٣ - ابو عمرو نجيد ٦٣٤

٨٤ - ابو الحسن صائغ ٦٣٦

٨٥ - ابو بكر واسطى ٦٣٨

٨٦ - ابو على ثقفى ٦٥٢

٨٧ - جعفر خلدى ٦٥٤

٨٨ - ابو على رودبارى ٦٥٧

٨٩ - ابو الحسن حصرى ٦٦٠

٩٠ - ابو اسحاق كازرونى ٦٦٣

٩١ - ابو العباس سيارى ٦٧٥

٩٢ - ابو عثمان مغربى ٦٧٨

٩٣ - ابو القاسم نصرآبادى ٦٨٤

٩٤ - ابو العباس نهاوندى ٦٩٢

٩٥ - ابو سعيد ابو الخير ٦٩٥

٩٦ - ابو الفضل بن حسن ٧٠٩

٩٧ - امام محمّد باقر ٧١٢

تعليقات متن تذكرة الأولياء : ٧١٥ تا ٨٣٩

تعليقات بر ملحقات تذكرة الأولياء : ٨٤١ تا ٨٧٢

فهرست ها : ٨٧٣ تا ٩١٤

١ - تعريفات مشايخ ٨٧٥

٢ - نام اشخاص ٨٨٨

٣ - نام جايها ٨٩٨

٤ - نام كتابها ٩٠٢

٥ - آيه هاى قرآن ٩٠٣

٦ - احاديث ٩٠٨

٧ - سخنان مشايخ ٩١٠

٨ - اشعار عربى ٩١٢

مآخذ مقدمه و تعليقات ٩١٣

نشانه ها ورمزها

نشانه ها ورمزها :

اصل - دستنويس تذكرة الأولياء مورخ ٦٩٢ هجرى قمرى

دگ - تاريخ درگذشت

س - سطر

ص - صفحه

ظ - ظاهرا، گويا

«ق» - تذكرة الأولياء چاپ تهران با مقدمه علامه قزوينى

«م» - دستنويس تذكرة الأولياء مورخ ٧٠١ هـ. در كتابخانه ملى تهران

«ن» - تذكرة الأولياء چاپ ليدن (هلند) به تصحيح رينولد الن نيكلسن

و. - ولادت

هـ. - سال هجرى قمرى

«هـ» - تذكرة الأولياء چاپ هند (بمبئى)

دو مقدمه بر تذكرة الأولياء

دو مقدمه بر تذكرة الأولياء

١ - مقدمه اوّل : درباره عطار چه مى دانيم؟

٢ - مقدمه دوّم : درباره تذكرة الأولياء عطار

مقدّمه أول: درباره عطّار چه مى دانيم؟

مقدّمه أول : درباره عطّار چه مى دانيم؟

سخن از پير عارف نيشابور است، يكى از مردان «مشهور و در عين حال ناشناخته ١» تاريخ ادب و فرهنگ ايران. چرا مشهور؟ زيرا درباره او روايت هاى بر ساخته تذكره نويسان را مكرر خوانده و به شگفت آمده ايم كه بسيارى از آنها با سروده ها و نوشته هاى خود او همخوانى ندارد، و چرا ناشناخته؟ چون بزرگان ادب و فرهنگ ما - فردوسى، خيّام، عطار، مولانا، سعدى و حافظ - فراتر از درك و فهم روايت پردازان بوده اند، و در اين روزگار هم، كه چند تنى از بزرگان ادب و پژوهش، بىعتبارى آن روايات را نشان داده اند، باز بسيارى از دوستان همان زندگى نامه هاى بىعتبار را سند پژوهش هاى خود ساخته، و دست و پاى خود را از پوست گردوى روايات بيرون نكشيده اند. زندگى نامه هايى كه گذشتگان درباره بزرگان ما پرداخته اند، نه تاريخ است و نه سند تاريخى، و در تأليف آنها اين كه حتما روايت بر پايه واقعيت باشد، مطرح نبوده است و مؤلفان به چنين مسئوليتى نمىنديشيده اند. درصد كوچكى از جامعه هم، كه با كتاب سر و كار داشته اند از نويسنده چنين مسئوليتى را نمى خواسته اند.

روايت پردازانى چون دولتشاه سمرقندى هرگز از خود نپرسيده اند كه در سال ٣٨٤ هـ.

كه اولين تدوين شاهنامه به انجام رسيد ٢محمود غزنوى پادشاه كجا بود تا فردوسى با وعده درهم و دينار او شاهنامه را سروده باشد؟ آن راوى ساده دلى كه در يك شب مهتابى نيشابور باد را به سراغ كوزه شراب خيام مى فرستد، آن را مى شكند، يك رباعى كفرآميز بر زبان خيام مى گذارد و رنگ روى پير را از كفر آن رباعى سياه مى كند، و باز با يك رباعى توبه آميز مشيّت پروردگار را به بخشودن گناه خيام وامى دارد! آيا در آن

__________

١ - بديع الزمان فروزانفر، شرح احوال و نقد آثار عطار، ص يك.

٢ - تاريخ ادبيات در ايران،١ : ص ٤٧٣.

شب مهتابى روى مهتابى خانه خيام، هم پياله او، و شاهد اين واقعه بوده؟ ١بيشتر روايت هاى تذكره نويسان، به همين اندازه ساده دلانه، يا بر ساخته احتمال و تخيل و آسان گيرى است. در همين تذكرة الأولياء عطار هم، آنچه درباره بزرگان عرفان و تصوف مى خوانيم، جزء به جزء با واقعيت مطابق و با عقل سليم قابل قبول نيست، خاصّه در مواردى كه بسيارى از اين بزرگان، ديرى دور از راه حق و در ظلمات كفر و طغيان زيسته، و ناگهان با يك «واقعه!» راه سعادت و صلاح را يافته اند، و روشن نيست كه راويان پيش از عطار، آيا در آن روزگار كفر و طغيان هم زمان و همراه آنها بوده؟ يا دست كم سندهاى معتبر و ثبت شده يى از آن روزگاران داشته اند؟

به سراغ سرگذشت عطار مى رويم، درباره همين «مشهور ناشناخته» هم بايد گفت كه روايات به همين اندازه جاى حرف دارد. مى دانيم عطار يعنى دارو فروش و داروفروشان قديم طبابت هم مى كرده اند، پير نيشابور هم خود و پدرش طبيبان سرشناس نيشابور بوده اند. چنين طبيبى - با صدها قلم دارويى كه در دسترس دارد - بايد دقت كند كه مبادا داروى نامناسب به بيماران بدهد. نور الدين عبد الرّحمن جامى آثار عطار را خوانده و از مشغله او آگاه بوده است، و به موازات آن با كلام مولانا جلال الدين هم انسى داشته. از صدها موردى كه مولانا از عشق حق - از همان حديث نى و نيستان - سخن مى گويد، يكى اين بيت است ٢ :

عقل هر عطّار كآگه شد از او ... طبله ها را ريخت اندر آب جو

با خواندن اين بيت مولانا، تخيّل شاعرانه جامى، طبله هاى عطار نيشابور را هم در آب جوى مى ريزد، و در نفحات الانس او اين روايت شكل مى گيرد : «روزى در دكان عطارى مشغول و مشغوف معامله بود، درويشى آنجا رسيد و چند بار شىء لله گفت. وى به درويش نپرداخت. درويش گفت : اى خواجه! تو چگونه خواهى مرد؟ عطار گفت : چنان كه تو خواهى مرد. گفت : تو چون من توانى مرد؟ گفت : بلى! درويش كاسه يى چوبين داشت، زير سر نهاد و گفت : الله، و جان بداد. عطار را حال متغير شد و دكان برهم زد و به اين طريق درآمد ٣».

__________

١ - نگ : مقدمه صادق هدايت بر ترانه هاى خيام، ص ٥٦ و ٥٧.

٢ - مولانا، مثنوى،٦ : ٦٣٠

٣ - فروزانفر ص ١٧.

اين روايت جامى - كه بسيارى از پژوهشگران نامدار! آن را واقعيتى در زندگانى عطار پنداشته اند - پايه يى جز تخيّل جامى ندارد. پير نيشابور كه «از كودكى باز، دوستى اين طايفه در جانش موج مى زده است، و همه وقت مفرّح دل او سخن ايشان بوده ١» به چنين «واقعه» يى كه جامى براى او برساخته، نيازى نداشته است. باز سخن ديگر جامى هم كه عطار را از پيروان تصوف نجم الدّين كبرى مى داند، اساسى ندارد. جامى با ديدن نام مجد الدّين خوارزمى در مقدمه تذكرة الأولياء ٢، و اين كه گويا مجد الدين از مشايخ صوفيان كبروى بوده، عطار را صوفى كبروى شمرده، و مستند نويسندگان ديگر سرگذشت عطار هم نفحات الانس جامى است. دولتشاه سمرقندى هم كه عطار را مريد ركن الدّين - يا عبد الرّحمن - اكّاف دانسته، نمى دانسته است كه عبد الرّحمن اكّاف فقيه و زاهد بوده، طريقت و خانقاهى نداشته، و زندگى او هم، بيشتر پيش از ولادت عطار، و مرگش در سالهاى كودكى عطار بوده است ٣. دولتشاه هم گويا، فقط در مقدمه تذكرة الأولياء نام امام عبد الرّحمن اكّاف را ديده، و بى هيچ كنجكاوى و تأمّل، او را مراد عطار گفته است. در شرح احوال و نقد آثار عطار، استاد فروزانفر هم از ناشناسى نام برده كه در خسرونامه منسوب به عطار مورد ستايش است، و اگر خسرونامه از آثار مسلّم عطار بود، اين ابو الفضل ابن الرّبيب مورد ستايش هم، با حدس و گمانى ممكن بود مراد عطار به شمار آيد، و خسرونامه از عطار نيست ٤. دكتر شفيعى كدكنى هم در مقدّمه زبور پارسى (انتخاب و تحليل غزل هاى عطّار) يك سلسله نسب معنوى براى عطّار آورده كه تا ابو سعيد ابو الخير مى رسد، و قابل تأمل است. ٥

جان كلام اين است كه عطار صوفى خانقاهى نيست اما بزرگان عرفان و تصوف را صميمانه دوست مى دارد و مى ستايد. در مقدمه همين تذكره، با خلوص از اين اعتقاد و دلبستگى سخن مى گويد و در هفتاد و دو باب كتاب، به نام هريك از آنها كه مى رسد، حالات و سخنان او را چنان نقل مى كند كه خواننده تذكره از او يك چهره نورانى پيش

__________

١ - ص ٧ و ٨ همين كتاب.

٢ - ص ٨ همين كتاب، و شايد تصحيف نام ديگرى باشد (نگ : شفيعى كدكنى، زبور پارسى، ص ٧١).

٣ - فروزانفر ص ٣٠ و ٣١.

٤ - شفيعى كدكنى، مقدمه مختار نامه عطار، ص ٣٤ تا ٥٩.

٥ - زبور پارسى، ص ٧٠ تا ٨٣.

چشم مىورد، در آثار منظوم او هم با همين خلوص و اعتقاد برمى خوريم، و هرجا كه در اين آزادگان شور و شوق بيشترى هست، سخن عطار هم با شور و شوق بيشترى همراه مى شود. حالات و سخنان بايزيد و حلاّج در تذكره، و در منظومه ها، هر نقل و روايتى كه از بو سعيد مى خوانيم، مثال روشن و دلاويزى از اين شوق و شور عطار است.

اما ببينيم كه درباره اين پير عارف و آزاده، ديگر چه مى دانيم؟ مى دانيم كه سرگذشت بزرگان ادب و فرهنگ ما و گزارش دقيق روزها و ساعتهاى عمر آنها را در زندگى نامه ها و تاريخهايى كه گذشتگان نوشته اند، كمتر مى توان يافت، و گفته ام كه روايت پردازان خود را مسئول درستى يك روايت نمى دانسته اند. درباره عطار هم، آنچه با قطع و يقين مى توان گفت، همين است كه نام او فريد الدين محمد عطار نيشابورى است، كنيه ابو حامد هم پيش از اين نام او آمده است، و اين كه كنيه اش را ابو طالب نوشته اند نبايد درست باشد. خود او در تخلص بعضى از غزلها و نيز در همين تذكره، نام خود را در كلمه «عطار» هم خلاصه مى كند. نام پدرش ابو بكر إبراهيم بوده، و گويا هنوز كهن سالان نيشابور آرامگاه او را «مزار شيخ ابراهيم» و نيز «پير زروند» مى گويند. ١

از سالهاى مدرسه و اين كه فريد الدين محمد در كجا و نزد چه كسانى درس خوانده؟ چيزى نمى دانيم. هفت اثر باقى مانده از او حكايت از آن دارد كه جز پزشكى و داروسازى با ادب فارسى، و با آثار شاعران و نويسندگان پيش از خود آشنايى گسترده يى داشته، و بسيارى از آثار نثر و شعر عرفانى در زبان فارسى و عربى را خوانده، در آثار خود از آنها بهره برده، و گوشه هايى از سرگذشت عارفان و پاره هايى از سخنان آنها را براى نقل در تذكرة الأولياء و منظومه هاى عرفانيش از عربى به فارسى ترجمه كرده است. ٢

تاريخ ولادت عطار را نمى دانيم اما مى دانيم كه به احتمال قريب به يقين در سال ٦١٨ هـ. كه مغولها به كشتار مردم نيشابور دست زدند، عطار يكى از كشتگان اين فاجعه بود، و خواجه نصير الدين طوسى كه چندى پيش از فاجعه عطار را در نيشابور ديده،

__________

١ - شفيعى كدكنى، مختارنامه ص ٢٣، و زبور پارسى، ص ٣٦.

٢ - ص ٧ همين كتاب.

گفته است كه عطار در آن ايام پيرمردى بوده است ١. در شعر عطار نيز به سالهاى عمر او تا «هفتاد و اند» اشاره شده است ٢ :

مرگ درآورد پيش وادى صدساله راه ... عمر تو افگند شست در سر هفتاد و اند

و اگر او چند سالى پيش از فاجعه نيشابور اين بيت را گفته باشد، ولادتش بايد در حدود ٥٤٠ هـ. اتفاق افتاده باشد.

* * *

زمانه يى است كه عزيزان شايد به صرف ايمان و اعتقاد، جام باده خيام را «در آستين مرقع» پنهان مى كنند و از او يك صوفى دل سوخته مى سازند، حافظ را به استناد غزلى و قصيده يى كه از او نيست، شيعه مى دانند، و اين را تنها به حساب خلوص اين عزيزان بايد گذاشت. در چنين زمانه يى، اگر عطار را هم با استناد به كتاب هايى كه از او نيست شيعه بدانند درباره آنچه مى گويند و مى نويسند، بايد خاموش بود «كه همچو چشم صراحى زمانه خونريز است!» اما :

در سال ٥٨٢ هـ. كه عطار حدود چهل سال دارد - خراسان هنوز آباد است و از آسيب حمله خونين مغول هم خبرى نيست - به روايت تاريخ جهانگشاى جوينى سلطان محمد خوارزمشاه به شهر شيعه نشين سبزوار لشكر مى كشد، و بسيارى از شيعيان را مى كشد، و حال و هواى روايت تاريخى اين واقعه، حكايت از آن دارد كه سبزوار، تنها شهر شيعه نشين خراسان بوده، و در شهرهاى ديگر، مردم پيرو اهل سنّت بوده اند. در همه ولايات ايران، تا ظهور و اعتلاى قدرت صفويان، اين يك واقعيت تاريخى است كه شيعيان به صورت اقليّت هايى در شهرهايى چون كاشان و قم و سبزوار مى زيسته اند. ياقوت حموى در معجم البلدان، از يك حاكم سنّى سخن مى گويد كه به شهر قم مىيد، و با مردم شرط مى كند كه اگر ابو بكرى يا عمرى در آن شهر نباشد، همه را قتل عام مى كند. مشابه اين روايت را مولانا در دفتر پنجم مثنوى به شهر سبزوار مى برد، كه خوارزمشاه، در همان واقعه سال ٥٨٢ هـ. از سبزواريان ابوبكرى مى خواهد، و «كى بود بوبكر اندر سبزوار؟ ٣». آثار عطار را - آثارى را كه در نسبت آنها به فريد الدّين

__________

١ - فروزانفر، ص ٩٠ و ٩١.

٢ - ديوان عطار، ص ٧٥٦.

٣ - مولانا، مثنوى ٥ : ٨٤٦ به بعد.

عطار بحث نيست! - ورق مى زنيم، در تمام آثار شعر و نثر او، مكرر ستايش خلفاى راشدين و چهار امام اهل سنّت را مى خوانيم و «دفاع از عقايد سنّيان و صحت خلافت ابو بكر و عمر، به حدى صريح و تند است كه به هيچ روى تأويل نمى پذيرد. . . ١».

اخلاص و ارادت او به مولا على نيز مسلّم است، چنان كه هر سنّى بى تعصّبى چنين است. در تذكرة الأولياء، در كنار انبياء و صحابه، از «اهل بيت» هم ياد، و آرزو مى كند كه سه كتاب درباره اين سه گروه بنويسد تا «از آن سه قوم مثلثى از عطار يادگار ماند ٢». در باب اول تذكره، كه درباره امام جعفر صادق است، عطار او را در شمار پيشوايان طريقت مطرح مى كند كه «از اهل بيت، بيشتر سخن طريقت، او گفته است» و او را «قدوه جمله مشايخ و شيخ همه الهيان» مى گويد. تعصّب سنّى و شيعه را با شگفتى بسيار پيش مى كشد، و از امام شافعى ياد مى كند كه اين پيشواى شافعيان «در دوستى اهل بيت به غايتى بوده است كه به رفضش نسبت كردند و محبوس داشتند» و او شعرى گفته بود كه اگر دوستى آل محمد برگشتن از راه دين است «گو جمله جنّ و انس گواهى دهند به رفض من ٣» و عطار بر اين روايت مىفزايد : «چون پادشاه دنيا و آخرت محمد را مى دانى، وزراى او را نيز به جاى خود مى بايد شناخت، و صحابه را به جاى خود، و فرزندان او را به جاى خود، تا سنّى و پاك اعتقاد باشى ٤» و اين سنّى پاك اعتقاد در همه آثارش با صداقتى كه حاكى از اعتقاد راسخ اوست، از ابو بكر و عمر و عثمان سخن مى گويد، و از آل على هم با همان خلوص، و با ستايش و حرمت ياد مى كند، و خاصّه در مصيبت نامه پس از مولا على، حسنين را مى ستايد، و اين هم در نظر او نشان يك «سنّى پاك اعتقاد» است. راستى را بايد گفت كه مرغ روح اين بزرگان، در بلنداى آسمان معرفت، پروازى دارد فراتر از اين تعصب ها و بگومگوهايى كه مؤمنان هفتاد و دو ملت را به جان يكديگر مىندازد.

سرگذشت عطار را نمى توان بىشارتى به مولانا جلال الدّين به پايان برد. مولانا بيش از همه شاعران و نويسندگان پس از عطّار، از آثار عطار تأثير پذيرفته است و

__________

١ - فروزانفر ص ٥٧ و شفيعى كدكنى، مختارنامه، ص ٣٠.

٢ - ص ٥ همين كتاب

٣ - همين كتاب، ص ١٢

٤ - همين كتاب، ص ١٣

خاصّه در مثنوى حكايت ها و مباحث بسيارى هست كه سراغ آنها را در تذكرة الأولياء و منظومه هاى عطار مى يابيم، و نيز در آنچه پس از مولانا درباره مولانا و ياران مولانا نوشته اند، مكرر سخن از عطار و آثار عطار به ميان مىيد و مسلّم است كه شاگردان مولانا آثار عطار - و سنائى - را بسيار مى خوانده اند، و مولانا هم مى خواسته است كه مريدانش رند رازدان غزنه و پير عارف نيشابور را از ياد نبرند ١. اما اين كه مولانا در سالهاى نوجوانى و به هنگام مهاجرت از خراسان، در نيشابور عطار را ديده و عطار او را نوجوانى هشيار سر يافته، نسخه يى از اسرار نامه خود را به او هديه داده، و به بهاء الدين ولد گفته باشد كه فرزند او جلال الدين به زودى «آتش در سوختگان عالم خواهد زد!» باز روايتى است كه در تذكره دولتشاه سمرقندى و نفحات الانس جامى مى بينيم، و سلطان ولد، فرزند مولانا كه نخستين راوى سرگذشت مولاناست، و شمس الدين افلاكى كه در مناقب العارفين براى بالا بردن مولانا روايت هاى بىساس بسيارى گرد آورده، از اين ديدار نيشابور سخنى نگفته اند ٢.

در مورد زن و فرزند و خانواده عطار، باز روايت پردازان قصه ها دارند : عطار با ده پسر خود به سفر مى رود، و در سفر گرفتار راهزنان مى شود، راهزنان نه تن از پسران او را مى كشند، و دهمى با يك سخن عطار نجات مى يابد! و راوى كه فزونى استرآبادى است از خود نمى پرسد كه اين آقازاده ها چرا آن قدر بى دست وپا بودند كه به همين آسانى ايستادند و دزدان گردن يك يك آنها را زدند؟ و هيچ يك از آنها اين قدر غيرت نداشت كه دستى روى دزدان بلند كند؟ اين افسانه بايد رونويسى از افسانه پسران ابن عطاء صوفى اواخر قرن سوم باشد ٣، كه عطار آن را در صفحه ٤٢٥ همين تذكرة الأولياء، آورده است. روايت ديگرى، كه مى تواند درست باشد، مستند به يك رباعى مختارنامه است، كه در آن مخاطب عطار عزيزى است كه در سى و دو سالگى از دست رفته، و او مى تواند پسر يا دختر عطار باشد، و باز بايد گفت كه اين روايت ها در هر حال پايه محكمى ندارد ٤.

__________

١ - مقدمه اى بر مثنوى، نوشته صاحب اين قلم، ص ١٩ و ٢٠ (نگ : مآخذ).

٢ - فروزانفر، ص ٦٩.

٣ - فروزانفر، ص ٨٩ و ٩٠.

٤ - نگ : شفيعى كدكنى، مختار نامه عطار، رباعى ٩٧١.

همراه با اين سرگذشت عطار، چند كلمه اى هم درباره آثار بازمانده از او بايد بگوييم و بعد، در مقدمه دوّم اين كتاب، تذكرة الأولياء را، جداگانه بررسى كنيم. آنچه در دست نوشته ها و تذكره ها به نام عطار ثبت شده، صدها كتاب و رساله است، كه بسيارى از آنها را جهل يا تعصب، مى تواند به عطار نسبت داده باشد. دولتشاه سمرقندى چهل كتاب و رساله به عطار نسبت مى دهد و با گذشت زمان، در تذكره هاى ديگر، اين شماره افزايش مى يابد، در مجالس المؤمنين به صد و چهارده، و در مجمع الفصحاء رضا قلى خان هدايت - تصحيح مظاهر مصفّا، ج ٢، ص ٩٢٠ - به صد و نود كتاب و رساله مى رسد، و بى گمان، اگر دولتشاه و قاضى نور الله و رضا قلى خان هدايت، آثار سست و كم مايه يى مانند مظهر العجائب، اشترنامه، بى سرنامه و حيدرى نامه را خوانده بودند، دست كم در درستى انتساب آنها به عطار شك مى كردند.

تا هنگامى كه استاد بزرگ ما بديع الزمان فروزانفر «شرح احوال و نقد و تحليل آثار عطار» را تأليف كرد، آثار نظم و نثر مانده از عطار را هشت كتاب مى دانستيم اما پس از نشر مختار نامه عطار با مقدمه دكتر شفيعى كدكنى، و بحث مبسوط او درباره خسرونامه، و اين كه خسرونامه عطار اين خسرونامه نيست، اكنون شش اثر نظم و يك نثر - كه همين تذكرة الأولياء است - از عطار در دست داريم. شش كتاب نظم او، اسرارنامه، الهى نامه، مختارنامه، مصيبت نامه و منطق الطير يا مقامات طيور، و ديوان قصايد و غزليات است. اسرارنامه، با ويرايش و حواشى دكتر سيد صادق گوهرين انتشار يافته است. الهى نامه را اول هلموت ريتر در استانبول چاپ كرد و پس از او فؤاد روحانى تصحيح ديگرى از آن را عرضه كرد. مختارنامه، مجموعه رباعى هاى عطار است كه به گفته خود او انتخابى از رباعيات است و همه رباعى هاى سروده عطار را در برندارد، و نشر آن همراه با يك مقدمه مبسوط كار دكتر شفيعى كدكنى است.

مصيبت نامه را دكتر نورانى وصال تصحيح و چاپ كرده است، و از منطق الطير، دو نشر با تحليل و حواشى در دست داريم : يكى از دكتر سيد صادق گوهرين و ديگرى از دكتر محمد جواد مشكور. از غزليات عطار هم، دو ويرايش داريم، كه يكى كار استاد سعيد نفيسى، و نشر دقيق ترى همراه با قصايد عطار، به كوشش دكتر تقى تفضلى است كه با سرمايه بنگاه ترجمه و نشر كتاب، در مجموعه متون فارسى آن بنگاه، با نظارت استاد

يار شاطر، انتشار يافته است، و در هر دو نشر اين ديوان غزل هاى الحاقى از آثار شاعران ديگر وجود دارد. بحث درباره اين آثار منظوم عطار را در مقدمه هريك از اين كتابها مى توانيم بخوانيم، و كتاب «شرح احوال و نقد و تحليل آثار عطار» استاد فروزانفر و مقدمه دكتر شفيعى كدكنى بر مختارنامه - خاصه درباره الهى نامه عطار، و اين كه خسرو نامه عطار شايد يا بايد، همان الهى نامه باشد ١ - در دسترس ماست، و تكرار آن مطالب در مقدمه اى كه فقط براى تذكرة الأولياء نوشته مى شود، منطقى ندارد. از دو كتاب شرح القلب و جواهرنامه هم كه عطار در شمار آثار خود نام مى برد، دست نويسى نمانده است. بنابراين جز تذكرة الأولياء و شش اثر منظومى كه گفتم، هر چه در كتاب فروشيها و پاى جرزهاى سبزه ميدان و خيابان ناصر خسرو، و روبه روى دانشگاه تهران به نام عطار مى بينيد، با خيال آسوده بدانيد كه از فريد الدّين محمّد عطّار نيشابورى نيست.

در پايان اين سرگذشت، گذرى هم بر مزار عطار مى توان داشت. درباره مرگ عطار، روايت هاى معتبر اختلافى ندارند كه عطار، به دست مغولها و در فاجعه ويرانى نيشابور كشته شده است، كه در نيمه دوم ماه صفر سال ٦١٨ هـ. بوده است. مزارش در جايى است كه نام آن محلّه يا شهرك شادياخ بوده، و بناى آرامگاه از آثار روزگار امير على شير نوائى است ٢. دكتر شفيعى كدكنى در زبور پارسى (تحليل و گزينشى از غزلهاى عطار) - روى تاريخ درگذشت ٦٢٧ هـ. كه دولتشاه سمرقندى مى گويد، نظر موافقى دارد، و اين مغاير است با روايت ابن الفوطى - استشهد على يد التّتار - كه سال ٦١٨ هـ. را تأييد مى كند!.

__________

١ - شفيعى كدكنى، مختارنامه، ص ٣٤ تا ٥٩، و زبور پارسى، ص ٣٨.

٢ - شفيعى كدكنى، مختارنامه، ص ٣٠.

مقدّمه دوم: درباره تذكرة الأولياء عطّار

مآخذ تذكرة الأولياء

مقدّمه دوم : درباره تذكرة الأولياء عطّار

تذكرة الأولياء، چنان كه از نامش پيداست، كتابى است درباره سرگذشت و انديشه ها و سخنان عارفان بزرگ. در سرآغاز اين كتاب، عطار از دلبستگى خود «از كودكى باز، به سخن اين قوم» ياد مى كند، و آنچه را «باعث» تأليف اين كتاب بوده، به روشنى و سادگى بازمى گويد. آنگاه در هريك از هفتاد و دو بخش كتاب، درباره يكى از عارفان بزرگ، آنچه را در كتابهاى ديگران خوانده و از آنها يادداشت برداشته، كنار هم مى گذارد، و فصلى در سرگذشت و احوال و اقوال و كرامات آن بزرگ مى نويسد.

فصل اول اين كتاب درباره امام جعفر صادق است كه عطار او را به عنوان يكى از نخستين عارفان و «قدوه جمله مشايخ، پيشواى اهل عشق و امام همه محمّديان. . .» مطرح مى كند، و «به سبب تبرّك» كتاب را به نام او آغاز مى كند. آخرين بخش كتاب هم درباره حسين بن منصور حلاّج است و قيام شورانگيز او در برابر رياكاران و مدّعيان صلاح و تقوا، و «سوز و اشتياقى» كه در تاريخ مشرق زمين آن «مست بى قرار شوريده روزگار» را اسوه عاشقان حق و راستى، و سرمشق آزادگان و رندان كرده است. در دست نويس هايى كه صدها سال پس از قتل عطار از تذكرة الأولياء تحرير شده، بيست تا بيست و پنج بخش هم درباره عارفان نامدار قرن چهارم و پنجم هجرى بر كتاب افزوده شده كه تا آخر قرن نهم در هيچ يك از دست نويس هاى معتبر نيست و كاتبان دست نويس ها آنها را، به عنوان «ذكر متأخّران» بر كتاب افزوده اند. اين بيست و پنج بخش، پيوست سودمندى بر اثر عطار است، و در اين مقدمه باز از آن سخن خواهم گفت.

مآخذ تذكرة الأولياء :

عطار در ديباچه اين كتاب، سه كتاب ديگر را نام مى برد كه به گفته او بيش از

كتابهاى ديگر محتوى معلومات سودمند درباره عارفان است و كسى كه اين سه كتاب را بخواند «هيچ سخن اين طايفه - الاّ ما شاء الله - بر وى پوشيده نماند». مشكل اين است كه از اين سه كتاب - شرح القلب، كشف الاسرار و معرفة النّفس (يا معرفة النّفس و الرّب) دست نويسى بر جاى نمانده : در فهرست هاى نسخه هاى خطى كتابخانه ها سراغى از شرح القلب نمى يابيم. تنها در پايان بخش پنجاه و هشتم همين تذكره، عطار آن را به عنوان اثرى از خود ياد كرده، و در خسرو نامه منسوب به عطار هم - كه گفتم اثر عطار نيست - نام اين كتاب در بيتى آمده، كه آن هم اطلاع خاصى درباره شرح القلب و محتواى آن به دست نمى دهد. دو كتاب ديگر هم از شرح القلب ناشناخته تر است.

كشف الظنون حاجى خليفه را باز مى كنيم، بيش از بيست كتاب با نام كشف الاسرار يا كشف الاسرار فى التّصوف در آن فهرست شده كه هيچ يك را با قطع و يقين نمى توان به كار عطار ربط داد، و از غالب آنها دست نويسى هم نداريم. كتاب كشف الاسرار و عدّة الابرار ميبدى - شاگرد خواجه عبد الله - را هم كه ورق مى زنيم، تفسير قرآن است بر پايه مشرب صوفيان، و به نظر نمى رسد كه منبع تذكره عطار باشد. از معرفة النّفس هم نه سراغى در جايى داريم و نه دست نويسى، تا بتوانيم درباره آن حرفى بزنيم. ناچار از سه كتابى كه خود عطار مى گويد صرف نظر، و منابع كار او را در ميان كتاب هايى كه بر جاى مانده است، جست وجو مى كنيم :

١ - طبقات الصّوفيّة اثر ابو عبد الرّحمن محمد بن حسين سلمى نيشابورى كه در قرن چهارم و اوايل قرن پنجم هجرى مى زيسته است. اين كتاب از قديم ترين و معتبرترين منابع تصوف اسلامى است، به زبان عربى تأليف شده، و محتواى آن در تقريرات خواجه عبد الله انصارى به صورت يك ترجمه آزاد به فارسى هراتى درآمده است. در مقايسه اين ترجمه هراتى با كار عطار، به نظر نمى رسد كه عطار اين ترجمه را ديده، يا از آن اقتباسى كرده باشد، اما در تذكرة الأولياء، خاصّه در نقل سخنان بسيارى از عارفان ترجمه عبارات اصل طبقات الصّوفيّة را مى بينيم. عطار از شاه شجاع كرمانى نقل مى كند : «علامت تقوا ورع است و علامت ورع از شبهات بازايستادن ١» و در طبقات الصّوفيّة مى خوانيم : «علامة التّقوى الورع و علامة الورع الوقوف عند

__________

١ - ص ٣٣١ اين كتاب.

الشبهات ١». مثال ديگر، كه از سخنان سرى سقطى است : «هر كه خواهد كه به سلامت بماند دين او، و به راحت رسد دل او و تن او، و اندك شود غم او، گو : از خلق عزلت كن، كه اكنون زمان عزلت است و روزگار تنهايى ٢». اين عبارات هم، ترجمه واژه به واژه از طبقات الصّوفيّة است : «من اراد ان يسلم دينه، و يستريح قلبه و بدنه، و يقلّ غمّه، فليعتزل الناس، لانّ هذا زمان عزلة و وحدة ٣». مثال هاى بسيار ديگرى هم هست، كه بر پايه آنها مى توان گفت كه عطار بسيارى از سخنان پيران عارف را از اصل عربى طبقات الصّوفية ترجمه كرده است.

٢ - حلية الأولياء، تأليف پرمايه ابو نعيم احمد بن عبد الله اصفهانى، كه او هم در نيمه دوم قرن چهارم و نيمه اول قرن پنجم مى زيسته است. در حلية الأولياء هم روايت ها و سخنان بسيارى هست كه ترجمه دقيق آنها را در كار عطار مى بينيم و گاه عين همان ترجمه در كتابهاى فارسى ديگر مانند كشف المحجوب هجويرى يا در ترجمه رساله قشيريه نيز هست، و خاصّه احتمال اين كه عطار هم از ترجمه قشيريه نقل كرده باشد، وجود دارد، اما چون حلية الأولياء از منابع بسيار با اهميت تصوف اسلامى است، و بى گمان در روزگار عطار براى رهروان حق مرجع دست اول بوده، نقل يكى دو نمونه از مواردى كه ترجمه آن در تذكرة الأولياء آمده، مناسبت دارد : در تذكره، در سرگذشت ابو الخير اقطع مى خوانيم كه «سباع و هوامّ، با وى انس گرفته بودند و با شير و اژدها هم قرين بودى، و حيوانات پيش او بسى آمدندى ٤» و اصل اين روايت را در حلية الأولياء مى يابيم : «كانت السّباع و الهوامّ يأنسون بمجالسته و يأوون اليه ٥». عطار از ابو الحسن بوشنجى نقل مى كند كه «پرسيدند از فتوّت گفت : مراعات نيكو كردن و بر موافقت دائم بودن، و از نفس خويش به ظاهر چيزى ناديدن كه مخالف باطن تو بود ٦». و اين ترجمه عبارت حلية الأولياء است : «سئل عن الفتوّة فقال : حسن المراعاة و دوام المراقبة و ان لا ترى من نفسك ظاهرا يخالفه باطنك» ٧.

__________

١ - طبقات، ص ١٩٣.

٢ - ص ٢٩٤ اين كتاب.

٣ - طبقات، ص ٥٠.

٤ - ص ٤٨٠ اين كتاب.

٥ - حلية الأولياء ج ١٠، ص ٣٨٧

٦ - ص ٤٥٦ اين كتاب

٧ - حلية الأولياء، ج ١٠، ص ٣٨٠.

٣ - صفة الصّفوة، اثر ابو الفرج جمال الدين عبد الرّحمن بن على الجوزى كه تا اواخر قرن ششم هجرى مى زيسته، و عطار در بيشتر سالهاى عمر با او هم زمان بوده است. در صفة الصّفوة روايت ها و سخنانى كه ترجمه واژه به واژه آنها را در تذكره پيدا كنيم بسيار نيست، و در بيشتر مواردى كه مضمون يك روايت يا سخن مشابه است، نوشته عطار به آنچه در طبقات الصّوفية يا حلية الأولياء مى خوانيم نزديكتر، و بعيد است كه برگرفته از نوشته ابن جوزى باشد، با اين حال مواردى را هم مى توان يافت كه عبارت عطار واژه به واژه با صفة الصّفوة مطابق است. اين سخن احمد خضرويه را در تذكره مى خوانيم : «هيچ خواب نيست گران تر از خواب غفلت و هيچ مالك نيست به قوّت تر از شهوت، و اگر گرانى غفلت نبودى، هرگز شهوت ظفر نيافتى ١». اصل اين سخن در نوشته ابن جوزى به اين صورت است : «لا نوم اثقل من الغفلة، و لا رقّ املك من الشّهوة و لو لا ثقل الغفلة لم تظفر بك الشّهوة» ٢. مى توان گفت كه عطار اگر با صفة الصّفوة آشنايى داشته و از آن اقتباسى كرده، بيشتر در ترجمه سخنان پيران بوده است.

٤ - رساله قشيريّه هم يكى از جامع ترين منابع شناخت عرفان و تصوف اسلامى است كه در تأليف تذكرة الأولياء بى گمان ترجمه فارسى آن، و به احتمال زياد اصل عربى آن نيز در دست عطار بوده، و بخش قابل توجهى از حالات و سخنان عارفان، خاصّه از ترجمه فارسى اين كتاب در تذكره نقل شده است. مؤلف، امام ابو القاسم عبد الكريم بن هوازن بن عبد الملك قشيرى نيشابورى از پيشوايان سرشناس اين مكتب در خراسان قرن پنجم بوده، و رساله او يك مرجع موضوعى نظام آموزشى تصوف، و مأخذ كتابهاى ديگرى چون كشف المحجوب هجويرى است. اين رساله را يكى از شاگردان قشيرى به نام ابو على حسن بن احمد عثمانى به زبان فارسى ترجمه كرده و اين ترجمه، با تصحيح استاد بديع الزمان فروزانفر انتشار يافته است. چاپ و نشر ترجمه، هم زمان بود با روزهايى كه من در سايه هدايت استاد، روى تذكرة الأولياء به عنوان رساله دكترى ادبيات كار مى كردم، و استاد، با بزرگوارى و بى مضايقه، نسخه هاى عكسى و جزوه هاى چاپ شده - و هنوز انتشار نيافته - ترجمه رساله را براى استفاده در كار تذكره به من مى سپرد. در يك مقابله كلى ميان تذكره عطار و اين ترجمه

__________

١ - ص ٣٠٨ همين كتاب.

٢ - صفة الصفوة، ج ٤، ص ١٣٧.

قشيريه، همانندى عبارت ها در اين دو كتاب بسيار بيشتر از همانندى يا نزديكى عبارت هاى تذكره با منابع ديگر مى نمود، و هيچ شكى باقى نمى گذاشت كه نقل ها و سخنان بسيارى از اين ترجمه در كار عطار آمده است. هنگامى كه من اين دريافت خود را با استاد در ميان گذاشتم، او تبسّمى كرد، با اين معنى كه : خيال نكن كه تو اين را كشف كرده اى! و من به لطف آن عزيز بى مانند، اين توفيق را يافتم كه بسيارى از آن مشابهت ها را پيدا كنم، و اگر مى خواستم همه آن موارد را در اين مقدمه تذكره بياورم، شايد بيش از يك دهم متن تذكرة الأولياء در اين مقدمه تذكرة الأولياء تكرار مى شد، اما براى آن كه نمونه اين هماننديها را به دست داده باشم، نقل يكى دو مثال ضرورى است : عطار درباره معروف كرخى - باب بيست و نهم - مى نويسد : «مادر و پدرش ترسا بودند، چون بر معلم فرستادندش استاد گفت : بگو ثالث ثلاثه! گفت : نه! بل هو الله الواحد! هر چند مى گفت : بگو كه خداى سه است، او مى گفت : يكى! هر چند استاد مى زدش سودى نداشت. يك بار سخت بزدش. معروف بگريخت و او را بازنمى يافتند. مادر و پدرش گفتند : كاشكى بازآمدى، و به هر دين كه خواستى ما موافقت كرديمى. وى برفت و به دست علىّ بن موسى الرّضا مسلمان شد. بعد از آن به چند گاه بازآمد و در خانه پدر بكوفت. گفتند : كيست؟ گفت : معروف! گفتند بر كدام دينى؟ گفت : بر دين محمد رسول الله! پدر و مادرش نيز در حال مسلمان شدند. . .» ١. در ترجمه رساله قشيريه، اين روايت با اندك تفاوتى در واژه ها آمده، و به نظر مى رسد كه عطار فقط در چند مورد تغيير جزئى در آن داده كه عبارت را رساتر مى كرده است : «پدر و مادر معروف ترسا بودند، و او را فرا مؤدّب دادند. مؤدّب گفت : بگو ثالث ثلاثه! او گفت : نه بل هو الله الواحد! مؤدّب بزدش زخمى به نيرو، و معروف بگريخت، و پدر و مادرش همى گفتند :

كاشكى بازآمدى، بر هر دين كه خواستى موافقت وى كرديمى. پس بر دست علىّ بن موسى الرّضا مسلمان شد و با سراى آمد و در بزد. گفتند : كيست؟ گفت : معروف. گفتند :

بر كدام دينى؟ گفت : بر دين حنيفى! پدر و مادرش نيز مسلمان شدند. . . ٢». و يك مثال ديگر : «سهل بن إبراهيم گويد : با إبراهيم ادهم سفر كردم، بيمار شدم، آنچه داشت بر من نفقه كرد. آرزويى از او خواستم، خرى داشت، بفروخت، و بر من نفقه كرد. چون بهتر

__________

١ - ص ٢٨١ همين كتاب.

٢ - ترجمه رساله، ص ٢٩.

شدم، گفتم : خر كجاست؟ گفت : بفروختم. گفتم : من ضعيفم، بر چه سوار شوم؟ و چه برنشينم؟ گفت : يا برادر! بر گردن من نشين! سه منزل مرا بر گردن نهاد و برفت. . . ١» و عبارت اين نقل، در ترجمه رساله به اين صورت است : «سهل بن إبراهيم گويد : با إبراهيم ادهم سفر كردم، بيمار شدم، آنچه داشت بر من نفقه كرد. آرزويى از او خواستم، خرى داشت، بفروخت و بر من نفقه كرد. چون بهتر شدم، گفتم : خر كجاست؟ گفت : بفروختم.

گفتم : بر چه نشينم؟ گفت : يا برادر! بر گردن من نشين! سه منزل مرا بر گردن همى كشيد. . . ٢».

٥ - كشف المحجوب، يكى ديگر از مآخذ معتبر تصوف اسلامى در زبان فارسى، و مانند رساله قشيريه يك مرجع موضوعى است، كه در هر فصل آن يكى از مباحث عرفان و تصوف مورد گفت وگوست. مؤلف آن ابو الحسن علىّ بن عثمان جلاّبى هجويرى كه با رساله قشيريه و با مقام قشيرى در اين مكتب آشنا بوده، اين كتاب را پس از درگذشت قشيرى (٤٦٥ هـ.) نوشته، و در پى نام او عبارت «رحمة الله عليه» به كار برده است. ٣ظاهرا هجويرى با توجه به اهميت و شهرت رساله قشيريه كوشيده است كه اقتباسى از آن را براى فارسى زبانان عرضه كند، و هنگامى كه او دست به اين كار زده، هنوز از ترجمه رساله از ابو على عثمانى شاگرد قشيرى، خبرى نبوده است. در كشف المحجوب نيز مواردى هست كه عبارات آن همانند عبارات تذكرة الأولياء است، اما نه به آن اندازه كه در مقايسه تذكره با ترجمه رساله قشيريه مى بينيم. يكى از مواردى كه نوشته عطار مى تواند برگرفته از كار هجويرى باشد، قصه فاطمه دختر امير بلخ است كه به همسرى احمد خضرويه در مىيد و با او به ديدار بايزيد مى رود. اين عبارات كشف المحجوب را بخوانيد، و با سرآغاز باب سى و سوم تذكره ٤مقابله كنيد : «فاطمه كه عيال وى (احمد خضرويه) بود، اندر طريقت شأنى عظيم داشت. وى دختر امير بلخ بود، چون وى را ارادت توبه پديد آمد، به احمد كس فرستاد كه مرا از پدر بخواه! وى اجابت نكرد. كس فرستاد كه : يا احمد! من تو را مرد آن نپنداشتم كه راه حق بزنى، راهبَر باش نه راهبُر! احمد كس فرستاد و وى را از پدر بخواست. پدرش به حكم تبرّك وى را به احمد

__________

١ - ص ٩٨ همين كتاب.

٢ - ترجمه رساله، ص ٢٦.

٣ - كشف المحجوب، ص ٤٠١ و ٤٣٩.

٤ - ص ٣٠٣ و ٣٠٤ همين كتاب.

خضرويه داد، و فاطمه ترك مشغولى دنيا بگفت، و به حكم عزلت، با احمد بياراميد، تا احمد را قصد زيارت خواجه بايزيد افتاد. فاطمه با وى برفت. چون پيش بايزيد آمد، برقع از روى برداشت، و با وى سخن گستاخ مى گفت. احمد از آن متعجب شد، و غيرت بر دلش مستولى گشت. گفت : يا فاطمه! آن چه گستاخى بودت با بايزيد؟ گفت : از آنچه تو محرم طبيعت منى، و او محرم طريقت من، از تو به هوى رسم، و از وى به خدا. و دليل بر اين سخن، آن كه وى از صحبت من بى نياز است و تو به صحبت من محتاج. . .! و پيوسته وى با بايزيد گستاخ مى بودى، تا روزى بايزيد را چشم بر دست فاطمه افتاد، حنا بسته ديد. گفت : يا فاطمه! از براى چه حنا بسته اى؟ گفت : يا بايزيد! تا اين غايت كه تو دست و حناء من نديدى، مرا با تو انبساط بود. اكنون كه چشمت بر دست من افتاد، صحبت ما حرام شد. . . ١».

از پنج كتاب طبقات الصّوفية، حلية الأولياء، صفة الصّفوة، رساله قشيريه و كشف المحجوب، كه به يقين يا به احتمال نزديك به يقين مآخذ كار عطار بوده، شواهدى به دست دادم، و اين بدان معنى نيست كه به يقين يا به احتمال بگويم كه عطار آثار ديگر نويسندگان پيش از خود را نديده، و از آن ها اقتباس يا ترجمه يى نكرده است. موارد بسيارى هست كه يك سخن بايزيد يا جنيد يا حلاّج، بى هيچ تفاوتى در چند مأخذ نقل شده، و به آسانى ممكن بوده است كه عين يك عبارت را، او در طبقات الصّوفية، در حلية الأولياء، در كتاب اللّمع ابو نصر سرّاج، و مآخذ ديگر، ديده باشد. در روزگار عطار كتاب هايى چون مناقب الابرار و محاسن الاخيار ابو عبد الله حسين بن نصر الكعبى معروف به ابن خميس، كتاب اللمع ابو نصر سراج، تهذيب الاسرار از عبد الملك بن ابو عثمان نيشابورى، نفخة الاسرار و لوامع الانوار علىّ بن جهضم همدانى، التّعرّف لمذهب التّصوف از ابو بكر بخارايى، و شرح التّعرف از شاگرد او ابو ابراهيم، و نوشته هاى ديگرى در زبان فارسى و عربى در دست ارباب قلم بوده، و عطار هم امكان آن را داشته است كه آنها را به دست آورد و بخواند. پس، نمى توان گفت كه در اين بررسى كلى، من تمام مآخذ كار عطار را يافته ام، و ديگر نيازى نيست كه اين جست وجو دنبال شود. من آرزو دارم كه خاصّه دوستان جوانم، اين كوشش مرا ناتمام

__________

١ - كشف المحجوب ص ١٤٩ و ١٥٠.

شيوه تأليف عطار

بدانند و جست و جوى مرا دنبال كنند.

شيوه تأليف عطار :

با توجه به آنچه درباره مآخذ كار عطار گفتم، اين سخن او را مى توان بيان شيوه تأليف او دانست : «جماعتى از دوستان خود را، رغبتى تمام مى ديدم به سخن اين قوم، و مرا نيز ميلى عظيم بود به مطالعه احوال و سخن ايشان. اگر همه را جمع مى كردم، دراز مى شد. التقاطى كردم دوستان را و خويشتن را، و اگر تو نيز از اين پرده اى، براى تو نيز. .

و اسانيد نيز بيفگندم، و سخن بود كه در يك كتاب، نقل از شيخى بود و در كتابى از شيخى ديگر، و اضافات حالات و حكايات مختلف، نيز هم بود. آن قدر كه توانستم احتياط به جاى آوردم. . . سبب شرح نادادن آن بود كه سخن خود در ميان سخن ايشان آوردن، ادب نديدم و ذوق نيافتم، مگر جايى اندك اشارتى براى رفع خيال نامحرمان و نااهلان كرده آمد، و اگر شرح مى دادم، كتاب از حدّ اختصار بيرون مى شد. . . ١». مى بينيم كه عطار خود مى گويد كه :

مطالب تذكرة الأولياء التقاط از نوشته هاى پيش از عطار است.

در تأليف آن، اختصار رعايت شده است.

عطار اسانيد را حذف كرده است، يعنى كتاب هايى مانند حلية الأولياء كه در آنها سلسله سند روايات آمده، دسترس و مورد استفاده عطار بوده است.

در مواردى كه نسبت يك روايت يا كرامت به يكى از عارفان، مورد ترديد بوده، عطار از آن موارد با احتياط گذشته، و آنها را نقل نكرده است.

در مورد سخنانى كه معنى آنها واضح نبوده، توضيحى از خود افزوده است تا موجب گمراهى و «خيال نامحرمان و نااهلان» نگردد.

قسمتى از حالات و سخنان عارفان را هم از مآخذ عربى گرفته، و گفته است كه «. . . اگر چه بيشتر به تازى بود، با زبان پارسى آوردم».

با توجه به مآخذ تذكره، به آنچه از خود او نقل شد، و با ديدن فصل بندى كتاب، مى بينيم كه عطار :

__________

١ - ص ٥ و ٦ اين كتاب.

سبك نگارش عطار

١ - هريك از روايت ها يا سخنان پيران را از مآخذ نقل يا ترجمه كرده، و آنگاه آنها را زير نام هريك از پيران دسته بندى، و آنچه را نادرست يا مشكوك ديده، حذف كرده است.

٢ - پايه تأليف خود را بر باب دوم رساله قشيريه، يا باب مشايخ در كتاب كشف المحجوب نهاده، و درباره هريك از پيران آنچه را در باب هاى ديگر آن دو كتاب، يا در مآخذ ديگر خود يافته، بر آن افزوده است.

سبك نگارش عطار :

نثر تذكرة الأولياء را نمى توان اثر خاصّ عطار شمرد و براى آن نشانه هايى با موازين سبك شناسى بيان كرد. با توجه به آنچه درباره مآخذ كار او، و شيوه فراهم كردن و به هم پيوستن مطالب تذكره گفتم، كار عطار در اين كتاب، تأليف است نه تصنيف، و سبك نگارش آن بيشتر سبك نگارش كتاب هايى است كه پيش از عطار نوشته شده، و آن گروه از مآخذ او كه مانند ترجمه رساله قشيريّه از عربى به فارسى درآمده، باز به همان زبان قرن پنجم خراسان است. خود عطار هم در جايى كه عبارتى را از منابع عربى ترجمه كرده، همان فارسى خراسانى را در ترجمه به كار برده، و تنها در يكى دو سطر آغاز هر فصل است كه، او به تفنّن مى كوشد تا خاصّه هاى اصلى شخصيت هريك از پيران را با چند عبارت مسجّع بيان كند، و اين سجع ها، گاه وافى به مقصود و خوش آيند، و گاه ناموفق و تكلّف آميز است. آنجا كه إبراهيم ادهم را «آن سلطان دنيا و دين، آن سيمرغ قاف يقين» مى گويد، اشاره روشنى است به اين كه او مطابق روايات روزى پادشاه بلخ بوده، سلطنت دنيا را رها كرده و سلطان دين شده، چون سيمرغ از خلق دورى گزيده، و جاى اين سيمرغ كوه قاف اسطوره ها نيست، قاف او مقام يقين عارفان است. اما عبارت هايى از اين دست : «آن از دو كون كرده اعراض، پير وقت فضيل بن عياض» يا «آن علما را قطب و پادشاه، آن قدما را حاجب درگاه، آن قطب حركت دورى، امام عالم سفيان ثورى» يا «آن ختم كرده ذو المناقبى، شيخ عالم حارث محاسبى» سجع هايى است كه با تكلف همراه است، و شايد عطار بعضى از آنها را بارها حكّ و اصلاح كرده، و باز به عبارت لطيف و خوش آيندى نرسيده است.

ملحقات تذكرة الأولياء

در مقدمه اى كه علامه قزوينى براى تذكرة الأولياء تصحيح رينولد نيكلسن نوشته، سخن از «بعضى استعمالات غريب و مخصوص» مى گويد «كه نظيرش يا هيچ ديده نشده، يا اقلا در عبارات نثر به نظر نرسيده»، و بيشتر آن استعمالات غريب، فقط در نسخه هايى بوده كه مورد توجه نيكلسن قرار گرفته، و علامه قزوينى در نوشتن مقدمه خود، بر اساس كار نيكلسن سخن گفته، و خود هرگز در تصحيح متن تذكرة الأولياء شركت نداشته است. تذكرةالاوليائى هم كه به عنوان تصحيح قزوينى مكرّر در تهران چاپ شده، حروف چينى پرغلطى از روى همان چاپ نيكلسن است. در نسخه هاى كهن و معتبرى كه خاصّه در كتابخانه هاى تركيه بر جاى مانده، و نسخه دقيقى كه در كتابخانه ملى تهران است، صيغه هاى فعل از قبيل «نگه نمى كردتى» يا «نصيب وى بدادمانى» ديده نمى شود. اين نكته را هم مى دانيم كه كار نيكلسن در تذكرة الأولياء، هم پايه كار عظيم او روى تصحيح و ترجمه و تعليق مثنوى نيست، و او در تصحيح تذكره، به نسخه هاى دقيق و معتبر اواخر قرن هفتم و اوايل قرن هشتم كمتر دسترسى داشته، و آن صيغه هاى فعل كه قزوينى به آنها اشاره كرده، در نسخه هاى نامعتبرى بوده كه كاتبان در آنها، كاربردهاى لهجه هاى ولايات ديگر را وارد كرده اند.

ملحقات تذكرة الأولياء :

در آغاز اين مقدمه دوم، نوشتم كه متن اصلى تذكرة الأولياء هفتاد و دو بخش است ١، و در دست نويس هايى كه پس از قرن نهم هجرى نوشته شده، باب هاى ديگرى هم به عنوان «ذكر متأخّران از مشايخ كبار» بر آن افزوده شده است. اين بخش ها را تا پايان قرن نهم هجرى در هيچ نسخه معتبرى نمى بينيم، و در نسخه هايى كه پس از قرن نهم تحرير شده و اين بخشها را دارد، غالبا كتابت اين بخشها به خط ديگرى است. از مجموع بررسى ها، دريافت من اين است كه اين بخشها را پس از قرن نهم، ناشناسى بر كار عطار افزوده، و اگر استناد به نسخه هاى كهن را دليل كافى ندانيم، قرائن ديگرى هم

__________

١ - نسخه معتبر ٦٩٢ هـ. در كتابخانه پير هدايى (تركيه). نسخه مورخ ٧٠٠ در اياصوفيه (تركيه). نسخه مورخ ٧٠٠ در كتابخانه نافذ پاشا (تركيه). نسخه معتبر مورخ ٧٠١ در كتابخانه ملى تهران، و ترجمه اويغورى تذكره از قرن نهم و. . .

هست كه اين نظر را تأييد مى كند :

١ - در تمام دست نويس ها و نسخه هاى چاپى اروپا و ايران و هند، فهرستى كه عطار در ديباچه خود مىورد، فقط هفتاد و دو نام دارد و در آن از متأخّران نامى نيست. ترجمه اويغورى تذكره هم كه در زمان امير على شير نوايى به انجام رسيده همان هفتاد و دو باب را دارد، و پاوه دوكورته ١كه ترجمه اويغورى را در پاريس چاپ كرده، چند ترجمه تركى ديگر را هم در كتابخانه ملى پاريس ديده كه همه به حلاّج ختم مى شود.

٢ - يك پژوهشگر روسى به نام طاهر جانف كه با دست نويس هاى فارسى آشنا بوده، گفته است كه شايد باب هاى متأخّران را كسى كه گردآورنده اسرار الابرار بوده! بر اثر عطار افزوده است، و اين هم گمانى بيش نيست ٢. اسرار الابرار مانند كشف المحجوب و ترجمه رساله قشيريه، فصلى درباره حالات و سخنان پيران دارد و ظاهرا بهره مندى از مآخذ عطار، نثر آن را همانند تذكره ساخته است. همين!

٣ - عطار در باب اول تذكره مى گويد كه از اهل بيت پيامبر يكى را، امام صادق را مطرح مى كند كه از اهل بيت، سخن طريقت را او بيش از همه گفته است، و در همان باب از امام باقر نيز ياد مى كند، بىنكه او را در شمار پيران طريقت بياورد. در اين ملحقات، آخرين كسى كه حالات و سخنان او آمده، امام باقر است، و او كه پدر امام صادق بوده، از «متأخّران» نيست تا حالات و سخنان او در اين ملحقات بيايد.

از همه اين دلايل و قرائن كه بگذريم، باز عقل سالم به اين نتيجه مى رسد كه : اين بيست و پنج باب ملحق به تذكره عطار را، نويسنده ناشناسى در اواخر قرن نهم، يا قرن دهم به بعد گرد آورده، و كوشيده است كه تكمله يى بر تذكره عطار بيفزايد، و او شايد يك كاتب ناشناس يا يك ورّاق بازار كتاب بوده، كه نامى از خود باقى نگذاشته است، چرا؟ چون هرگز گمان نمى كرده است كه روزى من و شما، در نسخه هاى خطى كتابخانه ها، به دنبال او مى گرديم.

__________

١ - آ. پاوه دوكورته ﷺ. Pavet de رحمه اللهourtteille

٢ - ترجمه نظر او در مجله پيام نو سال ١ شماره ١١ و ١٢ آمده است.

ترجمه هاى تذكرة الأولياء

ترجمه هاى تذكرة الأولياء :

از تذكرة الأولياء ترجمه هايى به تركى، انگليسى و فرانسه در دست است، و يك دست نويس عربى نيز در كتابخانه مركزى دانشگاه تهران بوده، كه آن را علامه قزوينى در سال ١٣٢٢ ش. ديده و در يادداشتى كه بر آن افزوده، نوشته است كه : «اين كتاب ترجمه ملخّصى از تذكرة الأولياء است» و افزوده است كه كار عطار و اين ترجمه «از جميع جزئيات و دقايق با هم يكى هستند، جز اين كه ترجمه عربى، بعضى اقوال و كلمات مشايخ را انداخته است. . .» اما به دنبال يادداشت قزوينى، دكتر على نقى منزوى يادداشت ديگرى افزوده و نوشته است كه شش باب از تذكره عطار در اين متن عربى نيست. نقص ديگر اين نسخه هم اين است كه از سرآغاز آن چند صفحه افتاده، و نام مترجم - يا مؤلف! - آن را نمى توان پيدا كرد، و با تكيه بر پاره يى مشابهت ها، يا با حدس، نمى توان آن را ترجمه تذكره، يا ترجمه خلاصه يى از آن دانست. دور نيست كه مؤلّفى ناشناس، از منابع عربى عرفان و تصوف اسلامى، روايات و عباراتى برگرفته، و به شيوه عطار، يادداشت هاى خود را زير نامهاى پيران تنظيم كرده، و كار او همانند ترجمه يى از اثر عطار درآمده باشد.

اما ترجمه تركى تذكرة الأولياء كه همراه با ترجمه فرانسه تذكره از آن بايد سخن گفت : از تذكره يك ترجمه به زبان تركى اويغورى در دست است، كه در آخرين سالهاى قرن نوزدهم مسيحى، چاپ زيبايى از آن در پاريس، همراه با ترجمه فرانسه كتاب و مقدمه سودمندى از آ. پاوه دوكورته انتشار يافته است. ترجمه اويغورى، و به تبع آن، ترجمه فرانسه نيز، همان هفتاد و دو باب اصل تذكره را دربردارد. ترجمه اويغورى، از كارهايى است كه در دستگاه امير على شير نوايى انجام شده، و بازنشان مى دهد كه تذكرة الأولياء عطار تا قرن نهم، شامل ملحقات بعد از حلاّج نبوده است. مترجم اويغورى از اين نسخه شناخته نمى شود، و نسخه ديگرى هم از اين ترجمه در جاى ديگر سراغ نداريم. اما پاوه دوكورته از ترجمه هاى تركى ديگرى در كتابخانه ملى پاريس خبر مى دهد كه بيشتر ترجمه خلاصه هايى از كار عطار است. در چاپ پاريس، عين خط اويغورى نسخه همراه با ترجمه فرانسه و مقدمه فرانسه پاوه دوكورته چاپ

اين نشر تذكرة الأولياء

شده و مقدمه، حكايت از آن دارد كه او با اصل فارسى اثر نيز آشنا بوده است ١.

از تذكرة الأولياء دو ترجمه انگليسى هم به چاپ رسيده كه هر دو خلاصه يى يا انتخابى از آن است. نخستين ترجمه را، يكى از پژوهشگران پاكستانى به نام بنكى بهارى ٢در سال ١٩٦٥ م. انتشار داده، كه يك ترجمه دقيق نيست، و اصل آن بايد نسخه هايى از تذكرة الأولياء باشد كه در لكنهو، بمبئى، يا لاهور چاپ شده است. ترجمه انگليسى ديگر، كار عالمانه و سودمندى از آرثر ج. آربرى ٣پژوهشگر انگليسى است كه آن را انتشارات دانشگاه شيكاگو در سال ١٩٦٦ م. انتشار داده است.

اين روزها كه اين نشر چهاردهم تذكرة الأولياء، پس از يك تجديد نظر كامل و با مقدّمه ها و تعليقات از نو تأليف شده، به چاپ مى رسد، ترجمه كامل تذكرة الأولياء عطّار، به زبان انگليسى نيز رو به پايان است، و استاد پاول لوزنسكى در دانشگاه اينديانا ترجمه خود را بر اساس همين نشر تذكره انجام مى دهد و ترجمه او با مشخّصات زير به دست خواستاران خواهد رسيد :

The Memorial of God’s Friends

Fariduddin ’ﷺttar’s Tazkirat al - ﷺwliya’ Translated by : Paul عليه الصلاة و السلام. Losensky

The رحمه اللهlassics of Western Spiritualiy Series

Paulist Press ,٢٠٠٤

اين نشر تذكرة الأولياء :

پيش از اين گفته ام كه من تذكره را در سالهاى ١٣٤٣ تا ١٣٤٥ ش. به عنوان رساله دكترى زبان و ادب فارسى و در سايه عنايت و ارشاد استاد بديع الزّمان فروزانفر تصحيح كرده، و پس از آن تا بهار ١٣٤٧ ش. نيز روى چاپ و نشر آن كار كرده بودم. از سال ١٣٤٧ تاكنون، سيزده چاپ آن به بازار كتاب عرضه شده، كه تجديد نظرى وسيع در آنها نكرده ام، اما همواره در اين فكر بوده ام كه اين كار را بهتر و سودمندتر عرضه كنم، و در اين سى و چند سال، نسخه هاى عكسى و خطى بسيارى را در اين سوى و آن سوى

__________

١ - ترجمه اويغورى و فرانسه : Le Memorial des Saints,Paris ,٦٨٨١

٢ - بنكى بهارى : رضي الله عنankey رضي الله عنehari .

٣ - آرثر ج. آربرى ﷺrthuer J. ﷺrberry

جهان ديده، و يادداشت هايى براى افزودن بر تعليقات فراهم كرده ام. در اين نشر چهاردهم كتاب، مقدمه مبسوطى را كه با چاپ هاى گذشته همراه بوده، و گاه در بعضى از قسمت هاى آن اندك تغييرى داده بودم، كنار گذاشتم، و به جاى آن دو مقدمه ديگر درباره عطار و تذكره نوشتم كه كوتاه تر، اما دقيق تر و روشن تر از مقدمه مبسوط چاپ هاى گذشته است. تمام متن تذكره هم، در اين چاپ تجديد نظر و از نو حروف چينى شده، تعليقات از نو تأليف شده، و فهرستها هم بازبينى و در مواردى اصلاح شده است، و هنوز هم اين كتاب جاى كار بيشتر، و خاصّه به تعليقات مفصل ترى نياز دارد، و اگر اين ساليان پيرى من به آن نياز پاسخ نگويد، جوانان فرهيخته يى در راه اند و به اين نياز بايد پاسخ بگويند.

در چاپ هاى سابق، متن اين كتاب بر اساس نسخه هاى كهن و معتبرى بوده كه در اين سى و چند سال هم، بررسى هاى من، اعتبار هيچ نسخه ديگرى را بالاتر از آن نسخه ها نشان نداده، و براى اين چاپ چهاردهم، تنها مقابله همان نسخه ها فقط در بعضى از موارد، كافى بوده است. نسخه هاى اساس اين متن تذكره، از آغاز دو نسخه درست و دقيق و كامل از هفتاد و دو باب تذكره بوده، كه از ميان دهها نسخه موجود در كتابخانه هاى ايران و تركيه و هند انتخاب شده است. پس از تصميم روى اين دو نسخه اساس، در مواردى كه ابهامى بوده، به نسخه هاى ديگر هم نگاهى كرده ام.

دو نسخه اساس، يكى نسخه مورخ ٦٩٢ هـ. است كه به كتابخانه پيرهدايى در تركيه تعلق دارد، و استاد مجتبى مينوى آن را براى دانشگاه تهران فيلم بردارى كرده است. نسخه يى است بسيار پاكيزه و دقيق، و تا اين ساعت قديم ترين نسخه كامل از هفتاد و دو بخش تذكره است. نسخه هاى ديگرى هم هست كه تاريخ تحرير پيش از ٦٩٢ هـ. دارد اما اطمينانى به درستى تاريخ آنها نيست. نسخه معتبر ديگر، دستنويس سال ٧٠١ هـ. در كتابخانه ملى تهران است، نسخه پاكيزه و دقيقى كه مانند نسخه ٦٩٢ هـ.

همان هفتاد و دو باب اصل تذكره را دارد، و دسترسى به آن را مديون محبت استاد سيد عبد الله انوار بوده ام.

در تصحيح متن، پس از مطابقه لفظ به لفظ اين دو نسخه، و در موارد ابهام يا ترديد در درستى يكى از آن دو، نگاهى به نسخه هاى ديگر، باز تمام متن با تصحيح

رينولد نيكلسن و چند چاپ نه چندان دقيق لكنهو و بمبئى نيز مقابله شده، و مكرر به مآخذ عطار براى يافتن صورت درست يك روايت يا يك سخن نگاه كرده ام. پس از گذشت سى و چند سال از چاپ اول كتاب، مى بينم كه خوشبختانه در آن سال هاى دور جوانى، كار اين كتاب با دقتى انجام گرفته كه در يك تجديد نظر اساسى، تغيير زيادى در متن صورت نمى گيرد، و اين را هم حاصل هدايت و ارشاد استاد فروزانفر مى دانم، كه درك فيض از محضر او، بى دقت و احتياط ممكن نبود.

در بيست و پنج باب ملحقات تذكره كه در هيچ يك از نسخه هاى كهن و معتبر نيست، و در ميان نسخه هاى متأخّر هم دست نويس درست تر از كار رينولد نيكلسن براى آن يافت نمى شود - و گفتم كه كار خود عطار هم نيست - آنها را از تصحيح نيكلسن برگرفتم، و در چند مورد عبارات را با نگاهى به منابع ديگر تصحيح كردم.

در بازنويسى و چاپ كتاب هم، رسم خط سراسر كتاب را يكسان كرده، و در هر مورد، صورتى را كه آسان تر خوانده و فهميده مى شود، ترجيح داده ام. نقل تمام نسخه بدل ها را ضرورى نديده ام و تنها آن نسخه بدل هايى را زير صفحه آورده ام كه مى تواند معنى مناسب يا متفاوتى را برساند، و نسخه بدل هايى را كه غلط مسلّم بوده، هرگز نياورده ام. تمام متن، مقدمه ها و تعليقات با رعايت ضوابط نقطه گذارى حروف چينى شده، و تجربه من اين است كه نقطه گذارى درست، موارد نياز به شرح و توضيح را كم مى كند و خود روشن كننده معنى عبارات مى شود.

تذكرة الأولياء

تذكرة الأولياء

بر أساس نسخه معتبر مورخ ٦٩٢ هـ. (كتابخانه پيرهدايى تركيّه)

و مقابله با نسخه ٧٠١ هـ. (كتابخانه ملّى تهران) و چاپ ليدن (هلند) و چاپ بمبئى (هند)

ديباچه

[ديباچه]

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ

الحمد لله الجواد بافضل انواع النّعماء، المنّان باشرف اصناف العطاء، المحمود فى اعالى ذرى العزّة والكبرياء، المعبود باحسن اجناس العبادات فى اعماق الارض واطباق السّماء، ذى العظمة والجبروت والبهاء، والجلالة والملكوت والسّناء، الّذي علا فاحتجب بانوار المجد والقدس والثّناء عن اعين النّاظرين وابصار البصراء، ودنا فاقترب ١ من بصائر المحترقين فى وهج العناء، وربط طرف لقاء المنغمسين فى لجج بحار توحيده بالفناء، وخلط شرف فناء المتغلغلين فى قعر قربه البهاء بمحض البقاء، واغناهم بعزّة الفقر اليه عن ذلّ الرّكون الى الاشياء، واولاهم التّوفيق للحمد عمّا هو فى خزانة الآلاء، واغناهم بالفناء عن البقاء وبالبقاء عن الفناء، فصاروا مغمورين بنور فناء الفناء، مخلّصين عن هواء الاهواء، وحطّوا رحال الانس بفناء القدس مودّعين فناء الفناء، وانقطعوا بالنّور الحقيقىّ التّامّ عن [تخاييل] الاضلال وتماثيل الافياء، الّتى هى اعيان الدهماء واشخاص الانشاء، نحمده على ان كفانا كيد من عادانا فيه، ودفع عنّا شرّ من ناوانا ٢ بقلبه وآذانا بفيه، وشغل عنّا كلّ شاغل عنه، والّف بيننا وبين كلّ مؤلّف بيننا وبينه، وجعلنا خدما وعبادا له، واكرمنا بشريف خطابه وكريم كتابه، وجعلنا متّبعين لحبيبه، ثمّ من جملة أحبّائه. ونشهد ان لا اله الاّ الله وحده، لا شريك له يوازيه، ولا نظير له يضاهيه، فان نظرنا الى اوصاف الالوهيّة فلا اله الاّ هو، وان تأمّلنا الوجود فلا هو إلاّ هو، ونشهد انّ محمّدا عبده ورسوله ونبيّه وصفيّه، ارسله بالحقّ الى كافّة الخلق، فحلّ برفيع ٣ محلّه عقد اهل الزّيغ ٤ والضّلال، وقلّ بحدّه عدد زمر الخزى والنّكال، واطفأ بنوره نار الغواية، وبوّأ

__________

١ - اصل: فاقرب. متن مطابق نسخه هاى ديگر است.

٢ - اصل: نادانا. متن مطابق نسخه هاى ديگر است.

٣ - اصل: فجل برفع. متن مطابق «ن» است.

٤ - اصل: اهل الرافع. متن مطابق «ن» است.

انصاره دار الهداية، واضاء قلوب المهتدين بهدية، بانوار جواهر الدّين، ووفّقهم لاقتناء مفاخر ذخائر اليقين، وبصّرهم بغوامض سرائر النّبيّين، وخصّ الاصفياء والاتقياء من اتباعهم الّذين نفضوا ايديهم عن الكونين، ورفضوا عن قلوبهم الالتفات الى نعيم الدّارين، من شواهد الغيب المكنون، بما لا يبصره لواحظ العيون، ولا يستشرف له طوالع العقول ونواجم الظّنون، وبلّغ قلوبهم بما كاشفها به من نهايات المطالب وغايات الهمم، واقشع عن اسرارهم ممّا طالعها به من اقاصى المقاصد غبابات الغمم، واستصفى ارواحهم بما يستملكه من انوار الجلايا القدسيّة عن شوائب الانوار وكدورات الظّلم، صلّى الله عليه وعلى آله واصحابه - ما ذرّ شارق لطف من مشرق فضل، وما وقب غاسق بعد من افق طرد بعده، ما ابتلى بالبعد عاشق وما اومض بارق هداية من سحاب عناية وما لفظ ناطق صدق بكلمة عشق، وما تقلقل قدم شوق فى بادية ذوق - وسلّم تسليما.

اما بعد، چون از قرآن و اخبار ١ گذشتى، هيچ سخن بالاى سخن مشايخ طريقت نيست - رحمهم الله - كه سخن ايشان نتيجه كار و حال است نه ثمره حفظ و قال، و از عيان است نه از بيان، و از اسرار است نه از تكرار، و از علم لدنّى است نه از علم كسبى؛ و از جوشيدن است نه از كوشيدن، و از عالم «ادّبنى ربّى» است نه از جهان «علّمنى ابى»؛ كه ايشان ورثه انبياءاند - صلوات الرّحمن ٢ عليهم اجمعين -

و جماعتى از دوستان خود را رغبتى تمام مى ديدم به سخن اين قوم و مرا نيز ميلى عظيم بود به مطالعه احوال و سخن ايشان. اگر همه را جمع مى كردم، دراز مى شد.

التقاطى كردم دوستان را و خويشتن را، و اگر تو از اين پرده اى، براى تو نيز. و اگر كسى سخن ايشان زيادت تر از اين خواهد، در كتب متقدّمان و متأخّران اين طايفه بسيار يافته شود. از آنجا طلب كند. و اگر طالبى شرح كلمات اين قوم مشبع طلب كند، گو:

كتاب «شرح القلب» و كتاب «كشف الاسرار» و كتاب «معرفت النفس» ٣، مطالعه كن.

كه گمان ما آن است كه هيچ سخن اين طايفه - الاّ ما شاء الله - بر وى پوشيده نماند. و اگر اينجا شرح آن كلمات دادمى، هزار ورق كاغذ بايستى. اما طريق ايجاز و اختصار

__________

١ - «م»: احاديث.

٢ - «م»: صلوات الله.

٣ - «ن» و «هـ»: معرفة النفس و الرب.

سپردن سنّت است. كما فخر رسول الله - صلّى الله عليه و سلّم - فقال: اوتيت جوامع الكلم و اختصر لى الكلام اختصارا. و اسانيد نيز بيفگندم. و سخن بود كه در يك كتاب نقل از شيخى بود، و در كتابى از شيخى ديگر. و اضافات حكايات و حالات مختلف نيز هم بود. آن قدر كه توانستم احتياط به جاى آوردم.

ديگر سبب شرح نادادن آن بود كه سخن خود در ميان سخن ايشان آوردن ادب نديدم و ذوق نيافتم. مگر جايى اندك اشارتى براى دفع خيال نامحرمان و نااهلان كرده آمد.

ديگر سبب آن بود كه هر كه را در سخن ايشان به شرحى حاجت خواهد افتاد، اولاتر آن كه به سخن ايشان نگرد و باز شرح دهد.

ديگر سبب آن بود كه اولياء مختلف اند: بعضى اهل معرفت اند و بعضى اهل معاملت، و بعضى اهل محبّت، و بعضى اهل توحيد، و بعضى همه. و بعضى با صفت اند و بعضى بى صفت. اگر يك يك را شرح مى دادم، كتاب از حد اختصار بيرون مى شد. و اگر ذكر انبيا و صحابه و اهل بيت مى كردم، يك كتاب ديگر مى بايست جداگانه. و شرح قومى چگونه در زبان من گنجد، كه ايشان خود مذكور خدا و رسول اند، و محمود قرآن و اخبار. و آن عالم عالمى ديگر است و جهانى ديگر.

انبيا و صحابه و اهل بيت سه قوم اند. ان شاء الله، در ذكر ايشان كتابى جمع كرده آيد، تا از آن سه قوم مثلثى از عطّار يادگار ماند.

و مرا در جمع كردن اين كتاب چند چيز باعث بود: اوّل باعث، رغبت برادران دين، كه التماس مى كردند. ديگر باعث، آن بود تا از من يادگارى ماند تا هر كه برخواند از آنجا گشايشى يابد، مرا به دعاى خير ياد دارد. بود كه سبب گشايش او، مرا در خاك گشايش دهند. چنان كه ١ يحيى بن عمّار ٢ كه امام هرى بود و استاد شيخ عبد الله انصارى بود - رحمهما الله - چون وفات كرد، او را به خواب ديدند و پرسيدند كه: «خداى - عز و جل - با تو چه كرد؟». گفت: «خطاب كرد كه: يحيى! با تو خطابها داشتم سخت، لكن روزى در مجلس، ما را مى ستودى. دوستى از دوستان ما آنجا بگذشت و بشنيد، وقتش خوش گشت. تو را در كار خوش آمد او كردم. و اگر نه آن بودى، ديدى با تو چه

__________

١ - اصل: چنانچ، متن مطابق «م» است.

٢ - اصل: يحيى بن عماد. نگ: تعليقات.

كردمى».

ديگر باعث، آن بود كه شيخ ابو على دقّاق را گفتند - رحمه الله - كه: «در سخن مردان شنيدن هيچ فايده هست، چون بر آن كار نمى توانيم كرد؟». گفت: «بلى. در وى دو فايده هست: اوّل آن كه اگر مرد طالب بود، قوى همت گردد و طلبش زيادت شود. دوّم آن كه اگر در خود دماغى بيند، آن دماغ فروشكند. و دعوى از سر بيرون كند ١ و نيك او بد نمايد و اگر كور نيست [خود مشاهده كند]. كما قال الشّيخ محفوظ - رحمه الله -:

«لا تزن الخلق بميزانك و زن نفسك بميزان الموقنين لتعلم فضلهم و افلاسك».

يعنى خلق را به ترازوى خود وزن مكن، اما به ترازوى مردان راه، خود را بسنج تا بدانى فضل ايشان و افلاس خود.

ديگر باعث، آن بود كه جنيد را گفتند - رحمة الله عليه - كه: «مريد را چه فايده بود در اين حكايات و روايات؟». گفت: «سخن ايشان لشكرى است از لشكرهاى خداى - عزّ و جلّ - كه بدان مريد را، اگر دل شكسته بود، قوى گردد و از آن لشكر مدد يابد» و حجّت اين سخن آن است كه حق - تعالى - مى فرمايد كه: «وَ كُلاًّ نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْباءِ الرُّسُلِ، ما نُثَبِّتُ بِهِ فُؤادَكَ». ما اى محمّد! قصه گذشتگان با تو مى گوييم تا دل تو بدان آرام گيرد و قوى شود.

ديگر باعث، آن بود كه خواجه انبيا - عليه الصّلاة و السّلام و التّحيّة - مى فرمايد كه: «عند ذكر الصّالحين تنزّل الرّحمة». اگر كسى مايده يى نهد كه بر آن رحمت بارد، تواند بود كه او را از آن مايده، بى فايده بازنگردانند.

ديگر باعث، آن بود كه تا بود كه از ارواح مقدسه ايشان مددى بدين شوريده روزگار رسد و پيش از اجل او را در سايه دولتى فرودآورد.

ديگر باعث، آن بود كه بعد از قرآن و احاديث بهترين سخن ها، سخن ايشان ديدم و جمله سخن ايشان شرح قرآن و احاديث ديدم. خود را بدين شغل درافگندم تا اگر از ايشان نيستم، بارى خود را با ايشان تشبّه كرده باشم ٢ كه «من تشبّه بقوم فهو منهم».

چنان كه جنيد - رحمة الله عليه - گفت كه: «مدعيان را نيكو داريد كه ايشان محقّق نمايند. و پاى ايشان بوسه دهيد كه اگر همتى بلند نداشتندى، به چيزى ديگر دعوى

__________

١ - «م» و «ن»: از سر او بيرون كند.

٢ - «م»: تشبيه كرده باشم.

كردندى».

ديگر باعث، آن بود كه چون قرآن و اخبار را لغت و نحو [و] تصريف مى بايست و بيشتر خلق از معانى آن بهره يى نمى توانستند گرفت، اين سخنان كه شرح آن است و خاصّ و عامّ را در وى نصيب است - اگر چه بيشتر به تازى بود - با زبان پارسى آوردم تا همه را شامل بود.

ديگر باعث، آن بود كه چون ظاهر مى بينم ١ كه اگر يك سخن بر خلاف تو مى گويند، در خون آن كس سعى مى كنى، و سالها بدان يك سخن كينه مى گيرى، چون سخن باطل را در نفس تو چندين اثر است، سخن حق را هم اثرى تواند بود، هزار چندان، اگر چه تو از آن خبر ندارى. چنان كه از امام عبد الرّحمن اكّاف - رحمة الله عليه پرسيدند كه: «كسى كه قرآن مى خواند و نمى داند كه چه مى خواند، آن را هيچ اثرى بود؟». گفت: «كسى كه دارو مى خورد و نمى داند كه چه مى خورد، اثر مى كند. قرآن چگونه اثر نكند؟ بل كه بسى اثر كند». فكيف چون داند كه چه مى خواند ٢.

ديگر باعث، آن بود كه دلى داشتم كه جز اين سخن نمى توانستم گفت و شنيد، مگر به كره و ضرورت و ما لا بدّ. لاجرم از سخن ايشان وظيفه يى ساختم اهل روزگار را.

تا بود كه بدين مايده ٣ هم كاسه يى يابم. چنان كه شيخ ابو على سياه - رحمة الله عليه - گويد كه: «مرا دو آرزو است: يكى آنكه تا سخنى از سخنهاى او مى شنوم. ديگر آن كه: تا كسى را از كسان او مى بينم». پس گفت: «من مردى امّىم. نه چيزى توانم نوشت و نه چيزى توانم خواند. كسى مى بايدم كه سخن او گويد، و من مى شنوم. يا من مى گويم و او مى شنود. اگر در بهشت گفتگوى او نخواهد بود بوعلى از بهشت بيزار است».

ديگر باعث، آن بود كه امام يوسف همدانى - رحمه الله - را پرسيدند كه: «چون اين روزگار بگذرد و اين طايفه روى در نقاب توارى آرند، چه كنيم تا به سلامت بمانيم؟» گفت: «هر روز هشت ورق از سخن ايشان مى خوانيد». پس وردى ساختن، اهل غفلت را، فرض عين ديدم.

ديگر باعث، آن بود كه بى سببى از كودكى باز، دوستى اين طايفه در جانم موج

__________

١ - «م»: ظاهر را مى بينم.

٢ - «م»: اثر آن بسيار بود.

٣ - اصل: بدين مايه. متن مطابق «م» است.

مى زد و همه وقت مفرّح دل من سخن ايشان بود. به اوميد آن كه «المرء مع من احبّ» به قدر وسع خويش، سخن ايشان را جلوه كردم. كه اين عهدى است كه اين شيوه سخن به كليّت روى در نقاب آورده است. و مدعيان به لباس اهل معانى بيرون آمده اند و اهل دل، چون كبريت احمر عزيز شده اند كما قال الجنيد للشّبلى - رحمهما الله -: «إذا وجدت من يوافقك على كلمة ممّا تقول، فتمسّك به» جنيد، شبلى را گفت: اگر در همه عالم كسى را يابى كه در يك كلمه از اين كه مى گويى موافق تو بود دامنش گير.

ديگر باعث، آن بود كه چون مى ديدم كه روزگارى پديد آمده است كه الخير شر ١، و اشرار النّاس اخيار النّاس را فراموش كرده اند، تذكره يى ساختم اولياء را، و اين كتاب را «تذكرة الأولياء» نام نهادم تا اهل خسران روزگار، اهل دولت را فراموش نكنند و گوشه نشينان و خلوت گرفتگان را طلب كنند و با ايشان رغبت نمايند، تا در نسيم دولت ايشان به سعادت ابدى پيوسته گردند.

ديگر باعث آن بود كه چون اين سخن بهترين سخنهاست، از چند وجه: اوّل آن كه دنيا بر دل مردم سرد كند. دوّم آن كه آخرت را بر دوام ملازم خاطر بود. ٢ سيّوم آن كه دوستى حق در دل مرد پديد آورد. چهارم آن كه مرد چون اين نوع سخن را بشنود، زاد راه بى پايان ساختن گيرد. پس بر مقتضى اين مقدمات، جمع كردن چنين سخنها از جمله واجبات بود. و به حقيقت توان گفتن كه در آفرينش به از اين كتاب نيست. از آن كه سخن ايشان شرح قرآن و اخبار است كه بهترين جمله سخنهاست.

و توان گفتن كه اين كتابى است كه مخنّثان را مرد كند و مردان را شيرمرد كند و شيرمردان را فرد كند و فردان را عين درد گرداند. ٣ و چگونه عين درد نگرداند؟ كه هر كه اين كتاب - چنان كه شرط است - برخواند و بنگرد، آگاه گردد كه اين چه درد بوده است در جانهاى ايشان، كه چنين كارها و از اين شيوه سخنها از دل ايشان به صحرا آمده است!

و من يك روز پيش امام مجد الدّين محمّد خوارزمى - رحمة الله عليه - درآمدم.

او را ديدم كه مى گريست. گفتم كه: «خيرست!» گفت: «زهى اسفهسلاران كه در اين امّت

__________

١ - اصل: الاخير شر. تصحيح از «م» و «ن» است. «هـ» اين عبارت را ندارد.

٢ - «م»: آخرت را با ياد مرد دهد.

٣ - «م»: كند.

بوده اند، كه به مثابت انبياءاند - عليهم الصّلاة و السّلام - كه: «علماء امّتى كانبياء بنى اسرائيل». پس گفت: «از آن مى گريم كه دوش گفته بودم كه: خداوندا! كار توبه علّت نيست. مرا از اين قوم گردان يا از نظّارگيان اين قوم، كه قسمى ديگر را طاقت ندارم.

مى گريم، بود كه مستجاب شده باشد».

ديگر باعث، آن بود كه تا فرداى قيامت نظرى به شفاعت در كار اين عاجز كنند.

و مرا چون سگ اصحاب الكهف، اگر همه با استخوانى [بود]، نوميد بازنگردانند.

نقل است كه جمال موصلى - رحمة الله عليه - خون خورد و جان كند و مال و جاه بذل كرد تا در محاذات جوار روضه خواجه انبيا - عليه الصّلاة و السّلام - يك گورگاه جاى يافت. آن گاه وصيت كرد كه: «بر گورم نويسند: و كلبهم باسط ذراعيه بالوصيد». خداوندا! سگى چند قدم بر اثر دوستان تو زد، او را در كار ايشان كردى. من نيز دعوى دوستى دوستان تو مى كنم و خود را بر فتراك ايشان مى بندم و مشتغل سخن ايشان مى شوم و بازمى رسانم. خداوندا و پادشاها! اگر چه اين سخن را هيچ نيم و مى دانم كه از هيچ كسان اين راهم، اما محبّ اقوال و احوال و رموز و اشارات ايشانم. به حقّ وحدانيّت قيّوميّت و به حقّ جان پاك انبيا و رسل و ملائكه مقرّب، و اوليا و مشايخ و علماى حضرت تو، كه اين غريب عاجز را از اين قوم محجوب مگردان. و اين كتاب را سبب درجه قرب گردان، نه سبب دركه بعد، انّك ولىّ الاجابة.

[اكنون اسامى اين بزرگان كه در اين كتاب اند ياد كنم. بعد از آن شرح مقامات و كرامات و حالات و اوقات و اشارات ايشان آغاز نهيم، بعون الله و حسن توفيقه] ١.

جعفر صادق اويس قرنى حسن بصرى مالك دينار

محمّد بن واسع حبيب عجمى ابو حازم مكى عتبة بن الغلام

رابعه عدويّه فضيل عياض إبراهيم بن ادهم بشر حافى

ذو النّون مصرى ابو يزيد بسطامى عبد الله مبارك سفيان ثورى

شقيق بلخى امام اعظم ابو حنيفه امام شافعى امام احمد بن حنبل

داود طايى حارث محاسبى ابو سليمان دارائى ابن سمّاك

__________

١ - اين دو سطر از نسخه «ن» است. بسيارى از نامهاى مذكور در اين فهرست در نسخه هاى مختلف به صورت هايى با تفاوت اندك ياد شده و طبق ضبطهاى متن كتاب اصلاح شده است.

محمّد بن اسلم احمد بن حرب حاتم اصمّ سهل بن عبد الله

معروف كرخى سرى سقطى فتح موصلى احمد بن ابى الحوارى

احمد خضرويه ابو تراب نخشبى يحيى معاذ رازى شاه كرمانى

يوسف بن الحسين ابو حفص حداد حمدون قصار منصور عمار

احمد بن عاصم عبد الله خبيق جنيد بغدادى عمرو بن عثمان مكى

ابو سعيد خراز ابو الحسين نورى ابو عثمان حيرى ابو محمّد رويم

ابن عطا ابو عبد الله جلاء إبراهيم رقّى يوسف اسباط

ابو يعقوب نهرجورى سمنون محبّ [ابو] محمّد مرتعش ابو عبد الله محمّد

ابو الحسن بوشنجى محمّد بن على التّرمذى ابو بكر وراق عبد الله منازل

على سهل اصفهانى خير نسّاج ابو الخير اقطع ابو حمزه خراسانى

احمد بن مسروق ابو عبد الله تروغبدى ١ ابو عبد الله احمد مغربى ابو على جرجانى

ابو بكر كتانى ابو عبد الله خفيف ابو محمّد جريرى ٢ حسين بن منصور حلاّج

__________

١ - اصل: روغدى. متن مطابق «م» است.

٢ - اصل: جررى.

1 - ذكر ابن محمّد جعفر الصّادق رضى الله عنه

١ - ذكر ابن محمّد جعفر الصّادق رضى الله عنه

آن سلطان ملّت مصطفوى، آن برهان حجّت نبوى، آن عالم صدّيق، آن عالم تحقيق، آن ميوه دل اوليا، آن گوشه جگر انبيا ١، آن ناقل على، آن وارث نبى، آن عارف عاشق، ابو محمّد جعفر صادق - رضى الله عنه -

گفته بوديم كه اگر ذكر انبيا و صحابه و اهل بيت كنيم، يك كتاب جداگانه مى بايد.

و اين كتاب شرح حال اين قوم خواهد بود، از مشايخ، كه بعد از ايشان بوده اند. امّا به سبب تبرّك به صادق - رضى الله عنه - ابتدا كنيم، كه او نيز بعد از ايشان بوده است. و چون از اهل بيت بيشتر سخن طريقت او گفته است، و روايت از او بيش آمده، كلمه اى چند از آن حضرت بيارم ٢، كه ايشان همه يكىند. چون ذكر او كرده آمد ذكر همه بود.

نبينى كه قومى كه مذهب او دارند، مذهب دوازده امام دارند؟ يعنى يكى دوازده است و دوازده يكى. اگر تنها صفت او گويم، به زبان عبارت من راست نيايد، كه در جمله علوم، و اشارات و عبارات بى تكلف به كمال بود. و قدوه جمله مشايخ بود، و اعتماد همه بر او بود. و مقتداى مطلق بود و همه الهيان را شيخ بود، و همه محمّديان را امام بود. هم اهل ذوق را پيشرو بود و هم اهل عشق را پيشوا. هم عبّاد را مقدّم بود و هم زهّاد را مكرّم. هم در تصنيف اسرار حقايق، خطير بود ٣، هم در لطايف اسرار تنزيل و تفسير، بى نظير. و از باقر - رضى الله عنه - بسى سخن عظيم نقل كرده است. و عجب مى دارم ٤ از آن قوم كه

__________

١ - «م»: جگر گوشه انبيا.

٢ - «م»: بگويم.

٣ - «م»: هم صاحب تصنيف حقايق بود.

٤ - اصل: حجت مى دارم. «م»: عجب دارم.

ايشان را خيال بندد [كه اهل سنّت و جماعت را با اهل بيت چيزى در راه است] ١. كه اهل سنّت و جماعت اهل بيت اند به حقيقت. و من آن نمى دانم كه كسى در خيال باطل مانده است. آن مى دانم كه هر كه به محمّد - صلّى الله عليه و آله و سلّم - ايمان دارد و به فرزندان و يارانش ايمان ندارد، او به محمّد - عليه الصلاة و السّلام - ايمان ندارد. تا به حدّى كه امام اعظم شافعى - رحمة الله عليه - در دوستى اهل بيت به غايتى بوده است كه به رفضش نسبت كردند و محبوس داشتند. و او در اين معنى شعرى گفته، و يك بيت از آن اين است: شعر

لو كان رفضا حبّ آل محمد ... فليشهد الثّقلان: انّى رافض

يعنى اگر دوستى آل محمّد رفض است، گو: جمله جنّ و انس گواهى دهند به رفض من. اگر آل و اصحاب رسول دانستن، از اصول ايمان نيست، بسى فضول كه به كار نمى بايد، مى دانى. اگر اين نيز بدانى هيچ زيان ندارد. بل كه انصاف آن است كه چون پادشاه دنيا و آخرت محمّد را مى دانى، وزراى او [را] نيز به جاى خود مى بايد شناخت و صحابه را به جاى خود، و فرزندان او را به جاى خود، تا سنّى و پاك اعتقاد باشى. و با هيچ كس از نزديكان پادشاه تعصّب نكنى الاّ به حق، چنان كه از امام ابو حنيفه - رحمة الله عليه - سؤال كردند: «از پيوستگان پيغمبر - عليه الصّلاة و السّلام - كدام فاضل تر؟». گفت: «از پيران، صدّيق و فاروق، و از جوانان عثمان و على، و از دختران فاطمه و از زنان عايشه، رضى الله عنهم اجمعين».

نقل است كه منصور خليفه، شبى وزير را گفت: «برو و صادق را بيار، تا بكشيم». وزير گفت: «او در گوشه يى نشسته است و عزلت گرفته، و به عبادت مشغول شده و دست از ملك كوتاه كرده، و امير المؤمنين را از وى رنجى نه. در آزار وى چه فايده بود؟». هر چند گفت، سودى نداشت. وزير برفت. منصور غلامان را گفت: «چون صادق درآيد و من كلاه از سر بردارم، شما او را بكشيد» وزير صادق را درآورد.

منصور در حال برجست و پيش صادق بازدويد و در صدرش بنشاند و به دو زانو پيش او بنشست. غلامان را عجب آمد. پس منصور گفت: «چه حاجت دارى؟». گفت: «آن كه مرا پيش خود نخوانى و به طاعت خداى - عزّ و جلّ - بازگذارى». پس دستورى داد و به اعزازى تمام او را روانه كرد. و در حال لرزه بر منصور افتاد و سر در كشيد و

__________

١ - از «م» افزوده شد.

بى هوش شد، تا سه روز. و به روايتى تا سه نماز از وى فوت شد. چون بازآمد، وزير پرسيد كه: «اين چه حال بود؟». گفت: «چون صادق از در درآمد، اژدهايى ديدم كه لبى به زير صفّه نهاد، و لبى بر زبر. و مرا گفت: اگر او را بيازارى، تو را با اين صفه فروبرم. و من از بيم آن اژدها ندانستم كه چه مى گويم و از او عذر خواستم و بى هوش شدم».

نقل است كه يك بار داود طايى پيش صادق آمد و گفت: «اى پسر رسول خدا! مرا پندى ده، كه دلم سياه شده است». گفت: «يا باسليمان! تو زاهد زمانه اى. تو را به پند من چه حاجت؟». گفت: «اى فرزند پيغمبر! شما را بر همه خلايق فضل است و پند دادن همه بر تو واجب». گفت: «يا باسليمان! من از آن مى ترسم كه به قيامت، جدّ من دست در من زند كه: چرا حق متابعت من نگزاردى؟. اين كار به نسبت صحيح و نسب قوى نيست. اين كار به معامله اى است كه شايسته حضرت حق افتد». داود بگريست و گفت:

«بار خدايا! آن كه معجون طينت او از آب نبوّت است، جدش رسول است و مادرش بتول، بدين حيرانى است. داود كه باشد كه به معامله خود معجب شود؟».

نقل است كه با موالى خود روزى نشسته بود. ايشان را گفت: «بياييد تا بيعت كنيم و عهد بنديم كه هر كه از ميان ما در قيامت رستگارى يابد، همه را شفاعت كند». ايشان گفتند: «يا ابن رسول الله! تو را به شفاعت ما چه حاجت؟ كه جدّ تو شفيع جمله خلايق است». صادق گفت: «من بدين افعال خود شرم دارم كه به قيامت در روى جدّ خود نگرم».

نقل است كه جعفر صادق مدّتى خلوت گرفت و بيرون نيامد. سفيان ثورى به در خانه وى آمد و گفت: «مردمان از فوايد انفاس تو محروم اند. چرا عزلت گرفته اى؟» صادق جواب داد كه: «اكنون روى چنين دارد، فسد الزّمان و تغيّر الاخوان» و اين دو بيت برخواند: شعر:

ذهب الوفا، ذهاب امس الذّاهب ... و النّاس بين مخايل و مآرب ١

يفشون بينهم المودّة و الوفا ... و قلوبهم محشوّة بعقارب

نقل است كه صادق را ديدند خزّى گرانمايه پوشيده. گفتند: «يا ابن رسول الله ليس هذا من زىّ اهل بيتك». دست آن كس بگرفت و در آستين كشيد. پلاسى پوشيده

__________

١ - اصل: محارب متن مطابق «م» است.

بود كه دست را خليده مى كرد. و گفت : «هذا للخلق، و ذاك للحقّ».

نقل است كه صادق را گفتند : «همه هنرها دارى : زهادت و كرم باطن، و قرّة العين خاندانى، و ليكن بس متكبّرى». گفت : «من متكبر نيم. لكن كبر كبريائى است، كه من چون از سر كبر خود برخاستم، كبريائى او بيامد و به جاى كبر من بنشست. به كبر خود، كبر نشايد كرد، اما به كبريائى او كبر شايد كرد».

نقل است كه صادق از ابو حنيفه پرسيد كه : «عاقل كى است؟». گفت : «آن كه تمييز كند ميان خير و شرّ». صادق گفت : «بهايم نيز تمييز توانند كرد، ميان آن كه او را بزنند يا او را علف دهند». ابو حنيفه گفت : «به نزديك تو عاقل كى است؟» گفت : «آن كه تمييز كند ميان دو خير و دو شر. تا از دو خير، خير الخيرين اختيار كند و از دو شر، خير الشّرين برگزيند».

نقل است كه هميانى زر از كسى برده بودند. آن كس در صادق آويخت كه : «تو برده اى» - و او را نشناخت - صادق گفت : «چند بود؟». گفت : «هزار دينار». او را به خانه برد و هزار دينار به وى داد. بعد از آن، آن مرد زر خود بازيافت و زر صادق بازپس آورد و گفت : «غلط كرده بودم». صادق گفت : «ما هر چه داديم بازنگيريم». بعد از آن، از كسى پرسيد كه : «او كى است؟». گفتند : «جعفر صادق». آن مرد خجل بازگرديد.

نقل است كه روزى تنها در راهى مى رفت و «الله، الله» مى گفت. سوخته يى بر عقب او مى رفت و «الله، الله» مى گفت. صادق گفت : «الله! جبه ندارم، الله! جامه ندارم». در حال دستى جامه حاضر شد و امام جعفر درپوشيد. آن سوخته پيش رفت و گفت : «اى خواجه! در الله گفتن با تو شريك بودم. آن كهنه خود به من ده». صادق را خوش آمد و آن كهنه به وى داد.

نقل است كه يكى پيش صادق آمد و گفت : «خداى را به من نماى». گفت : «آخر نشنيده اى كه موسى را گفتند : لن ترانى؟» گفت : «آرى. امّا اين ملّت محمّد است كه يكى فرياد مى كند كه : رأى قلبى ربّى. و ديگرى نعره مى زند كه : لم اعبد ربّا لم اره». صادق گفت : «او را ببنديد و در دجله اندازيد». او را ببستند و در دجله انداختند. آب او را فروبرد. بازبرانداخت. گفت : «يا ابن رسول الله الغياث، الغياث». صادق گفت : «اى آب! فروبرش». فروبرد. باز برآورد. گفت : «يا ابن رسول الله! الغياث، الغياث». صادق دگر

بار گفت: «اى آب! فروبرش». همچنين فرومى برد و برمىورد، چندين كرّت. چون اميد از خلايق به يك بارگى منقطع گردانيد، اين نوبت گفت: «يا الهى! الغياث، الغياث».

صادق گفت: «او را برآريد». برآوردند و ساعتى بگذاشتند تا باز قرار آمد. پس گفتند: «خداى را ديدى؟». گفت: «تا دست در غيرى ١ مى زدم، در حجاب مى بودم. چون به كلّى پناه بدو بردم و مضطر شدم، روزنه يى در درون دلم گشاده شد. آنجا فرونگرستم.

آنچه مى جستم بديدم و تا اضطرار نبود آن نبود، كه امّن يجيب المضطرّ اذا دعاه».

صادق گفت: «تا صادق مى گفتى، كاذب بودى، اكنون روزنه را نگاه دار كه جهان خداى - عزّ و جلّ - بدانجا فروست. و هر كه گويد كه خداى - عزّ و جلّ - بر چيزست، يا در چيزست و از چيزست، او كافر بود».

و گفت: «هر آن معصيت كه اوّل آن ترس بود و آخر آن عذر، بنده را به حق رساند و هر آن طاعت كه اوّل آن امن بود و آخر آن عجب، بنده را از حق - تعالى - دور گرداند.

مطيع با عجب، عاصى است و عاصى با عذر، مطيع».

و از وى پرسيدند كه «درويش صابر فاضل تر يا توانگر شاكر؟». گفت: «درويش صابر، كه توانگر ٢ را دل به كيسه بود و درويش [را] با خدا». و گفت: «عبادت جز به توبه راست نيايد، كه حق - تعالى - توبت مقدّم گردانيد بر عبادت، كما قال: التائبون العابدون». و گفت: «ذكر توبه، در وقت ذكر حق - تعالى - غافل ماندن است از ذكر. و خداى - تعالى -[را] ياد كردن به حقيقت، آن بود كه فراموش كند در جنب خداى، جمله اشياء را. به جهت آن كه خداى - تعالى - او را عوض بود از جمله اشياء».

و گفت: «در معنى اين آيت كه يختصّ برحمته من يشاء - خاص گردانم به رحمت خويش هر كه را خواهم ٣ - واسطه و علل و اسباب از ميان برداشته است. تا بدانيد كه عطاء محض است». و گفت: «مؤمن آن است كه ايستاده است با نفس خويش، و عارف آنست كه ايستاده است با خداوند خويش». و گفت: «هر كه مجاهده كند با نفس براى نفس، برسد به كرامات. و هر كه مجاهده كند با نفس براى خداوند، برسد به

__________

١ - «م»: غير.

٢ - اصل: تونگر.

٣ - ظاهرا فعل دو جمله ترجمه آيه بايد به صيغه سوم شخص مفرد باشد. اما در همه نسخه ها مانند متن است.

خداوند». و گفت: «الهام از اوصاف مقبولان است و استدلال ساختن كه بىلهام بود، از علامت راندگان ١ است».

و گفت: «مكر خداى - عزّ و جلّ - در بنده نهان تر است از رفتن مورچه، در سنگ سياه، به شب تاريك». و گفت: «عشق، جنون الهى است. نه مذموم است و نه محمود». و گفت: «سرّ معاينه مرا آنگاه مسلّم شد، كه رقم ديوانگى بر من كشيدند». و گفت: «از نيكبختى مرد است، كه خصم او خردمند است».

و گفت: «از صحبت پنج كس حذر كنيد: يكى از دروغ گوى، كه هميشه با وى در غرور باشى. دوّم از احمق، كه آن وقت كه سود تو خواهد، زيان تو بود و نداند. سيّوم بخيل، كه بهترين وقتى از تو ببرد. چهارم بددل، كه در وقت حاجت تو را ضايع كند. ٢

پنجم فاسق كه تو را به يك لقمه بفروشد. و به كمتر لقمه يى طمع كند» ٣.

گفت: «حق تعالى - را در دنيا بهشتى است و دوزخى: بهشت عافيت است و دوزخ بلاست. عافيت آن است كه كار خود به خداى - عزّ و جلّ - بازگذارى، و دوزخ آن است كه كار خداى با نفس خويش گذارى».

گفت: «من لم يكن له سرّ، فهو مضرّ». گفت: «اگر صحبت اعدا، مضرّ بودى اوليا را، به آسيه ضرر بودى از فرعون. و اگر صحبت اوليا، نافع بودى اعدا را، منفعتى بودى زن نوح و لوط را، و لكن بيش از قبضى و بسطى نبود».

و سخن او بسيار است. تأسيس را، كلمه اى چند گفتيم و ختم كرديم.

__________

١ - «م»: از عالم زندگانيست.

٢ - «م»: ضايع گذارد.

٣ - «ن»:. . . و به كمتر از يك لقمه گفتند: «آن چيست كمتر از يك لقمه؟». گفت: «طمع در آن».

2 - ذكر أويس القرني رحمة الله عليه

٢ - ذكر أويس القرني رحمة الله عليه

آن قبله تابعين، آن قدوه اربعين، آن آفتاب پنهان، آن هم نفس رحمن، آن سهيل يمنى، اويس قرنى - رحمة الله عليه - قال النّبىّ - صلّى الله عليه و آله و سلّم -:

«اويس القرنى خير التّابعين باحسان». وصف ١ و ستايش كسى كه ستاينده او رحمة للعالمين است، به زبان من كجا راست آيد؟. گاهگاه خواجه عالم - عليه الصّلاة و السّلام - روى سوى يمن كردى و گفتى: «انّى لاجد نفس الرّحمن من قبل اليمن». يعنى نفس رحمن ٢ از جانب يمن همى يابم. باز خواجه انبيا - عليه الصّلاة و السّلام - گفت:

«فردا [ى] قيامت، حق تعالى - هفتاد هزار فرشته بيافريند، در صورت اويس. تا اويس در ميان ايشان به عرصات برآيد و به بهشت رود. تا هيچ آفريده واقف نگردد. - الاّ ما شاء الله - كه اويس در ميان كدام است كه در سراى دنيا، حق را در زير قبه توارى عبادت مى كرد، و خود را از خلق دور مى داشت. تا در آخرت نيز از چشم اغيار، محفوظ ماند. كه «اوليائى تحت قبابى، لا يعرفهم غيرى». و در اخبار غريب آمده است كه: فردا خواجه انبيا - عليه الصّلاة و السّلام - در بهشت، از كوشك خود بيرون آيد، چنان كه كسى مر كسى را طلبد. خطاب آيد كه: «كه را مى طلبى؟». گويد: «اويس را». ندا آيد كه:

«رنج مبر، كه چنان كه در دنيا او را نديدى، اينجا نيز نبينى». گويد: «الهى! كجاست؟».

__________

١ - در نسخه «م» اين كلمه جزو سخن پيامبر شده و بصورت «. . . باحسان و عطف» تصحيف گرديده است.

٢ - تمام نسخه ها: رحمت. تصحيح به قياس اصل عربى عبارت است.

فرمان رسد كه «فى مقعد صدق». گويد كه: «مرا بيند»؟. فرمان رسد كه «كسى كه ما را بيند، تو را چرا بيند؟».

باز خواجه انبيا - عليه الصّلاة و السّلام - گفت: «در امّت من مردى است كه به عدد موى گوسفندان ربيعه و مضر، او را در قيامت شفاعت خواهد بود». و چنان گويند كه در عرب هيچ قبيله را چندان گوسفند نبود كه اين دو قبيله را. صحابه گفتند كه: «اين كه باشد؟». فرمود كه: «عبد من عبيد الله» - بنده يى از بندگان خداى - گفتند: «ما همه بندگان خداى - - تعالىيم. نامش چيست ١؟». فرمود كه: «اويس». گفتند كه: «او كجا باشد؟». گفت: «به قرن». گفتند كه: «او تو را ديده است؟». گفت: «به ديده ظاهر نه».

گفتند: «عجب! چنين عاشق تو و به خدمت تو نشتافته!؟». فرمود كه: «از دو سبب: يكى غلبه حال ٢، دوّم تعظيم شريعت من، كه مادرى دارد نابينا و مؤمنه، و به پاى و دست سست شده. به روز اويس شتربانى كند و مزد آن به نفقات خود و مادر خرج مى كند».

گفتند: «ما او را ببينيم؟». صدّيق را گفت: «تو او را نبينى. اما فاروق و مرتضى او را بينند. و او مردى شعرانى بود. و بر پهلوى چپ و بر كف دست وى چند يك درم سپيدى است.

اما نه برص است. چون او را دريابيد، سلام من برسانيد و بگوييد كه: امّت مرا دعا كن».

باز خواجه انبيا - عليه الصّلاة و السّلام - گفت: «احبّ الأولياء الى الله، الاتقياء الاخفياء». - صدق رسول الله - بعضى گفتند: «يا رسول الله! ما اين در خود نمى يابيم».

سيّد - عليه السّلام - گفت: «او شتربانى است در يمن، و او را اويس گويند. قدم بر قدم او نهيد».

نقل است كه چون رسول - عليه الصّلاة و السّلام - وفات خواست كرد، گفتند: «يا رسول الله! مرقع تو به كه دهيم؟». گفت: «به اويس قرنى». بعد از وفات پيغمبر - عليه الصّلاة و السّلام - چون عمر و على - رضى الله عنهما - به كوفه آمدند فاروق در ميان خطبه روى به اهل نجد كرد كه: «يا اهل نجد! برخيزيد». برخاستند. گفت: «از قرن كسى در ميان شما هست؟». گفتند: «بلى». قومى را پيش وى فرستادند. فاروق خبر اويس پرسيد. گفتند: «نمى شناسيم». گفت: «صاحب شرع - عليه الصّلاة و السّلام - مرا خبر داده است و او گزاف نگويد. مگر او را نمى دانيد!». يكى گفت: «هو احقر شأنا ان

__________

١ - اصل: نامش كيست؟

٢ - «م»: از غلبه حال.

يطلبه امير المؤمنين - گفت: او از آن حقيرتر است كه امير المؤمنين او را طلب كند - ديوانه يى احمق است كه از خلق وحشى باشد». فاروق گفت: «او كجاست؟ كه ما او را مى طلبيم». گفتند: «او در وادى عرنه، شتر چراند [تا] شبانگاه نان بستاند ١. و در آبادانى نيايد و با كس صحبت ندارد. و آن چه مردمان خورند، نخورد. و غم و شادى نداند. چون مردمان بخندند. او بگريد، و چون بگريند، او بخندد». پس فاروق و مرتضى - رضى الله عنهما - بدان وادى رفتند و او را در نماز يافتند. حق - تعالى - فرشته يى را گماشته بود، تا شتران وى مى چرانيد. ٢چون حسّ آدمى بيافت، نماز كوتاه كرد. چون سلام بازداد، فاروق برخاست و سلام كرد. جواب داد. فاروق گفت: «نام تو چيست؟». گفت:

«عبد الله». گفت: «ما همه بندگان خداييم، نام خاص مى پرسم ٣». گفت: «اويس». گفت:

«دست راست بنماى». بنمود. آن نشان كه پيغمبر - عليه الصّلاة و السّلام - فرموده بود، بديد. در حال ببوسيد. پس گفت: «پيغمبر خداى تو را سلام رسانيده است و گفته ٤: امّتان مرا دعا كن». اويس گفت: «تو به دعا كردن اولاترى، كه بر روى زمين از تو عزيزتر نيست». فاروق گفت: «من، خود اين كار مى كنم امّا تو وصيت رسول به جاى آر». گفت:

«يا عمر! تو نيكوتر بنگر. نبايد كه آن، ديگرى بود». گفت: «پيغمبر تو را نشان داده است». اويس گفت: «پس مرقّع پيغمبر به من دهيد تا دعا كنم و حاجت خواهم». پس با گوشه يى رفت دورتر از ايشان. و مرقع بنهاد و روى بر خاك نهاد و گفت: «الهى اين مرقّع در نپوشم تا همه امّت محمّد را به من بخشى. پيغمبرت اينجا حوالت كرده است. و رسول و فاروق و مرتضى كار خود كردند. اكنون كار تو مانده است». هاتفى آواز داد كه «چندينى به تو بخشيديم. درپوش». گفت: «همه را خواهم». مى گفت و مى شنيد. تا فاروق و مرتضى گفتند: «نزديك اويس رويم، تا چه مى كند؟». چون اويس ايشان را ديد كه آمدند، گفت: «آه، چرا آمديد؟ ٥ كه اگر آمدن شما نبودى، مرقّع در نپوشيدمى تا همه امّت محمّد را به من بخشيدى».

چون فاروق، اويس را ديد - گليمى شترى پوشيده و سر و پاى برهنه، و

__________

١ - «ن»: تا شبانگاه نانش دهيم. شوريده ايست.

٢ - «م»: نگاه مى داشت

٣ - «م»: گفت نام خاص مى پرسم.

٤ - اصل: گفت.

٥ - اصل: آمدى

توانگرى ١ هژده هزار عالم در تحت آن گليم - فاروق دل از خود و خلافت برگرفت.

گفت: «كيست كه اين خلافت را به يك نان از من بخرد؟» اويس گفت: «كسى كه عقل ندارد. چه مى فروشى؟ بينداز تا هر كه خواهد برگيرد. خريد و فروخت در ميان چه كار دارد؟». تا ٢ صحابه فرياد كردند كه «چيزى از صدّيق قبول كرده اى. كار چندين مسلمان ضايع نتوان گذاشت كه يك روزه عدل تو بر هزارساله عبادت شرف دارد».

پس اويس مرقّع درپوشيد و گفت كه «به عدد موى گوسفندان ربيعه و مضر از امّت محمّد بخشيدند، از بركات اين مرقّع». اينجا تواند بود كه كسى گمان برد كه اويس از فاروق در پيش بود و نه چنين است. اما خاصيت اويس تجريد بود. فاروق همه داشت، تجريد نيز مى خواست چنان كه پيغمبر - عليه الصّلاة و السّلام - در پيرزنان مى زد كه «محمّد را به دعا ياد مى داريد».

پس مرتضى خاموش بنشست. فاروق گفت: «يا اويس چرا نيامدى تا پيغمبر را بديدى؟». گفت: «شما او را ديده ايد؟ ٣». گفتند: «بلى». گفت: «مگر جبه او را ديده ايد.

اگر او را ديده ايد، بگوييد كه: ابروى او پيوسته بود يا گشاده؟». عجب آن كه هيچ نتوانستند گفت، از هيبتى كه اويس را بود. پس گفت: «شما دوستدار محمّديد؟». گفتند:

«بلى». گفت: «اگر دوستى درست بودى، آن روز كه دندان مبارك او بشكستند، چرا به حكم موافقت دندان خود نشكستيد؟ كه شرط دوستى موافقت است». پس دهان خود بنمود. يك دندان نداشت. گفت: «من او را بصورت ناديده، دندان خود بر موافقت او بشكستم، كه موافقت از دين است». پس هر دو را رقت آمد، دانستند كه منصب [موافقت و] ادب منصبى ديگر است، كه رسول - عليه السلام - را ناديده، ادب از وى مى بايست آموخت. پس فاروق گفت: «يا اويس مرا دعا كن». گفت: «در ايمان ميل نبود، دعا كرده ام. در هر نماز در تشهد مى گويم: اللهمّ اغفر للمؤمنين و المؤمنات. اگر شما ايمان

__________

١ - اصل: تونگرى

٢ - پيش از اين حرف گويا جمله اى حذف شده است كه در هيچ يك از نسخه هاى چاپى و خطى هم نيست.

٣ - در نسخه اصل فعل اين جمله و ديگر جمله هايى كه در اين گفتگو از زبان اويس نقل مى شود مفرد آمده است. متن از نسخه «م» تصحيح شده و «ن» هم شبيه «م» است.

به سلامت به گور بريد ١، خود دعا شما را دريابد، و اگر نه، من دعا ضايع نكنم». پس فاروق گفت: «وصيتى كن». گفت: «يا عمر! خداى را شناسى؟». گفت: «بلى». گفت:

«اگر غير او را نشناسى تو را به». گفت: «زياده كن». گفت: «يا عمر! خداى - عزّ و جلّ - تو را مى داند؟». گفت: «داند». گفت: «اگر ديگرى تو را نداند، بهتر». پس فاروق گفت:

«باش تا چيزى از براى تو بياورم». اويس دست در جيب كرد و دو درم بيرون آورد و گفت: «اين از اشتربانى كسب كرده ام، اگر تو ضمان مى كنى كه: من چندان بزيم كه اين را خرج كنم، آن گه ديگر را قبول كنم». پس گفت: «رنجه شديد ٢. بازگرديد كه قيامت نزديك است. آنجا ديدارى بود كه بازگشت نبود. كه من اكنون به ساختن زاد راه قيامت مشغولم».

چون اهل قرن از كوفه بازگشتند، اويس را حرمتى پديد آمد در ميان قوم. و او سر آن نمى داشت. از آنجا بگريخت و باز كوفه آمد. بعد از آن كسى او را نديد، الاّ هرم بن حيّان ٣ كه گفت: چون بشنيدم كه درجه شفاعت اويس تا چه حدّ است، آرزوى او بر من غالب شد. به كوفه رفتم و او را طلب كردم. ناگاه بر كنار فرات يافتم كه وضو مى ساخت و جامه مى شست. بدان صفت كه شنيده بودم او را بشناختم و سلام كردم. او جواب داد و در من نگريست. خواستم تا دستش گيرم، مرا نداد. گفتم: «رحمك الله يا اويس و غفر لك. چگونه اى؟». و گريه بر من افتاد، از دوستى وى و رحم كه مرا بر وى آمد و از ضعيفى حال او. اويس بگريست و گفت: «حيّاك الله يا هرم ٤ بن حيّان.

چگونه اى و تو را كه راه نمود به من؟». گفتم: «نام من و پدر من چگونه دانستى؟ و مرا چون شناختى؟ هرگز مرا ناديده». گفت: «نبأنى العليم الخبير» - آن كه هيچ چيز از علم او بيرون نيست مرا خبر داد - «و روح من روح تو را بشناخت كه روح مؤمنان با يكديگر آشنا باشند». گفتم: «مرا خبرى روايت كن، از رسول عليه الصّلاة و السّلام». گفت: «من او را در نيافتم، اما اخبار او از ديگران شنيدم. و نخواهم كه محدّث باشم و مفتى و مذكّر ٥. مرا خود، شغل است كه بدين نمى پردازم.» گفتم: «آيتى برخوان تا از تو بشنوم».

__________

١ - اصل: برى. تصحيح از «م»

٢ - اصل: شدى. تصحيح از «م»

٣ - «م»: حازم بن حيان رحمة الله عليه.

٤ - «م»: حازم

٥ - اصل: مذاكر

گفت: «اعوذ بالله من الشّيطان الرّجيم» - و زار بگريست - پس گفت: «چنين مى فرمايد حق - تعالى -: وَما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلاّ لِيَعْبُدُونِ وَما خَلَقْنَا السَّماواتِ ١ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما لاعِبِينَ، ما خَلَقْناهُما إِلاّ بِالْحَقِّ وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ» الى قوله «هُوَ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ» برخواند. آنگاه بانگى بكرد كه گفتم هوش از وى برفت. پس گفت: «اى پسر حيّان چه آورد تو را بدين جايگاه؟». گفتم: «تا با تو انس گيرم و به تو بياسايم». گفت:

«هرگز ندانستم كه كسى كه خداى - عزّ و جلّ - را شناخت با غير او انس گيرد و به غير او بياسايد» پس هرم گفت: «مرا وصيتى كن». گفت: «مرگ زير بالين دار، چون بخسبى.

و پيش چشم دار، چون برخيزى و در خردى گناه منگر. در بزرگى آن نگر كه در وى عاصى مى شوى. اگر گناه را خرد دارى، خداوند را خرد داشته باشى».

هرم گفت: ٢ «كجا فرمايى كه مقام كنم؟». گفت: «به شام». گفتم: «آنجا معيشت چگونه بود؟». گفت: «افّ از اين دلها، كه شرك بدو غالب شده است و پند نپذيرد». گفتم:

«وصيّتى ديگر فرماى». گفت: «اى پسر حيان! پدرت بمرد. و آدم و حوا و نوح و إبراهيم و موسى و داود و محمّد - عليهم السّلام - بمردند ٣. و ابو بكر خليفه او [نيز بمرد] و برادرم عمر بمرد. وا عمراه!». گفتم: «رحمك الله. عمر نمرده است». گفت: «حق - تعالى - مرا خبر داد از مرگ عمر». پس گفت: «من و تو از جمله مردگانيم». پس صلوات داد و دعايى كرد. و گفت: «وصيّت من آن است كه كتاب خداى - عزّ و جلّ - و راه اهل صلاح پيش گيرى و يك ساعت از ياد مرگ غافل نباشى. و چون به قوم خويش برسى، ايشان را پند دهى. و نصيحت از خلق خدا بازنگيرى. و يك قدم از موافقت جماعت امت كشيده ندارى. تا ناگاه بى دين نشوى ٤. و ندانى و در دوزخ افتى.» پس دعايى چند بگفت. و گفت: «رفتى اى پسر حيّان. نيز نه تو مرا بينى و نه من تو را. و مرا به دعا ياد دار كه من تو را به دعا ياد مى دارم. و تو از اين جانب رو، تا من از آن جانب [روم]». و خواستم تا ساعتى با وى بروم. نگذاشت و بگريست. و مرا نيز به گريه آورد. و ٥ بيشتر

__________

١ - اصل: السّموت. تصحيح مطابق قرآن است.

٢ - به قرينه عبارات بعد بايد اينجا فعل ماضى متكلّمى (مانند گفتم يا پرسيدم. . .) حذف شده باشد.

٣ - «م»: بمرد

٤ - «ن»: كه ناگاه بى دين شوى.

٥ - اصل: و گفت

سخن كه با من گفت، از عمر و على بود - رضى الله عنهما - پس من در قفاى او مى نگريستم تا غايب شد و بعد از آن خبر او نيافتم.

و ربيع بن خيثم ١ - رحمة الله عليه - گفت : رفتم تا اويس را بينم. در نماز بامداد بود. چون از نماز فارغ شد، به تسبيح مشغول شد. صبر كردم تا فارغ شود. همچنان برنخاست، تا نماز پيشين بگزارد. فىلجمله سه شبانروز از نماز نپرداخت و هيچ نخورد و نخفت. شب چهارم او را گوش داشتم. اندك خواب در چشمش آمد. در حال با حق - تعالى - مناجات كرد و گفت : «بار خدايا به تو پناه مى گيرم از چشم بسيار خواب، و شكم بسيار خوار». با خود گفتم : «مرا اين بسنده آمد». او را تشويش نداشتم و بازگشتم.

و گويند كه در عمر خود هرگز شب نخفتى. شبى گفتى : «هذا ليلة السّجود» و آن شب به سجده به سر بردى ٢و شبى به قيام به سر بردى و گفتى : «هذا ليلة القيام» و شبى به ركوع روز كردى و گفتى : «هذا ليلة الرّكوع». گفتند : «يا اويس چون طاقت مى دارى كه شبى بدين درازى در يك حال به سر مى برى؟». گفت : «ما هنوز يك بار سبحان ربّى الاعلى نگفته باشيم كه روز آيد. و سه بار تسبيح گفتن سنّت است. و اين از آن مى كنم كه مى خواهم كه مثل آسمانيان عبادت كنم».

از او پرسيدند كه «خشوع در نماز چيست؟». گفت : «آن كه اگر تير به پهلوى وى زنند در نماز، خبر ندارد». گفتند : «چگونه اى؟». گفت : «چگونه باشد كسى كه بامداد برخيزد و نداند كه تا شب خواهد زيست؟». گفتند : «كار تو چگونه است؟». گفت : «آه از بى زادى و درازى راه». و گفت : «اگر تو خداى را پرستى به عبادت آسمانيان و زمينيان، از تو نپذيرد تا باورش ندارى». گفتند : «چگونه باورش داريم؟». گفت : «ايمن باشى بدانچه تو را پذيرفته است. و فارغ بينى خود را در پرستش و به چيزى ديگر مشغول نشوى».

گفت : «هر كه سه چيز دوست دارد، دوزخ بدو از رگ گردنش نزديك تر بود : يكى طعام خوش خوردن، دوّم لباس خوش ٣پوشيدن، سيّوم با توانگران نشستن».

او را گفتند ٤ : نزديك تو مردى است كه سى سال است تا گورى فروبرده است و

__________

١ - «م» : حيثم. «ن» خثيم.

٢ - «م» بروز آوردى

٣ - «م» : نيكو

٤ - «م» : نقلست كه او را گفتند.

كفنى در گور آويخته و بر لب گور نشسته و مى گريد كه نه شب آرام دارد و نه روز. اويس آنجا رفت، و او را بديد، نحيف و زرد شده و چشم در مغاك افتاده. او را گفت : «يا فلان! سى سال است تا گور و كفن تو را از خداى - تعالى - بازداشته است و تو بدين هر دو بازمانده اى، و اين هر دو بت راه تواند». آن مرد به نور او آن آفت در خود بديد. حال بر وى كشف شد. نعره يى بزد و جان بداد و در آن گور و كفن افتاد. اگر گور و كفن حجاب خواهد بود، حجاب ديگران بنگر كه چيست؟.

نقل است كه يك بار سه شبانروز چيزى نخورد. روز چهارم در راه يك دينار ديد. برنداشت. گفت : «از كسى افتاده باشد!» برفت تا گياه برچيند و بخورد. گوسفندى ديد كه نانى گرم در دهان گرفته، بيامد و پيش او بنهاد. گفت : «مگر از كسى ربوده باشد!». روى بگردانيد. گوسفند به سخن درآمد و گفت : «من بنده آن كسم كه تو بنده اويى. بگير، روزى خداى از بنده خداى». گفت : «دست دراز كردم تا نان بگيرم. نان در دست خود ديدم و گوسفند ناپديد شد».

محامد او بسيار است و فضايل او بى شمار. و در ابتدا شيخ ابو القاسم كركانى را رحمة الله عليه - ذكر، اين بود كه «اويس، اويس» گفتى. ايشان دانند قدر ايشان. و سخن اويس است كه «من عرف الله، لا يخفى عليه شىء»، هر كه خداى - عزّ و جلّ - را شناخت، هيچ چيز بر وى پوشيده نماند. يعنى خداى را به خداى توان شناخت كه عرفت ربّى بربّى. هر كه خداى را به خداى داند، همه چيز بداند.

گفت : «السّلامة فى الوحدة»، سلامت در تنهايى است و تنها آن بود كه فرد بود در وحدت، و وحدت آن بود كه خيال غير در نگنجد، تا سلامت بود. اگر تنهايى به صورت گيرى درست نبود كه «الشّيطان مع الواحد و هو عن الاثنين ابعد ١» حديث است.

[و گفت : ] «عليك بقلبك»، بر تو باد بر دل تو. يعنى بر تو باد كه دايم دل را حاضر دارى، تا غير در او راه نيابد.

گفت : «طلبت الرّفعة فوجدته فى التّواضع، و طلبت الرّئاسة فوجدته فى نصيحة الخلق، و طلبت المروءة فوجدته فى الصّدق، و طلبت الفخر فوجدته فى الفقر،

__________

١ - «ن» : الشيطان يفر من الاثنين

و طلبت النّسبة فوجدته فى التّقوى، و طلبت الشّرف فوجدته فى القناعة، و طلبت الرّاحة فوجدته فى الزّهد».

نقل است كه همسايگان او گفتند كه: ما او را از ديوانگان مى شمرديم ١. آخر از او درخواست كرديم تا او را خانه يى ساختيم، بر در سراى خويش. و يك سال برآمدى كه او را وجوهى ٢ نبودى كه بدان روزه گشادى. طعام او از آن بودى كه گهگاه دانه خرما چيدى و شبانگاه بفروختى و در وجه قوت نهادى. ٣ و اگر خرما يافتى، دانه ها بفروختى و به صدقه دادى. و جامه او كهنه بودى ٤ كه از مزابل چيدى و نمازى كردى و بازهم دوختى و با آن مى ساختى - نفس اهل خداى از ميان چنين جاى برمىيد - و در وقت نماز بامداد بيرون شدى و بعد از نماز خفتن بازآمدى. و به هر محلّت كه فرورفتى، كودكان او را سنگ زدندى. او گفتى ٥: «ساقهاى من باريك است. سنگ كوچكتر اندازيد تا پاى من خون آلود نشود و از نماز نمانم كه مرا غم نماز است، نه غم پاى».

و در آخر عمر، چنين گفتند كه پيش امير المؤمنين على - رضى الله عنه - آمد، و بر موافقت او در صفّين حرب مى كرد تا شهيد شد - عاش حميدا و مات سعيدا -.

بدانكه قومى باشند كه ايشان را اويسيان گويند، كه ايشان را به پير حاجت نبود، كه ايشان را نبوّت در حجر خود پرورش دهد، بى واسطه غيرى، چنان كه اويس را داد.

اگر چه به ظاهر خواجه انبيا را - عليه الصّلاة و السّلام - نديد، امّا پرورش از وى مى يافت. از نبوّت مى پرورد و با حقيقت هم نفس بود ٦. و اين مقام عظيم و عالى است. تا كه را آنجا رسانند و اين دولت روى به كه نهد؟ ذلك فضل الله يؤتيه من يشاء ٧.

__________

١ - اصل: مى شمريم. «ن»: شمرديمى

٢ - «م»: وجهى.

٣ - «م»: و بدان افطار كردى.

٤ - «م»: خرقه كهنه بودى.

٥ - اصل: گفت

٦ - اصل: هم نفسى بود.

٧ - «ن»: و الله ذو الفضل العظيم.

3 - ذكر حسن بصري رحمة الله عليه

٣ - ذكر حسن بصري رحمة الله عليه

آن پرورده نبوّت، آن خو كرده فتوّت. آن كعبه [عمل و] علم؛ آن قبله ورع و حلم، آن سبق برده به صاحب صدرى، صدر سنّت، حسن بصرى - رحمة الله عليه - مناقب او بسيار است و محامد او بى شمار، صاحب علم و معامله بود. و دايم، خوف و حزن حق او را فرا گرفته بود. و مادر او از موالى امّ سلمة بود - رضى الله عنها - چون مادرش به كارى مشغول شدى، حسن در گريه آمدى. امّ سلمة - رضى الله عنها - پستان در دهان او نهادى، تا او مى مزيدى. قطره يى چند شير پديد آمدى. چندين هزار بركات، كه حق - تعالى - پديد آورد، همه از اثر آن بود.

نقل است كه حسن در زمان طفوليّت، يك روز از كوزه پيغمبر - عليه الصّلاة و السّلام - آب خورد، در خانه امّ سلمة، رضى الله عنها. پيغمبر - عليه الصّلاة و السّلام گفت: «اين آب كه خورد؟». گفتند: «حسن». گفت: «چندان كه از اين آب خورد، علم من در او سرايت كند».

نقل است كه روزى پيغمبر - عليه السّلام - به خانه امّ سلمة شد و حسن را در كنار او نهادند. پيغمبر - عليه الصّلاة و السّلام - او را دعا كرد. هر چه يافت، از بركت آن دعا بود.

نقل است كه چون او در وجود آمد، پيش عمر بن الخطّاب - رضى الله عنه - بردند.

فرمود كه: «سمّوه حسنا، فانّه حسن الوجه» - او را حسن نام كنيد كه نيكوروى است -.

امّ سلمة - رضى الله عنها - تربيت و تعهّد او مى كرد، و به حكم شفقتى كه بر وى

داشت، شيرش پديد آمد. پيوسته ١مى گفتى كه : «خداوندا! او را مقتدايى گردان، خلايق را» ٢. تا چنان شد كه صد و سى تن از صحابه را دريافت و هفتاد بدرى را ديده بود. و ارادت او به علىّ بن ابى طالب بود - رضى الله عنه - و خرقه از او گرفت.

و ابتداى توبه او آن بود كه او گوهرفروش بود. او را لؤلؤى گفتند. ٣وقتى به روم شد و نزديك وزير رفت. وزير گفت : «ما امروز جايى مى رويم. موافقت مى كنى؟».

گفت : «كنم». پس به صحرا رفتند. حسن گفت : خيمه يى ديدم از ديبا زده، با طناب ابريشم و ميخ هاى زرين. و سپاهى گران ديدم، جمله با آلتهاى حرب، ساعتى گرد آن خيمه بگشتند و چيزى بگفتند و برفتند. آنگه فيلسوفان و دبيران، قرب چهارصد مرد، بيامدند و ايشان نيز گرد خيمه بگشتند و چيزى بگفتند و برفتند. بعد از آن پيرانى چند با شكوه ديدم كه هم چنان كردند و برفتند ٤پس كنيزكان ماهروى، قرب چهارصد، هر يكى طبقى زر و جواهر بر سر نهاده، همچنان كردند و برفتند ٥. پس قيصر و وزير در خيمه شدند و بيرون آمدند و برفتند. حسن گفت : من متحيّر شدم. گفتم : اين چه حال باشد؟ از وزير سؤال كردم. گفت : قيصر را پسرى صاحب جمال بود، و در انواع علوم كامل و فاضل و در ميدان معركه بى نظير. و پدر، عاشق او بود. ناگاه بيمار شد. طبيبان حاذق در معالجت او عاجز شدند. تا عاقبت وفات كرد. در آن خيمه در خاك كردند. هر سال يك بار به زيارت او آيند. و اوّل آن سپاه گران - كه ديدى - بيايند و گويند : «اى پادشاه زاده! اگر اين حال كه تو را پيش آمده است، به لشكر و جنگ، دفع توانستى كرد، ما همه جانها فدا كرديمى، تا تو را بازستديمى. امّا اين حال از كسى است كه به هيچ روى با او كارزار نتوان كرد». اين بگويند و بازگردند. [آنگاه] فيلسوفان و دبيران بيايند و گويند : «اى پادشاه زاده! اگر به دانش و فيلسوفى و علم و خرده شناسى، دفع اين كار توانستى، بكرديمى» ٦. اين بگويند و بازگردند. پس پيران محترم بيايند و گويند : «اى

__________

١ - اصل : تا پيوسته

٢ - «ن» اللهم اجعله اماما يقتدى به. خداوندا او را مقتداى خلق گردان.

٣ - «م» : حسن لؤلؤفروش گفتندى

٤ - «م» : هم چنان بيامدند و گرد خيمه بگشتند و برفتند.

٥ - «م» : ايشان نيز بيامدند و گرد خيمه بگشتند و چيزى بگفتند و برفتند.

٦ - سخن دبيران و فيلسوفان در نسخه هاى «م» و «ن» مفصل تر است امّا مضمون آن همين است.

ملك زاده ١اگر به شفاعت و زارى، يا به دانش و خرده شناسى، دفع اين حال ميسّر شدى، بكرديمى. امّا اين حال از كسى است كه شفاعت و زارى نخرد». پس كنيزكان ماهروى، با طبقهاى زرّين بيايند و گويند : «اگر به مال و جاه و جمال تو را باز توانستيمى خريدن، خود را فدا كرديمى. امّا مال و جمال اينجا وزنى ندارد». پس قيصر با وزير در خيمه رود و گويد : «اى جان پدر! به دست پدر چه بود؟ براى تو لشكر گران آورد، و فيلسوفان و دبيران و پيران و شفيعان و راى زنان و صاحب جمالان و مال و نعمتهاى الوان. و خود نيز آمدم. اگر به دست من كارى برآمدى بكردمى. امّا اين حال، با كسى است كه پدر با همه جلالت در پيش او عاجزست. سلام بر تو باد، تا سال ديگر» اين بگويند و بازگردند.

اين سخن در دل حسن كار كرد و در حال، بازگشت و به بصره رفت ٢. و سوگند خورد كه در دنيا نخندد تا عاقبت كارش معلوم گردد. و خود را چنان در انواع مجاهدات و عبادات برنجانيد، كه در عهد او كسى ديگر را ممكن نبود بالاى آن رياضت كشيدن. تا به جايى رسيد كه هفتاد سال طهارت او در متوضّا تباه شد. و در عزلت چنان بود كه اميد از همه خلق منقطع گردانيده بود تا لا جرم از جمله بر سر آمد. چنان كه يك روز كسى برخاست و گفت : «چرا حسن مهتر و بهتر ماست؟». بزرگى حاضر بود و گفت : «به جهت آن كه جمله خلايق را به علم او حاجت است و او را جز به حق احتياج نيست. همه خلق در دين بدو محتاج اند، و او در دنيا از همه فارغ. مهترى و بهترى او از آنجا بود».

در هفته يك بار مجلس گفتى. هر بار ٣كه بر منبر شدى و رابعه حاضر نبودى، فرودآمدى. يك بار گفتند : «چندين بزرگان و محتشمان حاضرند، اگر پيرزنى حاضر نباشد چه شود؟». گفت : «شربتى كه ما از براى [حوصله] پيلان ساخته باشيم، در سينه موران نتوان ريخت». و هرگاه كه مجلس گرم شدى و آتش در دلها فتادى و آب از چشمها روانه شدى، روى به رابعه كردى و گفتى : «هذا من جمرات قلبك يا سيّدة» - اين همه گرمى از يك آه جگر و دل ٤تست - سؤال كردند كه : «جمعى بدين انبوهى كه در مجلس تو حاضر مى شوند، دانيم كه شاد شوى». گفت : «ما به كثرت شاد نشويم. اگر دو

__________

١ - «م» و «ن» : پادشاه زاده

٢ - اصل : باز مصر رفت.

٣ - اصل : كه هر بار

٤ - «ن» : اخگر دل

درويش حاضر شوند، ما شاد شويم». سؤال كردند كه «مسلمانى چيست؟ و مسلمان كيست؟». گفت: «مسلمانى در كتابهاست و مسلمانان در زير خاك اند». سؤال كردند كه «اصل دين چيست؟». گفت: «ورع». گفتند: «چيست كه آن را تباه كند؟». گفت: «طمع».

سؤال كردند كه «جنّات عدن چيست؟» گفت: «كوشكى است از زر، راه نيابد به وى الاّ پيغمبرى يا صدّيقى يا شهيدى يا سلطانى عادل». سؤال كردند كه «طبيبى كه بيمار بود، ديگران را چگونه علاج كند؟ تو نخست خود را علاج كن، پس ديگران را».

گفت: «شما سخن من مى شنويد ١، كه علم من شما را سود دارد و بى علمى من ٢ شما را زيان ندارد». گفتند: «اى شيخ دلهاى ما خفته است كه سخن تو در وى اثر نمى كند.

چه كنيم؟». گفت: «كاشكى خفته بودى، كه خفته را بجنبانى بيدار شود. دلهاى شما مرده است كه هر چند مى جنبانى، بيدار نمى شود». سؤال كردند كه «قومىند كه در سخن، ما را چندان مى ترسانند كه دل ما از خوف، پاره مى شود. اين روا باشد؟». گفت: «بهتر از آن كه صحبت با قومى داريد ٣ كه امروز شما را ايمن كنند و فردا به خوف درمانيد» ٤.

گفتند: «قومى به مجلس تو مىيند و سخن تو ياد مى گيرند، تا بدان اعتراض كنند و عيب آن مى جويند». گفت: «من حور عين را ديدم كه طمع فردوس اعلى و مجاورت حق - تعالى - مى كنند و هرگز طمع سلامت از مردمان نكنند، كه آفريدگار ايشان، از زبان ايشان سلامت نمى يابد». گفتند: «كسى مى گويد كه: خلق را دعوت مكنيد، تا اوّل خود را پاك نكنيد». گفت: «شيطان در آرزوى هيچ نيست الاّ در آرزوى اين كلمه. كه مى خواهد كه اين كلمه در دل ما آراسته كند تا در امر معروف و نهى منكر بر خود بنديم». گفتند: «مؤمن حسد كند؟». گفت: «برادران يوسف را فراموش كرديد؟ و لكن چون رنجى از سينه بيرون بيفكنيد، زيان ندارد».

و حسن ٥ مريدى داشت كه چون آيتى از قرآن شنيدى، خود را بر زمين مى زدى و فرياد مى كردى. حسن او را گفت: «اگر اين كه مى كنى، مى توانى كه نكنى، آتش نيستى

__________

١ - «ن»: بشنويد

٢ - «ن»: عمل من

٣ - اصل: دارى

٤ - از اينجا در حدود ده ورق از نسخه «م» افتاده است و بناچار اصل با ديگر نسخه ها مقايسه مى شود.

٥ - «ن» و «هـ»: نقل است كه حسن

در جمله معامله خود زدى. و اگر نتوانى كه نكنى مرا به ده منزل از پس پشت خود گذاشتى». پس گفت : «الصّعقة من الشّيطان» - هر كه بانگى از او برآيد اين نيست الاّ از شيطان - و آنجا حكم غالب كرده است، كه نه همه جا چنين بود. و شرح اين، خود گفته است يعنى اگر تواند كه آن بانگ نكند و آن صعقه از او پديد آيد، آن از شيطان است.

يك روز مجلس مى گفت. حجّاج درآمد با سپاه بسيار و تيغها كشيده؛ بزرگى حاضر بود. گفت : «امروز حسن را امتحان كنم كه وقت آزمايش است». حجّاج بنشست.

حسن يك ذرّه بدو ننگريست و از آن سخن كه مى گفت، برنگشت تا مجلس تمام كرد.

آن بزرگ گفت : «حسن حسن است».

چون مجلس تمام شد، حجّاج خود را نزديك او انداخت و بازوش بگرفت و گفت : «انظروا الى هذا الرّجل» - اگر مى خواهيد كه مردى را ببينيد، در حسن نگريد - حجّاج را به خواب ديدند، در عرصات قيامت افتاده. گفتند : «چه مى طلبى؟». گفت : «آن طلبم كه موحّدان طلبند». اين از آن گفت كه در وقت نزع گفته بود كه : [خداوندا!] بدين تنگ حوصلگان نماى كه : «غفّار و اكرم الاكرمينم». كه همه يكدل و يك زبان شده اند كه : مرا فرو خواهى گذاشت و نخواهى آمرزيد. مرا به ستيزه ايشان بيامرز و بديشان نماى كه : «فعّال لما يريدم». اين سخن با حسن گفتند. گفت : «بدان ماند كه اين خبيث به طرارى، آخرت نيز بخواهد برد».

نقل است كه مرتضى - عليه السّلام - به بصره آمد، مهار شتر بر ميان بسته. و سه روز بيش درنگ نكرد. و فرمود كه منابر بشكنند. و مذكّران را منع كرد. و به مجلس حسن شد و از او سؤال كرد كه «تو عالمى يا متعلّم؟». گفت : «هيچ. دو سخنى كه از پيغمبر به من رسيده است بازمى گويم». مرتضى او را منع نكرد و گفت : «اين جوان شايسته سخن است». پس برفت و حسن او را به فراست بشناخت و از منبر فرودآمد و بر عقب او روان شد تا بدو رسيد. گفت : «از بهر خدا مرا طهارت كردن بياموز». و جايى هست كه آن را باب الطّشت گويند. طشت آوردند. تا حسن را وضو كردن بياموخت ١. و برفت.

و يك بار در بصره خشكسالى بود، دويست هزار خلق بيرون آمدند به استسقا.

و منبرى نهادند و حسن را به منبر فرستادند تا دعا كند. حسن گفت : «اگر خواهيد كه

__________

١ - اصل : وضو كرد بياموخت.

باران آيد مرا از بصره بيرون كنيد». چندان خوف بر وى غالب بود كه چون نشسته بودى، گفتى در پيش جلاّد نشسته است. و هرگز كس لب او خندان نديدى. دردى عظيم داشته است.

نقل است كه روزى يكى را ديد كه مى گريست. گفت : «چرا مى گريى؟» گفت : «به مجلس محمّد بن كعب قرظى بودم، و نقل كرد كه : مرد باشد از مؤمنان كه به شومى گناهان، او چندين سال در دوزخ بماند». گفت : «كاشكى حسن از آنهاستى كه بعد از هزار سال او را از دوزخ بيرون آوردندى».

نقل است كه روزى اين خبر مى خواند كه «آخر من يخرج من النّار، رجل يقال له : هناد» - آخرين كسى كه از دوزخ بيرون آيد از امّت من هناد بود - حسن گفت :

«كاشكى من او بودمى».

نقل است كه شبى حسن در خانه مى ناليد. گفتند : «اين ناله تو از چيست؟ با چنين روزگار كه تو دارى». گفت : «از آن است كه مبادا كه بى علم و قصد من بر من كارى رفته باشد، يا قدمى به خطا جايى نهاده باشم، كه آن به درگاه حق پسنديده نبود. پس حسن را گويند : برو كه تو را بر درگاه ما قدرى نماند و هيچ طاعت تو را قبول نخواهند كرد».

نقل است كه روزى بر بام صومعه چندان گريسته بود كه آب از ناودان روان شده بود و بر شخصى چكيد. گفت : «اين آب پاك است يا نه؟». حسن گفت : «نه! بشوى كه آب چشم عاصى است».

نقل است كه يك بار به جنازه يى رفت. چون مرده را دفن كردند، حسن بر سر آن خاك نشست و چندان بگريست كه خاك را گل كرد. پس گفت : «اى مردمان! اوّل و آخر لحد است. آخر دنيانگرى، گور است و اوّل آخرت نگرى، گور است، كه القبر اوّل منزل من منازل الآخرة. چه مى نازيد به عالمى كه آخرش اين است. و چرا نمى ترسيد از عالمى كه اوّلش اين است. چون اوّل و آخر شما اين است، اى اهل غفلت! كار اوّل و آخر بسازيد». تا جماعتى كه حاضر بودند چندان بگريستند كه همه يكرنگ شدند.

نقل است كه روزى به گورستانى بگذشت با جماعتى. گفت : «در اين گورستان مردمانىند كه سر همت ايشان به هشت بهشت فرونمىمده است. و لكن چندان حسرت با خاك ايشان آميخته است كه اگر ذرّه يى از اين حسرت بر اهل آسمان و زمين

عرضه كنند، همه از هم فروريزند».

نقل است كه در حال كودكى معصيتى بر وى رفته بود. هرگه كه پيراهنى نو بدوختى، آن گناه بر گريبان نوشتى. پس چندان بگريستى كه بى هوش گشتى.

وقتى عمر بن عبد العزيز - رضى الله عنه - نامه يى به وى نوشت و گفت : «مرا نصيحتى كن، كوتاه چنان كه ياد گيرم و آن را امام خود سازم». حسن - رحمه الله - اين بنوشت كه : «چون خداى - عزّ و جلّ - با توست، بيم از كه دارى؟» ١. و وقتى ديگر حسن نامه يى نوشت كه «آن روز آمده گير، كه بازپس كس بميرد. ٢و السّلام». او جواب نوشت كه «روزى آمده گير كه دنيا و آخرت خود هرگز نبوده است». و آخرت هميشه بوده است.

وقتى ثابت [بنانى]- رحمه الله - به حسن نامه يى نوشت كه «مى شنوم كه به حج خواهى رفت. مى خواهم كه به حج در صحبت تو باشم». جواب داد و بنوشت كه «بگذار كه در ستر خداى زندگانى كنيم. كه با هم بودن عيب يكديگر ظاهر كند. و ما يكديگر را دشمن گيريم».

نقل است كه سعيد جبير را در نصيحت گفت : «سه كار مكن : يكى قدم بر بساط سلاطين منه، اگر چه همه محض شفقت بود بر خلق. دوّم با هيچ سرپوشيده منشين، اگر چه رابعه بود و تو او را كتاب خدا آموزى. سيّوم آن كه هرگز گوش خود عاريت مده مر امير را - اگر چه درجه مردان مرد دارى - كه از آفت خالى نبود. و آخر الامر زخم خويش بزند».

مالك دينار گفت از حسن پرسيدم كه «عقوبت عالم چه باشد؟». گفت : «مردن دل». گفتم : «مرگ دل چيست؟». گفت : «حبّ دنيا».

بزرگى گفت : «سحرگاهى به در مسجد حسن رفتم به نماز. در مسجد بسته ديدم.

و حسن درون مسجد دعا مى كرد و قومى «آمّين» مى گفتند. صبر كردم تا روشن شد.

دست بر در نهادم. در گشاده گشت. در شدم. حسن را ديدم، تنها. متحيّر شدم. چون نماز بگزارديم، قصه با وى گفتم [و] گفتم : «خداى را، مرا از اين آگاه كن». گفت : «با كس

__________

١ - «ن» : و اگر خدا با تو نيست اميد به كه دارى؟

٢ - «ن» : بازپسين كسى كه مرگ بر وى نوشته اند، بميرد.

مگوى. شبهاى آدينه پريان نزد من مىيند و من با ايشان علم مى گويم و دعا مى كنم و ايشان آمّين مى گويند».

نقل است كه چون حسن دعا كردى، حبيب عجمى دامن برداشتى و گفتى :

«اجابت مى بينم».

نقل است كه بزرگى گفت : جماعتى به حج مى رفتيم. در باديه تشنه شديم. به سر چاهى رسيديم. دلو و رسن نديديم. حسن گفت : «چون من در نماز روم، شما آب خوريد». پس در نماز شد. ما به سرآب شديم. آب بر سر چاه آمده بود. بازخورديم.

يكى از اصحاب ركوه يى آب برداشت. آب به چاه فروشد. چون حسن از نماز فارغ شد، گفت : «خداى را استوار نداشتيد، تا آب به چاه فرورفت». پس از آنجا برفتيم. حسن در راه خرمايى يافت. به ما داد. به قسمت، آن خرما بخورديم. دانه يى زرين داشت. به مدينه برديم و از آن طعام خريديم و به صدقه داديم.

ابو عمرو، امام القرّاء، قرآن تعليم كردى. ناگاه كودكى صاحب جمال بيامد كه قرآن آموزد. ابو عمرو به نظر خيانت در وى نگريست. از الف الحمد تا سين من الجنّة و النّاس فراموش كرد. آتشى در وى افتاد و بى قرار شد. به نزديك حسن بصرى رفت و حال بازگفت و زار بگريست و گفت : «اى خواجه! چنين كار پيش آمد و همه قرآن فراموش كردم». حسن از اين حال اندوهگين شد و گفت : «اكنون وقت حج است، برو و حج گزار. چون گزاردى به مسجد خيف رو، كه پيرى در محراب نشسته است. وقت را بر وى تباه مكن. بگذار تا خالى شود. پس با او بگو تا دعا كند». ابو عمرو همچنان كرد. و در گوشه مسجد بنشست. پيرى با هيبت ديد، خلقى به گرد او نشسته. چون زمانى برآمد، مردى درآمد با جامه سپيد پاكيزه. آن پير و آن خلق، پيش او بازشدند و سلام كردند و سخن گفتند با يكديگر. چون وقت نماز شد آن مرد برفت و خلقى ١با وى برفتند. آن پير خالى ماند. ابو عمرو گفت : «من پيش او رفتم و سلام كردم و گفتم : الله، الله، مرا فرياد رس. و حال بازگفتم. پير غمناك شد و به دنبال چشم در آسمان نگريست.

هنوز سر باز پيش نياورده بود كه همه قرآن بر من گشاده شد». ابو عمرو گفت : «من از شادى در پايش افتادم». پس گفت : «تو را به من كه نشان داد؟». گفتم : «حسن بصرى».

__________

١ - «ظ» : خلق.

گفت : «كسى را كه امامى چون حسن باشد، به كسى ديگرش چه حاجت؟». پس گفت :

«حسن ما را رسوا كرد. ما نيز پرده او بدريم». پس گفت : «آن پير كه ديدى با جامه سپيد، كه پس از نماز پيشين آمد و پيش از همه برفت و همه او را تعظيم كردند، آن حسن بود.

هر روز نماز پيشين به بصره كند و اينجا آيد و با ما سخن گويد و نماز ديگر به بصره برد». و آنگاه گفت : «هر كه چون حسن امامى دارد، دعا از ما چرا خواهد؟».

نقل است كه در عهد حسن مردى را اسبى به زيان آمد، و او فروماند و حال خود با حسن بازگفت. حسن آن اسب را به چهارصد درم از وى بخريد و سيم ١بداد. شبانه آن مرد مرغزارى از بهشت به خواب ديد، و اسبى در آن مرغزار، و چهارصد كره، همه خنگ.

پرسيد كه : «اين اسبان از آن كيست؟». گفتند : «به نام تو بود. اكنون باز نام حسن كردند».

چون بيدار شد، پيش حسن آمد و گفت : «اى امام! بيع، اقالت كن كه پشيمان شدم».

حسن گفت : «برو آن خواب كه تو ديده اى، من پيش از تو ديده ام». آن مرد غمگين بازگشت. شب ديگر حسن كوشكها ديد و منظرها. پرسيد كه : «از آن كيست؟». گفتند :

«از آن كسى كه بيع اقالت كند». حسن بامداد آن مرد [را] طلب كرد و بيع اقالت كرد.

نقل است كه همسايه يى داشت، آتش پرست، شمعون نام. بيمار شد و كارش به نزع رسيد. حسن را گفتند : «همسايه را درياب». حسن به بالين او آمد. او را بديد، از دود و آتش سياه شده. گفت : «بترس از خداى، كه همه عمر در ميان آتش و دود به سر برده اى.

اسلام آر، تا باشد كه خداى - تعالى - بر تو رحمت كند». شمعون گفت : «مرا سه چيز از اسلام بازمى دارد : يكى آن كه شما دنيا مى نكوهيد، و شب و روز مى طلبيد. دوّم آن كه مى گوييد : مرگ حق است، و هيچ ساختگى آن نمى كنيد. سيّوم آن كه مى گوييد ديدار حق ديدنى است و امروز همه آن مى كنيد كه خلاف رضاى اوست». حسن گفت : «اين نشان آشنايان است. پس اگر مؤمنان چنين مى گويند، تو چه مى گويى؟ ايشان به يگانگى او مقرّند. و تو عمر خود به آتش پرستى صرف كردى. تو كه هفتاد سال آتش پرستيده اى و من كه نپرستيده ام، آتش هر دو را بسوزد، و حقّ تو نگاه ندارد. امّا خداوند من اگر خواهد، آتش را زهره نباشد كه موى بر تن من بسوزد. زيرا كه آتش مخلوق خداى است، و مخلوق، مأمور باشد. اكنون بيا تا هر دو دست به آتش بريم، تا ضعف

__________

١ - اصل : زر. متن مطابق «ن» است. درم سكّه نقره است.

آتش و قدرت حق - تعالى - مشاهده كنى». اين بگفت و دست در آتش نهاد و مى داشت كه يك ذرّه از وجود او متغيّر نشد و نسوخت. شمعون - چون چنان ديد -[متحيّر شد و] صبح آشنايى دميدن گرفت. حسن را گفت : «مدت هفتاد سال است تا آتش پرستيده ام.

اكنون نفسى چند مانده است، تدبير من چيست؟». گفت : «آن كه مسلمان شوى».

شمعون گفت : «اگر خطّى بدهى كه حق - تعالى - مرا عقوبت نكند، ايمان آرم. و لكن تا خط ندهى، ايمان نيارم». حسن خطى بنوشت. شمعون گفت : «بفرما تا عدول بصره گواهى نويسند بعد از آن». بنوشتند. پس شمعون بسيار بگريست و ايمان آورد. و حسن را وصيّت كرد كه «چون وفات كنم، بفرماى تا مرا بشويند و به دست خود مرا در خاك نه. و اين خط در دست من نه، كه حجّت من اين خواهد بود». حسن گفت : «قبول كردم».

و كلمه شهادت بگفت و وفات كرد. او را بشستند و نماز كردند. و آن خط در دست [او نهادند و] او را دفن كردند. حسن آن شب از انديشه در خواب نرفت كه «اين چه بود كه من كردم؟ من خود غرقه ام. غرقه ديگر را چون دست گيرم؟ مرا بر ملك خود هيچ دستى نيست. بر ملك خداى - عزّ و جلّ - چرا سجل كردم؟». در اين انديشه در خواب رفت.

شمعون را ديد، چون شمعى تابان تاجى بر سر نهاده و حلّه يى در بر. خندان، در مرغزار بهشت خرامان. حسن گفت : «اى شمعون! چگونه اى؟». گفت : «چه پرسى؟ چنين كه مى بينى. حق - تعالى - مرا در جوار خود فرودآورد به فضل خود، و ديدار خود نمود به كرم خود، و آنچه از لطف خود در حق من فرمود، در وصف و عبارت نيايد. اكنون تو بارى از ضمان خود بيرون آمدى. بستان اين خط خود، كه مرا بدين حاجت نبود». چون حسن بيدار شد، آن كاغذ در دست خود ديد. گفت : «خداوندا! مرا معلوم است كه كار تو به علّت نيست، جز به محض فضل، بر در تو كه زيان خواهد كرد؟ گبر هفتادساله را به يك كلمه، به قرب خود راه دهى. مؤمن هفتادساله را كى محروم كنى؟».

نقل است كه چنان شكستگى داشت كه در هر كه نگرستى، او را از خود بهتر دانستى. روزى به كنار دجله مى گذشت. سياهى ديد، با قرابه اى، و زنى پيش او نشسته.

و از آن قرابه مىشاميد. به خاطر حسن بگذشت كه «اين مرد از من بهتر است». باز شرع حمله آورد كه «آخر از من بهتر چگونه بود؟». ناگاه كشتيى گران بار برسيد و هفت مرد در آن بودند. ناگاه كشتى در گشت و غرق شد. آن سياه در رفت و پنج تن را خلاص داد.

پس روى به حسن كرد و گفت : «برخيز - اگر از من بهترى - من پنج تن را خلاص دادم، تو اين دو تن را خلاص ده. اى امام مسلمانان! در اين قرابه آب است و اين زن مادر من است. خواستم تا تو را امتحان كنم كه به چشم ظاهر مى بينى يا به باطن. اكنون معلوم شد كه كورى و به چشم ظاهر ديدى». حسن در پاى او افتاد و عذر خواست و دانست كه آن گماشته حق است. پس گفت : «اى سياه! چنان كه ايشان را از دريا خلاص دادى، مرا از درياى پندار خلاص ده». سياه گفت : «چشمت روشن باد» تا چنان شد كه بعد از آن البته خود را از كس بهتر ندانستى. تا وقتى سگى ديد گفت : «الهى مرا بدين سگ برگير».

يكى از وى سؤال كرد كه «تو بهترى يا سگ؟». گفت : «اگر از عذاب خداى بجهم، از او بهتر باشم. و اگر نه، به عزّت خداى كه او از صد چون من به».

نقل است كه ١حسن گفت : «از سخن چهار كس عجب داشتم : كودكى و مخنّثى و مستى و زنى». گفتند : «چگونه؟» گفت : «روزى جامه فراهم مى گرفتم از مخنثى كه بر او مى گذشتم. گفت : اى خواجه! حال ما هنوز پيدا نشده است تو جامه از من فراهم مگير، كه كارها در ثانى الحال خداى داند كه چون شود. و مستى ديدم كه در ميان وحل مى رفت، افتان خيزان، فقلت له : ثبّت قدمك يا مسكين، حتّى لا تزل - قدم ثابت دار اى مسكين تا نيفتى - گفت : تو قدم ثابت كرده اى با اين همه دعوى؟ من اگر بيفتم مستى باشم به گل آلوده، برخيزم و بشويم، اين سهل باشد. امّا از افتادن خود بترس. اين سخن عظيم در من اثر كرد. و كودكى وقتى چراغى مى برد. گفتم : از كجا آورده اى اين روشنايى؟ بادى در چراغ دميد و گفت : بگو تا به كجا رفت اين روشنايى؟ تا من بگويم كه از كجا آورده ام. و عورتى ديدم، روى برهنه و هر دو دست برهنه، با جمالى عظيم، در حالت خشم از شوهر خود با من شكايتى مى كرد. گفتم : اوّل روى بپوش. گفت : من از دوستى مخلوق چنانم كه عقل از من زايل شده است و اگر مرا خبر نمى كردى، همچنين به بازار فرو خواستم شد. تو با اين همه دعوى در دوستى او، چه بودى اگر ناپوشيدگى

__________

١ - نسخه «ن» در اينجا روايتى اضافه دارد : نقل است كه به سمع حسن برسانيدند كه فلان كس تو را غيبت كرده است. طبقى رطب به نزديك آن مرد فرستاد و بر سبيل عذر گفت : به من رسيد كه حسنات خويش را به جريده اعمال من نقل كرده اى. خواستم كه مكافاتى نمايم. معذور دار كه مكافات چنين مبرتى بر سبيل كمال اقامت نتوان كرد.

روى من نديدى؟. مرا اين نيز عجب آمد».

نقل است كه چون از منبر فروآمدى، تنى چند را از اين طايفه بازگرفتى. گفتى:

«هاتوا ننشر النّور» - بياييد تا نور را نشر كنيم - روزى يكى، نه از اهل اين حديث، با ايشان همراه شد. حسن او را گفت: «تو بازگرد».

نقل است كه روزى ياران خود را گفت «شما ماننده ايد با صحابه رسول عليه الصّلاة و السّلام». ايشان شادى نمودند. حسن گفت: «به روى و ريش مى گويم، نه به چيزى ديگر. اگر شما را چشم بر آن قوم افتادى، همه در چشم شما ديوانه نمودندى. و اگر ايشان را بر شما اطلاع افتادى. يكى را از شما مسلمان نگفتندى. كه ايشان مقدمان بودند. بر اسبان رهوار رفتند، چون مرغ پرنده و باد. و ما بر خران پشت ريش مانده ايم».

نقل است كه اعرابىى پيش حسن آمد و از صبر سؤال كرد. گفت: «صبر بر دو گونه است: يكى در بلا و مصيبت، و يكى بر چيزها كه حق - تعالى - ما را از آن نهى كرده است». و چنان كه حقّ صبر بود، اعرابى را بيان كرد. فقال: «ما رأيت ازهد منك» - گفت: زاهدتر از تو نديدم و [صابرتر از تو] نشنيدم - حسن گفت: «اى عرب! زهد من به جمله از جهت ميل است و صبر من از جهت جزع». اعرابى گفت: «معنى اين سخن بگو، كه اعتقاد من مشوّش كردى». گفت: «صبر من در بلايا در طاعت ١، ناطق است بر ترس من از آتش دوزخ، و اين عين جزع بود. و زهد من در دنيا رغبت است به آخرت، و اين عين نصيبه طلبى است». پس گفت: «صبر آن كس قوى است كه نصيبه خود از ميان برگيرد، تا صبرش حق را بود، نه ايمنى تن خود را از دوزخ، و زهدش حق را بود، نه وصول خود را به بهشت. و اين علامت اخلاص است».

گفت: «مرد را علمى بايد نافع و عملى كامل، اخلاص با وى. و قناعتى بايد مشبع و صبرى با وى. چون اين هر سه آمد، بعد از آن ندانم تا با وى چه كنند». گفت: «گوسفند از آدمى آگاه تر است، از آن كه بانگ شبان، او را از چرا كردن بازدارد و آدمى را سخن خداى - عزّ و جلّ - از مراد بازنمى دارد». گفت: «همنشينى بدان مردم را بدگمان كند از نيكان». [و گفت:] «اگر كسى مرا به خمر خوردن خواند، دوست تر از آن دارم كه به طلب دنيا [خواند]». گفت: «معرفت آن است كه در خود ذرّه يى خصومت نيابى».

__________

١ - اصل: در عطا. متن مطابق «ن» و «هـ» است.

گفت : «بهشت جاويدان بى پايان بدين عمل روزى چند نيست. به نيّت نيكوست». گفت : «اوّل كه اهل بهشت به بهشت نگرند، هفتصد سال بى خود شوند، از بهر آن كه حق - تعالى - بر ايشان تجلّى كند. اگر در جلالش نگرند، مست هيبتش شوند. و اگر در جمالش نگرند غرقه وحدت شوند». گفت : «فكر آينه اى است كه حسنات و سيّئات تو به تو نمايد». گفت : «هر كه را سخن نه از سر حكمت است، آن عين آفت است.

هر كه را خاموشى نه از سر فكرت است، آن شهوت و غفلت است. و هر كه را نظر نه از سر عبرت است، آن همه لهو و زلّت است». گفت : «در تورات است كه هر آدمى كه قناعت كرد، بى نياز شد. و چون از خلق عزلت گرفت، سلامت يافت و چون شهوت زير پاى آورد، آزاد گشت. و چون از حسد دست بداشت، مروّت ظاهر شد. و چون روزى چند صبر كرد، برخوردارى جاويد يافت».

گفت : «پيوسته اهل دل [به خاموشى] معاودت مى كنند تا وقتى كه دلهاى ايشان در نطق آيد. پس آن در زبان سرايت كند». گفت : «ورع سه مقام است : يكى آن كه بنده سخن نگويد مگر به حق - خواه در خشم باش و خواه در رضا - دوّم آن كه اعضاى خود نگه دارد از هر چه خشم خداى - عزّ و جلّ - در آن باشد. سيّوم آن كه قصد وى در چيزى بود كه خداى - تعالى - بدان رضا داده است». گفت : «مثقال ذره يى از ورع، بهتر از هزار سال ١نماز و روزه». گفت : «فاضل ترين اعمال فكرت است و ورع».

گفت : «اگر بدانمى كه در من نفاق نيست، از هر چه روى زمين [است]، دوست تر دارم». گفت : «اختلاف باطن و ظاهر، و دل و زبان از جمله نفاق است». گفت : «هيچ مؤمن نبوده است از گذشتگان و نخواهد بود از آيندگان، كه نه بر خود مى لرزند كه : نبايد كه منافق باشم!». گفت : «هر كه گويد : مؤمنم. حقّا كه مؤمن نيست، به يقين». يعنى : و لا تزكّوا انفسكم، هو اعلم بمن اتّقى. گفت : «مؤمن آن است كه آهسته و ساكن بود. و چون حاطب ليل نبود. يعنى چون كسى نبود كه هر چه تواند كرد، بكند. و هر چه به زبان آيد، بگويد».

گفت : «سه كس را غيبت نيست : صاحب هوا را، و فاسق را، و امام ظالم را».

گفت : «در كفّارت غيبت، بسنده است استغفار، اگر چه بحلى نخواهى». گفت : «مسكين

__________

١ - اصل : هزار مثقال. متن مطابق «ن» است.

فرزند آدم، راضى شده به سرايى كه حلال آن را حساب است و حرام آن را عذاب».

گفت: «جان فرزند آدم از دنيا مفارقت نكند، الاّ به سه حسرت: يكى از آن كه سير نشده بود از جمع كردن. دوّم آن كه در نيافته بود آنچه اميد داشته بود. سيّوم آن كه زادى نساخته بود، چنان راهى را».

يكى گفت: «فلان كس جان مى كند». گفت: «چنين مگوى كه او هفتاد سال است كه جان مى كند، از جان كندن بازخواهدرست، تا به كجا خواهد رسيد؟».

گفت: ١ «نجات يافتند سبكباران و هلاك شدند گران باران». گفت: «خداى - تعالى بيامرزاد قومى را، كه دنيا به نزديك ايشان وديعت بود. وديعت را بازدادند و سبكبار برفتند». گفت: «به نزديك من زيرك و دانا آن است كه خراب كند دنيا را، و بدان خرابى دنيا، آخرت را بنياد كند. نه خراب كند آخرت را، و بدان خرابى، دنيا را بنياد كند». گفت:

«هر كه خداى - عزّ و جلّ - را شناخت، او را دوست دارد. و هر كه دنيا را شناخت، او را دشمن دارد». گفت: «هيچ ستورى به لگام سخت، اولى تر از نفس تو نيست در دنيا».

گفت: «اگر خواهى كه دنيا را بينى - كه بعد از تو چون خواهد بود - بنگر كه بعد از مرگ ديگران چون است». گفت: «به خدا، كه نپرستيدند بتان را، الاّ به دوستى دنيا».

گفت: «كسانى كه پيش از شما بوده اند، قرآن ٢، نامه يى دانستند كه از حق به ايشان رسيد. به شب تأمّل كردندى و به روز بدان كار كردندى. و شما درس كرديد و عمل بدان، ترك كرديد. و اعراب و حروف آن درست كرديد و بدان بارنامه دنيا مى سازيد».

گفت: «به خدا كه زر و سيم را كس ٣ دوست و عزيز ندارد كه نه خداى - عزّ و جلّ - او را خوار گرداند». گفت: «احمق بود كه قومى را بيند، كه از پس او روان مى شوند، و به هيچ حال دل او بر جاى نماند». گفت: «هر چه كسى را خواهى فرمود، بايد كه اوّل فرمانبردار باشى».

گفت: «هر كه سخن مردمان پيش تو آرد، سخن تو پيش مردمان برد» گفت:

«برادران، پيش ما عزيزترند از اهل و فرزند، كه ايشان يار دين اند، و اهل و فرزند يار دنيا و خصم دين». گفت: «هر چه بنده بر خود و مادر و پدر خود نفقه كند آن را حسابى

__________

١ - اصل: گفتند. متن مطابق «ن» و «هـ» است.

٢ - «ن»: قدر آن

٣ - اصل: زر و سيم، كس را. «ن»: زر و سيم را هيچ كس. . .

بود مگر طعامى كه پيش مهمانان ١ و دوستان نهد». گفت: «هر نمازى كه دل در او حاضر نبود، به عقوبت نزديك بود».

گفتند: «خشوع چيست؟». گفت: «بيمى كه در دل ايستاده بود، و دل آن را ملازم گرفته».

گفتند: «مردى بيست سال است تا به نماز جماعت نيامده است. و با كس اختلاط نكرده و در گوشه يى نشسته». حسن پيش او رفت و گفت: «چرا به نماز نمىيى و اختلاط نمى كنى؟». گفت: «مرا معذور دار كه مشغولم». گفت: «به چه مشغولى؟». گفت:

«هيچ نفس از من برنمىيد كه نه نعمتى از حق به من رسد و نه معصيتى از من بدو. به شكر آن نعمت و به عذر اين معصيت مشغولم». حسن گفت: «هم چنين باش كه تو بهتر از منى».

پرسيدند كه «تو را هرگز [وقت] خوش بود؟». گفت: «روزى بر بام بودم. زن همسايه با شوهر مى گفت كه: قريب پنجاه سال است تا در خانه توام. اگر بود و اگر نبود، صبر كردم در گرما و سرما، و زيادتى نطلبيدم، و نام و ننگ تو نگاه داشتم، و از تو به كس گله نكردم. امّا بدين يك چيز تن در ندهم كه بر سر من ديگرى گزينى. اين همه براى آن كردم تا تو را بينم همه، نه آن كه تو ديگرى را بينى، امروز به ديگرى التفات مى كنى.

اينك به تشنيع، دامن امام مسلمانان گيرم». حسن گفت: «مرا وقت خوش گشت و آب از چشمم روانه شد. طلب كردم تا آن را در قرآن نظير يابم. اين آيت يافتم: إِنَّ اللهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ ما دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ». همه گناهت عفو كردم. امّا اگر به گوشه خاطر به ديگرى ميل كنى و با خداى - عزّ و جلّ - شرك آورى، هرگزت نيامرزم.

نقل است كه يكى از وى پرسيد كه «چگونه اى؟». گفت: «چگونه باشد حال ٢ قومى كه در دريا باشند و كشتى بشكند و هر يكى بر تخته يى بمانند؟». گفتند: «صعب باشد». گفت: «حال من هم چنين است».

نقل است كه روز عيدى بر جماعتى بگذشت كه مى خنديدند و بازى مى كردند. و گفت: «عجب از ايشان دارم كه بخندند و ايشان را از حقيقت حال خود خبر نه».

نقل است كه كسى را ديد كه در گورستان نان مى خورد. و گفت: «او منافق است».

__________

١ - اصل: مهمان. متن مطابق «ن» است.

٢ - اصل: جان. متن مطابق «ن» است.

گفتند : «چرا»؟. گفت : «كسى را كه پيش اين مردگان شهوت بجنبد، گويى به آخرت و مرگ ايمان ندارد، و اين نشان منافقان بود».

نقل است كه در مناجات گفتى : «الهى مرا نعمت دادى، شكر نكردم. بلا بر من گماشتى، صبر نكردم. بدان كه تو را شكر نكردم، نعمتى از من بازنگرفتى. و بدان كه صبر نكردم، بلا دايم نگردانيدى. الهى از تو چه آيد جز كرم؟».

و چون وفاتش نزديك آمد، بخنديد - و هرگز كس او را خندان نديده بود - و مى گفت : «كدام گناه؟». و جان بداد. پيرى او را به خواب ديد و گفت : «در حال حيات هرگز نخنديدى. در نزع، آن چه حال بود؟». گفت : «آوازى شنيدم كه يا ملك الموت! سخت بگيرش كه هنوز يك گناه مانده است. مرا از آن شادى خنده آمد. گفتم : كدام گناه؟ و جان بدادم». بزرگى در شب وفات او را به خواب ديد كه درهاى آسمان گشاده بودى و منادى مى كردند كه حسن بصرى به خدا رسيد و خدا از وى خشنود [است].

و السّلام.

4 - ذكر مالك دينار رحمة الله عليه

٤ - ذكر مالك دينار رحمة الله عليه

آن متمكّن هدايت ١، آن متوكّل ولايت، آن پيشواى راستين ٢، آن مقتداى راه دين، آن سلطان طيّار، مالك دينار. صاحب حسن بصرى بود. و از بزرگان اين طايفه بود. و مولود او در حال عبوديّت پدر بود. و اگر چه بنده زاده بود، امّا از دو كون آزاده بود.

او را كرامات مشهور است و رياضت ٣ مذكور. و دينار نام پدرش بود. بعضى گويند مالك در كشتى بود، چون به ميان دريا شد، مزد كشتى طلب كردند. گفت: «ندارم». چندانش بزدند، كه بى هوش شد. چون به هوش بازآمد، مزد طلبيدند. گفت: «ندارم» ديگر بارش بزدند. گفتند: «پاى تو بگيريم و به دريا اندازيم». ماهيان دريا درآمدند، و هريك دينارى در دهن، مالك دست فراز كرد و از يكى دينارى بگرفت و به ايشان داد. چون ايشان چنين ديدند، در پاى او افتادند. و او پاى از كشتى بيرون نهاد و بر روى آب برفت و ناپيدا شد. بدين سبب نام او مالك دينار آمد.

و سبب توبت او آن بود كه: او سخت با جمال و مال بود و به دمشق مقيم بود و در جامع دمشق معتكف شد - كه آن را معاويه بنا كرده است و اوقاف بسيار كرده - مالك را طمع در آن افتاد كه توليت آن جامع به وى دهند. بدين سبب در آن جامع معتكف شد. و يك سال دايم عبادت مى كرد، كه هر كه او را ديدى، در نماز بودى. با خود مى گفت: «انت منافق» ٤. بعد از يك سال شبى به تماشا بيرون آمد و به طرب مشغول شد. يارانش

__________

١ - اصل: همگى هدايت. متن مطابق «ن» است.

٢ - اصل: راستى. متن مطابق «ن» است.

٣ - «ن»: رياضات

٤ - «ن»: اينت منافق.

بخفتند. از ربابى كه مى زدند، آوازى مىمد كه : «يا مالك! ما لك ان لا تتوب؟» - چه بوده است [تو را] كه توبه نمى كنى؟ - چون اين بشنيد به مسجد آمد، متحيّر. با خود گفت كه : «يك سال است تا خداى - عزّ و جلّ - را مى پرستم به ريا و نفاق. به از آن نبود كه به اخلاص عبادت كنم و شرم دارم؟». آن شب با دل صافى عبادت كرد. روز ديگر مردمان به در مسجد آمدند. گفتند : «در اين مسجد خلل ها مى بينيم. متولّيى بايستى كه تعهد كردى» بر مالك اتفاق كردند كه «هيچ كس لايق تر از او نيست». و پيش او آمدند. در نماز بود. صبر كردند، تا فارغ شد. پس گفتند ١ : «ما به شفاعت آمده ايم تا تو اين توليت را قبول كنى». مالك گفت : «الهى تا يك سال تو را به ريا عبادت مى كردم هيچ كس در من ننگريست، اكنون كه دل به تو دادم و يقين درست كردم كه نخواهم، بيست كس را فرستادى، تا اين كار در گردن من كنند؟ به عزّت تو كه نخواهم». آنگاه از مسجد بيرون آمد و روى در كار آورد. و مجاهده در پيش گرفت. گويند در بصره مردى توانگر بود.

وفات كرد. و مال بسيار بماند ٢. دخترى داشت، سخت صاحب جمال. به نزديك ثابت بنانى شد و گفت : «مى خواهم كه زن مالك باشم تا مرا در كار طاعت يارى دهد». ثابت با مالك گفت. مالك گفت : «من دنيا را سه طلاق داده ام. و زن از جمله دنياست. مطلّقه ثلاثه ٣را نكاح نتوان كرد».

نقل است كه مالك در سايه ديوارى خفته بود. مارى، شاخى نرگس در دهان گرفته بود، و او را باد مى كرد.

نقل است كه گفت : «چندين سال در آرزوى غزا بودم. چون اتّفاق افتاد كه بروم، روز حرب، مرا تب آمد، چنان كه نتوانستم رفت. بخفتم و با خود گفتم : اى تن! اگر تو را نزد حق منزلتى بودى، اين تب نيامدى. در خواب شدم. هاتفى آواز داد كه : اگر تو امروز حرب كردى، اسير شدى؛ و گوشت خوكت دادندى؛ و چون گوشت خوك خوردى، كافر شدى. اين تب، تو را تحفه يى عظيم بود». مالك گفت : «از خواب درآمدم و خداى را شكر گفتم».

نقل است كه مالك را با دهريى مناظره افتاد. كار بر ايشان دراز گشت. هريك

__________

١ - اصل : گفت. متن مطابق «ن» است

٢ - «ن» : بگذاشت

٣ - اصل : ثلث.

مى گفتند : «من بر حقّم». تا اتفاق كردند كه هر دو دست ايشان بر هم بندند و در آتش برند، آن كه بسوزد، باطل بود. چنان كردند، هيچ دو نسوخت، و آتش بگريخت. گفتند :

مگر هر دو برحق اند! مالك دلتنگ به خانه آمد. روى بر خاك نهاد و مناجات كرد كه «هفتاد سال قدم در ايمان نهادم، تا با دهريى برابر گردم؟». هاتفى آواز داد كه «ندانستى كه دست تو، دست دهرى را حمايت كرد؟ اگر دهرى دست، تنها در آتش نهادى، ديدى كه چون بودى».

نقل است كه مالك گفت : «وقتى عظيم بيمار شدم، چنان كه دل از خود برداشتم.

چون بهتر شدم، به چيزى حاجت افتاد. به هزار حيلت به بازار رفتم. ناگاه امير شهر برسيد. چاوشان بانگ مى زدند كه : دور شويد. و من قوّت نداشتم، آهسته مى رفتم. يكى درآمد و تازيانه يى بر من زد. گفتم : قطع الله يدك. ديگر روز آن مرد را ديدم، دست بريده».

نقل است كه جوانى مفسد بود در همسايگى مالك. و مالك پيوسته از او مى رنجيد و صبر مى كرد، تا ديگرى گويد، تا روزى جمعى از دست او به شكايت پيش مالك رفتند. مالك برخاست و پيش او رفت. و جوان سخت جبّار بود. مالك را گفت : «من كس سلطانم. هيچ كس [را] زهره آن نبود كه مرا دفع كند». مالك گفت : «ما با سلطان بگوييم».

جوان گفت : «سلطان رضاى من فرونگذارد و به هر چه من كنم و گويم، راضى باشد».

مالك گفت : «اگر با سلطان نتوان گفت، با رحمن توان گفت». جوان گفت : «او از آن كريم تر است كه مرا بگيرد». مالك گفت : «درماندم و از پيش او برفتم. روزى چند برآمد.

فساد او از حد بگذشت. ديگر بار مردمان به شكايت برخاستند و پيش من آمدند. عزم كردم تا او را ادب كنم. در راه، آوازى شنيدم كه : دست از دوست ما بازدار. تعجّب كردم و پيش جوان رفتم. گفت : «دگر آمدى؟!». گفتم : «اين بار آمده ام تا خبر كنم كه آوازى چنين شنيده ام». جوان چون اين بشنيد، گفت : «چون چنين است، هر چه دارم براى او بدهم و هر چه رضاى دوست است، آن را طلب كنم و مى دانم كه رضاى دوست در طاعت اوست. توبه كردم كه : دگر در وى عاصى نشوم». پس هر چه داشت - از مال و ملك - بداد و روى به راه نهاد و هرگز كسى او را بازنديد. مالك گفت : بعد از مدّتى او را به مكّه ديدم، چون خلالى شده و جان به لب رسيده، مى گفت كه : «او گفته است كه

دوست ماست. رفتم بر دوست». اين بگفت و جان بداد.

نقل است كه مالك وقتى خانه يى به اجارت بستد. و همسايه يى جهود داشت. و محراب خانه مالك سوى خانه جهود بود. و [آن جهود] مبرزى ساخته بود و بر آن نجاست مى كرد، و به خانه مالك مىنداخت و محراب پليد مى كرد. روزى جهود پيش مالك آمد و گفت : «تو را از مبرز من رنج نيست؟» مالك گفت : «هست. امّا پاك مى كنم و مى شويم». گفت : «اين رنج از براى چه مى كشى؟ و اين خشم از براى كه فرومى خورى؟». گفت : «از حق - تعالى - فرمان چنين است كه : وَالْكاظِمِينَ الْغَيْظَ [وَ الْعافِينَ عَنِ النّاسِ]». جهود گفت : «زهى دين پسنديده، كه دوست خدا، رنج دشمن خداى چنين كشد و هرگز فرياد نكند و چنين صبر كند [و با كس نگويد]». در حال مسلمان شد.

نقل است كه سالها بگذشتى كه مالك هيچ شيرينى و ترشيى نخوردى. هر شب به دكان خبّاز شدى و نان خريدى و روزه گشادى و نان گرم، خورش كردى ١. وقتى بيمار شد. آرزوى گوشت در دل او افتاد؛ صبر كرد، چون كار از حد بگذشت به دكان رواسى رفت و سه پاچه خريد و در آستين نهاد و برفت. [رواس شاگردى داشت، بر عقب او فرستاد : تا چه مى كند؟. گفت ٢] : چون به موضعى خالى رسيد پاچه از آستين بيرون آورد و سه بار ببوييد و گفت : «اى نفس! بيش از اين به تو نرسد». آن نان و پاچه به درويش داد و گفت : «اى تن ضعيف من! اين همه رنج كه بر تو مى نهم، نه از دشمنى است. لكن روزى چند صبر كن، باشد كه اين محنت به سر آيد و در نعمتى افتى كه هرگز آن را زوال نباشد».

گفت : «ندانم چه معنى است اين سخن [را] كه : هر كه چهل روز گوشت نخورد، عقل او نقصان گيرد! و من بيست سال است تا گوشت نخورده ام و هر روز عقلم در زيادت است».

نقل است كه چهل سال در بصره بود كه خرما نخورد. آنگه كه خرما برسيدى.

گفتى : «اى اهل بصره! شكم من هيچ كاسته نشد. و شكم شما كه هر روز خرما خورد ٣،

__________

١ - «م» : نان گرم نان خورش ساختى

٢ - از نسخه «م» افزوده شد

٣ - «م» : خورديد.

هيچ زيادت نشد». چون چهل سال تمام بگذشت، آرزوى خرما در نفس او پديد آمد. و او منع مى كرد تا شبى هاتفى آواز داد كه «خرما بخور و نفس را از بند بيرون آر». نفس را گفت : «اگر يك هفته روزه گيرى - كه نه شب خورى و نه روز - تا ١تو را بدين آرزو رسانم». پس نفس مسامحت كرد و روزه گرفت. مالك خرما خريد و در مسجدى رفت كه بخورد. كودكى آواز داد كه جهودى به مسجد آمده است و خرما مى خورد. . پدر كودك گفت : «جهود در مسجد چه كار كند؟». چوبى برداشت و بيامد تا مالك را بزند.

چون ديد كه مالك است، در پايش افتاد و عذر خواست و گفت : «اى خواجه! معذور دار كه در محلّت ما به روز چيزى نخورند بجز جهودان. چون تو آمدى تا چيزى خورى، كودك پنداشت كه جهود است. از وى عفو كن كه آن كودك تو را نشناخت». مالك گفت :

«تو خاطر فارغ دار، كه آن زبان غيب بود». پس گفت : «الهى! خرما ناخورده، جهودم نام نهادى. اگر بخورم، نامم به كفر برآورى. به عزّت تو كه هرگز خرما نخورم».

نقل است كه آتشى در بصره افتاد. مالك عصا و نعلين برداشت و بر بالايى رفت و نظاره مى كرد : مردمان در رنج و تعب افتاده، گروهى مى سوختند و گروهى مى جستند و گروهى رخت مى كشيدند ٢مالك گفت : «نجا المخفّون و هلك المثقلون» ٣.

روزى به عيادت بيمارى رفت. گفت : نگاه كردم اجلش نزديك بود. كلمه شهادت بر وى عرضه كردم و نگفت، هر چند جهد كردم، وى مى گفت : «ده، يازده». پس گفت : «اى شيخ! پيش من كوهى آتشين است. هرگه قصد شهادت كنم، آتش قصد من مى كند». مالك گفت : از پيشه او پرسيدم. گفتند : «مال به ربا دادى و سود خوردى، و پيمانه كم دادى».

و جعفر بن سليمان گفت : «با مالك به مكّه بودم. چون لبّيك اللهم لبّيك آغاز كرد، بى هوش شد و بيفتاد. چون باز هوش آمد، سؤال كردم، گفت : ترسيدم كه جواب آيد :

لا لبّيك و لا سعديك».

نقل است كه چون «إِيّاكَ نَعْبُدُ وَإِيّاكَ نَسْتَعِينُ» خواندى، زار بگريستى. پس

__________

١ - «ظ» : تا زائد است. در «م» و «ن» انشاء ديگرى است.

٢ - اصل : زحمت مى كشيدند. متن مطابق «م» است.

٣ - «م» : روز قيامت چنين خواهد بود.

گفتى : «اگر اين آيت از كتاب خداى - عزّ و جلّ - نبودى، و بدين امر نبودى، هرگز نخواندمى». يعنى مى گوييم كه : ترا مى پرستيم، و يقين، خود را مى پرستيم ١. و مى گوييم كه : از تو يارى مى خواهيم و به در اين و آن مى رويم و از هر كسى شكر و شكايت مى نماييم.

نقل است كه همه شب بيدار بودى. دخترى داشت. شبى گفت : «اى پدر! آخر، يك لحظه به ياساى». گفت : «اى فرزند! پدرت از شبيخون قهر مى ترسد و نيز از آن مى ترسد كه نبايد كه : دولتى روى بمن نهد و مرا خفته يابد».

گفتند : «چگونه اى؟» گفت : «نعمت خداى - عزّ و جلّ - مى خورم و فرمان شيطان مى برم». گفت : «اگر كسى به در مسجدى ندا كند كه بدترين شما كيست؟ بيرون آيد ٢، هيچ كس بيرون نيايد مگر من». عبد الله مبارك - رضى الله عنه - چون اين سخن بشنيد، گفت : «بزرگى مالك از اين است». و صدق اين سخن را گفته اند كه وقتى زنى مالك را گفت : «اى مرائى!». جواب داد كه : «بيست سال است تا كسى مرا به نام نخوانده است. تو نيك دانستى كه من كيم».

گفت : «تا خلق را بشناختم، هيچ باك ندارم از آن كه مدح گويند يا ذمّ. از جهت آن كه نديدم ستاينده، الاّ مفرط، و نكوهنده، الاّ مفرط». يعنى هر كه غلو كند - در هر چه خواهى گير - از آن حسابى بر نتوان گرفت و همنشينى كه تو را فايده دين ندهد، صحبت او را پس پشت انداز. گفت : «دوستى اهل زمانه [را]، چون خوردنى بازار يافتم، به رنگ نيكو و به طعم ناخوش». گفت : «بپرهيزيد از اين سحّاره - يعنى دنيا - كه دلهاى علما را مسخر خود گردانيده است». گفت : «هر كه حديث گفتن با مردمان دوست تر دارد ٣، از نشستن در خلوت و با خداى - تعالى - مناجات كردن، علم وى اندك است و دلش نابينا و عمرش ضايع».

گفت : «دوست ترين اعمال، نزديك من، اخلاص است». گفت : «خداى - تعالى - وحى كرد به موسى - عليه السّلام - كه : نعلين ساز از آهن و عصايى از آهن، و بر روى زمين مى رو، و آثار و عبرتها طلب مى كن و نظاره نعمتها و حكمتها مى كن، تا آن نعلين

__________

١ - «م» : و خود نفس را همى پرستيم

٢ - اصل : تا بيرون آيد

٣ - اصل : دوست دارد. متن مطابق «م» است

سوده گردد و آن عصا پاره شود». يعنى صبر مى بايد كرد كه انّ هذا الدّين متين. فاوغل فيه برفق. در تورات آمده است كه حق - تعالى - مى فرمايد : «شوّقناكم، فلم تشتاقوا» - شما را مشتاق خود گردانيديم ١و مشتاق نگشتيد و سماع كرديم و رقص نكرديد - و گفت : خوانده ام در بعضى كتب منزل، كه حق - تعالى - امّت محمّد - عليه الصّلاة و السّلام - را دو چيز داده است كه نه جبرئيل را داد و نه ميكائيل را : يكى آن است كه «فَاذْكُرُونِي، أَذْكُرْكُمْ» - مرا ياد كنيد كه من نيز شما را ياد مى كنم - دوّم «اُدْعُونِي، أَسْتَجِبْ لَكُمْ» - مرا بخوانيد تا شما را اجابت كنم -. و گفت : «در تورات خوانده ام كه حق تعالى - مى گويد : اى صدّيقان! تنعّم كنيد در دنيا به ذكر من، كه ذكر من در دنيا نعمتى عظيم است. و در آخرت خزانه يى بى نهايت به ذكر من يابيد كه در دنيا گفته باشيد».

گفت : «در بعضى كتب منزل است كه حق - تعالى - مى فرمايد كه : هر عالمى كه دنيا را دوست دارد، كمتر چيزى كه با او كنم، آن باشد كه حلاوت ذكر و مناجات از دل وى ببرم». گفت : «هر كه شهوت دنيا طلب كند، ديو از طلب كردن وى فارغ بود».

يكى در آخر عمر، از وى وصيّتى خواست، گفت : «راضى باش همه اوقات به كارسازى كه كار تو او مى سازد، تا برهى». چون وفاتش رسيد، بزرگى او را به خواب ديد. گفت كه «خداى - عزّ و جلّ - با تو چه كرد؟». گفت : «خداى - عزّ و جلّ - را ديدم با آن همه گناه كه داشتم، امّا به سبب حسن ظنّ كه به خداى داشتم، و به گمان نيكو كه به وى بردم، همه محو كرد». بزرگى ديگر قيامت را به خواب ديد كه مالك دينار و محمّد بن واسع [را] در بهشت فرومىوردند. گفت : نگاه كردم تا كه پيش تر در بهشت مى رود؟ مالك پيش تر شد. گفتم : «عجب! محمّد واسع اعلم و اكمل از وى». گفتند : «آرى. امّا محمّد واسع را در دنيا دو پيرهن بود و مالك را يكى، اين تفاوت از آنجاست». يعنى صبر كن تا از عهده آن پيرهن بيرون آيى. و السّلام.

__________

١ - اصل : گردانيدم، تصحيح به قياس اصل كلام و عبارات بعدى ترجمه است

5 - ذكر محمّد بن واسع رحمة الله عليه

٥ - ذكر محمّد بن واسع رحمة الله عليه

آن مقدّم زهّاد، آن معظّم عبّاد، آن عالم عامل، آن عارف كامل، آن توانگر قانع، محمّد واسع - رحمه الله - در وقت [خود] نظير نداشت و بسيار تابعين را خدمت كرده بود و مشايخ مقدم را يافته و در شريعت و طريقت حظّى وافر داشت. و در رياضت چنان بود كه نان خشك در آب مى زدى و مى خوردى. ١ و مى گفتى ٢: «هر كه بدين قناعت كند، از خلق بى نياز شود». و در مناجات گفتى: «الهى مرا گرسنه و برهنه مى دارى، چنان كه دوستان خود را. آخر، اين مقام به چه يافتم كه حال من چون حال دوستان تو باشد؟». و گاه بودى كه از غايت گرسنگى با اصحاب خود به خانه حسن بصرى شدى، و آنچه يافتى بخوردى. چون حسن بيامدى، بدان شاد شدى و گفتى: «خنك آن كه بامداد گرسنه خيزد و شبانگاه گرسنه خسبد و در اين حال از خداى - عزّ و جلّ - خشنود باشد».

يكى از وى وصيّتى خواست. گفت: «وصيّتى كنم تو را، كه پادشاه باشى در دنيا و آخرت». آن مرد گفت: «اين چگونه بود؟» گفت: «چنان كه در دنيا زاهد باشى - يعنى به هيچ كس طمع نكنى. و همه خلق را محتاج بينى - لاجرم تو غنى و پادشاه باشى! و هر كه چنين كند پادشاه دنيا باشد و در آخرت نيز پادشاه باشد».

و يك روز مالك [را] گفت: «نگه داشتن زبان، بر خلق سخت تر از نگه داشت درم و دينارست». يك روز پيش قتيبة بن مسلم آمد با جامه صوف؛ گفت: «چرا صوف

__________

١ - «ن»: مى زد و مى خورد

٢ - «ن»: مى گفت.

پوشيده اى؟». خاموش شد. گفت : «چرا جواب ندهى؟». گفت : «خواهم كه بگويم از زهد، امّا بر خود ثنا گفته باشم. و اگر گويم از درويشى، از خداى - عزّ و جلّ - گله كرده باشم».

يك روز پسر خود را ديد، خرامان. گفت : «هيچ مى دانى كه تو كيستى؟ مادرت را به دويست درم خريده ام و من كه پدر توام، چنانم كه از من بتر در ميان مسلمانان كسى نيست. اين خراميدن تو چراست؟».

پرسيدند كه «چگونه اى؟». [گفت] : «چگونه باشد حال كسى كه عمرش مى كاهد و گناهش مىفزايد؟».

و در معرفت چنان بود كه گفتى : «ما رأيت شيئا، الاّ و رأيت الله فيه». گفت :

هيچ چيز نديدم، الاّ كه خداى - تعالى - در آن چيز ديدم. از او سؤال كردند كه «خداى را مى شناسى؟». ساعتى سر در پيش انداخت. پس گفت : «هر كه او را شناخت، سخنش اندك شد و تفكّرش ١دايم گشت». و گفت : «سزاست كسى را كه خداى - تعالى - به معرفت خودش عزيز كرده است، كه هرگز از مشاهده او به غير بازننگرد و هيچ كس را بدو اختيار نكند». گفت : صادق هرگز صادق نبود، تا بدان كه اوميد مى دارد، از او بيمناك نبود». يعنى خوف ورجاش برابر بود. تا صادق و مؤمن حقيقى بود، كه خير الامور اوسطها. و السّلام.

__________

١ - «م» و «ن» : تحيّرش

6 - ذكر حبيب عجمي رحمة الله عليه

٦ - ذكر حبيب عجمي رحمة الله عليه

آن ولىّ قبّه غيرت، آن صفى پرده وحدت، آن صاحب صدق و همّت، آن خداوند يقين بى گمان، آن خلوت نشين بى نشان، آن فقير عدمى، حبيب عجمى - رحمة الله عليه - صاحب صدق بود، و كرامات و رياضات شامل داشت. و در ابتدا مال دار و ربا ستاننده بود، در بصره. و هر روز به تقاضاى معاملى رفتى. اگر سيم بدادندى نيك، و اگر نه پايمزد بستدى و قوت روز از آن ساختى. تا روزى به تقاضايى رفت. آن شخص در خانه نبود. زنش گفت: «من هيچ ندارم كه به تو دهم، الاّ گردنى گوشت مانده است، اگر خواهى به تو دهم». آن بستد و به خانه برد و زن را فرمود تا ديگ برنهد. زن گفت: «هيزم و نان نيست». گفت: «بروم و به همين حيلت نان و هيزم آرم». رفت و ستد و آورد. زن طعام ساخت. سائلى آواز داد. حبيب بانگ بر وى زد. گفت: «بدين قدر كه به تو دهيم توانگر نشوى و ما درويش شويم». سائل نوميد بازگشت. زن چون بر سر ديگ رفت كه طعام آرد، طعام در ديگ خون شده بود. بترسيد. حبيب را آواز داد و گفت: «بيا و بنگر كه به شومى آن كه بانگ بر سائل زدى، چه شد!». حبيب چون آن حال مشاهده كرد، آتشى در دل وى افتاد و پشيمان شد. و روز ديگر بيرون آمد تا به طلب غريمان رود و سيمها بازستاند و بيش به ربا ندهد. و روز آدينه بود. روى به مجلس حسن بصرى نهاد.

كودكان در راه بازى مى كردند. چون حبيب برسيد. با يكديگر گفتند: «دور شويد تا گرد پاى حبيب رباخوار بر ما ننشيند، كه همچون وى بدبخت شويم». حبيب را اين ١ سخت

__________

١ - اصل: حبيب آن را. متن مطابق «م» است

آمد. و برفت و توبه كرد، در مجلس حسن بصرى. وعظ او در دلش تأثيرى عظيم كرد و از هوش برفت. و چون از مجلس بيرون آمد، وام دارى [او را] ديد. خواست كه از حبيب بگريزد. حبيب گفت : «مگريز، كه تا اكنون تو را از من مى بايست گريخت، اكنون مرا از تو بايد گريخت».

چون بازگرديد، كودكان در راه بودند، با يكديگر گفتند : «دور شويد كه گرد ما بر حبيب تايب ننشيند، كه در حق عاصى شويم». حبيب گفت : «الهى بدين يك ساعت كه با تو آشتى كردم، نام من به نيكى ظاهر كردى و طبل دلها بر من زدى». پس منادى كرد كه «هر كه را به حبيب چيزى مى بايد داد، بيايد و خطّ خود بازستاند». جمله جمع شدند و مالها كه گرد آورده بود، جمله صرف كرد و قباله ها بازداد. تا چنان شد كه هيچ نماند.

يكى بيامد و دعوى كرد. و هيچ نبود، چادر زن بدو داد. ديگرى دعوى كرد، پيرهنى كه پوشيده بود به وى داد و برهنه ماند.

و بر لب فرات صومعه يى ساخت و در آنجا به عبادت مشغول شد. به روز از حسن بصرى علم آموختى، و همه شب عبادت كردى. و او را [از آن] عجمى گفتند كه قرآن نتوانستى خواند. چون مدّتى برآمد، زن او بينوا شد. گفت : «نفقه مى بايد». حبيب به روز به صومعه مى رفت و به عبادت مشغول مى شد. و به شب بازخانه مىمد. زن گفت :

«چيزى نياوردى؟» حبيب گفت : «آن كس كه من براى او كار كردم، كريم است. از كرم او شرم داشتم كه چيزى خواهم. او خود چون وقت آيد بدهد. و مى گويد كه به هر ده روز مزد مى دهم. پس عبادت مى كرد تا ده روز تمام شد. روز دهم انديشه كرد كه : امشب چه به خانه برم؟ بدين تفكّر فرورفت، حق - تعالى - حمّالى را به در خانه او فرستاد با يك خروار آرد، و حمّالى ديگر با يك مسلوخ و حمّالى ديگر با عسل و روغن و جوانى ماهروى، با صرّه يى سيصد درم. و زن حبيب را گفت كه : «اين خداوندگار فرستاده است و مى گويد كه حبيب را بگوى تا در كار افزايد، تا ما در مزد افزاييم». اين بگفت و برفت.

چون شب درآمد، حبيب متفكّر و غمگين به خانه آمد، بوى طعام شنيد. زن استقبال كرد و گفت : «كار از براى كه مى كنى؟ مى كن، كه نيكو مهترى است، با كرم و شفقت. امروز چندين و چندين چيز فرستاد و گفت : حبيب را بگوى تا در كار افزايد، تا ما در مزد افزاييم». حبيب گفت : «عجب! ده روز كار كردم، با من اين نيكى كرد. اگر بيش كنم، دانى

كه چه كند؟». پس به كليّت، از دنيا اعراض كرد و روى به حقّ آورد تا از بزرگان مستجاب الدّعوة گشت.

روزى زنى بيامد و بسيار بگريست كه : «پسرى غايب دارم و مرا در فراق او طاقت نماند. از بهر خدا دعايى كن، تا به بركت ١آن دعا، پسرم بازآيد». گفت : «هيچ سيم دارى؟»، گفت : «دو درم ٢». بستد به درويشان داد و دعا كرد. گفت : «برو كه برسد». هنوز به خانه نيامده بود كه پسرش به خانه آمده بود. ٣گفت : «اى پسر حال تو چگونه بود؟».

گفت : «من به كرمان بودم. استاد، مرا به طلب گوشت فرستاد، به بازار. به گوشت خريدن بودم، بادى درآمد و مرا بربود. و آوازى شنيدم كه : اى باد او را به خانه خود بازرسان، به بركت دعاى حبيب، و بركت آن دو درم كه به صدقه داد ٤». [اگر كسى گويد كه : باد چگونه آرد؟ بگوى : چنان كه شادروان سليمان را - عليه السّلام - يك ماهه راه به يك روز مى برد. و تخت بلقيس را به طرفة العين به سليمان - عليه السّلام - بازرساند.

نقل است كه حبيب را روز ترويه به بصره ديدند و روز عرفه به عرفات. وقتى در بصره قحطى عظيم بود و حبيب طعام بسيار بخريد به نسيه ٥، [و جمله را] به درويشان داد. و كيسه يى بردوخت و در زير بالين نهاد. چون به تقاضا آمدندى، كيسه بيرون آوردى، پردرم. و وام بگزاردى.

و در بصره خانه يى داشت بر چهارسو. و پوستينى داشت كه دايم آن پوشيدى.

وقتى به طهارت رفت و پوستين بر چهارسو بنهاد. حسن بصرى آنجا رسيد. آن پوستين را ديد. گفت : «حبيب عجمى، آنجا بگذاشت، نبايد كه كسى ببرد». آنجا بايستاد تا حبيب بيامد، گفت : «اى امام مسلمانان چرا ايستاده اى؟». گفت : «اى حبيب! ندانى كه پوستين بر چهارسو نبايد گذاشت؟ كه ببرند. و به اعتماد كه رها كردى؟». گفت : «به اعتماد آن كه تو را اينجا بازداشته است تا نگه دارى».

نقل است كه حسن پيش حبيب آمد. و قرص ٦جوين با پاره يى نمك داشت. و

__________

١ - اصل : ببركه. . . متن مطابق «م» است

٢ - «م» و «ن» : دو درم دارم

٣ - «م» : پسر خود را ديد. «ن» : كه پسر را ديد.

٤ - اصل : دادم. «ن» : آن دو درم صدقه. «م» : دو درم كه به صدقه داده بود.

٥ - اصل : و بنسيه.

٦ - «م» : دو قرص.

پيش حسن بنهاد و حسن مى خورد. سائلى آواز داد. حبيب آن از پيش حسن برداشت و به سائل داد. حسن گفت : «اى حبيب! تو مردى شايسته اى. اگر پاره يى علم داشتى، به بودى. كه اين قدر نمى دانى كه نان از پيش مهمان برنمى بايدداشت. پاره يى به سائل مى بايد داد و پاره يى بگذاشتن ١». حبيب هيچ نگفت. ساعتى بگذشت. غلامى مىمد و خوانى بر سر، و بره يى بريان با حلواى پاكيزه، و غلامى با پانصد درم. در پيش حبيب نهاد. حبيب سيم به درويشان داد و نان بخوردند. گفت : «اى استاد! تو نيك مردىى. امّا اگر پاره يى يقين داشتى، به بودى. تا هم علم بودى و هم يقين. كه علم با يقين بايد».

نقل است كه نماز شامى حسن بصرى به صومعه حبيب رسيد و حبيب نماز در پيوسته بود. و الحمد را الهمد مى خواند. حسن گفت : نماز از پى او درست نباشد. تنها نماز كرد. آن شب خداى را - جلّ جلاله - به خواب ديد. گفت : «الهى رضاى تو در چيست؟». گفت : «اى حسن! رضاى ما يافته بودى. قدرش ندانستى». گفت : «بار خدايا! آن چه بود؟». گفت : «نماز از پى حبيب گزاردن. كه آن نماز مهر ٢نمازهاى عمر تو خواست بود. امّا تو را راستى عبارت از صحّت نيّت بازداشت». بسى تفاوت است از زبان راست كردن، تا دل راست كردن.

نقل است كه حسن از كسان حجّاج بگريخت. و به صومعه حبيب شد. سرهنگان پرسيدند حبيب را ٣كه «حسن كجاست؟». گفت : «در صومعه». در شدند و حسن را نيافتند. بيرون آمدند و حبيب را گفتند : «آنچه حجّاج با شما مى كند، لايق است. ز آن كه همه دروغ مى گوييد». حبيب گفت : «حسن آنجاست. اگر تو او را نديدى، من چه كنم؟».

دگرباره در شدند و احتياط كردند. نديدند و برفتند. حسن از صومعه بيرون آمد و گفت :

«اى حبيب! حق استاد نگه داشتى و مرا نشان دادى؟!». حبيب گفت : «اى استاد! به سبب راست گفتن من خلاص يافتى. اگر دروغ گفتمى، هر دو هلاك شديمى». حسن گفت :

«چه خواندى كه مرا نديدند؟» گفت، «ده بار آية الكرسى و ده بار آمن الرّسول و ده بار قل هو الله احد. و گفتم، الهى! حسن را به تو سپردم. نگاهش دار».

__________

١ - «م» : بگذاشتى. «ن» : و پاره يى به مهمان. متن درست است و در قسمت اخير عبارت «مى بايد» به قرينه حذف شده است.

٢ - «م» و «ن» : بهتر

٣ - «م» : برسيدند، حبيب را گفتند.

نقل است كه روزى حسن به راهى مى رفت. به لب دجله رسيد. بايستاد. حبيب پرسيد كه «يا امام! چرا ايستاده اى؟». گفت : «تا كشتى برسد». حبيب گفت : «يا استاد! من علم از تو آموخته ام. حسد مردمان از دل بيرون كن، و دنيا را بر دل سرد كن، و بلاها را غنيمت شمر، و كارها از خدا بين، و پاى بر آب نه و بگذر». اين گفت و پس پاى بر آب نهاد و برفت. حسن بى هوش شد. چون باز خود آمد، گفتند : «تو را چه رسيد؟». گفت :

«حبيب علم از من آموخته است. اين ساعت مرا ملامت كرد و بر آب برفت. اگر فردا آواز آيد كه : بر صراط بگذريد، اگر هم چنين فرومانم. چه توانم كرد؟». پس حبيب را ديد.

گفت : ١ «اين درجه به چه يافتى؟». گفت : «بد آن كه من دل سپيد مى كنم و تو كاغذ سياه مى كنى». حسن گفت : «علمى ينفع غيرى و لم ينفعنى» - علم من ديگران را منفعت مى كند ٢و مرا نه - ممكن [باشد] كه كسى را گمان افتد كه درجه حبيب بالاى درجه حسن بود، و چنين نيست، كه درجه در راه خداى - تعالى - بالاى درجه علم نيست و از آنجا بود كه فرمان آمد مصطفى را - عليه السّلام - و قل : ربّ زدنى علما.

چنان كه در كلام مشايخ است كه كرامات درجه چهاردهم است از طريقت، و اسرار ٣و علم در درجه هژدهم است. جهت آن كه كرامات از عبادت بسيار خيزد، و اسرار از تفكّر بسيار. مثال اين، حال سليمان است - عليه السّلام - كه آن كار [كه] او داشت، در عالم كس نداشت. ديو و پرى و ابر و باد و وحوش و طيور مسخّر او، و آب و آتش مطيع او، و بساطى چهل فرسنگ ٤در هوا روان، و زبان مرغان و لغت ٥موران [مفهوم]. و كتابى كه از عالم اسرار است، موسى را داد و سليمان با آن همه عظمت، متابع موسى بود، عليهما السلام.

نقل است كه احمد حنبل و شافعى نشسته بودند. حبيب - رحمهم الله - پديد آمد.

احمد گفت : «از وى سؤال كنيم». امام شافعى گفت : «مكن، كه ايشان قومى عجيب باشند». چون حبيب برسيد، احمد گفت : «چه گويى در حق كسى كه از پنج نماز، يكى او

__________

١ - اصل : حبيب را گفتند. . . متن مطابق «م» و تصحيح به قرينه عبارات بعد است.

٢ - اصل : منفعت كرد. متن مطابق «م» است.

٣ - اصل : از اسرار طريقت. متن مطابق «ن» و «م»، و با توجه به عبارات بعد تصحيح شده است.

٤ - اصل : چهار فرسنگ. متن مطابق «م» و «ن» است.

٥ - «م» : گفت موران.

را فوت شود و نداند كه كدام است. چه بايد كرد؟» گفت : «اين دل كسى بود كه از خداى - عزّ و جلّ - غافل بود. او را ادب بايد كرد و هر پنج نماز را قضا بايد كرد». احمد در جواب او متحير شد. امام شافعى گفت : «نگفتم كه از ايشان سؤال نبايد كرد؟».

نقل است كه حبيب را در خانه يى تاريك، يك سوزن از دست درافتاد. خانه روشن شد. حبيب دست بر چشم نهاد. گفت : «نى نى! ما سوزن جز به چراغ ندانيم جست».

نقل است كه او را سى سال كنيزكى در خانه بود، كه روى او را تمام نديده بود.

روزى كنيزك را گفت : «اى مستوره! كنيزك مرا آواز ده». گفت : «من كنيزك توام».

حبيب گفت : «در اين سى سال مرا ١زهره نبود كه به غير از او در كسى نگاه كنم. به تو نيز از آن نپرداختم».

نقل است كه در گوشه يى نشسته بود. مى گفت : «هر كه را با تو خوش نيست، هرگزش خوش مباد. هر كه را چشم ٢به تو روشن نيست، چشمش روشن مباد. و هر كه را با تو انس نيست با هيچ كسش انس مباد».

نقل است كه از او پرسيدند كه «رضا در چيست؟». گفت : «در دلى كه در او غبار نفاق نبود». و هرگه كه پيش او قرآن خواندندى، بگريستى. گفتند : «تو عجمىى. و قرآن عربى. و تو آن را معنى نمى دانى. گريه از چيست؟». گفت : «زبانم عجمى است امّا دلم عربى است».

درويشى گفت : حبيب را ديدم در مرتبه يى عظيم. گفتم : آخر او عجمى است. اين مرتبه از كجا يافت؟ آواز آمد كه : «آرى عجمى است، امّا حبيب است».

نقل است كه خونيى را بردار مى كردند. هم در آن شب آن خونى را به خواب٢ديدند، در مرغزار بهشت، خرامان، به حلّه گران. گفتند : «تو نه قتّال بودى؟ اين درجه از كجا يافتى؟». گفت : «در آن ساعت كه مرا بردار مى كردند، حبيب عجمى برگذشت و به گوشه چشم در من نگاه كرد و دعايى گفت. اين همه از بركات آن است».

__________

١ - اصل : ما را. تصحيح از «م»، بقياس جمله بعد

٢ - اصل : چشمش. متن مطابق «م» است.

7 - ذكر أبو حازم مكّي رحمة الله عليه

٧ - ذكر أبو حازم مكّي رحمة الله عليه

آن مخلص متّقى، آن مقتداى مقتدى، آن شمع سابقان، آن صبح صادقان، آن فقير غنى، ابو حازم مكّى - رحمة الله عليه - در مجاهده و مشاهده بى نظير بود. و پيشواى بسى مشايخ بود. و عمرى دراز يافت. و ابو عمرو عثمان مكّى در شأن او مبالغتى تمام دارد. و سخن او قبول ١ همه دلهاست، و كليد همه مشكلها. و كلام او در كتب بسيار است. هر كه زيادت طلبد، بسيار يافته شود. ما از جهت تبرّك كلماتى چند نقل كنيم. ٢ و [او] از بزرگان تابعين بود و بسيار [كس از] صحابه ديده بود، چون انس مالك و ابو هريره، رضى الله عنهما.

نقل است كه هشام بن عبد الملك از او پرسيد كه: «آن چيست كه بدان نجات يابم در اين كار؟». گفت: «آن كه هر درمى كه ستانى از جايى ستانى كه حلال بود. و به جايى دهى كه حق بود» گفت: «اين كه تواند كرد؟». گفت: «آن كه از دوزخ گريزان بود، و بهشت را جويان، و طالب رضاى رحمن».

گفت: «بر شما باد كه از دنيا احتراز كنيد، كه به من چنين رسيده است كه: روز قيامت، بنده يى را كه دنيا دوست داشته بود، و جمله طاعات بكلى به جاى آورده بود، بر سر جمع بر پاى كنند و منادى كنند كه: بنگريد كه اين بنده يى است كه آنچه خداى -

__________

١ - «م»: مقبول.

٢ - «ن»: و بر حد اختصار رويم كه اگر زيادت شرح او دهيم، سخن دراز گردد و اين تمام است كه بدانى. . .

تعالى - آن را حقير داشته است و بينداخته، او برگرفته است و عزيز داشته».

گفت: «در دنيا هيچ چيز نيست كه بدان شاد شوى كه در زير آن نه چيزى است كه [بدان] غمگين شوى. شادى صافى در دنيا نيافريده اند». گفت: «اندكى دنيا مشغول گرداند از بسيارى آخرت». گفت: «همه چيز در دو چيز يافتم: يكى مراست، دوّم ديگرى را. آن كه مراست، اگر من از آن بگريزم، او به سر ١ من آيد. و آن كه ديگرى راست، به جهد بسيار به من نيايد». گفت: «اگر من از دعا محروم مانم، بر من بسى دشوار [تر] بود، از آن كه از اجابت». و گفت: «تو در روزگارى افتاده اى كه به قول از فعل راضى شده اند ٢ و به علم از عمل خرسند گشته. پس تو در ميان بترين مردمان و بترين روزگار مانده اى». يكى سؤال كرد كه «مال تو چيست؟». گفت: «مال من رضاى خداوند و بى نيازى از خلق. و لا محاله، هر كه از خداى - عزّ و جلّ - راضى بود ٣، از خلق مستغنى بود».

و فراغت او از خلق تا به حدّى بود كه روزى به قصّابى بگذشت كه گوشت فربه داشت. و در گوشت نگاه كرد. قصّاب گفت: «بستان كه فربه است». گفت: «درم ندارم».

گفت: «تو را زمان دهم». گفت: «من خود را زمان ندهم». قصاب گفت: «لا جرم، استخوانهاى پهلوت پديد آمده است». گفت: «كرمان گور را اين قدر بس بود».

بزرگى گفت ٤: [عزم حج كردم. چون به بغداد رسيدم ٥] نزديك ابو حازم رفتم. او را در خواب ديدم. صبر كردم تا بيدار شد. گفت: «اين ساعت پيغمبر - عليه الصّلاة و السّلام - را به خواب ديدم، و مرا به تو پيغامى داد و گفت: حقّ مادر نگه دار كه تو را بهتر از حجّ كردن. بازگرد و رضاى او طلب كن» من بازگشتم و به مكّه نرفتم. و السّلام.

__________

١ - «م»: بسوى

٢ - اصل: شده ايد. متن مطابق «م» و «ن» است.

٣ - «ن»، بحق راضى بود.

٤ - اصل: و گفت بزرگى گفت. «م»: نقل است كه بزرگى گفت

٥ - در نسخه اصل به خط الحاقى در اينجا اضافه شده است: «جهت مشاورت به عزيمت حج». آنچه در متن اضافه شده از نسخه «هـ» است.

8 - ذكر عتبة بن الغلام رحمة الله عليه

٨ - ذكر عتبة بن الغلام رحمة الله عليه

آن سوخته جمال، آن گم شده وصال، آن بحر وفا، آن كان صفا، آن خواجه ايّام، عتبة بن الغلام - رحمة الله عليه - اهل دل بود و روشى عجب داشت. ستوده همه زبانها بود و شاگرد حسن بصرى بود. وقتى به كنار دجله مى گذشت. پاى در آب نهاد ١ و بگذشت. حسن بر ساحل تعجّب كرد. گفت: «اين به چه يافتى؟». عتبه آواز داد و گفت:

«تو سى سال است تا آن مى كنى كه مى فرمايند و ما آن مى كنيم كه مى خواهد» ٢ و اين اشارت به تسليم و رضاست.

سبب توبت او آن بود كه در ابتدا به زنى نگرست. ظلمتى در دلش پيدا آمد. آن سرپوشيده را خبر كردند. گفت: «از ما كجا ديدى؟». گفت: «چشم». در حال چشم بركند و بر طبقى نهاد و پيش عتبه فرستاد. و گفت: «آنچه ديده اى، مى بين». عتبه بيدار شد و توبه كرد و به خدمت حسن بصرى رفت. تا چنان شد كه قوت خود بدست خود كشت كردى ٣ و آن جو آرد كردى و به آب نم دادى و به آفتاب [خشك] گردانيدى ٤ و در هفته يكى از آن به كار بردى و به عبادت مشغول شدى. و گفتى: «از كرام الكاتبين شرم دارم كه در هفته، يك بار بيش به متوضّا روم».

نقل است كه عتبه را ديدند كه در سرماى سرد با يك پيرهن [جايى ايستاده] و

__________

١ - «م»: بر آب نهاد.

٢ - «م»: مى خواهند.

٣ - اصل: كسب كردى. «م»: كاشتى. تصحيح با توجه به جمله بعد است.

٤ - «م»: خشك كردى.

عرق از وى روان. گفتند : «چه حال است؟». گفت : «در ابتدا جمعى مهمان من آمده بودند. از اين ديوار همسايه پاره يى كلوخ باز كردم تا دست شويم. هرگه كه آنجا ١رسم، از خجلت و ندامت چندين عرق از من روان شود، اگر چه حلالى خواسته ام».

عبد الواحد بن زيد را گفتند : «هيچ كس را دانى كه او به خلق مشغول نشد به حال خويش؟» ٢. گفت : «يكى دانم كه اين ساعت از در درآيد. در حال عتبه درآمد. گفتند :

«در راه كه را ديدى؟». گفت : «هيچ كس را نديدم». و راه او به بازار بود.

نقل است كه هرگز هيچ طعام و شراب نخوردى. مادرش گفت : «با خويش رفق كن». گفت : «اى مادر من رفق او مى طلبم. اندك روزى بلا كشد و جاويد در راحت مى باشد».

نقل است كه شبى تا روز نخفت و اين مى گفت : «اگر عذابم كنى دوست دارم و اگر عفو كنى دوست دارم».

نقل است كه حورى را به خواب ديد. گفت : «يا عتبه! بر تو عاشقم، نگر تا كارى نكنى كه ميان من و تو فراق افتد». عتبه گفت : «دنيا را سه طلاق دادم چنان كه هرگز بدان رجوع نكنم، تا آنگه كه تو را بينم».

نقل است كه يكى پيش او آمد - و او در سردابه بود - و گفت : «مردمان حال تو از من مى پرسند. چيزى به من نماى تا ببينم». گفت : «چه مى خواهى؟». گفت : «رطب» - و زمستان بود - در حال زنبيلى رطب به وى داد.

نقل است كه محمّد بن سماك و ذو النّون پيش رابعه بودند - رحمهم الله، تعالى - عتبه پيراهنى نو پوشيده بود، درآمد خرامان. محمّد بن سماك گفت كه : «اين چه رفتار است؟». عتبه گفت : «چگونه نخرامم. و نام من غلام جبار است». اين بگفت و بيفتاد.

نگه كردند، جان داده بود. او را به خواب ديدند. نيمه رويش سياه شده بود. از او پرسيدند. گفت : «وقتى پيش استاد مى رفتم، امردى را ديدم در راه. در او نظر كردم. حق - تعالى - چون فرمود كه مرا به بهشت برند، گذر بر دوزخ بود. مارى از دوزخ خود را به من انداخت و نيمه روى من بگزيد و گفت : نفحة بنظرة. اگر بيش نظر كردى، بيش گزيدمى تو را». و السّلام.

__________

١ - ظ : اينجا.

٢ - «ن» : از خلق مشغول شد به حال خويش، متن درست است، تعليقات را نگاه كنيد.

9 - ذكر رابعه عدويّه رحمها الله

٩ - ذكر رابعه عدويّه رحمها الله

آن مخدّره خدر خاص، آن مستوره ستر اخلاص، آن سوخته عشق و اشتياق، آن شيفته قرب و احتراق، آن نايب مريم صفيّه، آن مقبول رجال رابعه عدويّه - رحمها الله تعالى - اگر كسى گويد كه ذكر او در صفّ رجال چرا كردى؟ گوييم: خواجه انبيا - عليه الصّلاة و السّلام - مى فرمايد كه «انّ الله لا ينظر الى صوركم». كار، به صورت نيست. به نيت نيكوست. اگر رواست ثلثان ١ دين از عايشه صدّيقه - رضى الله عنها - گرفتن، هم رواست از كنيزكان او فايده گرفتن. چون زن در راه خداى - تعالى - مرد باشد، او را زن نتوان گفت. چنان كه عباسه طوسى گفت: «چون فردا در عرصات آواز دهند كه: يا رجال!، اوّل كسى كه پاى در صفّ رجال نهد، مريم بود».

كسى كه اگر در مجلس حسن [بصرى] حاضر نبودى، مجلس نگفتى، لا جرم ذكر او در صفّ رجال توان كرد. بل كه از روى حقيقت آنجا كه اين قوم اند، همه نيست توحيدند. در توحيد، وجود من و تو كى ماند؟ تا به مرد و زن چه رسد! چنان كه ابو على فارمدى گويد - رحمة الله عليه - كه: «نبوت عين عزّت و رفعت است. مهترى و كهترى در وى نبود». پس ولايت نيز همچنين بود خاصّه رابعه كه در عهد خود در معاملت و معرفت مثل نداشت. و معتبر بزرگان عهد بود و بر اهل روزگار حجّتى قاطع.

نقل است كه آن شب كه رابعه در وجود آمد، در خانه پدرش چندان جامه نبود كه او را در آن پيچند و قطره يى روغن نبود كه نافش چرب كنند و چراغ نبود - و پدر او را

__________

١ - «ن»: دو ثلث

سه دختر بود. رابعه چهارم بود. از آن رابعه گويند - پس عيال با او گفت كه : «به فلان همسايه رو و چراغى روغن بخواه». و پدر رابعه عهد كرده بود كه از مخلوق هيچ نخواهد. برخاست و به در خانه آن همسايه رفت و بازآمد، و گفت : «خفته اند». پس دلتنگ بخفت. و پيغمبر [را]- عليه الصّلاة و السّلام - به خواب ديد. گفت : «غمگين مباش، كه اين دختر سيّده يى است كه هفتاد هزار [از] امّت من در شفاعت او خواهند بود». پس گفت : «پيش عيسى رادان رو - كه امير بصره است - و بگو : بدان نشان كه هر شب صد بار صلوات بر من مى فرستى و شب آدينه چهارصد بار، اين شب آدينه كه گذشت فراموش كردى. كفّارت آن چهارصد دينار زر به من ده». پدر رابعه چون بيدار شد، على الصّباح، گريان اين خواب را بر كاغذى نوشت و به در سراى عيسى رادان برد.

و به كسى داد تا به وى رسانيد چون مطالعه كرد، بفرمود تا ده هزار درم به صدقه دادند، شكرانه آن را كه : «رسول - عليه الصّلاة و السّلام - از من ياد كرد». و چهارصد دينار فرمود تا به پدر رابعه دادند و گفت : «بگوييد كه مى خواهم تا درآيى و تو را زيارت كنم.

امّا روا نمى دارم كه چون تويى با اين منقبت - كه پيغام رسول، عليه الصّلاة و السّلام، آورى -[پيش من آيى]. من خود آيم و به محاسن، خاك آستان تو روبم. امّا خداى بر تو كه هرگاه كه احتياج افتد، عرضه دارى». پس پدر رابعه آن زر بياورد و صرف مى كرد.

چون رابعه بزرگ شد، پدر و مادرش بمردند. و در بصره قحطى عظيم پيدا شد.

و خواهران متفرق شدند و رابعه به دست ظالمى افتاد. او را به چند درم بفروخت. آن خواجه ١او را به رنج و مشقت، كار مى فرمود. روزى [در راه] از نامحرمى بگريخت.

بيفتاد و دستش بشكست. روى بر خاك نهاد و گفت : «الهى! غريبم و بى مادر و پدر، و اسيرم و دست شكسته. مرا از اين همه هيچ غم نيست. الاّ رضاى تو مى بايد. تا بدانم كه راضى هستى يا نه؟». آوازى شنيد كه «غم مخور، فردا جاهيت خواهد بود چنان كه مقرّبان آسمان به تو نازند». پس رابعه به خانه رفت و دايم روزه داشتى و همه شب نماز كردى و تا روز بر پاى بودى. شبى خواجه از خواب درآمد. آوازى شنيد. نگاه كرد، رابعه را ديد در سجده ٢كه مى گفت : «الهى! تو مى دانى كه هواى دل من در موافقت

__________

١ - «ن» : خريدار.

٢ - اصل : مسجد. متن مطابق «م» است. «ن» سر به سجده نهاده بود.

فرمان توست و روشنايى چشم من در خدمت درگاه تو. اگر كار بدست من استى، يك ساعت از خدمتت نياسودمى. امّا تو مرا زيردست مخلوق كرده اى. به خدمت تو، از آن دير مىيم». خواجه نگاه كرد. قنديلى ديد بالاى سر رابعه آويخته، معلق [بى سلسله يى] و همه خانه نور گرفته. برخاست و با خود گفت : «او را به بندگى نتوان داشت». پس رابعه را گفت : «تو را آزاد كردم اگر اينجا باشى، ما همه خدمت تو كنيم، و اگر نمى خواهى، هرجا كه خاطر توست مى رو!». رابعه دستورى خواست و برفت و به عبادت مشغول شد. گويند كه در شبانروزى هزار ركعت نماز كردى. و گاه گاه به مجلس حسن بصرى رفتى. و گروهى گويند كه در مطربى افتاد و باز توبه كرد و در خرابه يى ساكن شد. بعد از آن صومعه يى كرد و مدّتى آنجا عبادت كرد. بعد از آن عزم حج كرد و به باديه رفت. خرى داشت كه رخت بر وى نهاده بود. در ميان باديه بمرد. اهل قافله گفتند :

«ما رخت تو برداريم». گفت : «من به توكّل شما نيامده ام، برويد!». قافله برفت. رابعه گفت : «الهى! پادشاهان چنين كنند با عورتى عاجز؟ مرا به خانه خود خواندى، پس در ميان راه، خر ميرانيدى، و [مرا] در بيابان تنها بگذاشتى؟». در حال خر برخاست. رابعه بار برنهاد و برفت. راوى گفت : بعد از مدّتى آن خرك را [ديدم كه] مى فروختند.

و رابعه چون به مكّه مى رفت، در باديه روزى چند بماند، گفت : «الهى! دلم بگرفت. كجا مى روم؟ - من كلوخى، آن خانه سنگى - مرا تو مى بايد». حق - تعالى - بى واسطه به دلش خطاب كرد كه «اى رابعه! در خون ١هژده هزار عالم مى شوى! نديدى كه موسى - عليه السّلام - ديدار خواست، چند ذرّه تجلّى بر كوه افكندم، كوه چهل پاره شد؟».

نقل است كه وقتى ديگر به مكّه مى رفت. در ميان باديه كعبه را ديد كه به استقبال او آمده بود. رابعه گفت : «مرا ربّ البيت مى بايد. كعبه را چه كنم؟ مرا استطاعت كعبه نيست. به جمال كعبه چه شادى؟ مرا استقبال من تقرّب الىّ شبرا تقرّبت اليه ذراعا مى بايد. كعبه را چه بينم؟».

نقل است كه إبراهيم ادهم - رحمة الله عليه - چهارده سال سلوك كرد تا به كعبه رسيد و گفت : «ديگران اين باديه به قدم رفتند، من به ديده روم». دو ركعت نماز مى كرد و قدمى مى نهاد. چون به مكّه رسيد، خانه را باز نديد. گفت : «آه! چه حادثه است؟ مگر

__________

١ - اصل : چون در. . . متن مطابق «ن» است.

چشم مرا خللى رسيده است؟». هاتفى آواز داد كه : «چشم تو را هيچ خلل نيست. امّا كعبه به استقبال ضعيفه يى رفته است، كه روى در اينجا دارد». إبراهيم از غيرت بخروشيد. گفت : «كه باشد اين؟» تا رابعه را ديد كه مىمد، عصا زنان، كعبه به مقام خود بازرفت. إبراهيم گفت : «اى رابعه اين چه شور و كار و بار است كه در جهان افگنده اى؟». رابعه گفت : «تو شور در جهان افگنده اى كه چهارده سال درنگ كرده اى تا به خانه رسيده اى». إبراهيم گفت : «بلى! چهارده سال در نماز باديه را قطع كردم». رابعه گفت : «تو در نماز قطع كردى و من در نياز». پس حج بگزارد و زار بگريست و گفت :

«الهى! تو، هم بر حج وعده نيك داده اى و هم بر مصيبت. اكنون [اگر] حجّم قبول نيست [بزرگ مصيبتى است]. ثواب مصيبتم كو؟ پس با بصره آمد، تا ديگر سال. پس گفت :

«اگر پار كعبه به استقبال من آمد، امسال من استقبال كعبه كنم».

چون وقت درآمد - شيخ ابو على فارمدى نقل كند - كه روى به باديه نهاد و هفت سال به پهلو مى گرديد تا به عرفات رسيد. هاتفى آواز داد كه : «اى مدّعيه! چه طلب است كه دامن تو گرفته است؟ اگر مى خواهى تا يك تجلّى كنم كه در حال بگدازى!». گفت :

«يا ربّ العزّة! رابعه را بدين درجه سرمايه نيست. امّا نقطه فقر مى خواهم». ندا آمد كه :

«اى رابعه! فقر، خشك سال قهر ماست، كه بر راه مردان نهاده ايم. چون سر يك موى بيش نمانده باشد كه به حضرت وصال ما خواهد رسيد، كار برگردد و به فراق بدل شود.

و تو هنوز در هفتاد حجابى از روزگار خود. تا از تحت اين همه بيرون نيايى و قدم در راه ما ننهى و اين هفتاد مقام نگذارى، حديث فقر ما نتوانى كرد. و اگر نه برنگر!». رابعه درنگريست. ١دريايى خون ديد در هوا معلّق. هاتفى آواز داد كه : «خون دل عاشقان ماست كه به طلب وصال ما آمده اند و در منزل اوّل فروشده اند، كه نام و نشان ايشان در دو عالم از هيچ مقام برنيامد». رابعه گفت : «يا ربّ العزّة! يك صفت از دولت ايشان بمن نماى». در حال عذر زنانش پيدا شد. هاتفى آواز داد كه : «مقام اوّل ايشان اين است كه هفت سال به پهلو روند، تا در راه ما كلوخى را زيارت كنند، چون نزديك آن كلوخ رسند، هم به علّت ايشان، راه به ايشان فروبندند». رابعه تافته شد. گفت : «خداوندا! مرا در خانه خود نمى گذارى. و نه در خانه خودم مى گذارى، تا به بصره بنشينم. يا در

__________

١ - «م» : برنگريست.

بصره به خانه خودم بگذار، يا در مكّه به خانه خودم آر. اوّل به خانه سر فرونمىوردم، تو را مى خواستم. اكنون خود شايستگى خانه تو ندارم». اين بگفت و بازگشت و باز بصره آمد و در صومعه معتكف شد.

نقل است كه دو شيخ به زيارت او آمدند. و گرسنه بودند و با خود گفتند : هر طعام كه آرد به كار بريم كه حلال باشد. رابعه دو گرده داشت. پيش ايشان نهاد، ناگاه سائلى آواز داد. رابعه آن نان از پيش ايشان برداشت و به سائل داد. ايشان را عجب آمد. در حال كنيزكى مىمد و دسته يى نان گرم آورد و گفت كه : «بانوى من فرستاده است».

رابعه بشمرد. هژده عدد بود. گفت : «بازبر، كه غلط كرده اى». گفت : «غلط نيست».

گفت : «غلط كرده اى. بازبر». بازبرد و با خاتون حكايت كرد. آن زن دو نان ديگر مزيد كرد و بازفرستاد. رابعه بشمرد. بيست بود ١. بگرفت و پيش ايشان نهاد. و مى خوردند و تعجّب مى كردند. پس او را گفتند : «اين چه سرّ بود؟» گفت : «چون شما آمديد ٢دانستم كه گرسنه ايد. گفتم : دو نان در پيش دو بزرگ چون نهم؟ چون سائل بيامد، به وى دادم و مناجات كردم و گفتم : الهى! تو فرمودى كه يك را ده عوض مى دهم - و در اين يقين بودم ٣ - اكنون به رضاء تو دو نان دادم. تا يكى را ده عوض بازدهى. چون هژده آورد، دانستم كه از تصرّفى خالى نيست يا به من نفرستاده است. بازفرستادم تا بيست تمام كرد و بياورد».

نقل است كه شبى در صومعه نماز مى كرد. در خواب شد. از غايت شوق و استغراق نيى در چشم او شد، چنان كه او را خبر نبود از غايت خشوع.

و [شبى] دزدى درآمد و چادرش برداشت. خواست تا ببرد، راه نديد. چادر بازجاى نهاد، بعد از آن راه بازيافت. دگر بار چادر برداشت و راه باز نديد، هم چنين تا هفت نوبت. تا از گوشه صومعه آواز آمد كه : «اى مرد! خود را رنجه مدار كه او چند ٤سال است تا خود را به ما سپرده است. ابليس زهره ندارد كه گرد او گردد. دزد را كى زهره آن بود كه گرد چادر او گردد. تو خود را مرنجان اى طرار، كه اگر يك دوست خفته است،

__________

١ - «م» بيست عدد بود

٢ - اصل : آمدى، متن مطابق «م» است

٣ - «ن» : به يقين بودم، متن درست است، تعليقات را نگاه كنيد.

٤ - «م» : چندين.

دوست ديگر بيدار است».

نقل است كه روزى خادمه رابعه پيه آبه يى ١مى كرد، كه روزها بود كه طعامى نخورده بود. به پياز حاجت افتاد. خادمه گفت : «از همسايه بستانم». رابعه گفت : «چهل سال است تا با خداى - عزّ و جلّ - عهد كرده ام كه از غير او هيچ نخواهم. گو : پياز مباش». در حال مرغى از هوا درآمد و پيازى چند، پوست بازكرده، در ديگ او انداخت. رابعه گفت : «از مكر ايمن نيستم». ترك پيه آبه كرد و نان تهى خورد.

نقل است كه روزى رابعه بر كوهى رفته بود. نخجيران و آهوان گرد آمدند و در وى نظاره مى كردند. ناگاه حسن بصرى پديد آمد. همه برميدند. حسن چون آن بديد، متغيّر شد و گفت : «اى رابعه! چرا از من رميدند و با تو انس گرفتند؟». رابعه گفت : «تو امروز چه خوردى؟». گفت : «پيه آبه». گفت : «تو پيه ايشان خورده اى. چگونه از تو نرمند؟».

نقل است كه وقتى او را به خانه حسن گذر افتاد. و حسن بر بام صومعه چندان گريسته بود كه آب از ناودان مى چكيد. و قطره يى چند از آن بر رابعه ٢آمد. تفحص كرد ٣تا چه آب است؟ چون معلوم شد، گفت : «اى حسن! اگر اين گريه از رعونات نفس است، آب چشم خود نگه دار تا اندرون تو دريايى شود، چنان كه اگر در آن دريادل را جويى، نيابى الاّ عند مليك مقتدر». حسن را اين سخن سخت آمد و هيچ نگفت. يك روز رابعه را ديد بر لب آب فرات. حسن سجّاده بر روى آب انداخت و گفت : «اى رابعه! بيا تا اينجا دو ركعت نماز كنيم». رابعه گفت : «اى استاد! در بازار دنيا آخرتيان را عرضه دهى؟ چنان بايد كه ابناء جنس از آن عاجز باشند». پس رابعه سجّاده در هوا انداخت و گفت : «اى حسن اينجا آى، تا از چشم خلق پوشيده باشى». پس ديگر خواست تا دل حسن را باز دست آورد. گفت : «اى استاد! آنچه تو كردى، ماهيى بكند، و آنچه من مى كنم، مگسى بكند. كار از اين هر دو بيرون است».

نقل است كه حسن بصرى گفت : «شبانروزى پيش رابعه بودم و سخن طريقت و حقيقت مى گفتم، چنان كه نه بر خاطر من گذشت كه من مردم، و نه بر خاطر او

__________

١ - «م» و «ن» : پيه پيازى.

٢ - اصل : برابعه، متن مطابق «م» است.

٣ - اصل : كردند، متن مطابق «م» است.

گذشت كه : او زن است. آخر الامر چون برخاستم خود را مفلسى ديدم و او را مخلصى».

نقل است كه شبى حسن با ياران پيش رابعه رفتند. و رابعه را چراغ نبود و ايشان را چراغ مى بايست. رابعه تفى بر انگشتان خود دميد. تا روز انگشتان وى چراغ مىفروخت. اگر كسى گويد كه : اين چون بود؟ گوييم : چنان كه دست موسى - عليه الصّلاة و السّلام - بود. و اگر گويند كه : او پيغمبر بود، گوييم : هر كه متابعت نبىّ كند، او را از آن كرامات نصيبى بود. كه اگر نبىّ را معجزه است، ولىّ را كرامات است به بركات متابعت پيغمبر - عليه الصّلاة و السّلام - چنان كه پيغمبر - عليه الصّلاة و السّلام - مى فرمايد : «من ردّ دانقا من حرام، فقد نال درجة من النّبوّة» - هر كه دانگى از حرام به خصم بازدهد درجه يى از نبوّت بيابد - و گفت : «خواب راست يك جزو است از چهار جزو نبوّت».

نقل است كه وقتى رابعه، حسن را سه چيز فرستاد : پاره يى موم و سوزنى و مويى. و گفت : «چون موم عالم را منوّر مى دار و خود مى سوز، و چون سوزن برهنه باش و پيوسته كار مى كن، چون ١اين هر دو خصلت به جاى آوردى چون موى باش تا كارت باطل نشود» ٢.

نقل است كه حسن، رابعه را گفت : «رغبت شوهر كنى؟». گفت : «عقد نكاح بر وجودى وارد بود. اينجا وجود كجاست؟ كه من از آن من نيم، از آن اويم و در سايه حكم او. خطبه از او بايد كرد». گفت : «اى رابعه! اين درجه به چه يافتى؟». گفت : «بدان كه همه يافته ها گم كردم در وى». حسن گفت : «او را چون دانى؟». گفت : «چون، تو دانى. ما بى چون دانيم».

نقل است كه حسن روزى به صومعه او رفت. و گفت : «از آن علمها - كه نه به تعليم بوده باشد و نه به شنيده، بلكه بى واسطه خلق به دل تو فروآمده است - مرا حرفى بگو». گفت : «كلاوه يى چند ريسمان رشته بودم تا بفروشم و از آن قوتى سازم. به دو درم بفروختم. و يكى در اين دست گرفتم و يكى در آن دست. ترسيدم كه اگر هر دو به يك دست گيرم، جفت شود و مرا از راه ببرد. فتوحم امروز اين بود».

__________

١ - اصل : كه چون، تصحيح با توجه به نسخه هاى ديگر

٢ - «ن» : به مويى هزار سالت كار بود.

گفتند با رابعه : «حسن مى گويد كه : اگر يك نفس در بهشت از ديدار حق محروم مانم، چندان بگريم و بنالم كه همه اهل بهشت را بر من ترحّم آيد». رابعه گفت : «اين سخن، نيك است. امّا اگر در دنيا چنان است كه اگر يك نفس از ذكر حق غافل ماند همين ماتم و گريه و زارى پديد مىيد، نشان آن است كه در آخرت نيز چنين خواهد بود، و الاّ نه چنين است».

گفتند : «چرا شوهر نكنى؟». گفت : «در غم سه چيز متحيّر مانده ام. اگر مرا از آن غم بازرهانيد، شوهر كنم : اوّل آن كه در وقت مرگ، ايمان به سلامت برم يا نه؟ ١دوّم آن كه نامه من به دست راست دهند يا نه؟ سيّوم [آن كه] در آن ساعت كه جماعتى به دست راست به بهشت برند، و جماعتى به دست چپ به دوزخ، من از كدام باشم؟» گفتند : «ما ندانيم». گفت : «چون مرا چنين ماتم در پيش است، چگونه پرواى شوهر كردن بود؟».

گفتند : «از كجا مىيى؟». گفت : «از آن جهان». گفتند : «كجا خواهى رفت؟».

گفت : «بدان جهان». گفتند : «بدين جهان چه مى كنى؟». گفت : «افسوس مى دارم».

گفتند : «چگونه؟». گفت : «نان اين جهان مى خورم و كار آن جهان مى كنم». گفتند :

«عظيم شيرين زبانى! رباط بانى را شايى». گفت : «من خود رباطبانم : هر چه در اندرون من است، بيرون نيارم، و هر چه بيرون است در اندرون نگذارم. اگر كسى درآيد و برود، با من كارى ندارد. من دل نگاه مى دارم نه گل».

گفتند : «حضرت عزّت را دوست مى دارى؟». گفت : «دارم». گفتند : «شيطان را دشمن دارى؟». گفت : «از دوستى رحمن با عداوت شيطان نمى پردازم لكن رسول [را]- عليه الصّلاة و السّلام - به خواب ديدم. گفت : يا رابعه! مرا دوست دارى؟ گفتم : يا رسول الله! كه باشد كه تو را دوست ندارد؟ لكن محبّت حق، مرا چنان فروگرفته است، كه دوستى و دشمنى غير او در دلم نمانده است».

پرسيدند از محبّت. گفت : «محبّت از ازل درآمد و به ابد گذر كرد. و در هژده هزار عالم كسى را نيافت كه يك شربت از وى دركشد. به آخر، به حق رسيد و از او اين عبارت ماند كه : يحبّهم و يحبّونه». گفتند : «تو، او را كه مى پرستى، مى بينى؟». گفت :

__________

١ - اصل : گفتند ما نمى دانيم. در نسخه هاى ديگر اين جمله نبود و چون در اصل هم بجا نيفتاده بود حذف شد.

«اگر نديدمى نپرستيدمى».

نقل است كه رابعه دايم گريان بودى. گفتند : «چرا مى گريى؟». گفت : «از قطيعت مى ترسم. كه با او خو كرده ام، نبايد كه وقت مرگ ندا آيد كه : ما را نشايى!». گفتند : «بنده، كى راضى شود؟». گفت : «آنگاه كه از محنت شاكر شود، چنان كه از نعمت». گفتند : «اگر گناهكار توبه كند، قبول كند يا نه؟». گفت : «چگونه توبه كند؟ مگر خداوندش توبه دهد و قبول كند. كه تا او توبه ندهد، توبه نتواند كرد».

گفت : «يا بنى آدم! از ديده به حق منزلى نيست، و از زبانها بدو راه نيست، و سمع، شاهراه زحمت گويندگان است ١و دست و پاى، سكّان ٢حيرت اند. كار، با دل افتاده است. بكوشيد تا دلى بيدار بدست آريد، كه چون دل بيدار شد، او را به يار حاجت نيست». يعنى دل بيدار، آن است كه در حق گم شده است و هر كه گم شد، با يار چه كند؟ الفناء فى الله اينجا بود.

و گفت : «استغفار به زبان، كار دروغ زنان است». گفت : «اگر ما خود توبه كنيم، به توبه ديگر محتاج باشيم». و گفت : «اگر صبر، مردى بودى كريم بودى». گفت : «ثمره معرفت، روى به خداى - عزّ و جلّ - آوردن است». گفت : «عارف آن است كه دلى خواهد از حق. چون دل دهدش، در حال به خداى - عزّ و جلّ - بازدهد. تا در قبضه او محفوظ بود و در ستر او از خلق محجوب گردد». ٣

صالح مرّى - رحمة الله عليه - بسى گفتى كه «هر كه درى كوبد، عاقبت باز شود».

رابعه يك بار حاضر بود. گفت : «تا كى گويى كه : باز بخواهد گشاد. كى بسته است، [تا بازگشايد]؟». صالح گفت : «عجبا! مردى جاهل، و زنى ضعيفه دانا».

يك روز رابعه مردى را ديد كه مى گفت : «وا اندها!». رابعه گفت : «چنين گو : وا! كه اگر اندوه بودى تو را، زهره نبودى كه نفس زدى».

نقل است كه وقتى يكى عصابه يى بر سر بسته بود. گفت : «چرا عصابه بر سر بسته اى؟». گفت : «سرم درد مى كند». گفت : «عمرت چند است؟». گفت : «سى سال».

گفت : «در اين سى سال بيشتر تندرست بودى يا بيمار؟». گفت : «تندرست». گفت :

__________

١ - اصل : شاه رحمت گويندگان است. متن مطابق «ن» است

٢ - اصل : سكار. متن مطابق «م» و «ن» است

٣ - اصل در اينجا كلمه «گفت» اضافه دارد

«هرگز در اين مدّت عصابه شكر بربسته اى؟ [كه] به يك دردسر كه تو را هست، عصابه شكايت ١بربندى.

نقل است كه ٢يكى روز، چهار درم به كسى داد كه : «از براى من گليمى بستان».

گفت : «سياه يا سفيد؟». در حال درم بازستد و در دجله انداخت و گفت : «از گليم ناخريده تفرقت با ديد آمد كه : سياه بايد يا سپيد؟».

نقل است كه وقت بهار در خانه يى رفت و بيرون نيامد. خادمه گفت : «اى سيّده! بيرون آى تا آثار صنع بينى». رابعه گفت : «تو بارى درآى، تا صانع بينى. شغلنى مشاهدة الصّانع عن مطالعة الصّنع». وقتى جمعى پيش رابعه رفتند. او را ديدند كه گوشت به دندان پاره مى كرد. گفتند : «كارد ندارى؟». گفت : «از بيم قطيعت هرگز كارد نداشتم».

نقل است كه يك بار هفت شبانروز روزه نگشاد و شب نخفت. شب هشتم گرسنگى بر وى غلبه كرد. نفس فرياد برآورد كه : مرا چند رنجانى؟ ناگاه يكى در بزد و كاسه يى طعام آورد. بستد و بنهاد تا چراغ آورد. گربه بيامد و آن طعام را بريخت. گفت :

بروم، و كوزه آب آورم و روزه گشايم. چون برفت، چراغ بمرد. خواست كه آب خورد، كوزه از دستش درافتاد و بشكست. رابعه آهى كرد، كه بيم بود كه خانه بسوزد. گفت :

«الهى! اين چيست كه با من بيچاره مى كنى؟». آوازى شنيد كه : «هان اى رابعه! اگر مى خواهى، تا نعمت دنيا بر تو وقف كنيم، امّا اندوه خود از دلت بازگيريم. كه اندوه من و نعمت دنيا در يكدل جمع نشود. اى رابعه! تو را مرادى است و ما را مرادى. مراد ما با مراد تو در يكدل جمع نشود». گفت : «چون اين خطاب شنيدم، چنان دل از دنيا منقطع گردانيدم و امل كوتاه كردم، كه سى سال است كه چنان نماز كردم كه گفتم : اين بازپسين نماز من خواهد بود - اصلّى صلاة المودّع - و چنان از خلق مستغنى گشتم و بريده شدم كه چون روز شدى، از بيم آن كه خلق مرا مشغول كنند، گفتم : خداوندا! به خود [م] مشغول گردان تا كسى مرا از تو مشغول نكند».

نقل است كه پيوسته ناليدى. گفتند : «هيچ علّت ظاهر نيست. موجب ناله

__________

١ - اصل : شكر، متن مطابق «م» است.

٢ - اصل : گفت. متن مطابق «م» است.

چيست؟». گفت : «علّتى دارم، از درون سينه ١كه طبيبان از علاج آن عاجز آمده اند.

مرهم جراحت ما، وصال اوست. تعلّلى مى كنم، تا بود كه فردا در عقبى به مقصود رسم.

اگر چه دردزده نيم، امّا خود را به ايشان تشبيه مى كنم. و كم از اين نمى بايد».

نقل است كه جماعتى از بزرگان پيش رابعه رفتند. رابعه از يكى پرسيد كه : «تو خداى را براى چه مى پرستى؟». گفت : «هفت طبقه دوزخ عظمتى دارد و همه را بر او گذر بايد كرد، ناكام از بيم و هراس او». ديگرى گفت : «درجات بهشت منزلتى نيكو دارد، بسى آسايش در آنجا موعود است». رابعه گفت : «بد بنده يى بود كه خداوند خود را از بيم عبادت كند يا به طمع مزد پرستد». پس ايشان گفتند : «تو چرا مى پرستى خداى را؟ تو را طمع نيست؟». گفت : «الجار، ثمّ الدّار. ما را اين تمام نبود كه دستورى داده اند تا او را پرستيم؟ كه اگر بهشت و دوزخ نبودى، او را اطاعت نبايستى كرد! استحقاق آن نداشت كه بى واسطه عبادت او را كنند؟».

نقل است كه بزرگى پيش او رفت. جامه او پاره ديد. گفت : «بسيار كسان باشند كه اگر اشارت كنى، در حقّ تو نظر كنند». رابعه گفت : «من شرم دارم كه دنيا خواهم از كسى [كه در دست او به عاريت است». آن بزرگ گفت : «همّت بلند اين ضعيفه نگريد] ٢كه او را بر اين بالا بركشيده است كه دريغش مىيد كه وقت خود را به سؤال مشغول گرداند».

نقل است كه جمعى به امتحان پيش او رفتند و گفتند : «همه فضايل بر سر مردان نثار كرده اند و تاج مروّت بر سر مردان نهاده اند و كمر كرامت بر ميان مردان بسته اند.

هرگز نبوّت بر هيچ زنى فرونيامده است. تو اين لاف از كجا مى زنى؟». رابعه گفت : «اين همه كه گفتى، راست است. امّا منى و خود دوستى و خودپرستى و انا ربّكم الاعلى از گريبان هيچ زن برنيامده است و هيچ زن هرگز مخنّث نبوده است».

نقل است كه رابعه روزى بيمار شد. سبب بيمارى پرسيدند. گفت : «نظرت الى الجنّة، فأدّبنى ربّى» - در سحرگاه دل ما به بهشت ميلى كرد، دوست با ما عتاب كرد اين بيمارى از آن است - حسن بصرى به عيادت او آمد. گفت : خواجه يى ديدم

__________

١ - اصل : درون خانه. متن مطابق «م» و «ن» است.

٢ - عبارت افزوده شده از نسخه «م» است.

مال دار، از بصره، كه بر در صومعه او نشسته بود، با صرّه يى زر، و مى گريست. گفتم :

«موجب گريه چيست؟». گفت : «از براى اين زاهده عابده، كريمه زمانه - كه اگر بركت او نباشد، خلق هلاك شوند - چيزى آورده ام براى تعهّد. و مى ترسم كه قبول نكند. تو شفاعت كن، باشد كه قبول كند». حسن گفت : درآمدم و پيغام بگزاردم. رابعه به گوشه چشم در من نگرست و گفت : «كسى كه ناسزا مى گويد، روزى از او بازنمى گيرد، كسى كه جانش جوش محبت او مى زند، رزق از او بازگيرد؟ تا من او را شناخته ام، پشت بر خلايق آورده ام. و مال كسى كه ندانم كه حلال است يا حرام، چون قبول كنم؟ و وقتى به روشنايى چراغ سلطان، شكاف پيرهن بدوختم. دلم روزگارى بسته شد. تا آن را بازنشكافتم، دلم گشاده نشد، خواجه را عذر خواه تا دلم در بند ندارد».

عبد الواحد بن عامر گويد كه : با سفيان ثورى ١به عيادت او رفتيم. از هيبت او سخنى نتوانستم گفت. سفيان را گفتند : «چيزى بگو». گفت : «يا رابعه دعا كن تا حق - تعالى - اين رنج تو آسان كند». رابعه گفت : «اى سفيان! ندانى كه رنج من، حق - تعالى - خواسته است؟». گفت : «بلى!». گفت : «چون مى دانى، مى فرمايى تا از وى درخواست كنم، به خلاف خواست او؟ و دوست را خلاف كردن روا نبود». پس سفيان گفت : «يا رابعه! چه چيزت آرزوست؟». گفت : «اى سفيان! تو مردى از اهل علم باشى. چرا چنين سخن گويى. به عزّت خداى كه دوازده سال است كه مرا خرماى تر آرزوست - و تو دانى كه در بصره خرما را مقدارى نبود - هنوز نخورده ام. كه من بنده ام و بنده را به آرزو چه كار؟ اگر من خواهم و خداوند نخواهد، كفر بود». پس سفيان گفت : «من در كار تو سخن نمى توانم گفت. تو در كار من سخن گوى». گفت : «نيك مردىى، اگر نه آنستى كه دنيا را دوست مى دارى». گفت : «آن چيست؟». گفت : «روايت حديث». يعنى اين نيز جاهى است. سفيان گفت : مرا رقّت آمد. گفتم : «خداوندا! از من خشنود باش». رابعه گفت : «شرم ندارى كه رضاى كسى مى جويى كه تو از او راضى نيستى؟».

مالك دينار گفت : پيش رابعه رفتم. او را ديدم با كوزه يى شكسته كه از آن وضو ساختى و آب خوردى، و بوريايى كهنه، و خشتى كه زير سر نهادى. دلم به درد آمد و

__________

١ - اصل : باستقبال ثورى. «ن» : من و سفيان ثورى. تصحيح به قياس نسخه ها و با توجه به تصحيف «باسفيان» و «باستقبال» است كه شباهت خطى دارند.

گفتم : «اى رابعه! مرا دوستان توانگر هستند. اگر اجازه دهى، براى تو از ايشان چيزى خواهم». گفت : «اى مالك! غلط كرده اى. روزى دهنده من و ايشان يكى نيست؟». گفتم :

«بلى!». گفت : «درويشان را فراموش كرده است به سبب درويشى؟ و توانگران را يارى مى كند به سبب توانگرى؟». گفتم : ١ «نه». گفت : «چون حال من داند، چه يادش دهم؟ او چنين مى خواهد، ما نيز چنان خواهيم كه او مى خواهد».

نقل است كه حسن بصرى و مالك دينار و شقيق بلخى - رحمهم الله، تعالى - پيش رابعه - رحمها الله - رفتند. و در صدق سخنى مى رفت. حسن گفت : ليس بصادق فى دعواه، من لم يصبر على ضرب مولاه» - يعنى صادق نيست در دعوى خويش، هر كه صبر نكند بر ضرب مولاى خويش - رابعه گفت : «از اين سخن بوى منى مىيد».

شقيق گفت : ليس بصادق فى دعواه، من لم يشكر على ضرب مولاه» - صادق نيست در دعوى خويش، هر كه شكر نكند بر ضرب مولاى خويش - رابعه گفت : «از اين به بايد». مالك دينار گفت : ليس بصادق فى دعواه، من لم يتلذّذ بضرب مولاه» - صادق نيست در دعوى خود، هر كه لذّت نيابد از زخم دوست خويش - رابعه گفت : «از اين به بايد». گفتند : «اكنون تو بگوى!». رابعه گفت : «ليس بصادق فى دعواه، من لم ينس الم الضّرب فى مشاهدة مولاه» - صادق نيست در دعوى خود، هر كه فراموش نكند الم زخم در مشاهده مطلوب خويش - و اين عجب نبود، كه زنان مصر در مشاهده يوسف - عليه السّلام - الم زخم نيافتند. اگر كسى در مشاهده [خالق] بدين صفت بود، چه عجب؟.

نقل است كه يكى از مشايخ بصره پيش رابعه آمد و بر بالين او بنشست و مذمّت دنيا آغاز كرد. رابعه گفت : «تو دنيا را عظيم دوست مى دارى. كه اگر دوست نداشتى ذكرش نكردى. كه شكننده كالا خريدار بود. اگر از دنيا فارغ بودى، به نيك و بد ياد او نكردى. امّا از آن ياد مى كنى، كه من احبّ شيئا، اكثر ذكره» - هر كه چيزى دوست دارد، يادش بسيار كند -.

نقل است كه حسن گفت : نماز ديگر پيش رابعه بودم. چيزى خواست پختن.

گوشت در ديگ كرده بود. چون در سخن آمديم ٢، گفت : «اين سخن خوش تر از ديگ پختن». ديگ را همچنان بگذاشت تا نماز شام بگزارديم. نان خشك بياورد و كوزه يى

__________

١ - اصل : گفتند. متن مطابق «م» و «ن» است.

٢ - اصل : آمد. متن مطابق «م» است.

آب، تا روزه گشاييم. و بر سر ديگ رفت تا برگيرد. ديگ مى جوشيد به قدرت حق - تعالى - پس در كاسه كرد [و بياورد] و ما از آن گوشت بخورديم. كه طعامى بود كه هرگز به ذوق آن نخورده بوديم ١. رابعه گفت : «به نماز برخاسته را چنين طعام سازند ٢».

سفيان ثورى گفت : شبى پيش رابعه بودم. در محراب شد و تا روز نماز كرد. و من در گوشه ديگر نماز مى كردم. بامداد گفت : «شكرانه اين توفيق، امروز روزه داريم».

و او را مناجات است. و السّلام.

مناجات رابعه عدويّه، رحمة الله عليها ٣ :

«بار خدايا! اگر مرا فرداى قيامت به دوزخ فرستى، سرّى آشكارا كنم، كه دوزخ از من به هزارساله راه بگريزد». گفت : «الهى! مرا از دنيا هر چه قسمت كرده اى، به دشمنان خود ده. و هر چه از آخرت قسمت كرده اى، به دوستان خود ده. كه ما را تو بسى». گفت : «خداوندا! اگر تو را از خوف دوزخ مى پرستم، در دوزخم بسوز. و اگر به اميد بهشت مى پرستم. بر من حرام گردان. و اگر از براى تو تو را مى پرستم، جمال باقى از من دريغ مدار». گفت : «بار خدايا! اگر فردا مرا به دوزخ كنى، من فرياد برآورم كه : تو را دوست داشته ام، با دوستان چنين كنند؟». هاتفى آواز داد كه : «يا رابعه لا تظنّى بنا ظنّ السّوء» به ما ظنّ بد مبر، نكو بر. كه تو را در جوار دوستان خود فرودآريم تا با ما سخن گويى. گفت : «الهى! كار من و آرزوى من از جمله دنيا ياد توست، و در آخرت لقاء تو.

آن من اين است. تو هر چه خواهى مى كن». و شبى مى گفت : «يا رب! دلم حاضر كن. يا نماز، بى دل قبول كن».

چون وفاتش نزديك آمد، بزرگان بر بالين او بودند. گفت : «برخيزيد و جاى خالى گردانيد، براى رسولان خداى». ايشان برخاستند و بيرون آمدند و در فراز كردند.

آوازى شنيدند كه : «يا أَيَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ! اِرْجِعِي إِلى رَبِّكِ راضِيَةً مَرْضِيَّةً، فَادْخُلِي فِي عِبادِي وَاُدْخُلِي جَنَّتِي». زمانى بود و هيچ آواز نيامد. در رفتند، وفات كرده بود. مشايخ گفتند : رابعه به دنيا آمد و به آخرت شد كه هرگز با حق - تعالى - گستاخى

__________

١ - «ن» : كه بدان خوشى طعام هرگز نخورده بوديم.

٢ - اصل : سازيد.

٣ - «م» و «ن» : بجاى اين عنوان : گفت

نكرد و هيچ نخواست و نگفت كه مرا چنين دار و چنين كن!

نقل است كه او را به خواب ديدند. گفتند : «حال گوى، از منكر و نكير». گفت :

«چون آن جوانمردان درآمدند و گفتند : من ربّك؟ گفتم : بازگرديد و حق را بگوييد كه :

با چندين هزار خلق پيرزنى را فراموش نكردى؛ من كه از همه جهان تو را دارم، هرگز فراموشت نكنم تا كسى را فرستى كه : خداى تو كيست؟».

نقل است كه محمّد بن اسلم طوسى و نعمى طرسوسى ١ - رحمهما الله - كه در باديه سى هزار مردم را آب دادند - هر دو بر سر خاك رابعه حاضر شدند و گفتند : «اى آن كه لافها زدى كه سر بر هر دو سرا فرونيارم، حال كجا رسيد؟». آواز داد كه : «نوشم باد آنچه ديدم ٢».

__________

١ - «م» و «ن» : طرطوسى.

٢ - «ن» : رسيدم بدانچه ديدم. «م» : آمد آنچه ديدم

10 - ذكر فضيل بن عياض رحمة الله عليه

١٠ - ذكر فضيل بن عياض رحمة الله عليه

آن مقدّم تايبان، آن معظّم نايبان، آن آفتاب كرم و احسان، آن درياى ورع و عرفان، آن از دو كون كرده اعراض، [پير وقت] فضيل بن عياض - رحمة الله عليه - از كبار مشايخ بود، و عيّار طريقت و ستوده اقران و مرجع قوم. و در رياضات و كرامات شأنى رفيع داشت و در ورع و معرفت بى همتا بود.

و اوّل حال او چنان بود كه: در ميان بيابان مرو و باورد، خيمه زده بود، و پلاسى پوشيده، و كلاهى پشمين بر سر، و تسبيح در گردن افكنده. و ياران بسيار داشت، همه دزد و راهزن. هر مال كه پيش او بردندى، او قسمت كردى. كه مهتر ايشان بود. آنچه خواستى، نصيب خود برداشتى. و هرگز از جماعت دست نداشتى. و هر خدمتكارى كه خدمت جماعت نكردى، او را دور كردى.

تا روزى كاروانى عظيم مىمد. و آواز دزد شنيدند ١. خواجه يى در ميان كاروان، نقدى كه داشت برگرفت و گفت: در جايى پنهان كنم [تا] اگر كاروان بزنند، بارى اين نقد بماند. در بيابان فرورفت. خيمه يى ديد، در وى پلاس پوشى نشسته. زر به وى سپرد.

گفت: «در خيمه رو و در گوشه يى بنه». بنهاد و بازگشت. چون باز كاروان رسيد، دزدان راه زده بودند و جمله مالها برده. آن مرد، رختى كه باقى بود با هم آورد؛ پس قصد آن خيمه كرد. چون آنجا رسيد، دزدان را ديد كه مال ٢ قسمت مى كردند. گفت: «آه! من مال

__________

١ - «ن»: ياران او كاروان گوش مى داشتند. مردى در ميان كاروان بود و آواز دزدان شنوده بود.

٢ - اصل: زر. متن مطابق «م» است.

به دزدان سپرده بودم». خواست كه بازگردد، فضيل او را بديد. آواز داد كه «بيا».

آنجا رفت. گفت: «چه كار دارى؟». گفت: «جهت امانت آمده ام». گفت: «همان جا كه نهاده اى، بردار». برفت و برداشت. ياران، فضيل را گفتند: «ما در اين كاروان هيچ نقد نيافتيم و تو چندين نقد بازمى دهى؟». فضيل گفت: «او به من گمان نيكو برد و من نيز به خداى - تعالى - گمان نيكو مى برم. من گمان او راست كردم تا باشد كه خداى - تعالى - گمان من نيز راست كند».

نقل است كه در ابتدا به زنى عاشق شده بود. هر چه از راهزنى به دست آوردى، به وى فرستادى. و گاه گاه پيش او رفتى و در هوس او گريستى. تا شبى كاروانى مى گذشت. در ميان كاروان ١ يكى اين آيت مى خواند: أَلَمْ يَانِ لِلَّذِينَ آمَنُوا، أَنْ تَخْشَعَ قُلُوبُهُمْ لِذِكْرِ اللهِ؟ - آيا وقت آن نيامد كه دل خفته شما بيدار گردد؟ - چون تيرى بود كه بر دل فضيل آمد. گفت: «آمد! آمد! و نيز از وقت گذشت». سرآسيمه و خجل و بى قرار، روى به خرابه يى نهاد. جمعى كاروانيان ٢ فرودآمده بودند. خواستند كه بروند. بعضى گفتند: چون رويم؟ كه فضيل بر راه است. فضيل گفت: «بشارت شما را كه او توبه كرد. و از شما مى گريزد چنان كه شما از وى مى گريزيد». پس مى رفت و مى گريست و خصم خشنود مى كرد. تا در باورد جهودى بود كه به هيچ نوع خشنود نمى شد. پس جهود با ياران خود گفت: «وقت است كه بر محمّديان استخفاف كنيم». پس گفت: «اگر خواهى كه تو را بحلّ كنم، آن تل ريگ كه فلان جاى است، بردار و هامون گردان». و آن تل به غايت بزرگ بود - فضيل شب و روز آن را مى كشيد. تا سحرگاهى بادى درآمد و آن تل ريگ را ناچيز كرد ٣. جهود چون چنان ديد، گفت: «سوگند خورده ام كه تا مال ندهى، تو را بحلّ نكنم. اكنون، زير بالين من زر است، بردار و به من ده تا تو را بحلّ كنم». فضيل دست در زير بالين او كرد و زر بيرون آورد و به جهود داد. جهود گفت: «اوّل اسلام عرضه كن». فضيل گفت: «اين چه حال است؟». گفت: «در تورات خوانده بودم كه هر كه توبه او درست بود، خاك در دست او زر شود. من امتحان كردم. و زير بالين من خاك

__________

١ - اصل: در ميان كاروانى. متن مطابق «م» است.

٢ - اصل: كاروان. متن مطابق «ن» است.

٣ - «م»: ناپديد كرد.

بود. چون به دست تو زر شد، دانستم كه توبه تو صدق است ١، و دين تو حق». پس جهود ايمان آورد.

نقل است كه فضيل يكى را گفت : «از بهر خدا مرا بند كن و پيش سلطان بر - كه بر من حدّ بسيار است - تا بر من حدّ راند». چنان كرد و پيش سلطان برد. سلطان چون در سيماى او نظر كرد، او را به اعزاز به خانه فرستاد ٢چون به در خانه رسيد بناليد. عيال فضيل گفت : «مگر زخم خورده است كه مى نالد». فضيل گفت : «بلى! زخمى عظيم خورده است». گفت : «بر كجا؟». گفت : «بر جان و جگر». پس زن را گفت : «من عزم خانه خدا دارم، اگر خواهى پاى تو بگشايم». زن گفت : «معاذ الله! من هرگز از تو جدا نشوم. و هر كجا باشى، تو را خدمت كنم». پس به مكّه رفتند با هم. و حق - تعالى - راه به ايشان آسان كرد. و آنجا مجاور شدند و بعضى اولياء را دريافتند. و با امام ابو حنيفه - رحمة الله عليه - صحبت داشت و از وى علم گرفت.

روايات عالى داشت و رياضات نيكو. و در مكّه سخن بر وى گشاده شد. و مكيان پيش او مى رفتند و فضيل ايشان را وعظ گفتى. تا حال او چنان شد كه : خويشان او از باورد به ديدن او آمدند، به مكّه. و ايشان را راه نداد. و ايشان بازنمى گشتند. فضيل بر بام كعبه ٣آمد و گفت : «زهى مردمان غافل ٤! خداى - عزّ و جلّ - شما را عقل دهاد و به كارى مشغول كناد». همه از پاى درافتادند [و گريان شدند] و عاقبت روى به خراسان نهادند و او از بام كعبه فرونيامد.

نقل است كه هارون الرّشيد، فضل برمكى را گفت : «مرا پيش مردى بر كه دلم از اين طمطراق گرفته است، تا بياسايم». فضل برمكى ٥او را به در خانه سفيان عيينه برد و آواز داد. سفيان گفت : «كيست؟». گفت : «امير المؤمنين». گفت : «چرا مرا خبر نكرديد تا من به خدمت آمدمى؟». هارون چون اين بشنيد، گفت : «اين آن مرد نيست كه من مى طلبم». سفيان عيينه گفت : «اى امير المؤمنين! چنين مرد كه تو مى طلبى، فضيل عياض است». به در خانه فضيل عياض رفتند. و او اين آيت مى خواند :

__________

١ - «ن» : حق است.

٢ - اصل : به خانه برد. متن مطابق «م» است.

٣ - «م» : بام خانه كعبه. «ن» : بام خانه.

٤ - اصل : عاقل.

٥ - اصل : فضيل. متن مطابق «م» است.

أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ اِجْتَرَحُوا السَّيِّئاتِ، أَنْ نَجْعَلَهُمْ كَالَّذِينَ آمَنُوا وَ[عَمِلُوا الصّالِحاتِ]؟. هارون گفت : «اگر پند مى طلبيم، اين قدر كفايت است» - و معنى اين آيت آن است كه : پنداشتند كسانى كه بدكردارى كردند، كه ما ايشان را برابر كنيم با كسانى كه نيكوكارى كردند [و ايمان آوردند]؟ - پس در بزدند. فضيل گفت : «كيست؟». گفتند : «امير المؤمنين». گفت :

«امير المؤمنين پيش من چه كار دارد؟ و مرا با او چه كار؟ كه مرا مشغول مى دارد». فضل برمكى گفت : «طاعت اولوالامر واجب است. اكنون به دستورى درآييم يا به حكم؟».

گفت : «دستورى نيست. اگر به حكم مىييد، شما دانيد». هارون درآمد. فضيل چراغ بنشاند تا روى هارون را نبايد ديد. هارون دست برد. ناگاه بر دست فضيل آمد. فضيل گفت : «چه نرم دستى است، اگر از آتش دوزخ خلاص يابد». اين بگفت و در نماز ايستاد. هارون در گريه آمد. گفت : «آخر سخنى بگو». فضيل چون سلام نماز بازداد.

گفت : پدرت، عمّ مصطفى - عليه الصّلاة و السّلام - از وى درخواست كرد كه : «مرا بر قومى امير گردان». گفت : «يا عمّ! يك نفس ١تو را بر تو امير كردم» - يعنى [يك] نفس تو در طاعت خداى - عزّ و جلّ - بهتر از آن كه هزار سال خلق تو را - لانّ الامارة يوم القيمة ندامة. هارون گفت : «زياده كن». گفت : چون عمر بن عبد العزيز [را]- رحمة الله عليه - به خلافت بنشاندند، سالم بن عبد الله و رجاء بن حيوة و محمّد بن كعب را بخواند.

و گفت : «من مبتلا شدم در اين كار. تدبير من چيست؟». يكى گفت : «اگر خواهى كه فردا تو را از عذاب نجات بود، پيران مسلمانان را پدر خود دان، و جوانان را برادر دان و كودكان [را] چون فرزند، و زنان [را] چون مادر و خواهر. هارون گفت : «زيادت كن».

گفت : «ديار اسلام چون خانه توست و اهل آن خانه، عيال تو. و معاملت با ايشان چنان كن كه با پدر و برادر و فرزند. زر اباك، و احسن اخاك، و اكرم على ولدك» - يعنى :

زيارت كن پدر را و نيكويى كن با برادران و كرم كن با فرزندان - پس گفت : «مى ترسم از روى خوبت كه به آتش دوزخ مبتلا شود و زشت گردد

كم من وجه صبيح فى النّار يصيح ٢ و كم من امير هناك اسير

گفت : «زيادت كن». گفت : «بترس از خداى، و جواب خداى - عزّ و جلّ - را هشيار باش، كه روز قيامت، حق - تعالى - از يك يك

__________

١ - اصل : بك نفسك. تصحيح با توجه به «م» و جمله بعد است.

٢ - اصل : تصبح.

مسلمانان بازپرسد و انصاف هريك بطلبد. اگر شبى پيرزنى در خانه، بينوا خفته باشد، فردا دامن تو بگيرد و بر تو خصمى كند». هارون از گريه بى هوش گشت. فضل برمكى ١گفت : «يا فضيل! بس، كه امير المؤمنين را هلاك كردى». فضيل گفت : «اى هامان خاموش! كه تو و قوم تو او را هلاك كردى ٢نه من». هارون را بدين گريه زيادت شد.

آنگه با فضل برمكى گفت كه : «تو را هامان از آن گفت، كه مرا فرعون مى داند». پس هارون گفت : «تو را وام است؟». گفت : «آرى هست : وام خداوند است بر من. و آن طاعت است. كه اگر مرا بدان بگيرد، واى بر من!». هارون گفت : «من وام خلق مى گويم».

گفت : «الحمد لله، كه مرا از وى نعمت بسيار است و هيچ گله يى ندارم تا با خلق بگويم».

پس هارون مهرى به هزار دينار پيش او بنهاد كه «اين حلال است و از ميراث مادر است». فضيل گفت : «اين پندهاى من تو را هيچ سود نداشت. و هم اينجا ظلم آغاز كردى و بيدادگرى پيش گرفتى. من تو را به نجات مى خوانم و تو مرا به گران بارى. من مى گويم : آنچه دارى به خداوندان بازده، توبه ديگرى - كه نمى بايد داد - مى دهى. سخن مرا فايده يى نيست». اين بگفت و از پيش هارون برخاست و در برهم زد ٣. هارون بيرون آمد و گفت : «آه! او خود چه مردى است؟ مرد به حقيقت فضيل است».

نقل است كه وقتى فرزند خرد خود را در كنار گرفت. و مى نواخت، چنان كه عادت پدران باشد. كودك گفت : «اى پدر! مرا دوست دارى؟». گفت : «دارم». گفت :

«خداى را دوست دارى؟». گفت : «دارم». گفت : «چند دل دارى؟». گفت : «يكدل!».

گفت : «به يكدل دو دوست توانى داشت؟». فضيل دانست كه اين سخن از كجا [ست]، و از غيرت حق - تعالى - تعريفى است، به حقيقت. دست بر سر مى زد و كودك را بينداخت. و به حق مشغول گشت و مى گفت : «نعم الواعظ انت يا بنىّ» - نيكو واعظى تو اى پسرك! -

نقل است كه روزى به عرفات ايستاده بود و در خلق نظاره مى كرد و تضرّع و زارى خلايق مى شنيد. گفت : «سبحان الله، اگر چندين خلايق نزديك شخصى روند، و از

__________

١ - اصل : فضيل.

٢ - «م» : قوم تو او را هلاك كردند. «ن» : هلاك مى كنيد.

٣ - «ن» : و زر بدر بيرون انداخت.

وى دانگى زر خواهند، ايشان را نااميد نگرداند. بر تو كه خداوند كريم غفارى، آمرزش ايشان آسان تر است از دانگى زر بر آن مرد. و تو اكرم الاكرمينى، اميد آن است كه همه را بيامرزى».

نقل است كه در شبانه عرفات ١از او پرسيدند كه «حال اين خلايق چون مى بينى؟». گفت : «آمرزيده اندى، اگر فضيل در ميان ايشان نبودى». و پرسيدند كه «چون است كه خايفان را نمى بينيم؟». گفت : «اگر خايف بودى، ايشان بر شما پوشيده نبودندى. كه خايف را نبيند، مگر خايف، و ماتم زده را نبيند، مگر ماتم زده». گفتند : «مرد چه وقت در دوستى به غايت رسد؟». گفت : «چون منع و عطا، پيش او يكسان بود».

گفتند : «چه گويى در مردى كه مى خواهد كه لبّيك گويد، و از بيم لا لبّيك نيارد؟». گفت :

«اميدوارم كه هر كه چنين كند و خود را چنين داند، هيچ لبّيك گوى برابر او نبود».

نقل است كه پرسيدند از او كه : «اصل دين چيست؟». گفت : «عقل». گفتند : «اصل عقل چيست؟». گفت : «حلم». گفتند : «[اصل] حلم چيست؟». گفت : «صبر».

امام احمد حنبل گفت : از فضيل شنيدم - رحمهما الله - كه : «هر كه رياست جست، خوار شد». گفتم : «مرا وصيّتى كن». گفت : «تبع باش، متبوع مباش». گفتم : «اين پسنديده است».

بشر حافى گفت : از او پرسيدم كه : «زهد بهتر يا رضا؟». گفت : رضا. از آن كه راضى، هيچ منزلتى طلب نكند، بالاى منزلت خويش».

نقل است كه سفيان ثورى گفت : شبى پيش او رفتم و آيات و اخبار و آثار مى گفتيم. و گفتم : «مبارك شبى كه امشب بود، و ستوده صحبتى كه بود! همانا صحبت چنين، بهتر از وحدت». فضيل گفت : «بد شبى بود امشب، و تباه صحبتى كه دوش بود».

گفتم : «چرا؟». گفت : «از آن كه تو همه شب در بند آن بودى تا چيزى گويى كه مرا خوش آيد [و من در بند آن بودم كه جوابى گويم تا تو را خوش آيد ٢] و هر دو به سخن يكديگر مشغول بوديم. و از خداى - عزّ و جلّ - بازمانديم. پس تنهايى بهتر و مناجات با حق».

نقل است كه عبد الله بن مبارك را ديد كه پيش او مى رفت. فضيل گفت : «از آنجا

__________

١ - «م» : هم در شب عرفات. «ن» : در عرفات شبانگاه.

٢ - از نسخه «م» افزوده شد.

كه رسيده اى بازگرد و الاّ من بازگردم. مىيى كه مشتى سخن بر من پيمايى و من بر تو پيمايم؟».

نقل است كه مردى به زيارت فضيل آمد. گفت : «به چه كار آمده اى؟». گفت : «تا از تو آسايشى يابم و مؤانستى». گفت : «به خدا، كه اين به وحشت نزديك است.

نيامده اى الاّ بدان كه مرا بفريبى به دروغ، و من تو را بفريبم به دروغ. هم از آنجا بازگرد».

گفت : «مى خواهم تا بيمار شوم، تا به نماز جماعت نبايد رفت و نزد خلق نبايد رفت و خلق را نبايد ديد». گفت : «اگر توانى جايى ساكن شوى ١كه كس شما را نبيند و شما كس را نبينيد كه ٢عظيم نيكو بود». گفت : «منّتى عظيم قبول كردم از كسى كه بگذرد بر من، و بر من سلام نكند، و چون بيمار شوم به عيادت من نيايد». گفت : «چون شب درآيد، شاد شوم كه مرا خلوتى بود بى تفرقه. و چون صبح آيد اندوهگين شوم از كراهيّت ديدار خلق، كه نبايد كه درآيند و مرا تشويش دهند». گفت : «هر كه را تنها ٣وحشت بود و به خلق انس گيرد، از سلامت دور بود». گفت : «هر كه سخن از عمل خود گويد ٤، سخنش اندك بود. مگر در آنچه او را به كار آيد». گفت : «هر كه از خداى - عزّ و جلّ - ترسد، زبان او گنگ بود». گفت : «چون حق - تعالى - بنده يى را دوست دارد، اندوهش بسيار دهد. و چون دشمن دارد، دنيا را بر وى فراخ كند. اگر غمگينى در ميان امّتى بگريد، جمله آن امّت را در كار او كنند». گفت : «هر چيزى را زكاتى است و زكاة عقل، اندوه طويل است» - و از آنجاست كه كان رسول الله، صلى الله عليه و آله و سلّم، متواصل الاحزان -[گفت] : «چنان كه عجب بود كه در بهشت گريند، عجب تر آن بود كه كسى در دنيا خندد». گفت : «چون خوفى در دل ساكن شود، چيزى كه به كار نيايد به زبان آن كس نگذرد. و از آن خوف، حبّ دنيا و شهوات بسوزد، و رغبت دنيا از دل بيرون كند». گفت : «هر كه از خداى - تعالى - بترسد، جمله چيزها از او بترسد». گفت :

«خوف و رهبت بنده به قدر علم بنده بود. و زهد بنده در دنيا به قدر رغبت بنده بود در

__________

١ - «م» : توانيد به جايى ساكن شويد.

٢ - «م» و «ن» : «كه» ندارد.

٣ - «م» : از تنهايى.

٤ - اصل : گيرد. متن مطابق «م» است. «ن» سخن از عمل شمرد.

آخرت». گفت : «هيچ آدمى را نديدم در اين امّت، اميدوارتر به خداى - تعالى - و ترسناك تر از ابن سيرين، رحمة الله عليه». گفت : «اگر همه دنيا به من دهند، حلال، بى حساب، از وى ننگ دارم ١چنان كه شما از مردار ننگ داريد ٢». گفت : «جمله بدى ها را در خانه يى جمع كردند و كليد آن دوستى دنيا كردند. و جمله نيكى ها را در خانه يى جمع كردند و كليد آن دشمنى دنيا كردند».

گفت : «در دنيا شروع كردن آسان است. امّا بيرون آمدن و خلاص يافتن دشوار».

گفت : «دنيا بيمارستانى است و خلق در وى چون ديوانگان اند و ديوانگان را در بيمارستان غل و بند بود». گفت : «به خدا، كه اگر آخرت از سفال باقى بودى و دنيا از زر فانى، سزا بودى كه رغبت خلق به سفال باقى بودى، فكيف كه دنيا از سفال فانى است و آخرت از زر باقى». گفت : «هيچ كس را هيچ ندادند از دنيا تا از آخرتش صدچندان كم نكردند، از بهر آن كه [تو را] به نزديك حق - تعالى - آن خواهد بود كه كسب مى كنى، خواه بسيار كن و خواه اندك».

گفت : «به جامه نرم و طعام خوش و لذّت حالى منگريد، كه فردا لذّت آن جامه و [آن] طعام نيابيد». گفت : «مردمان كه از يكديگر بريده شدند، به تكلّف شدند. هرگه كه تكلّف از ميان برخيزد، يكديگر را گستاخ بتوانند ديد». گفت : «حق - تعالى - وحى كرد به كوهها كه : من بر يكى از شما با پيغمبرى سخن خواهم گفت. همه كوهها تكبّر كردند مگر طور سينا، كه سر فرودآورد. لاجرم كرامت كلام حق يافت». گفت : «هر كه خود را قيمتى داند، او را از تواضع نصيبى نيست».

گفت : «سه چيز مجوييد كه نيابيد : عالمى كه علم او، به ميزان عمل ٣راست بود، مجوييد كه نيابيد و بى عالم بمانيد. و عاملى كه اخلاص با عمل او موافق بود، مجوييد كه نيابيد و بى عمل بمانيد. و برادر بى عيب مجوييد كه نيابيد و بى برادر بمانيد». گفت :

«هر كه با برادر خود دوستى ظاهر كند به زبان، و در دل دشمنى دارد، خداى - تعالى - لعنتش كند و كور و كر گرداندش».

__________

١ - اصل : ننگ ندارم. متن مطابق «م» است.

٢ - اصل : مى دارى. متن مطابق «م» است.

٣ - اصل : عقل. متن مطابق «م» و «ن» است.

گفتند ١ : «وقتى بود كه آنچه مى كردند به ريا مى كردند. اكنون بدانچه نمى كنند ريا مى كنند». گفت : «دوست داشتن عمل براى خلق ريا بود. و عمل كردن براى خلق شرك بود. و اخلاص آن بود كه حق - تعالى - تو را از اين دو خصلت نگه دارد، ان شاء الله، تعالى». گفت : «اگر سوگند خورم كه مرائىم، دوست تر از آن دارم كه گويم : نيم». گفت :

«اصل زهد راضى شدن است از حق - تعالى - به هر چه كند. و سزاوارترين خلق به رضاى حق، اهل معرفت اند». گفت : «هر كه حق - تعالى - را بشناسد به حقّ معرفت، پرستش او كند به قدر طاقت».

گفت : «فتوت در گذاشتن بود از برادران». گفت : «حقيقت توكّل آن است كه به غير خداى - عزّ و جلّ - اوميد ندارد و از غير او نترسد ٢». گفت : «متوكّل آن بود كه واثق بود به خداى، عزّ و جلّ. نه خداى - عزّ و جلّ - را در هر چه كند متّهم دارد، و نه شكايت كند» يعنى ظاهر و باطن در تسليم يك رنگ دارد - گفت : «چون تو را گويند : خداى - عزّ و جلّ - را دوست دارى؟ خاموش باش كه اگر گويى : نه، كافر باشى. و اگر گويى : بلى، فعل تو به فعل دوستان او نماند». گفت : «شرمم گرفت از خداى - عزّ و جلّ - از بس كه به مبرز رفتم» - و در سه روز يك بار بيش نرفتى - گفت : «بسا مردا كه در طهارت جاى رود و پاك بيرون آيد و بسا مردا كه در كعبه رود و پليد بيرون آيد». گفت : «جنگ كردن با خردمندان آسان تر است از حلوا خوردن با بى خردان». گفت : «هر كه در روى فاسقى خوش بخندد، در ويران كردن مسلمانى سعى مى برد». گفت : «هر كه ٣بر ستورى لعنت كند، [ستور] گويد : آمين، از من و تو هر كه در خداى - عزّ و جلّ - عاصى تر است لعنت بر او باد». گفت : «اگر مرا خبر آيد كه : تو را يك دعا مستجاب است هر چه خواهى بخواه، من آن دعا را در حق سلطان صرف كنم. از آن كه اگر در صلاح خويش دعا كنم، صلاح من تنها بود. و صلاح سلاطين صلاح عالميان است».

گفت : «دو خصلت است كه دل را فاسد كند : بسيار خفتن و بسيار خوردن».

گفت : «در شما دو خصلت است كه هر دو از جهل است : يكى آن كه مى خنديد، و عجبى نديده، و نصيحت مى كنى، و به شب بيدار نابوده». گفت : «حق - تعالى - مى فرمايد كه اى

__________

١ - «م» : و گفت.

٢ - اصل : نپرسد. متن مطابق «م» است.

٣ - اصل : هر كه را.

فرزند آدم! اگر تو مرا ياد كنى، من تو را ياد كنم. و اگر مرا فراموش كنى، من تو را فراموش كنم. و اين ساعت كه تو مرا ياد نخواهى كرد ١، آن بر توست، نه از توست. اكنون مى نگر تا چون مى كنى؟». گفت : «حق - تعالى - گفته است پيغمبر را كه بشارت ده گنهكاران را كه اگر توبه كنند بپذيرم، و بترسان صدّيقان را كه اگر به عدل با ايشان كار كنم همه را بسوزم».

يكى از وى وصيّتى خواست. گفت : ارباب متفرّقون خير، ام الله الواحد القهّار».

يك روز پسر خود را ديد كه درستى زر مى سخت [تا به كسى دهد]. و شوخ كه در نقش زر بود، پاك مى كرد. گفت : «اى پسر! اين تو را فاضل تر از ده حجّ». يك بار پسر او را بول بسته شد. فضيل دست برداشت و گفت : «يا رب! به دوستى من تو را كه از اين رنجش رهايى ده». هنوز از آنجا برنخاسته بود كه شفا پديد آمد.

و در مناجات گفتى : «خداوندا! بر من رحمتى كن، كه تو بر من عالمى. و عذابم مكن، كه تو بر من قادرى». وقتى گفتى : «الهى! تو مرا گرسنه مى دارى، و مرا و عيال مرا برهنه مى دارى، و مرا به شب چراغ نمى دهى - و تو اين با دوستان خويش كنى - به كدام منزلت، فضيل اين دولت يافت؟».

نقل است كه سى سال، هيچ كس لب او خندان نديده بود. مگر آن روز كه پسرش بمرد، تبسّم كرد. گفتند : «اى خواجه! چه وقت اين است؟». گفت : «دانستم كه خداوند راضى بود به مرگ اين پسر، من نيز موافقت كردم و رضاى او را تبسّم كردم».

و در آخر عمر مى گفت : «از پيغامبران رشك نيست، كه ايشان را هم لحد و هم قيامت و هم دوزخ و هم صراط در پيش است. و جمله با كوتاه دستى نفسى نفسى خواهند گفت. از فرشتگان هم رشك نيست، كه خوف ايشان از خوف بنى آدم زيادت است و ايشان را درد [بنى آدم نيست و هر كه را] ٢اين درد نبود، من آن نخواهم. ليكن از آن كس رشكم مىيد كه هرگز از مادر نخواهد زاد».

گويند : روزى مقريى بيامد و در پيش وى چيزى خواند. گفت : «اين را پيش پسر [من] بريد تا برخواند». و گفت : «سوره القارعة نخوانى كه او طاقت شنيدن سخن قيامت ندارد». قضا را مقرى همين سورت برخواند. چون گفت : الْقارِعَةُ مَا الْقارِعَةُ؟ آهى بكرد.

__________

١ - اصل : ياد كنى. متن مطابق «ن» است.

٢ - از «ن» افزوده شد.

چون گفت : يَوْمَ يَكُونُ النّاسُ كَالْفَراشِ الْمَبْثُوثِ، آه ديگر بكرد و بى هوش گشت ١. نگاه كردند، آن پاك زاده جان داده بود.

فضيل را چون اجل نزديك آمد، دو دختر داشت. عيال خود را وصيّت كرد كه :

چون من بميرم، اين دختركان را برگير. و بر كوه بوقبيس بر. و روى سوى آسمان كن و بگوى : خداوندا! مرا وصيّت كرد فضيل، و گفت : «تا من زنده بودم، اين زينهاريان را به طاقت خويش مى داشتم. چون مرا به زندان گور ٢محبوس كردى، زينهاريان را به تو بازدادم». چون فضيل را دفن كردند، عيالش همچنان كرد كه او گفته بود. دختركان را آنجا برد و مناجات كرد و بسيار بگريست. همان ساعت امير يمن آنجا بگذشت با دو پسر خود. ايشان را ديد با گريستن و زارى. برسيد و گفت : «حال چيست؟». آن زن حكايت بازگفت. امير گفت : «اين دختران را به پسران خود دهم و هر يكى را هزار دينار كابين كنم. تو بدين راضى هستى؟». گفت : «هستم». در حال فرمود تا عمارى ها و فرش ها و ديباها بياوردند. و دختران را با مادر ايشان در عمارى نشاندند و به يمن بردند. و بزرگان را جمع كرد و دختران را نكاح كرد و به پسران تسليم كرد. آرى : من كان لله، كان الله له.

عبد الله مبارك گفت - رحمة الله عليه - : «چون فضيل درگذشت. اندوه، همه برخاست».

__________

١ - در اصل جمله «آه ديگر بكرد» در اينجا تكرار شده بود و چون زائد مى نمود حذف گرديد. در «م» و «ن» عبارت بسيار كوتاه تر و پس از «برخواند» چنين است : در حال نعره يى بزد و جان بداد.

٢ - اصل : به رحمت زندان گور. متن مطابق «م» و «ن» است.

11 - ذكر إبراهيم أدهم رحمة الله عليه

١١ - ذكر إبراهيم أدهم رحمة الله عليه

آن سلطان دنيا و دين، آن سيمرغ قاف يقين، آن گنج عالم عزلت، آن گنجينه اسرار دولت، آن شاه اقليم اعظم، آن پرورده لطف و كرم، شيخ عالم إبراهيم ادهم - رحمة الله عليه - متّقى وقت بود و صدّيق روزگار. و در انواع معاملات و اصناف حقايق، حظّى تمام داشت. و مقبول همه بود. و بسى مشايخ را ديده بود. و با امام اعظم ابو حنيفه رحمة الله عليه - صحبت داشته بود و جنيد گفت: «مفاتيح العلوم إبراهيم [بن] ادهم ١» - كليد علمهاى اين طايفه إبراهيم ادهم است.

يك روز به نزديك امام اعظم درآمد. اصحاب، او را به چشم حقارت نگرستند.

ابو حنيفه گفت - رحمه الله -: «سيّدنا إبراهيم ادهم». گفتند: «او اين سيادت به چه يافت». گفت: «بدان كه دايم به خداوند - تعالى - مشغول بود و ما به كارهاى ديگر».

و او پادشاه بلخ بود. ابتداى حال او آن بود در وقت پادشاهى، كه عالمى زير فرمان داشت، و چهل سپر زرّين در پيش و چهل گرز زرّين در پس او مى بردند ٢. يك شب بر تخت خفته بود. نيم شب سقف خانه بجنبيد، چنانكه كسى بر بام بود. گفت:

«كيست؟». گفت: «آشنايم. شتر گم كرده ام». گفت: «اى نادان! شتر بر بام مى جويى؟ شتر بر بام چگونه باشد؟». گفت: «اى غافل! تو خداى را بر تخت زرين و در جامه اطلس مى جويى. شتر بر بام جستن از آن عجيب تر است؟». از اين سخن هيبتى در دل وى پديد آمد و آتشى در دل وى پيدا گشت. متفكّر و متحيّر و اندوهگين شد. و در روايتى ديگر

__________

١ - «م» و «ن» فقط: ابراهيم.

٢ - اصل: مى رفت. متن مطابق «م» و «ن» است.

گويند كه: روزى بار عام بود. اركان دولت هر يكى بر جاى خود ايستاده بودند. و غلامان در پيش او صف زده. ناگاه مردى با هيبت از در درآمد - چنان كه هيچ كس را از خدم و حشم زهره آن نبود كه گويد كه: تو كيستى؟ و به چه كار مىيى؟ - آن مرد هم چنان مىمد تا پيش تخت ابراهيم. إبراهيم گفت: «چه مى خواهى؟». گفت: «در اين رباط فرومىيم». گفت: «اين رباط نيست، سراى من است». گفت: «اين سراى، پيش از اين از آن كه بود؟». گفت: «از آن پدرم». گفت: «پيش از او از آن كه بود؟». گفت: «از آن فلان كس». گفت: «پيش از او از آن كه بود؟». گفت: «از آن [پدر] فلان كس». [گفت: «همه كجا شدند؟»] گفت: «همه برفتند و بمردند». گفت: «اين نه رباط باشد؟ كه يكى مىيد و يكى مى رود». اين بگفت و به تعجيل از سراى بيرون رفت. إبراهيم در عقبش روان گشت و آواز داد. و سوگند داد كه «بايست، تا با تو سخنى گويم» بايستاد. گفت: «تو كيستى و از كجا مىيى كه آتشى در جانم زدى؟». گفت: «ارضى و بحرى و برّى و سمائىم. و نام معروف من خضر است». گفت: «توقف كن تا به خانه روم و بازآيم».

گفت: «الامر اعجل من ذلك». و ناپديد گشت. سوز إبراهيم زيادت شد و دردش بيفزود. گفت: تا اين چه حالت است كه به شب ديدم و به روز شنيدم؟! گفت: «اسب زين كنند كه به شكار مى روم. تا اين حال به كجا خواهد رسيد؟». برنشست و روى به صحرا نهاد. چون سرآسيمه يى در صحرا مى گشت، چنان كه نمى دانست كه چه مى كند. در آن حال از لشكر جدا شد و دور افتاد. آوازى شنيد كه: «بيدار باش!». او ناشنيده كرد. دوم بار همين آواز شنيد. سيّوم بار خويشتن را از آنجا دور مى كرد و ناشنوده مى كرد. بار چهارم آوازى شنيد كه: «بيدار گرد پيش از آن كه بيدارت كنند». چون اين خطاب بشنيد، به يك بار از دست برفت ١. ناگاه آهويى پديد آمد. خويشتن را بدو مشغول گردانيد. آهو به سخن آمد و گفت: «مرا به صيد تو فرستاده اند، نه تو را به صيد من. تو مرا صيد نتوانى كرد. تو را از براى اين آفريده اند كه بيچاره يى را به تير زنى و صيد كنى؟ هيچ كار ديگر ندارى؟» إبراهيم گفت: «آيا اين چه حالت است؟». روى از آهو بگردانيد.

همان سخن كه از آهو شنيده بود از قربوس زين بشنيد. جزعى و خوفى در وى پديد آمد

__________

١ - نسخه ٦٩٢ هـ. با «م» و «ن» در مواردى چند، كاملا فرق دارد و انشاء دو نسخه مشابه نيست. در اين گونه موارد، متن مطابق نسخه ٦٩٢ هـ. است.

و كشف زيادت گشت. چون حق - تعالى - خواست كه كار تمام كند، بار ديگر از گوى گريبان شنيد. كشف، آنجا تمام شد و ملكوت بر او برگشادند. و واقعه رجال الله مشاهده نمود. و يقين حاصل كرد. و گويند: چندان بگريست كه همه اسب و جامه او از آب ديده تر شد و توبه نصوح كرد و روى از راه يك سو نهاد. شبانى را ديد، نمدى پوشيده و كلاهى از نمد بر سر نهاده، و گوسپندان در پيش كرده. بنگريست. غلام او بود. قباى زربفت بيرون كرد و به وى داد. و گوسفندان به وى بخشيد. و نمد او بگرفت و درپوشيد و كلاه او بر سر نهاد. و بعد از آن، پياده در كوهها و بيابان ها مى گشت و بر گناهان مى گريست، تا به مرو رسيد. آنجا پلى ديد. نابينايى را ديد كه از پل درگذشت. تا نيفتد ١، گفت: «اللهم احفظه». معلّق در هوا بايستاد. وى را بگرفتند و بركشيدند و در إبراهيم خيره بماندند ٢ كه: اين چه مردى بزرگ است. پس از آنجا برفت تا به نشابور رسيد. گوشه يى خالى مى جست، تا به طاعت مشغول شود. غارى است آنجا، مشهور. نه سال در آن غار ساكن بود، در هر خانه يى سه سال ٣. كه داند كه در آن غار شبها و روزها چه مجاهده كشيدى. روز پنجشنبه بالاى غار آمدى و پشته يى هيزم جمع كردى و صبحگاه به نشابور بردى و بفروختى، و نماز آدينه بگزاردى و بدان سيم، نان خريدى و نيمه يى به درويش دادى. و [نيمه يى به كار بردى] و تا هفته ديگر با آن قناعت كردى.

و احوال روزگارش بدين منوال گذشتى.

نقل است كه زمستان شبى در آن غار بود، و شبى بود سرد، و او يخ شكسته بود و غسل آورده. تا سحرگاه در نماز بود. وقت سحر بيم بود كه از سرما هلاك شود. مگر به خاطرش آمد كه آتشى بايستى يا پوستينى. هم در آن ساعت پوستينى پشت او گرم كرد، تا در خواب شد. چون از خواب بيدار شد، روز روشن شده بود، و او گرم برآمده.

بگريست - و آن پوستين اژدهايى بود با دو چشم، چون دو قدح عظيم - ترسى در دل او پديد آمد. گفت: «خداوندا! اين به صورت لطف به من فرستادى. اكنون، در صورت قهرش مى بينم، طاقت نمى دارم». اژدها روان شد و دو سه بار روى در زمين ماليد در

__________

١ - «ن» و «م»: از آن پل درافتاد و اگر آبش ببردى در حال هلاك شدى.

٢ - «هـ»: وى را بگرفت و بركشيد. او در إبراهيم خيره بماند.

٣ - اصل، در هر سه سال در خانه غارى باشيدى «؟». «م»: ساكن شد و عبادت مى كرد. متن مطابق «ن» است.

پيش وى، و ناپديد شد و برفت.

نقل است كه چون مردمان از كار وى اندكى آگه شدند، از آن غار بگريخت و روى به مكّه نهاد. و آن وقت [كه] شيخ ابو سعيد - قدّس الله سرّه - به زيارت آن غار رفته بود، گفت : «سبحان الله! اگر اين غار پرمشگ بودى، چندين بوى ندادى، كه جوانمردى روزى چند به صدق در اينجا بوده است، كه همه روح و راحت گشته است».

پس روى به باديه نهاد ١. تا از اكابر دين يكى به وى رسيد و نام اعظم خداوند - تعالى - به وى آموخت. و او بدان نام، خداى - تعالى - را بخواند. در حال خضر را بديد.

گفت : «اى ابراهيم! آن برادر من بود، الياس، كه تو را نام بزرگ خداوند - تعالى - در آموخت». پس ميان او و خضر بسى سخن رفت و پير او خضر بود كه اوّلش دركشيده بود و در كار آورده. در باديه [كه] مى رفت، گفت : به ذات العرق رسيدم. هفتاد مرقّع پوش را ديدم، جان بداده بودند و خون از ايشان روان گشته. گرد آن قوم برآمدم، يكى را رمقى مانده بود. پرسيدم كه : «اى جوانمرد اين چه حالت است؟». گفت : يا ابن ادهم عليك بالماء و المحراب. دور دور مرو كه مهجور گردى، و نزديك نزديك ميا كه رنجور گردى. كسى مباد كه بر بساط سلامت ٢اين گستاخى كند. و بترس از آن دوستى كه حاجيان بيت الحرام را چون كافران روم كشد و با حاجيان غزا كند. بدانكه : ما قومى بوديم صوفى، و به توكّل قدم در باديه نهاده و عزم كرديم كه سخن نگوييم و به جز از خداوند انديشه يى نكنيم. و حركت و سكون از براى وى كنيم. و به غير وى التفات ننماييم. چون بر باديه گذار كرديم و به احرامگاه رسيديم، خضر - صلوات الله عليه - به ما رسيد. سلام كرديم و شاد شديم و گفتيم كه : «الحمد لله كه سعى ما مشكور افتاد و باطل نشد و طالب به مطلوب پيوست، كه چنين كسى به استقبال ما آمد». حالى به جانهاى ما ندا كردند كه : «اى كذّابان و مدّعيان! قولتان و عهدتان اين بود؟ كه ما را فراموش كرديد و به غير ما مشغول گشتيد. آگاه باشيد كه به غرامت، جان شما را به غارت مى بريم. و تا خون شما نريزيم با شما صلح نكنيم». اين جوانمردان را كه مى بينى همه سوختگان اين بازخواست اند. هلا اى ابراهيم! اگر تو نيز سر اين دارى، پاى در نه. شعر :

__________

١ - «م» : نقل است كه چون إبراهيم روى به باديه نهاد.

٢ - «ن» : سلاطين.

خونريز بود هميشه در كشور ما ... جان، عود بود هميشه بر مجمر ما

دارى سر ما؟ وگرنه، دور از بر ما! ... ما دوست كشيم، و تو ندارى سر ما

إبراهيم متحيّر شد. گفت : «تو را چرا رها كرده اند؟». گفت : «گفتند : ايشان پخته بودند ١. تو هنوز خامى. جهد كن تا تو نيز پخته شوى و از پى درآيى». اين بگفت و او نيز جان بداد.

نقل است كه چهارده سال بايست تا باديه را قطع كند. همه راه در نماز و تضرّع بود تا به مكّه رسيد. پيران حرم خبر يافتند. به استقبال او آمدند. او خويشتن را در پيش قافله انداخت تا كسى او را نشناسد. خادمان پيش از پيران بيرون آمدند و مى رفتند.

مردى را ديدند كه در پيش قافله مىمد. از او پرسيدند كه : «إبراهيم ادهم نزديك رسيده است؟ كه مشايخ حرم نزديك آمده اند، استقبال او را». إبراهيم گفت : «چه مى خواهند از آن پير زنديق؟». ايشان دست برآوردند و سيلى بر گردن او درپيوستند كه : «تو چنين كسى را زنديق مى خوانى!؟ زنديق تويى». گفت : «من هم اين مى گويم ٢».

[چون از او درگذشتند] با نفس گفت : «هان! خوردى؟ مى خواستى تا مشايخ حرم محترم به استقبال تو آيند؟ الحمد لله كه به كام خودت ديدم». تا آنگاه كه بشناختند و عذرها خواستند. پس در مكّه ساكن شد و او را دوستان و ياران پيدا شدند. و او هميشه از كسب خود خوردى. گاه هيزم كشى كردى و گاهى پاليز مردمان نگاه داشتى.

نقل است كه چون از بلخ برفت، او را پسرى مانده بود شيرخواره. چون بزرگ شد، پدر خويش را از مادر طلب كرد. مادر گفت : «پدر تو گم شده است و به مكّه نشانش مى دهند». گفت : «من به مكّه روم و خانه را زيارت كنم و پدر را به دست آورم و در خدمتش بكوشم». فرمود كه منادى كنند كه هر كه را آرزوى حجّ است بيايند، زاد و راحله بدهم. گويند : چهار هزار آدمى جمع شدند. همه را به زاد و راحله خود به حجّ برد، اميد آن را كه باشد كه ديدار پدر بيند. چون به مسجد درآمد، مرقّع پوشان را ديد.

پرسيد از ايشان كه : «إبراهيم ادهم را شناسيد؟». گفتند : «شيخ ماست. به طلب هيزم رفته است به صحراى مكّه. و او هر روز پشته يى هيزم آورد و بفروشد و نان خرد و بر ما

__________

١ - اصل : بود. متن مطابق «م» است.

٢ - اصل : منم مى گويم زنديق است. «ق» : من مى گويم زنديق اوست. متن مطابق «م» است.

آرد». پس ١ به صحراى مكّه بيرون آمد. پيرى را ديد كه پشته هيزم گران بر گردن نهاده، مىمد. گريه بر پسر افتاد. خود را نگاه مى داشت و در پى او مىمد تا به بازار درآمد. و آواز مى داد و مى گفت: «من يشترى الطّيّب بالطّيّب؟». مردى بخريد و نانش داد. نان را سوى اصحاب برد و پيش ايشان بنهاد و به نماز مشغول گشت. ايشان نان مى خوردند و او نماز مى كرد. و او ياران خود را پيوسته وصيّت كردى كه: «خود را از امردان نگاه داريد و از زنان نامحرم. خاصّه امروز كه در حجّ زنان باشند و كودكان باشند، چشم نگاه داريد». همه قبول كردند. چون حاجيان در مكّه آمدند و خانه را طواف كردند - و إبراهيم با ياران همه در طواف بودند - پسرى صاحب جمال پيش او آمد. إبراهيم تيزتيز در وى بنگريست، ياران ديدند. چون آن مشاهده كردند، از او تعجّب كردند.

چون از طواف فارغ شد، گفتند: «رحمك الله! ما را فرموده بودى كه به هيچ زن و امرد نگاه مكنيد و تو خود به غلامى صاحب جمال نگاه كنى؟!» گفت: «شما ديديد؟» [گفتند:

«ديديم». گفت ٢]: «دست بر خاطر نهيد، كه در گمان ما آن فرزند بلخى ماست. كه چون از بلخ بيرون آمدم، پسرى شيرخواره گذاشتم. چنين دانم كه اين غلام آن پسر است». و پسر، خود را هيچ آشكارا نمى كرد تا پدر نگريزد. هر روز مىمدى و در روى پدر نگاه مى كردى. إبراهيم بر آن گمان خود با يكى از ياران بيرون آمد و قافله بلخ طلب كرد ٣ و به ميان قافله درآمد. خيمه يى ديد از ديبا زده و كرسيى در ميان آن خيمه نهاده، و آن پسر بر آن كرسى نشسته، قرآن مى خواند. گويند بدين آيت رسيده بود: «قوله - تعالى - «أَنَّما أَمْوالُكُمْ وَأَوْلادُكُمْ فِتْنَةٌ». إبراهيم بگريست و گفت: «راست گفت خداوند من، جلّ جلاله». و بازگشت و برفت و آن يار خود را گفت: «درآى، و از آن پسر بپرس كه: تو فرزند كيستى؟». آن كس درآمد و گفت: «تو از كجايى؟». گفت: «من از بلخ». گفت: «تو پسر كيستى؟». سر در پيش افگند و دست بر روى بنهاد و گريه بر او افتاد و بگريست.

گفت: «پسر إبراهيم ادهمم». و مصحف از دست بنهاد و گفت: «من پدر را نديده ام، مگر ديروز. و نمى دانم تا او هست يا نيست ٤. و مى ترسم كه اگر بگويم، بگريزد. كه او از ما

__________

١ - «هـ»: پسر.

٢ - از «ق» افزوده شد.

٣ - در «م» و «ن» و «ق» روايت چنين است كه يكى از ياران إبراهيم تنها به جستجوى پسر مى رود.

٤ - «م»: اكنون نمى دانم اوست يا نه؟

گريخته است». مادرش با او به هم بود. [درويش] گفت : «بياييد تا شما را به نزديك او برم». بيامدند. إبراهيم با ياران در پيش ركن يمانى نشسته بودند. إبراهيم از دور نگاه كرد. يار خود را ديد با آن پسر و مادرش. چون زن، إبراهيم را بديد، صبرش نماند.

بخروشيد و گفت : «اينك پدر تو». جمله ياران و خلق به يك بار در گريه افتادند و پسر از هوش برفت در گريه. چون به خود بازآمد، بر پدر سلام كرد. إبراهيم جواب داد و در كنارش گرفت و گفت : «بر كدام دينى؟». گفت : «بر دين اسلام». گفت : «الحمد لله».

[ديگر] گفت ١ : «قرآن مى دانى؟». گفت : «مى دانم». گفت : «الحمد لله». [ديگر] گفت : «از علم چيزى آموختى؟». گفت : «آموختم». گفت : «الحمد لله». پس إبراهيم ٢خواست تا برود. پسر دست از وى نداشت. و مادر فرياد مى كرد. و او پسر در كنار گرفته بود. روى به آسمان كرد و گفت : «الهى اغثنى». پسر اندر كنار او جان بداد. ياران گفتند : «يا إبراهيم چه افتاد؟». گفت : «چون او را در كنار گرفتم، مهر او در دلم بجنبيد. ندا آمد كه : يا ابراهيم! تدعو محبّتنا، و تحبّ معنا غيرنا؟» ٣ - يعنى دعوى دوستى ما مى كنى؟ و با ما به هم، ديگرى را دوست مى دارى؟ و به ديگرى مشغول مى شوى؟ و دوستى به انبازى كنى؟ و ياران را وصيّت كنى كه در هيچ زن و كودك نگاه مكنيد و تو بدين كودك و زن درآويزى؟ - «چون اين ندا شنيدم دعا كردم و گفتم : يا ربّ العزّة! مرا فرياد رس. اگر محبّت او مرا از محبّت تو مشغول خواهد كرد، يا جان او بردار، يا جان من. دعاى من در حقّ او اجابت يافت». اگر كسى را از اين حال عجب آيد، گوييم : از إبراهيم عجب نيست قربان كردن، پسر را.

نقل است كه گفت : شبها فرصت مى جستم تا كعبه را خالى يابم از طواف، و حاجتى خواهم. هيچ فرصت نمى يافتم. تا شبى باران عظيم مىمد. برفتم و فرصت را غنيمت دانستم تا چنان شد كه كعبه ماند و ابراهيم. طواف كردم و دست در حلقه زدم و عصمت خواستم از گناه. ندايى شنيدم كه : «عصمت مى خواهى تو از گناه. و همه خلق از من اين مى خواهند. اگر من همه را عصمت دهم، درياهاى غفورى و غفّارى و رحيمى و

__________

١ - «ن» ديگر پرسيد.

٢ - در نسخه اصل عبارت «كه ملاقات كرد» در اينجا اضافه شده. امّا چون در نسخه هاى ديگر نبود و از استوارى عبارت مى كاست، حذف گرديد.

٣ - «م» : تدعى محبتنا مع حب غيرنا.

رحمانى من كجا رود و به چه كار آيد؟». پس گفتم : «اللهمّ اغفر لي ذنوبى». شنيدم كه :

«از جهان با ما سخن گوى، و سخن خود مگوى. آن به، كه سخن تو ديگران گويند».

در مناجات گفته است : «الهى! تو مى دانى كه هشت بهشت در جنب اكرامى كه تو با من كرده اى، اندك است، و در جنب انس دادن مرا با ذكر خويش، و در جنب فراغتى كه مرا داده اى در وقت تفكّر كردن در عظمت تو». و ديگر مناجات او اين بود كه : «يا ربّ! مرا از ذلّ معصيت به عزّ طاعت رسان». و مى گفتى : «الهى! آه! من عرفك فلم يعرفك، فكيف من لم يعرفك؟» - يعنى : آه، آن كه تو را مى داند، تو را نمى داند، پس چگونه باشد حال كسى كه تو را نداند؟ -

نقل است كه گفت : وقتى پانزده سال سختى و مشقّت كشيدم. ندايى شنيدم كه :

«كن عبدا، فاسترحت». يعنى : برو، بنده باش، پس در راحت افت ١، يعنى : فاستقم كما امرت.

نقل است كه از او پرسيدند كه «تو را چه رسيد كه آن مملكت را بماندى؟». گفت :

«روزى بر تخت نشسته بودم. آينه اى در پيش من داشتند. در آن آينه نگاه كردم، منزل خود گور ديدم، و در او انيسى و غم گسارى نه. و سفرى ديدم دور، و راه دراز در پيش، و مرا زادى و توشه يى نه. قاضى عادل ديدم، و مرا حجّت نه. ملك بر دلم سرد شد».

گفتند : «چرا از خراسان بگريختى؟». گفت : «آنجا بسى پرسيدند كه دوشت چون بود؟ [و امروز چگونه اى؟». گفتند : ] «چرا زنى نمى خواهى؟». گفت ٢ : «هيچ زن شوهر كند تا شوهر او را گرسنه و برهنه دارد؟ من از آن زن نمى كنم، كه هر زن كه من كنم، گرسنه و برهنه ماند. اگر بتوانمى خود را طلاق دهمى. ديگرى را بر فتراك چون بندم؟ زنى را به خويشتن چون غرّه كنم؟». از درويشى پرسيد ٣كه «زن دارى؟». گفت : «نه». گفت ٤ :

«فرزند دارى؟». گفت : «نه». [گفت : «نيك نيك است». آن درويش گفت : «چگونه؟ ٥»].

گفت : «آن درويش كه زن كرد، در كشتى نشست، و چون فرزند آمد غرق شد».

__________

١ - «ن» : افتادى.

٢ - اصل : گفتيمى. اگر عبارت داخل كروشه از «ن» افزوده نمى شد بازهم جمله هاى اصل قابل تعبير بود اما با توجه به قرائن صورت فوق درست تر بنظر آمد.

٣ - اصل : پرسيدند. متن مطابق «ن» است.

٤ - اصل : گفتند. متن مطابق «ن» است.

٥ - از «ن» افزوده شد.

نقل است كه روزى درويشى را ديد كه مى ناليد. گفت: «پندارم كه درويشى را به رايگان خريده اى». گفت: «اى ابراهيم! درويشى را كسى هرگز خرد؟». گفت: «بارى من به مملكت بلخ خريده ام و سخت ارزان خريده ام كه به ارزد».

نقل است كه إبراهيم را هزار دينار آوردند ١ كه: «بگير». گفت: «من از درويشان هيچ نگيرم». گفت: «من توانگرم». گفت: «از آن كه دارى، زيادت بايدت؟». [گفت:

«بلى!»]. گفت: «برگير كه سر همه درويشان تويى. خود اين درويشى نيست؟».

سخن اوست كه «سخت ترين حالى كه مرا پيش آيد، آن بود كه به جايى رسم كه مرا بشناسند. آنگاه مرا از آنجا بايد گريخت. ندانم كدام صعب تر است: به وقت ناشناختن ذلّ كشيدن؟ يا در وقت شناختن از عزّ گريختن؟». و گفت: «ما درويشى جستيم، توانگرى پيش آمد. مردمان ديگر توانگرى جستند، درويشى پيش آمد ايشان را».

گويند: مردى ده هزار درم پيش او آورد، قبول نكرد و گفت كه: «بدين قدر سيم سياه، مى خواهى كه نام من از ميان درويشان پاك كنى؟».

نقل است كه چون واردى از غيب بدو فرودآمدى، گفتى: «كجااند ملوك دنيا تا ببينند ٢: اين چه كار و بار است؟ تا از ملك خودشان ننگ آيد». گفت: «صادق نيست هر كه شهرت طلب كند». و گفت: «اخلاص صدق نيّت است با خداى، تعالى». گفت:

«هر كه دل خود حاضر نيابد در سه موضع، نشان آن است كه در بر او بسته اند: يكى در وقت خواندن قرآن، دوّم در وقت ذكر گفتن، سيّوم در وقت نماز كردن».

و گفت: «علامت عارف، آن بود كه بيشتر خاطر او در تفكر بود و در عبرت، و بيشتر سخن او ثنا بود و مدحت حق ٣، و بيشتر طاعت باشد از اعمال او ٤، و بيشتر نظر او [در] لطايف صنع بود و قدرت». و گفت: «سنگى ديدم در راهى افگنده و بر آن سنگ، نبشته: اقلب و اقرأ» - يعنى برگردان و بخوان - گفت: «برگردانيدم، نوشته بود كه: چون تو عمل نكنى بدانچه دانى، چگونه مى طلبى آنچه ندانى؟».

__________

١ - «ن»: كسى إبراهيم را هزار دينار آورد.

٢ - در نسخه اصل به جاى «تا ببينند» يك عبارت عربى است: «اين ابناء الملوك من هذه اللّذات». متن با توجه به «م» و «ن» و «ق» و «هـ» تصحيح شده است.

٣ - «م»: ثنا بود حق را و مدحت.

٤ - «م»: بيشتر عمل او طاعت بود.

و گفت : «در اين طريق هيچ چيز بر من سخت تر از مفارقت كتاب نبود. كه فرمودند كه : مطالعه مكن». و گفت : «گران ترين اعمال، در ترازو، آن خواهد بود فردا، كه امروز بر تو گران تر است». و گفت : «سه حجاب بايد كه از پيش دل سالك برخيزد تا در دولت بر او گشاده شود : يكى آن كه اگر مملكت هر دو عالم، به عطاى ابدى بدو دهند، شاد نگردد، از براى آن كه به موجود ١مخلوق شاد گشته باشد. او هنوز مردى حريص است و الحريص محروم. دوّم حجاب آن است كه اگر مملكت هر دو عالم او را بود و از او بستانند، به افلاس اندوهگين نگردد، از براى آن كه اين نشان سخط بود و السّاخط معذّب ٢. سيّوم آن كه به هيچ مدح و نواخت فريفته نشود، كه هر كه به نواخت فريفته گردد، حقير همّت باشد و حقير همّت محجوب باشد. عالى همّت بايد بود».

نقل است كه يكى را گفت : «خواهى كه از اوليا باشى؟» گفت : «بلى» گفت : «به يك ذرّه در دنيا و آخرت رغبت مكن. و روى به خداى - عزّ و جلّ - آور به كليّت، و از ماسوى الله خويشتن فارغ دار. و طعام حلال خور كه بر تو نه قيام شب است و نه صيام روز» و گفت : «هيچ كس در نيافت پايگاه مردان، به نماز و روزه و زكات و حج، مگر بدان كه بدانست كه در حلق ٣خويش چه در مىورد».

گفتند : «جوانى هست صاحب وجد، و حالتى عظيم دارد و رياضتى شگرف مى كشد». إبراهيم گفت : «مرا آنجا بريد تا او را ببينم» [ببردند.] آن جوان گفت : «مهمان [من] باش». سه روز آنجا باشيد و مراقبت حال آن جوان كرد. زيادت از آن بود كه گفتند. إبراهيم را غيرتى آمد كه : «ما چنين فسرده، و وى جمله شب بى خواب و بى قرار؟». گفت : «تا با خود بحث حال او كنم، تا هيچ شيطان در اين حال او راه يافته است يا همه خالص است چنان كه مى بايد؟». با خود گفت : «آنچه اساس كار است تفحّص بايد كرد». پس اساس كار و اصل، لقمه است. بحث لقمه او كردند، نه بر وجه حلال بود. گفت : «الله اكبر. شيطان است». پس جوان را گفت : «من سه روز مهمان تو بودم.

تو بيا روزى چند مهمان من باش». جوان را بياورد و لقمه خويش داد. جوان را حال گم

__________

١ - ظ : به وجود مخلوق.

٢ - اصل : نشاط حظ بود و اللسان حظ معذب. متن مطابق «م» و «ن» است.

٣ - اصل : خلق. متن مطابق نسخه هاى ديگر است.

شد و شوقش نماند و عشقش ناپديد گشت. آن گرمى و بى قرارى از وى برفت و آن بى خوابى ترك كرد. إبراهيم را گفت : «آخر تو با من چه كردى؟». گفت : «لقمه تو بر وجه حلال نبود. شيطان با آن لقمه در باطن تو مى رفت. چون لقمه حلال به باطن تو فرورفت، شيطان را با آن مدخل نماند. آنچه تو را مى نمود، شيطانى بود. بدين لقمه حلال، اصل كارت پديد آمد. تا بدانى كه اساس اين كار بر لقمه حلال بود». سفيان را گفت : «هر كه شناسد آنچه مى طلبد، خوار گردد در چشم او، آن چه جز آن است و آن چه بذل بايد كرد». سفيان را گفت : «تو محتاجى به اندك يقين، اگر چه بسيار علم دارى».

نقل است كه يك روز شقيق و إبراهيم به هم بودند. شقيق گفت : «چرا از خلق مى گريزى؟». گفت : «دين خويش در كنار گرفته ام و از اين شهر بدان شهر و از اين سر كوه بدان سر كوه مى گريزم. تا هر كه مرا بيند پندارد كه حمّالىم يا وسواس دارم، تا مگر از دست شيطان، به سلامت ايمان را به دروازه مرگ بيرون برم».

نقل است كه در رمضان بيرون آمدى و گياه درودى. و آن چه دادندى به درويشان دادى. و شب تا روز نماز كردى و هيچ نخفتى. گفتند : «چرا خواب با چشم تو آشنا نشود؟». گفت : «زيرا كه يك ساعت از گريستن نمىسايم. چون بدين صفت باشم، خواب را با چشم چگونه آشنايى باشد؟». چون نماز بگزاردى. دست بر روى خود بازنهادى. گفتى : «مى ترسم، نبايد كه به رويم باززنند».

نقل است كه يك روز هيچ نيافت. گفت : «الهى! شكرانه را چهارصد ركعت نماز كنم». شب ديگر هم هيچ نيافت. شب سيّوم نيز. همچنين تا هفت شب، چنين بود كه به وى طعامى نرسيد. ضعفى در وى پديد آمد. گفت : «الهى اگر بدهى، شايد». در حال جوانى بيامد، گفت : «به قوت حاجت هست؟». گفت : «هست». او را به خانه برد. چون نيك در وى نگريست، نعره يى بزد. گفت : «چه بود؟». گفت : «من غلام توام و هر چه دارم از آن توست». گفت : «آزادت كردم و هر چه در دست توست، به تو بخشيدم. مرا دستورى ده، تا [بروم». پس] ١گفت : «الهى! عهد كردم كه بعد از اين غير از تو از كسى چيزى نخواهم. كه لبى نان خواستم، دنيا را پيش من آوردى».

نقل است كه سه تن در مسجدى خراب عبادت مى كردند. چون بخفتند بر در

__________

١ - از «م» افزوده شد.

مسجد ايستاد تا صبح. او را گفتند : «چرا چنين كردى؟». گفت : «هوا عظيم سرد بود و باد سرد. خويشتن را به جاى درساختم تا شما را رنج كمتر بود و هر رنج كه بود، بر من بود».

نقل است كه إبراهيم در سفرى بود. زادش نماند. چهل روز صبر كرد. و گل خورد و با كس نگفت، تا رنجى از وى به برادران نرسد.

نقل است كه سهل بن إبراهيم گفت : با إبراهيم ادهم سفر كردم. بيمار شدم؛ آنچه داشت، بر من نفقه كرد. از وى آرزويى كردم. خرى داشت، بفروخت و بر من نفقه كرد.

چون بهتر شدم، خر نديدم. گفتم : «خر كجاست؟». گفت : «بفروختم». گفتم : «من ضعيفم.

بر چه سوار شوم و چه بر نشينم؟». گفت : «يا برادر بر گردن من نشين». سه منزل مرا بر گردن نهاد و برفت.

نقل است كه عطاء سلمى گفت : «يك بار إبراهيم را نفقه نماند. پانزده روز ريگ خورد». و گفت : [چهل سال است تا] ١از ميوه مكّه هيچ نخورده ام و اگر، نه در حال نزع بودمى نگفتمى و خبر نكردمى». و از آن نخورد كه لشكريان، بعضى را از آن زمينهاى مكّه خريده بودند.

نقل است كه چندين حجّ پياده بكرد، كه از چاه زمزم آب برنكشيد. زيرا كه دلو آن از مال سلطان خريده بودند.

نقل است كه به مزدورى رفتى و آنچه حاصل آوردى در وجه ياران خرج كردى.

يك روز نماز شام بگزارد و چيزى خريد. و روى سوى ياران نهاد. راه دور بود و شب دير شد. چون دير افتاد، ياران گفتند : شب دير شد. بياييد تا ما نان خوريم. تا او بار ديگر دير نيايد و ما را در انتظار ندارد. طعام بخوردند و نماز خفتن بگزاردند و بخفتند. چون إبراهيم بيامد، ايشان را خفته ديد. پنداشت كه هيچ نخورده اند و گرسنه خفته اند. در حال آتش بركرد و مقدارى آرد آورده بود، خمير كرد. و از براى ايشان چيزى مى پخت كه چون بيدار شوند، بخورند. تا فردا روزه توانند داشت. ياران، چون از خواب درآمدند، او را ديدند : محاسن در خاك و خاكستر آلوده، و دود، گرد بر گرد او درگرفته. و او در آتش مى دميد. گفتند : «چه مى كنى؟». گفت : «شما را در خواب يافتم. پنداشتم چيزى

__________

١ - از «م» افزوده شد.

نخورده ايد و گرسنه خفته ايد. از براى شما طعامى مى سازم ١تا چون بيدار شويد، تناول كنيد». ايشان گفتند : بنگريد كه او با ما در چه انديشه است و ما با او در چه فكر بوديم!

نقل است كه هر كه با او صحبت خواستى داشت، سه شرط كردى. گفتى : «اوّل، خدمت من كنم. و بانگ نماز من گويم. و هر فتوحى كه از دنيا وى بود، برابر قسمت كنيم». وقتى مردى گفت : «من طاقت اين ندارم». إبراهيم گفت : «من در عجبم از صدق تو».

نقل است كه وقتى شخصى هم صحبت او بود. مى خواست بازگردد. إبراهيم را گفت : «يا خواجه! عيبى كه در من ديده اى، مرا از آن آگاه كن». گفت : «در تو هيچ عيبى نديده ام. زيرا كه در تو به چشم دوستى نگاه كرده ام. لا جرم هر چه از تو ديده ام، مرا خوش آمده است».

نقل است كه عيال دارى بود. نماز شام به خانه مى رفت، و در دست چيزى نه، و همه روز رفته بود و هيچ به دست نياورده، و گرسنه و به غايت دلتنگ شده، كه : «با اطفال و عيال چه گويم؟ كه تهى دست [مى روم ٢»]. و عظيم پردردواندوه مى رفت. إبراهيم را ديد، ساكن نشسته. گفت : «يا ابراهيم! مرا از تو غيرت مىيد كه چنين ساكن و فارغ نشسته اى». إبراهيم گفت : «هر چه ما كرده ايم از عبادتهاى مقبول و خيرات مبرور، آن جمله را به تو داديم. اين يك ساعت اندوه خود به ما ده».

نقل است كه معتصم پرسيد إبراهيم را كه : «چه پيشه دارى؟». گفت : «دنيا را به طالبان دنيا گذاشته ام و عقبى را به طالبان عقبى رها كرده ام و بگزيده ام : در اين جهان ذكر خداوند - تعالى - و در آن جهان لقاى خداوند، جلّ و علا». ديگرى از وى پرسيد كه : «پيشه تو چيست؟». گفت : «ندانسته اى كه كاركنان خدا را به پيشه حاجت نيست؟».

نقل است كه يكى إبراهيم را گفت : «اى بخيل!». گفت : «من ولايت بلخ را مانده ام و [ترك] ملكى گرفته، [بخيل باشم؟] ٣». تا روزى مزيّنى موى او راست مى كرد.

مريدى از آن او، آنجا بگذشت. گفت : «چيزى دارى؟». هميانى زر آنجا بنهاد. وى برگرفت و به مزيّن داد. سائلى برسيد و از مزيّن چيزى خواست. مزيّن گفت : «اين هميان

__________

١ - اصل : مى رسانم. متن مطابق «م» است

٢ - از «م» و «ن» افزوده شد.

٣ - متن مطابق «م» است. اصل در اين مورد ناقص بنظر مى رسد.

برگير». إبراهيم گفت : «اين هميان زر است». گفت : «مى دانم اى بخيل! الغنىّ غنىّ القلب، لا غنىّ المال». گفت : ١ «زر است». گفت : «اى بطّال! به آن كس كه مى دهم، مى داند كه چيست». إبراهيم گفت : «هرگز آن شرم با هيچ چيز مقابل نتوانم كرد و نفس را به مراد خود آنجا ديدم».

او را گفتند : «تا در اين راه آمده اى، هيچ شادى به تو رسيده است؟». گفت : «چند بار : يك بار در كشتى بودم [با جامه خلق و موى دراز. و بر حالى بودم] ٢كه اهل كشتى از آن غافل بودند جمله، و بر من مى خنديدند و افسوس مى كردند. و در كشتى مسخره اى بود. هر ساعت بيامدى و موى از قفاى من برگرفتى و سيلى بر گردن من زدى. و من خود را به مراد خود يافتمى، و بدان خوارى نفس خود شاد شدمى. در اين ميان ناگاه موجى برخاست و بيم هلاك پديد آمد. گفتند : كشتى سبك بايد كرد. يكى از ايشان گفت :

بارى، اين در ميان ما به چه كار مىيد؟ و او كيست؟ او را به دريا بايد انداخت. مرا گرفتند تا بيندازند. موج نشست و كشتى آرام يافت. آن وقت كه گوشم گرفته بودند تا در آب اندازند، نفس را به مراد خود ديدم. يك بار ديگر به مسجدى رفتم [كه بخسبم]. رها نمى كردند و من از ضعف و ماندگى چنان بودم كه برنمى توانستم خاست. پايم بگرفتند و مى كشيدند. و مسجد را سه پايگاه بود. سرم بر هر پايه كه افتادى، بشكستى و خون روان گشتى. آنجا نيز نفس خود را به مراد خويش ديدم و شاد شدم. و چون مرا بر اين سه پايگاه بينداختند و سرم بشكست، در هر پايه سرّ اقليمى بر من مكشوف شد. با خود مى گفتم : كاشكى پايه ها زيادت بودى. با ايشان گفتم : گناه من چيست؟ گفتند : تو آمده اى تا بورياى مسجد به دزدى. يك بار ديگر آن بود كه در جايى گرفتار آمدم.

مسخره اى بر من بول كرد. آنجا نيز شاد شدم. يك بار ديگر پوستينى داشتم. گزنده ٣بسيار در وى افتاده بود و مرا مى خوردند. ناگاه از آن جامه ها كه در خزينه نهاده بودم، يادم آمد. نفس من فرياد برآورد كه : آخر اين چه رنج است. آنجا نيز نفس را به مراد خويش يافتم و شاد گشتم ٤. يك بار ديگر بر كنار دجله طهارت مى ساختم. يكى بيامد و

__________

١ - اصل : گفتم متن مطابق «م» و «ن» است.

٢ - از «م» افزوده شد.

٣ - «م» : جنبنده.

٤ - از اينجا تا حدود سه سطر در «م» و «ن» و «ق» نيست.

در من نگاه كرد و تف كرد بر روى من. و همه روى من بيالود. آنجا شاد شدم. يك بار ديگر به جايى مى رفتم. مردمان با يكديگر خصومت مى كردند. يكى مرخصم خود را گفت : تو به نزديك من از اين هندوك خوارترى. آنجا نيز شاد شدم».

نقل است كه گفت : يك بار در باديه به توكّل درآمدم. چند روزى هيچ نيافتم.

دوستى داشتم. گفتم : «اگر به نزديك وى روم توكّل من باطل گردد». در مسجدى رفتم و بر زبان راندم : «توكّلت على الحىّ الّذى لا يموت ١». هاتفى آواز داد : «سبحان آن خدايى كه پاك گردانيده است روى زمين را از متوكّلان». گفتم : «چرا؟». گفت : «متوكّل كى بود آن كه براى لقمه يى - كه دوستى مجازى به وى دهد - راه دراز در پيش گيرد، و آنگاه گويد : توكّلت على الحىّ الّذى لا يموت؟ دروغى را توكّل نام كند!».

گفت : وقتى زاهدى متوكّل را ديدم. گفتم : «تو از كجايى و از كجا مى خورى؟».

گفت : «اين علم به نزديك من نيست. از روزى دهنده بايد پرسيد. مرا با اين فضولى چه كار؟».

گفت : وقتى غلامى خريدم. از وى پرسيدم : «چه نامى؟». گفت : «تا چه خوانى!».

گفتم : «چه خورى؟». گفت : «تا چه خورانى!». گفتم : «چه پوشى؟». گفت : «تا چه پوشانى!» گفتم : «چه كار كنى؟». گفت : «تا چه كار فرمايى!». گفتم : «چه خواهى؟».

گفت : «بنده را با خواست چه كار؟». پس با خود گفتم : اى مسكين! تو در همه عمر خداى تعالى - را چنين بنده بوده اى؟ بندگى، بارى از وى بياموز. چندان بگريستم كه هوش از من زايل شد.

نقل است كه هيچ كس او را مربّع نشسته نديد. گفت : «يك روز چنين نشسته بودم. آوازى شنودم كه : اى پسر ادهم! بندگان در پيش خداوند چنين نشينند؟ راست بنشستم و توبه كردم كه ديگر چنان ننشينم».

نقل است كه وقتى از او پرسيدند كه «تو بنده كيى؟». بر خود بلرزيد و بيفتاد و بر خاك غلطيدن گرفت. آنگاه برخاست و اين آيت برخواند : إِنْ كُلُّ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ، إِلاّ آتِي الرَّحْمنِ عَبْدًا». پرسيدند كه : «چرا اوّل جواب ندادى؟». گفت :

«ترسيدم كه اگر گويم، بنده ويم، او حقّ بندگى از من طلب كند و گويد : حق بندگى ما

__________

١ - «ن» : لا اله الاّ هو.

چون گزاردى؟ و اگر گويم : نيم، اين خود چگونه توان گفت؟ و هرگز نتوانم اين گفت».

نقل است كه از او پرسيدند كه : «روزگار چگونه مى گذرانى؟». گفت : «سه مركب ١دارم، بازبسته. چون نعمتى پديد آيد، بر مركب شكر نشينم و پيش او بازشوم. و چون بلايى پديد آيد بر مركب صبر نشينم و پيش باز روم. و چون طاعتى پيدا گردد، بر مركب اخلاص نشينم و پيش روم» ٢.

نقل است كه گفت : «تا عيال خود را چون بيوگان نكنى، و فرزندان خود را چون يتيمان نگردانى، و شب بر خاكدان سگان نخسبى، طمع مدار كه در صف مردانت راهى دهند». و در اين حرف كه گفت آن محتشم، درست آمد. كه پادشاهى بگذاشت تا آنجا رسيد.

نقل است كه روزى جماعتى از مشايخ نشسته بودند. إبراهيم قصد صحبت ايشان كرد. راهش ندادند. گفتند كه : «هنوز از تو گند پادشاهى مىيد». با آن كردار، او را اين گويند. ندانم تا ديگران را چه خواهند گفت!

نقل است كه از او پرسيدند كه «چرا دلها از حق محجوب است؟». گفت : «زيرا كه دوست مى دارند، آنچه خداى - تعالى - دشمن داشته است. به دوستى اين گلخن فانى، روى از گلشن باقى گردانيده اند، و ترك عمل سراى حيات ابد و نعيم مقيم گفته، از ملك و حياتى كه زوال ندارد، بازمانده».

نقل است كه يكى گفت : «مرا وصيّتى كن». گفت : «خداوند را ياد دار و خلق را بگذار». ديگرى وصيّت خواست. گفت : «بسته بگشاى، و گشاده ببند». گفت : «روشن كن!». گفت : «كيسه بسته بگشاى و زبان گشاده بربند».

احمد خضرويه گفت كه : إبراهيم مردى را در طواف گفت : «درجه صالحان نيابى تا از شش عقبه نگذرى : ٣در نعمت بر خود بربندى [و در محنت بگشايى و در عزّ بربندى و در ذلّ بگشايى، و در خواب بربندى و در بيدارى بگشايى، و در توانگرى بربندى] و

__________

١ - «م» : چهار مركب

٢ - «م» : و چون معصيتى پديد آيد بر مركب توبه نشينم و استقبال كنم.

٣ - در اين نقل «اصل» ناقص بود و قسمتهاى افتاده آن از «م» افزوده شد.

در درويشى بر خود بگشايى، و در امل بربندى [و در اجل بگشايى، و در ناراست بودن دربندى] و در ساختگى مرگ بر خود گشايى».

نقل است كه إبراهيم نشسته بود. مردى بيامد و گفت : «اى شيخ! من بر خود بسى ظلم كرده ام. مرا سخنى بگوى تا آن را امام خود سازم». إبراهيم گفت : «اگر از من شش خصلت قبول كنى بعد از آن، هيچ تو را ١زيان ندارد : اوّل آن است كه چون معصيتى خواهى كرد، روزى ٢او مخور». او گفت : «هر چه در عالم است، رزق اوست؛ من از كجا خورم؟». إبراهيم گفت : «نيكو بود كه رزق او خورى و در وى عاصى باشى؟ دوّم آن كه چون معصيتى خواهى كرد، از ملك خداى - تعالى - بيرون شو». گفت : «اين سخن دشوارتر است. چون مشرق و مغرب بلاد الله است، من كجا روم؟». إبراهيم گفت : «نيكو بود كه ساكن ملك او باشى و در وى عاصى باشى؟ سيّوم آن كه چون معصيتى كنى.

جايى كن كه خداى - تعالى - تو را نبيند». مرد گفت : «اين چگونه باشد؟ كه او عالم الاسرار است». إبراهيم گفت : «نيكو بود كه رزق او خورى و ساكن بلاد او باشى، و از او شرم ندارى؟ و در نظر او معصيت كنى؟ چهارم آن است كه چون ملك الموت به قبض جان تو آيد، بگو كه : مهلتم ده تا توبه كنم». گفت : «او از من اين قبول نكند». گفت :

«پس چون قادر نيستى كه ملك الموت را يك دم از خود دور كنى. تواند بود كه پيش از آن كه بيايد توبه كنى ٣. پنجم چون منكر و نكير بر تو آيند هر دو را از خود دفع كنى».

گفت : «هرگز نتوانم». گفت : «پس جواب ايشان را اكنون آماده كن. ششم آن است كه فرداى قيامت كه فرمان آيد كه : گناهكاران را به دوزخ برند، تو مرو». گفت : «امكان باشد كه من با فريشتگان برآيم؟». پس گفت : «[تمام است] اين چه گفتى». و در حال، توبه كرد. و در توبه شش سال بود، تا از دنيا رحلت كرد.

نقل است كه از إبراهيم پرسيدند كه : «از چيست كه خداوند - تعالى - فرموده است : اُدْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ؟ مى خوانيم و اجابت نمىيد». گفت : «از بهر آن كه خداى را - تعالى و تقدّس - مى دانيد و طاعتش نمى داريد. و رسول وى را مى شناسيد و متابعت

__________

١ - «ن» : هر چه كنى

٢ - اصل : غم روزى. با توجه به نسخه هاى ديگر و مضمون كلام لفظ «غم» زائد است.

٣ - «م» : و آن اين ساعت دان و توبه كن.

سنّت وى نمى كنيد و قرآن مى خوانيد و بدان عمل نمى نماييد. و نعمت مى خوريد و شكر نمى گوييد. و مى دانيد كه بهشت آراسته است از براى مطيعان، و طلب نمى كنيد. و دوزخ ١آفريده است از براى عاصيان با سلاسل و اغلال آتشين، و از آن نمى ترسيد و نمى گريزيد. و مى دانيد كه شيطان دشمن است و با او عداوت نمى كنيد. و مى دانيد كه مرگ هست، و ساختگى مرگ نمى كنيد. و مادر و پدر و فرزندان را در خاك مى كنيد و از آن عبرت نمى گيريد، و از عيبهاى خود دست نمى داريد، و هميشه به عيب ديگران مشغوليد. كسى كه چنين بود، دعاى او چون به اجابت پيوندد؟ اين همه تحمل، از آثار صفت صبورى و رحيمى است و موقوف روز جزاست».

نقل است كه [پرسيدند : ] «مرد چون گرسنه [شود] و چيزى ندارد، چه كند؟».

گفت : «صبر، يك روز و دو روز و سه روز». و گفت : «ده روز صبر كند و بميرد. ديت او بر كشنده بود».

نقل است كه گفتند : «گوشت گران است». گفت : «تا ارزان كنيم». گفتند :

«چگونه؟». گفت : «نخريم و نخوريم».

نقل است كه روزى دعوتى ساخت از ياران. كسى را مى پاييدند ٢. يكى گفت : «او مردى گران است». إبراهيم گفت : «مردمان، نان پيش از گوشت خورند. شما گوشت پيش از نان مى خوريد؟».

نقل است كه قصد حمام كرد - و جامه خلق داشت - راه ٣ندادندش. حالتى بر وى پديد آمد. گفت : «با دست تهى به خانه شيطان راه نمى دهند، در خانه رحمن چگونه راه دهند؟».

نقل است كه گفت : وقتى در باديه به توكّل مى رفتم. سه روز چيزى نيافتم. ابليس بيامد و گفت : «پادشاهى و آن چندان نعمت بگذاشتى، تا گرسنه به حج مى روى؟ با تجمّل هم به حج توان رفتن». گفتم : «الهى دشمن را بر دوست گمارى ٤تا بسوزاند؟ اين باديه را به مدد تو قطع توانم كرد». آوازى شنيدم كه : «يا ابراهيم! آنچه در جيب دارى بينداز، تا آنچه در غيب است بيرون آريم». دست در كردم، چهار دانگ نقره بود كه

__________

١ - «ن» : و مى شناسيد كه دوزخ. . .

٢ - «م» : اصحاب انتظار شخصى مى كردند.

٣ - اصل : آرام. «م» : راهش ندادند.

٤ - اصل : گذارى. متن مطابق «ن» و «ق» است.

فراموش كرده بودم و در آنجا مانده بود. چون بينداختم، ابليس از من برميد و قوتى از غيب پديد آمد. معلوم شد كه ابليس گرد دنيادار گردد.

نقل است كه گفت : وقتى به خوشه چينى رفتم. هر بار كه دامن از خوشه پر كردمى [مرا] بزدندى و بستاندندى. تا چهل بار چنين كردند. بار چهل و يكم چنين نكردند.

آوازى شنيدم كه : «اين چهل بار در مقابله آن چهل سپر زرّين است كه در پيش تو مى بردند».

نقل است كه گفت : وقتى باغى نگاه مى داشتم. خداوند باغ بيامد و گفت : «انار شيرين بيار». طبقى بياوردم، ترش بود. گفت : «انار شيرين بيار». طبقى ديگر بياوردم، هم ترش بود. گفت : «سبحان الله! چندين گاه در اين باغ بوده اى، انار شيرين از انار ترش نمى دانى؟». گفتم : «[من] باغ را نگاه مى دارم، امّا طعم انار ندانم، كه نچشيده ام». مرد گفت : «بدين زاهدى كه تويى، گمان مى برم كه إبراهيم ادهمى». چون اين بشنيدم، از آنجا برفتم.

نقل است كه گفت : يك شب جبرئيل را - عليه السّلام - در خواب ديدم كه از آسمان به زمين آمد - و صحيفه يى در دست - سؤال كردم و گفتم كه «چه خواهى كرد؟».

گفت : «نام دوستان حق مى نويسم». گفتم : «نام من نيز مى نويسى؟». گفت : «تو از ايشان نيستى». گفتم : «دوستدار دوستان حقّم». ساعتى انديشه كرد، پس گفت : «فرمان رسيد كه : اوّل نام إبراهيم ثبت كن!». كه در اين راه اوميد از نوميدى پديد آيد.

نقل است كه گفت : شبى در مسجد بيت المقدس خود را در ميان بوريايى پنهان كردم، كه خادمان نمى گذاشتند كه كسى در مسجد باشد. چون پاره يى از شب بگذشت، در مسجد گشاده شد و پيرى درآمد پلاسى در پوشيده [با چهل تن همه پلاس پوش ١].

آن پير در محراب رفت و دو ركعت نماز كرد و پشت به محراب بازنهاد. يكى از ايشان گفت : «امشب كسى در اين مسجد است كه [نه ٢] از ماست». آن پير تبسّم كرد و گفت :

«پسر ادهم است. چهل شبانروز است تا حلاوت عبادت نمى يابد». چو اين بشنيدم،

__________

١ - از «م» افزوده شد.

٢ - از «م» افزوده شد.

بيرون آمدم و گفتم : «نشانى راست مى دهى. به خدا بر تو كه بگويى كه آن به چه سبب است». گفت : «فلان روز در بصره خرما خريدى. خرمايى افتاده بود. پنداشتى كه از خرماى توست، برداشتى و بر خرماى خود نهادى». چون اين سخن بشنيدم، نزد خرمافروش آمدم و از او استحلال كردم. خرمافروش مرا بحل كرد و گفت : «چون كار بدين باريكى است، من ترك خرمافروشى كردم». از آن كار توبه كرد و دكان برانداخت و در كار آمد. آخر الامر از جمله ابدالان گشت.

نقل است كه إبراهيم روزى به جايى مى رفت. لشكريى پيش آمد و گفت : «تو چه كسى؟». گفت : «بنده يى». گفت : «آبادانى از كدام طرف است؟». اشارت به گورستان كرد. آن مرد گفت : «بر من استخفاف مى كنى؟». تازيانه يى چند بر سر او زد و سرش را بشكست. و خون روان شد. پس رسنى در گردن او كرد و مىورد. مردم شهر شنيده بودند كه إبراهيم مىيد. به استقبال بيرون آمده بودند ١. چون آن حال بديدند، گفتند :

«اى نادان اين إبراهيم ادهم است و ولىّ خداست، جلّ جلاله». آن مرد در پاى وى افتاد و عذر خواهى كرد. و گفت : «چون سر تو مى شكستم تو مرا دعا مى كردى!». گفت :

«آرى؛ آن معاملت كه تو با من كردى، بدان مستحقّ دعاى نيك بودى. بدان سبب دعا مى كردم كه نصيب من از آن معاملت كه تو كردى بهشت بود. نخواستم كه نصيب تو دوزخ شود». [گفت : «چرا گفتى كه : من بنده ام؟». گفت : «كيست كه بنده خدا نيست؟».] ٢گفت : «چرا اشارت به گورستان كردى؟ چون من آبادانى مى جستم». گفت : «از آن كه گورستان هر روز معمورتر است و شهر خراب تر».

نقل است كه يكى از اولياى حق گفت : بهشتيان را به خواب ديدم، هر يكى دامنها [پر] از مرواريد و آستينها هم. گفتم : «اين چه حال است؟». گفتند : ٣ «إبراهيم ادهم را نادانى سرشكسته است چون او را در بهشت آوردند، فرمان آمد كه : دوست مرا نااهلى سر بشكست، اين جواهر بر سر او نثار كنيد. نثار كردند. جمله اهل بهشت برچيدند، ما را نيز چندينى رسيده است» ٤.

__________

١ - در «م» سخنى از استقبال نيست : مردم پيش آمدند. گفتند : اى نادان. . .

٢ - از «م» افزوده شد.

٣ - اصل : گفت. متن مطابق «ن» است.

٤ - در «م» و «ن» مضمون و عبارت اين روايت به گونه يى ديگر است.

نقل است كه وقتى بر مستى بگذشت. دهان آن مست آلوده بود. آب آورد و دهان آن مست بشست و مى گفت : «دهنى كه ذكر خداى - تعالى - بر آن دهان رفته باشد، اگر آلوده بگذارى بى حرمتى باشد». چون آن مرد بيدار شد، او را گفتند : «زاهد خراسان دهان تو بشست». آن مرد گفت : «من نيز توبه كردم». بعد از آن إبراهيم به خواب ديد كه گفتند : «تو از براى ما دهان او بشستى. ما دل تو را بشستيم».

نقل است كه صورى ١گويد كه در بيت المقدس با إبراهيم بودم، در وقت قيلوله، در زير درخت انارى. ركعتى چند نماز بگزارديم؛ آوازى شنيدم از آن درخت كه : «يا ابا اسحاق ما را گرامى [گردان] و از اين انارها چيزى بخور». إبراهيم سر در پيش افگند.

سه بار درخت همچنان گفت ٢. پس إبراهيم برخاست و دو انار بكند. يكى بخورد و يكى به من داد. ترش بود و آن درخت كوتاه بود. چون بازگشتم، وقتى بدان درخت رسيدم، بزرگ شده، و انار، شيرين گشته. و در سالى دو بار انار دادى. و مردمان آن درخت را رمّان العابدين خواندندى، به بركت إبراهيم ادهم. و عابدان در سايه آن درخت آسودندى و صحبت داشتندى.

نقل است كه با بزرگى بر كوهى نشسته بود و سخن مى گفت. آن بزرگ از او پرسيد كه : «نشان آن كس كه به كمال رسيده بود، چيست؟». گفت : «آن كه كوه را گويد : برو، در رفتن آيد». حالى كوه در رفتن آمد. إبراهيم گفت : «اى كوه من تو را نمى گويم. و ليكن بر تو مثال مى زنم، آرام گير!». در حال ساكن شد.

نقل است كه رجا گويد كه : با إبراهيم در كشتى بودم. بادى سخت برخاست و جهان تاريك شد. گفتم : «آه مبادا كه كشتى غرق شود». آوازى آمد از هوا، كه : «از غرق شدن مترس، كه إبراهيم ادهم با شماست». در ساعت باد بنشست و جهان تاريك روشن گشت.

نقل است كه وقتى إبراهيم در كشتيى نشسته بود. بادى عظيم برخاست. كشتى غرق خواست شدن. پس إبراهيم نگاه كرد، كرّاسه يى ديد آويخته، و گفت : «الهى ما را

__________

١ - «م» و «ن» : صنوبرى. تعليقات را نگاه كنيد.

٢ - «م» اضافه دارد : پس مرا گفت : يا با محمّد شفاعت كن تا از انار من بخورد. من گفتم : يا با اسحاق مى شنوى؟ گفت : بلى، برخاست و. . .

غرقه كنى؟ و كتاب تو در ميان ما». در ساعت باد بياراميد و آواز آمد كه : «لا افعل».

نقل است كه وقتى در كشتى خواست نشستن. سيم نداشت. گفتند : «هريك دينارى ببايد دادن». دو ركعت نماز بگزارد و گفت : «الهى از من چيزى مى خواهند و ندارم». در وقت، ريگ لب دريا همه زر شد. مشتى برگرفت و بديشان داد.

نقل است كه روزى بر لب دجله نشسته [بود] و خرقه ژنده خود را بخيه مى زد [يكى بيامد و گفت : «در گذاشتن ملك بلخ چه يافتى؟»] ١سوزنش در دجله افتاد ٢. به ماهيان اشارت كرد كه : «سوزنم بازدهيد». هزار ماهى سر از آب برآورد، هر يكى سوزنى زرّين در دهان گرفته. إبراهيم گفت : «سوزن خود مى خواهم». ماهيكى ضعيف سوزن او به دهان گرفته، برآورد. إبراهيم گفت : «كمترين چيزى كه يافتم به ماندن ملك بلخ، اين بود. آن ديگرها تو دانى».

نقل است كه روزى به سر چاهى رسيد. دلو فروگذاشت، دلو پرنقره برآمد.

نگونسار كرد و باز فروگذاشت، پرزر بر آمد. باز فروگذاشت، پرمرواريد برآمد.

نگونسار كرد و وقتش خوش شد. گفت : «الهى خزانه بر من عرضه مى كنى - و مى دانى كه من بدين فريفته نشوم - آبم ده تا طهارت كنم».

نقل است كه وقتى به حج مى رفت. ديگران با وى بودند. گفتند : «از ما هيچ كس زاد و راحله ندارد». إبراهيم گفت : «خداى را استوار داريد در رزق، آنگاه در آن درخت نگريد. اگر زر طمع داريد، زر گردد». نگاه كردند : همه درختان خار مغيلان، زر گشته بود، به قدرت خداوند، تعالى.

نقل است كه يك روز با جماعت درويشان مى رفت. به حصارى رسيدند، در پيش حصار هيزم بسيار بود. گفتند : «امشب اينجا باشيم، كه هيزم بسيار است، تا آتش كنيم». آتش برافروختند و به روشنى آتش بنشستند. و هر كسى نان تهى مى خورد و إبراهيم در نماز ايستاده بود. يكى گفت : «كاشكى ما را گوشت حلال بودى تا بر اين آتش بريان كرديمى». إبراهيم سلام داد و گفت : «خداوند ما قادر است كه ما را گوشت حلالى دهد». اين بگفت و در نماز ايستاد. در حال غرّيدن شيرى آمد. شيرى را ديدند كه مىمد و خرگورى را در پيش گرفته مىورد. بگرفتند و بكشتند. و كباب مى كردند و

__________

١ - از «م» افزوده شد.

٢ - «م» : سوزن در دجله انداخت.

مى خوردند، و شير آنجا نشسته بود و در ايشان نظاره مى كرد.

نقل است كه چون عمرش به آخر رسيد، ناپيدا شد. چنان كه به تعيين ١خاك او پيدا نيست. بعضى گويند : در بغداد است و بعضى گويند : در شام است. و بعضى گويند :

آنجاست كه شهرستان لوط پيغمبر - عليه السّلام - به زمين فرورفته است. و او در آنجا گريخته است از خلق، و هم آنجا وفات كرده است.

نقل است كه چون إبراهيم را وفات رسيد، هاتفى آواز داد كه : الا انّ امان الارض قد مات - يعنى آگاه باشيد كه امان روى زمين وفات كرد - همه خلق روزگار كه اين معنى شنيدند، متحيّر شدند كه تا اين چه خواهد بود؟ تا آن وقت كه خبر آمد كه : إبراهيم از دار فانى به سراى باقى رفت.

__________

١ - «م» و «ن» هم بتعيين، و شايد درست «به يقين» باشد.

12 - ذكر بشر حافى رحمة الله عليه رحمة واسعة

١٢ - ذكر بشر حافى رحمة الله عليه رحمة واسعة

[آن مبارز ميدان مجاهده، آن مجاهز ايوان مشاهده، آن عامل كارگاه هدايت، آن كامل بارگاه كفايت، آن مالك ممالك صافى ١، بشر حافى - رحمة الله عليه -] ٢ مجاهده يى عظيم داشت و شأنى رفيع. و مشار اليه قوم بود. و صحبت فضيل عياض دريافته بود. و مريد خال خود على خشرم بود. و در علوم اصول و فروع عالم بود. و مولد ٣ او مرو ٤ بود. و او به بغداد بودى. و شوريده روزگار بود.

ابتداى توبه او آن بود كه يك روز مست مى رفت. در راه كاغذى ديد افتاده، و بر آنجا بسم الله الرّحمن الرّحيم نوشته. در حال بوى خوش خريد و آن كاغذ را معطّر گردانيد و بوسيد و بر ديده ها ماليد و به تعظيم تمام جايى بنهاد. آن شب بزرگى به خواب ديد كه گفتند: «برو و بشر را بگوى كه: طيّبت اسمنا فطيّبناك، و بجّلت اسمنا فبجّلناك [و] طهّرت اسمنا فطهّرناك. فبعزّتى لاطيبنّ اسمك فى الدّنيا و الآخرة». آن بزرگ گفت: «او مردى فاسق است. من غلط مى بينم!» طهارت كرد و نماز گزارد و در خواب شد. همين خطاب شنيد، تا بار سيّوم. بامداد برخاست. وى را طلب كرد. گفتند: «به مجلس شراب است». رفت بر در آن شرابخانه - و او مست بود - گفت: «بشر را بگوييد كه: به تو پيغامى دارم». گفت بشر كه: «برويد و بگوييد كه: پيغام كه دارد؟». گفت ٥:

__________

١ - «ن»: آن صوفى صافى

٢ - از «م» افزوده شد.

٣ - اصل: مولود: متن مطابق «ن» است.

٤ - اصل: از مرو.

٥ - اصل: گفتند، گفت:. . . متن مطابق «م» و «ن» است.

«پيغام خداى، عزّ و جلّ». بشر گريان شد و گفت : «او با من عتابى دارد؟». شيخ گفت :

«نه». گفت : «پس باش تا با ياران بگويم». پيش ياران درآمد. گفت : «اى ياران ما را خواندند. رفتيم و شما را بدرود كرديم. و ديگر هرگز ما را در اين كار نخواهيد يافت».

[پس چنان شد كه هيچ كس نام وى نشنود، الاّ كه راحتى به دل وى رسيد] ١پس همچنان شوريده و سر و پا برهنه بيرون آمد و توبه كرد. و طريق زهد پيش گرفت. و دست همّت در دامن دولت اوليا زد. و ديگر هرگز كفش در پاى نكرد، از اينجا وى را حافى خواندندى. او را گفتند : «چرا كفش در پاى نمى كنى؟». گفت : «آن روز كه آشتى كردم، پاى برهنه بودم. اكنون شرم دارم كه كفش در پاى كنم. و نيز حق - تعالى - مى فرمايد كه :

زمين را بساط شما گردانيدم. بر بساط پادشاهان ادب نبود با كفش رفتن». جمعى از اصحاب خلوات چنان بودند كه به كلوخ استنجا نكردند و آب دهن به زمين نينداختند.

كه در جمله اشيا سرّ نور الله ديدند. بشر را نيز همين حال بود. بل كه نور الله، چشم رونده گردد. كه بى بصر بجز خود را نبيند، و هر كه را خداى - عزّ و جلّ - چشم او شد، جز خدا نتواند ديد. چنان كه رسول - عليه الصّلاة و السّلام - در پس جنازه ثعلبه به سر انگشت پاى مى رفت. و فرمود كه : «مى ترسم كه پاى بر ملايكه نهم». و آن ملايكه چيست؟ نور الله است. و المؤمن ينظر بنور الله.

نقل است كه احمد بن حنبل بسيار پيش او رفتى. و در حقّ او ارادت تمام داشت.

شاگردانش مى گفتند : «تو عالمى در احاديث و فقه و اجتهاد، و در انواع علوم نظير ندارى. هر ساعت پيش شوريده يى مى روى، چه لايق باشد؟». احمد گفت : «آرى اين همه علوم كه برشمردى من به از وى مى دانم. امّا خداى را - جلّ جلاله - او به از من شناسد». پس پيش بشر رفتى و گفتى : «حدّثنى عن ربّى» مرا از خداى - عزّ و جلّ - سخن گوى.

نقل است كه بشر شبى به خانه مى رفت. يك پاى درون آستانه و يك پاى بيرون متحيّر بماند تا بامداد. گويند در دل خواهرش آمد كه : امشب بشر پيش تو مىيد.

انتظار مى كرد. ناگاه بشر آمد، شوريده و مست. خواست كه بر بام رود. نردبانى چند برفت و تا صبح متحيّر بماند. وقت نماز فروآمد و به مسجد رفت و نماز كرد و بازآمد.

__________

١ - از «م» افزوده شد

خواهرش پرسيد كه : «اين چه حال بود؟». گفت : «در خاطرم آمد كه در بغداد چندين بشر نام باشد : يكى جهود و يكى گبر و يكى ترسا و نام من نيز بشر، و به چنين دولتى رسيده و اسلام يافته. ايشان چه كردند كه دور انداختند [شان] ١؟ و من چه كردم كه بدين دولت رسيدم؟ در حيرت اين بماندم».

[نقل است كه] بلال خوّاص گفت : در تيه بنى اسرائيل مى رفتم. يكى با من افتاد.

در خاطرم آمد كه : خضر است. گفتم : «به حقّ حقّ كه تو كيستى؟». گفت : «خضرم برادر تو». گفتم : «در امام شافعى چه گويى؟». گفت : «از اوتاد است». گفتم : «در احمد حنبل چه گويى؟». گفت : «از صدّيقان است». گفتم : «در بشر چه گويى؟». گفت : «بعد از وى چون اويى نبود».

نقل است كه ابو عبد الله جلاّ گويد كه : ذو النّون را ديدم كه او را عبارت بود. و سهل را ديدم و او را اشارت بود. و بشر را ديدم و او را ورع بود. مرا گفتند : «به كدام مهتر مايل ترى؟» گفتم : «به بشر بن الحارث كه استاد ماست».

گفت : «هفت قمطره از كتب حديث ياد داشتم. آن را در زير خاك كردم». و حديث روايت نكرد و گفت : «از آن روايت نمى كنم كه در خود شهوت خاموشى نمى بينم. اگر شهوت در خاموشى بينم، روايت كنم».

نقل است كه او را گفتند كه : «بغداد مختلط گشته است بل كه بيشتر حرام است.

تو از چه مى خورى؟». گفت : «از آن كه تو مى خورى». گفتند : «پس بدين منزلت به چه رسيدى؟». گفت : «به لقمه يى كم از لقمه يى، و به دستى ٢كوتاه تر از دستى. و كسى كه مى خورد و مى گريد، برابر نبود با كسى كه مى خورد و مى خندد». پس گفت ٣ : «حلال، اسراف نپذيرد». يكى از وى پرسيد كه : «چه چيز نان خورش سازم؟». گفت : «عافيت».

نقل است كه مدّت چهار سال او را بريان آرزو مى كرد كه بهاء آن نيافت. و گويند :

سالها دلش باقلا خواست و نخورد. نقل است كه هرگز آب از جويى كه سلطانان كنده بودند، نخوردى.

بزرگى گفت : «پيش بشر بودم و سرمايى سخت عظيم ٤بود. او را برهنه ديدم كه

__________

١ - «ن» : از بيرون نهادندشان

٢ - اصل : دوستى. متن مطابق «ن» و «م» است

٣ - اصل : گفتند. متن مطابق «م» و «ن» است.

٤ - اصل : سرمايى سرد. متن مطابق «م» است.

مى لرزيد. گفتم : «يا بانصر! اين چه حال است؟». گفت : «درويشان را ياد كردم. مال نداشتم كه با ايشان مواسا كنم. به تن موافقت كردم». پرسيدند كه «بدين منزلت به چه رسيدى؟». گفت : «بدان كه حال خود از غير خداى - عزّ و جلّ - پنهان داشتم همه عمر».

گفتند : «چرا سلطان را وعظ نگويى؟ كه ظلم [بر ما] مى رود». گفت : «خداى مى بيند و مى داند. و از آن بزرگوارتر است و بزرگوارتر از آن مى دانم ١، كه ياد وى كنم در پيش كسى كه او را داند، تا بدان چه رسد كه او را نداند».

احمد بن إبراهيم المطبّب گفت : بشر مرا گفت : «معروف را بگوى كه چون نماز كنم، به نزديك تو خواهم آمد». من پيغام برساندم. و انتظار مى كردم تا نماز پيشين و پسين و شام و خفتن بگزارديم. پس سجّاده برداشت و روان شد. چون به دجله رسيد، بر آب بگذشت و پيش معروف شد. و سخنها گفتند تا سحر، پس بازگشت و همچنان بر آب بگذشت. من در پايش افتادم و گفتم : «مرا دعا كن». دعا كرد و گفت : «آشكارا مكن». تا زنده بود، با كس نگفتم.

نقل است كه جمعى پيش او بودند و او در رضا سخن مى گفت. يكى گفت : «يا بانصر! هيچ از خلق قبول نمى كنى براى جاه را. اگر محقّقى در زهد، و روى از دنيا گردانيده اى، از خلق چيزى مى ستان به خفيه و به درويشان مى ده، و بر توكّل مى نشين، و قوت خود از غيب مى ستان». اين سخن بر اصحاب بشر سخت آمد. بشر گفت :

«جواب بشنو. بدانكه : فقرا سه قوم اند. يك قسم آن اند كه هرگز سؤال نكنند و اگر بدهند قبول نكنند، اين قوم روحانيان اند. كه چون از خداى - عزّ و جلّ - سؤال كنند، هر چه خواهند، خداوند برساند. و اگر سوگند به خداى دهند، در حال اجابت كند. يك قسم دگر آن اند كه سؤال نكنند، و اگر بدهند قبول كنند. اين قوم از اواسطاند ٢و ايشان بر توكّل ساكن باشند به خداى، تعالى. و اين قوم آنهااند كه بر مائده خلد نشينند، در حضرت قدس. و يك قسم ديگر آن اند كه به صبر نشينند و چندان كه توانند، وقت نگه دارند. و دفع دواعى مى كنند». آن صوفى - چون جواب شنيد - گفت : «راضى شدم بدين سخن.

خداى از تو راضى باد».

__________

١ - «ن» بجاى تمام اين سخن فقط اين عبارت را دارد : خداى را بزرگوارتر از آن مى دانم كه. . .

٢ - «ن» : اواسطاند.

بشر گفت : به على جرجانى رسيدم، پيش چشمه آب. چون مرا بديد بدويد و گفت : «چه گناه كرده ام كه امروز آدميى را ديدم؟». از پس او بدويدم. گفتم : «مرا وصيّتى كن». گفت : «فقر را در برگير و زندگانى با صبر كن؛ و هوا را دشمن گير و مخالفت شهوات كن؛ و خانه خود امروز خالى تر از لحد گردان. چنان كه خانه تو چنان بود، كه آن روز كه در لحدت بخوابانند، تازه و خوش به خداوند توانى رسيد».

نقل است كه گروهى پيش بشر آمدند از شام، و گفتند : «عزم حجّ داريم. رغبت كنى با ما؟». بشر گفت : «به سه شرط : يكى آن كه هيچ برنگيريم و از كس هيچ نخواهيم.

و اگر بدهند، قبول نكنيم». گفتند : «اين دو توانيم. امّا اين كه : بدهند و قبول نكنيم، نتوانيم». بشر گفت : «پس شما توكّل به زاد حاجيان كرده ايد ١». و اين بيان آن سخن است كه در جواب آن صوفى گفت : «اگر در دل كرده بودى كه : هرگز از خلق چيزى قبول نخواهم كرد، اين توكّل بر خداى بودى».

نقل است كه بشر گفت. روزى در خانه رفتم. مردى را ديدم. گفتم : «تو چه كسى كه بى دستورى درآمده اى؟». گفت : «برادر تو خضر». گفتم : «مرا دعايى كن». گفت :

«خداى - تعالى - گزارد طاعت به تو آسان كناد». گفتم : «زيادت كن». گفت : «طاعت تو بر تو پوشيده كناد».

نقل است كه يكى با بشر مشورت كرد كه : «دو هزار درم حلال دارم. مى خواهم كه به حج روم». گفت : «تو به تماشا مى روى. اگر براى رضاى خداى مى روى، وام درويشى چند بگزار، يا به يتيمى يا عيال دارى ده؛ كه راحتى [كه] به دل ايشان رسد ٢، از صد حج فاضل تر». گفت : «رغبت حج بيشتر دارم». گفت : «از آن كه اين مال نه از وجه نيك به دست آورده اى، تا به ناوجه خرج نكنى قرار نگيرى».

نقل است كه به گورستان گذر كرد. گفت : اهل گورستان را ديدم، بر سر گور [ى] آمده و منازعت مى كردند، چنان كه قسمت چيزى كنند. گفتم : «بار خدايا! مرا شناسا گردان تا اين چه حال است؟». آوازى شنيدم كه : «از ايشان بپرس». پرسيدم. گفتند :

«يك هفته است كه مردى از مردان دين بر ما گذرى كرد و سه بار قل هو الله احد برخواند و ثواب آن به ما داد. يك هفته است تا ما ثواب آن قسمت مى كنيم؛ هنوز فارغ نشده ايم».

__________

١ - اصل : كرده. متن مطابق «ن» و «م» است.

٢ - «م» : آن راحت كه به دل ايشان رسد.

نقل است كه بشر گفت : مصطفى را - عليه الصّلاة و السّلام - به خواب ديدم. مرا گفت : «اى بشر! هيچ مى دانى كه چرا حق - تعالى - تو را برگزيد از ميان اقران، و بلند گردانيد درجه تو را؟». گفتم : «نه يا رسول الله!». گفت : «از بهر آن كه متابعت سنّت من كردى، و صالحان را حرمت داشتى، و برادران را نصيحت كردى، و اصحاب مرا و اهل بيت مرا دوست داشتى. از اين جهت تو را به مقام ابرار رسانيد».

و گفت : شبى مرتضى را - عليه السّلام - به خواب ديدم. گفتم : «يا امير المؤمنين! مرا پندى ده». گفت : چه نيكوست شفقت توانگران به درويشان، براى طلب ثواب رحمانى. و از آن نيكوتر تكبّر درويشان بر توانگران، و اعتماد بر كرم آفريدگار جهان».

نقل است كه اصحاب را گفت : «سياحت كنيد، كه چون آب روان شد، خوش بود.

و چون آب ساكن شود، متغيّر گردد». گفت : «هر كه خواهد كه در دنيا عزيز باشد، گو : از سه چيز دور باش : از مخلوق حاجت مخواه، و كس را بد مگوى، و به مهمانى كس مرو».

گفت : «حلاوت آخرت نيابد آن كه دوست دارد كه مردمان او را بدانند».

گفت : «اگر قناعت، هيچ نيست جز به عزّت زندگانى كردن، كفايت باشد». گفت :

«اگر دوست دارى كه تو را خلق بدانند، اين دوستى، سر محبّت دنيا بود». گفت : «هرگز حلاوت عبادت نيابى تا نگردانى ميان خود و شهوات ديوارى آهنى ١». گفت :

«سخت ترين كارها سه كار است : وقت دست تنگى سخاوت و ورع در خلوت، و سخن گفتن پيش كسى كه از او بترسى». گفت : «ورع آن بود كه از شبهات پاك بيرون آيى ٢و محاسبه نفس در هر طرفة العين پيش گيرى».

گفت : «زهد، ملكى است كه قرار نگيرد جز در دلى خالى». گفت : «اندوه ملكى است كه چون جايى قرار گرفت، رضا ندهد كه هيچ چيز با وى قرار گيرد». گفت :

«فاضل ترين چيزى كه بنده يى را داده اند معرفت است و الصّبر فى الفقر». گفت : «اگر خداى را خاصّگان اند، عارفان اند». گفت : «صافى ٣آن است كه دل صافى دارد با خدا».

گفت : «عارفان قومىند كه ايشان را نشناسد مگر خداى تعالى، و ايشان را گرامى ندارند مگر از بهر خداى، تعالى». گفت : «هر كه خواهد كه طعم آزادى بچشد، گو : سرّ پاك دار».

__________

١ - «م» و «ن» : آهنين.

٢ - اصل : آيد. متن مطابق «م» و «ن» است.

٣ - «م» : صوفى.

گفت : «هر كه عمل كند خداى را به صدق، وحشتى پيش او آيد از خلق» گفت : «سلامى به ابناء دنيا كنيد به دست داشتن ١سلام بر ايشان».

گفت : «نگرستن در بخيل دل را سخت گرداند». گفت : «از ادب دست داشتن در ميان برادران ادب است». گفت : «با هيچ كس ننشستم و هيچ كس با من ننشست، كه چون از هم جدا شديم، يقين نشد كه اگر با هم ننشستمانى ٢هر دو را به بودى». گفت من كار هم مرگ را. و كاره مرگ نبود مگر كسى كه در شكّ بود» و گفت : «تو كامل نباشى تا دشمن تو از تو ايمن نباشد». گفت : «اگر تو خداى را طاعت نمى دارى، معصيتش مكن».

نقل است كه يكى پيش او گفت كه : «توكّلت على الله». گفت : «به خدا دروغ مى گويى، كه اگر بر وى توكّل كرده بودى، بدانچه او كرد و كند راضى بودى». گفت : «اگر تو را چيزى عجب آيد از سخن گفتن، خاموش باش. و چون از خاموشى عجب آيد، سخن گوى». [و گفت : ] «اگر همه عمر در دنيا به سجده شكر مشغول گردى، شكر آن نكرده باشى كه او در ميان دوستان حديث تو كرد. جهد كن تا از دوستان باشى».

و چون وقت وفاتش درآمد، در اضطرابى عظيم بود. گفتند : «مگر زندگانى را دوست دارى؟». گفت : «نه! لكن به حضرت پادشاه پادشاهان شدن صعب كارى است».

نقل است كه در مرض موت بود كه يكى درآمد و از دست تنگى روزگار شكايت كرد.

پيرهنى كه خود پوشيده بود به وى داد و پيرهنى به عاريت گرفت و در آن وفات كرد».

نقل است كه تا بشر زنده بود، در بغداد هيچ ستور سرگين نينداخت حرمت او را.

كه پاى برهنه رفتى. شبى ستورى از آن شخصى روث انداخت. فرياد برآورد كه : «بشر نماند». احتياط كردند، همچنان بود. گفتند : «[به] چه دانستى؟» گفت : «بدان كه تا او زنده بود، در جمله راه بغداد روث نبود. اين بر خلاف عادت ديدم. دانستم كه بشر نمانده است».

بعد از وفات، او را به خواب ديدند. گفتند : «خداى - عزّ و جلّ - با تو چه كرد؟».

گفت : «عتاب كرد و گفت : در دنيا چرا از من ترسيدى. اما علمت انّ الكرم صفتى؟» - ندانستى كه كرم صفت من است؟ - ديگرى او را به خواب ديد و پرسيد كه : «حق - تعالى با تو چه كرد؟». گفت : «مرا بيامرزيد و گفت : كل يا من لم يأكل [لاجلى]، و اشرب يا

__________

١ - «ن» : به دوست ناداشتن.

٢ - «ن» : ننشستيمى.

من لم يشرب لاجلى!» - بخور اى آن كه از براى من نخوردى و بياشام اى آن كه از براى ما نياشاميدى ١ - ديگرى او را به خواب ديد. گفت : «خداى - عزّ و جلّ - با تو چه كرد؟».

گفت : «بيامرزيد. و يك نيمه بهشت مرا مباح گردانيد و گفت : اى بشر تا بدانى كه اگر مرا در آتش سجده كردى، شكر آن نگزاردى كه تو را در دل بندگان خود جاى دادم».

ديگرى او را به خواب ديد. گفت : «خداى - عزّ و جلّ - با تو چه كرد؟». گفت : «فرمان آمد كه مرحبا اى بشر! آن ساعت كه تو را جان برداشتند، هيچ كس نبود در روى زمين، مرا از تو دوست تر».

نقل است كه روزى ضعيفه يى پيش امام احمد حنبل آمد. و گفت : «تابستان بر بام پنبه مى ريسم به روشنايى مشعله سلطان. و كسان خليفه مى گذرند، به روشنايى چيزى رشته مى شود. روا بود يا نه؟». گفتند : «تو چه كسى كه از اين جنس سخنت دامن گرفته است؟». گفت : «من خواهر بشر بن حارث ام». احمد زار بگريست و گفت : «چنين تقوى از خاندان او بيرون آيد». پس گفت : «روا نبود. زينهار! گوش دار تا آب صافى تو تيره نشود. و اقتدا بدان مقتداى پاك كن - برادر خود - تا چنان شوى كه : اگر خواهى تا در مشعله ايشان دوك ريسى، دست تو را طاعت ندارد. برادرت چنان بود كه هرگه دست به طعامى با شبهت دراز كردى، دست او را طاعت نداشتى. گفتى : مرا سلطانى است كه آن را دل گويند، و تقوى، رغبت اوست. من ياراى مخالفت او ندارم» ٢. و السّلام على من اتّبع الهدى.

__________

١ - اصل، بياشاميدى. متن مطابق نسخه هاى ديگر است.

٢ - «ن» : ياراى آن ندارم كه بى دستورى او سفر كنم.

13 - ذكر ذو النّون مصري رحمة الله عليه

١٣ - ذكر ذو النّون مصري رحمة الله عليه

آن پيشواى اهل ملامت، ١ آن شمع جمع قيامت، آن برهان مرتبت و تجريد، آن سلطان معرفت و توحيد، آن حجّت الفقر فخرى، قطب وقت ذو النّون مصرى - رحمة الله عليه - از ملوك اهل طريقت بود، و سالك راه بلا و ملامت. در اسرار توحيد نظرى دقيق داشت و روشى كامل، و رياضات و كرامات وافر.

بيشتر اهل مصر او را زنديق خواندندى، و بعضى در كار او متحيّر بودندى. تا زنده بود، همه منكر او بودندى. تا وفات نكرد، كس واقف حال [او] نشد، از بس كه خود را پوشيده مى داشت. و سبب توبه او آن بود كه او را خبر دادند كه: در فلان جا عابدى است. گفت: قصد زيارت او كردم. او را ديدم، خود را از درخت آويخته و مى گفت: «اى تن! مساعدت كن با من به طاعت، و اگر نه هم چنين بگذارمت تا از گرسنگى بميرى».

گريه بر من افتاد. عابد آواز گريه من مى شنيد. گفت: «كيست كه رحمت مى كند بر كسى كه شرمش اندك است و جرمش بسيار؟» گفت: پيش او رفتم و سلام كردم. گفتم: اين چه حال است؟. گفت: «اين تن من با من قرار نمى گيرد در طاعت حق - تعالى - و با خلق آميختن مى خواهد». ذو النّون گفت: «پنداشتم كه خون مسلمانى ريخته است يا كبيره يى آورده». گفت: «ندانستى كه چون با خلق اختلاط كرد همه چيز از پى آن بيايد؟». گفتم: «هول زاهدى!». گفت: «از من زاهدتر مى خواهى كه بينى؟». گفتم:

«خواهم». گفت: «بدين كوه رو». چون به كوه رفتم، جوانى ديدم بر در صومعه يى، يك

__________

١ - «ن»: سلامت.

پاى درون آستانه نهاده و يك پاى بيرون. پايى كه بيرون نهاده بود، بريده بود و كرمان از آن مى خوردند. پيش او رفتم و سلام كردم و از حال او پرسيدم. گفت : «روزى در اين صومعه نشسته بودم. زنى اينجا گذر كرد. دلم مايل شد و تقاضاى آن كرد كه از پى او بيرون روم. پاى از صومعه بيرون نهادم. آوازى شنيدم كه : شرم ندارى؟ بعد از سى سال كه خداى - عزّ و جلّ - را عبادت كردى و طاعت داشتى، اكنون طاعت شيطان كنى؟ اين پاى كه بيرون نهاده بودم جدا كردم و اينجا نشسته ام تا چه باز ديدار آيد ١و با من چه خواهند كرد. تو پيش گنهكاران به چه كار آمده اى؟ اگر خواهى كه مردى از مردان خداى را بينى بر سر كوه رو». ذو النّون گفت : از بلندى كوه نتوانستم شد، امّا خبر او پرسيدم.

گفت ٢ : «مدّتى است تا مردى در آن كوه عبادت مى كند، يك روز كسى با او مناظره مى كرد كه روزى به سبب كسب است. او نذر كرد كه : من هيچ نخورم كه در او كسب مخلوقات بود. چند روز برآمد. هيچ نخورد. حق - تعالى - زنبوران را بفرستاد تا گرد او مى پريدند و او را عسل مى دادند». ذو النّون گفت : «چون اين چيزها را بديدم، دانستم كه هر كه توكّل به خداى - عزّ و جلّ - كند، خداى - تعالى - كار او بسازد و رنج او ضايع نكند. پس در راه مىمدم. مرغكى نابينا ديدم بر درختى. و گفتم : اين بيچاره آب وعلف از كجا آورد؟ در حال از درخت فروپريد و منقار بر زمين زد و دو اسكره پديد آمد : يكى زرين و يكى سيمين، در يكى كنجد سپيد و در ديگرى گلاب. كنجد بخورد و گلاب بياشاميد و باز بر ٣درخت شد. و آن اسكره ناپديد گشت». پس ذو النّون گفت : «چون آن بديدم به يك بارگى اعتماد بر توكّل پديد آمد».

پس منزلى چند از آنجا برفت. شبانه در خرابه يى شد. آنجا خنبره يى زر يافت، بر سر خنبره تخته يى نهاده، بر آن تخته نام خداى - عزّ و جلّ - نبشته. ياران ذو النّون آن زر را قسمت كردند. ذو النّون گفت : «آن تخته به من دهيد كه نام دوست من بدانجا نوشته است». آن تخته بستد و مى بوسيد. تا كارش از بركات آن به جايى رسيد كه شبى به خواب ديد كه گفتند : «يا ذو النّون! هركس به زر و جواهر بسنده كردند كه آن عزيز است. و تو عالى تر از آن طلبيدى و آن نام ماست. لاجرم در علم و حكمت بر تو گشاده

__________

١ - «م» : پديد آمد

٢ - اصل : گفتند. متن مطابق «م» است

٣ - اصل : در درخت. متن مطابق «م» است

گردانيديم».

پس به شهر بازآمد. گفت : روزى مى رفتم. به كنار رودى رسيدم. كوشكى ديدم به كناره آب. رفتم و طهارت كردم، چون فارغ شدم، ناگاه چشم من بر بام كوشك افتاد.

كنيزكى ديدم بر كنگره كوشك ايستاده، به غايت صاحب جمال. خواستم تا او را بيازمايم. گفتم : «اى كنيزك كه را اى؟». گفت : «اى ذو النّون چون از دورت بديدم، پنداشتم ديوانه اى. چون به نزديك آمدى، پنداشتم كه عالمى. چون نزديك [تر] آمدى، پنداشتم كه عارفى. [پس نگاه كردم. هيچ كدامى] ١». گفتم : «چگونه؟». گفت : «اگر ديوانه بودى، طهارت نكردى. و اگر عالم بودى، به نامحرم ننگرستى. و اگر عارف بودى، چشمت به دون حق نيامدى». اين بگفت و ناپديد شد. معلومم شد كه او ٢آدمى نبود.

تنبيه بود. مرا آتشى در جان افتاد. خود را به سوى دريا انداختم. جماعتى در كشتى مى نشستند. موافقت كردم. بازرگانى در كشتى بود و گوهرى از آن وى ضايع شده بود.

همه اتفاق كردند كه با توست. و مرا مى رنجانيدند و استخفاف مى كردند. من خاموش بودم. چون كار از حد بگذشت، گفتم : «خداوندا تو مى دانى». بعد از آن هزار ماهى از دريا سر بر كردند، هريك گوهرى در دهان گرفته. ذو النّون يكى بگرفت و بديشان داد.

اهل كشتى - چون چنان ديدند - در پايش افتادند و عذر خواستند. از اين سبب نام او ذو النّون نهادند.

و عبادت و رياضت او را نهايت نبود. تا به حدّى كه خواهرى داشت، در خدمت او چنان عارف شده بود كه : روزى اين آيت مى خواند كه : وَظَلَّلْنا عَلَيْهِمُ الْغَمامَ وَأَنْزَلْنا عَلَيْهِمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوى. گفت : «الهى! اسرائيليان ٣را منّ و سلوى فرستى، و محمّديان را نه؟ به خدايى تو كه از پاى ننشينم تا منّ و سلوى نبارانى». در حال منّ و سلوى باريدن آغاز كرد. از خانه به در دويد. و روى به بيابان نهاد و او را هرگز بازنيافتند.

نقل است كه ذو النّون در كوهها مى گشت. گفت : قومى مبتلايان را ديدم كه جمع آمده بودند. گفتم : «شما را چه بوده است؟». گفتند : «آنجا عابدى است، در صومعه. هر

__________

١ - از «م» افزوده شد.

٢ - اصل : از. متن مطابق «م» است.

٣ - اصل : بنى اسرائيليان را. متن مطابق «م» و «ن» است.

سال يك بار بيرون آيد و دم خود بديشان دمد و همه شفا يابند. باز در صومعه رود تا سال ديگر». من نيز صبر كردم تا او بيرون آمد. مردى ديدم زردروى و نحيف، چشم در مغاك افتاده. از هيبت او لرزه در كوه افتاد. پس به چشم شفقت در ايشان نگرست ١و در آسمان نگريست و دمى در ايشان دميد. در حال همه شفا يافتند. چون خواست كه در صومعه رود، من دامنش بگرفتم و گفتم : «از بهر خدا، علاج علّت ظاهر ايشان كردى، علّت باطن مرا نيز علاج كن». به من نگاه كرد و گفت : «اى ذو النّون! دست از دامن من بدار، كه دوست از اوج عظمت و جلال نگاه مى كند. چون تو را بيند كه دست در غير او زده اى، تو را بدو بازگذارد و او را به تو». اين بگفت و در صومعه رفت.

نقل است كه روزى ياران او را گريان يافتند. گفتند : «موجب گريه چيست؟» گفت : «دوش در سجده چشم من در خواب شد. خداى را - جلّ جلاله - به خواب ديدم.

گفت : يا ابا الفيض! خلق را بيافريدم، بر ده جزو شدند. دنيا را بر ايشان عرضه كردم [نه جزو از آن ده جزو، روى به دنيا نهادند. آن يك جزو نيز بر ده جزو شدند. بهشت را بر ايشان عرضه كردم ٢]. نه جزو روى به بهشت نهادند. آن يك جزو ديگر بر ده جزو شدند. دوزخ در پيش ايشان نهادم. نه جزو برميدند و پراگنده شدند از بيم دوزخ. پس يك جزو بماند، كه نه به دنيا فريفته شدند و نه به بهشت ميل كردند و نه از دوزخ ترسيدند. گفتم : بندگان من! به دنيا نگه نكرديد و به بهشت اميد نداشتيد و از دوزخ نترسيديد. چه مى طلبيد؟ سر فروآوردند و گفتند : انت تعلم ما نريد». تو مى دانى كه ما چه مى خواهيم.

نقل است كه كودكى پيش ذو النّون آمد و گفت : «مرا صدهزار دينار ميراث است.

مى خواهم كه در خدمت تو صرف كنم». ذو النّون گفت : «تو بالغى؟». گفت : «نه». گفت :

«روا نباشد، نفقه تو صرف كردن، صبر كردن تا بالغ شوى». پس چون بالغ شد، بر دست شيخ توبه كرد. و آن زر به صوفيان ٣صرف كرد. چنان كه هيچ نماند. روزى مهمّى روى نمود كه قراضه اى به كار مى بايست و نبود. آن جوان گفت : «كجاست صدهزار دينار ديگر تا در خدمت اين عزيزان صرف كردمى». شيخ اين بشنيد. دانست كه او هنوز به

__________

١ - «م» و «ن» : در خلق نگاه كرد.

٢ - از «م» افزوده شد

٣ - «م» : بر صوفيان.

حقيقت كار نرسيده است، كه دنيا به نزد او خطرى دارد. آن جوان را بخواند و گفت : «به دكان فلان عطّار رو. و بگو تا سه درم فلان دارو بدهد». برفت و آن دارو آورد. پس شيخ فرمود كه : «به هاون بساى. آنگاه به روغن گرد كن و از وى سه مهره ساز و هريك به سوزن سوراخ كن و بيار». جوان هم چنان كرد و به خدمت شيخ آورد. شيخ آن را در دست ماليد و باد در او دميد ١. سه پاره ياقوت شد كه هرگز مثل آن كس نديده بود. و گفت : «اينها را به بازار بر، و قيمت كن و بازآور». به بازار برد و پيمود. هريك را هزار دينار قيمت كردند. بازآمد و با شيخ بگفت. پس آن گه شيخ گفت : «در هاون نه و خرد بكوب و در آب انداز. و بدانكه درويشان نه از براى نانى گرسنه اند، لكن اين اختيار ايشان است». و جوان توبه كرد و بيدار شد و جهان را در دل او قدرى نماند.

نقل است كه گفت : سى سال خلق را دعوت كردم و يك كس به درگاه خداى آمد، چنان كه مى بايست. و اين آن بود ٢كه روزى ملك زاده يى با كوكبه از در مسجد درآمد، و من اين سخن مى گفتم كه : «هيچ كس احمق تر از آن ضعيفى نيست كه با قويى درپيوندد». او درآمد و گفت : «اين چه سخن است؟». گفتم : «آدمى ضعيف چيزى است.

با خداى قوى درهم مى شود». آن جوان را لون متغيّر گشت. برخاست و برفت. روز دگر بازآمد و گفت : «طريق به خداى - تعالى - چيست؟». گفتم : «طريقى است خردتر، و طريقى است بزرگتر : اگر طريق خرد مى خواهى ترك گناه و ترك دنيا و ترك شهوات بگوى. و اگر طريق بزرگ مى خواهى، هر چه دون حقّ است، ترك كردن و دل از همه خالى گردانيدن» ٣. قال : «و الله لا اختار الاّ الطّريق الاكبر» ٤ - گفت : به خداى كه جز طريق بزرگتر اختيار نكنم - پس روز دگر پشمينه درپوشيد و بيامد و در كار آمد، تا از جمله ابدالان گشت.

ابو جعفر اعور گفت : پيش ذو النّون بودم و از طاعات جمادات حكايت مى كردند و تختى آنجا نهاده بود. ذو النّون گفت : «طاعات جمادات اوليا را آن بود كه اين ساعت بگويم اين تخت را كه گرد اين خانه بگرد، در حركت آيد». در حال آن

__________

١ - «م» : ماليد و بدميد

٢ - اصل : و از آن بود. متن مطابق «م» است.

٣ - «م» در دو جمله اخير مانند جمله هاى پيش بجاى مصدر فعل امر دارد.

٤ - «م» : لا احياء الاّ بطريق الاكبر.

تخت در حركت آمد و گرد خانه بگرديد وباز باز جاى خود آمد. جوانى حاضر بود. چون اين بديد، مى گريست تا جان بداد. و بر همان تخت بشستند و دفن كردند.

نقل است كه روزى يكى پيش او آمد. گفت : «وام دارم. و هيچ ندارم». سنگى از زمين برداشت و بدو داد. آن مرد سنگ را به بازار برد. زمرّد شده بود. به چهارصد درم بفروخت و باز وام داد.

نقل است كه جوانى بود، و پيوسته بر صوفيان انكار كردى. يك روز شيخ [انگشترى خود به وى داد و گفت : «پيش فلان نانوا رو و به يك دينار گرو كن»] ١.

انگشترى از شيخ بستد و ببرد. به گرو نستدند. باز خدمت شيخ آمد و گفت : «به يك درم بيش نمى گيرند». شيخ گفت : «پيش فلان جوهرى بر تا قيمت كند». ببرد. دو هزار دينار قيمت كردند. بازآورد و با شيخ گفت. شيخ گفت : «علم تو با حال ٢صوفيان، چون علم نانواست بدين انگشترى». جوان توبه كرد و از سر آن انكار برخاست.

نقل است كه او را ده سال سكبايى آرزو بود و نخورد. شب عيدى، نفس گفت :

«چه شود اگر فردا مرا سكبايى به عيدى دهى؟». ذو النّون گفت : «اى نفس! اگر امشب مواسا كنى تا در دو ركعت نماز قرآن ختم كنم، فردا سكبا به خورد تو دهم». نفس موافقت كرد. دگر روز چون از نماز عيد فارغ شد، سكبا آوردند شيخ لقمه يى برداشت تا به دهن برد، بازگردانيد. و باز كاسه نهاد و در نماز ايستاد بعد از آن خادم گفت : «يا شيخ اين چه حال بود؟». گفت : «آن ساعت كه لقمه برداشتم، نفس گفت : عاقبت به مقصود رسيدم. من گفتم : نرسى! و باز جا نهادم». و گويند كه همان ساعت يكى درآمد، با ديگى سكبا. و پيش شيخ بنهاد و گفت : «اى شيخ بدانكه من مردى حمّال عيال دارم. مدتى عيال از من سكبا آرزو كردند و دست نمى داد. تا دوش كه شب عيد بود، سكبا ترتيب كرديم. و امروز ساعتى در خواب شدم. پيغمبر - عليه الصّلاة و السّلام - را به خواب ديدم. مرا گفت : خواهى كه فرداى قيامت مرا بينى؟ گفتم : بلى يا رسول الله! گفت : اين ديگ سكبا برگير و پيش ذو النّون بر، و از منش سلام برسان و بگو : محمّد - رسول الله - شفاعت مى كند كه لقمه يى چند از اين به كار بر، و با نفس خود صلح كن». ذو النّون بگريست و گفت : «فرمانبردارم».

__________

١ - از «م» افزوده شد.

٢ - «م» : با عالم

نقل است كه چون كار او بلند شد، اهل مصر او را به زندقه منسوب كردند. و متوكّل را كه خليفه عصر بود خبر كردند از احوال او. پس خليفه كس فرستاد و او را بخواند. به بغداد آمد، و بند بر پاى او نهادند، چون به درگاه خليفه رسيد، پيرزنى نشسته بود. و پيش او آمد ١و گفت : «زينهار تا از وى نترسى كه او هم چون تو بنده يى است از بندگان خداى. تا خداى - عزّ و جلّ - نخواهد، هيچ نتواند كرد». پس گفت : «در راه سقّايى را ديدم، آراسته و پاكيزه. آبى به من داد و به كسى اشارت كردم كه با من بود، و يك دينار به وى داد. نگرفت و گفت : تو اسير و غريب و دربندى. جوانمردى نباشد از چنين كسى چيزى گرفتن» پس فرمان آمد كه : او را به زندان بريد. به زندان بردند و چهل شبانروز در حبس بماند. هر روز خواهر بشر حافى يك قرص براى او مى فرستاد. آن روز كه از زندان بيرون آمد، چهل قرص مانده بود. خواهر بشر گفت : «تو مى دانى كه اين قرصها حلال بود و بى منّت. چرا به كار نبردى؟». گفت : «طبقش پاك نبود. يعنى به دست زندانبان گذر مى كرد». چون از زندان بيرون آمد، بيفتاد و پيشانيش بشكست. و خون بسيار برفت. امّا هيچ بر روى و موى و جامه او نيامد. و آنچه به زمين مىمد همه ناپديد مى شد به فرمان خداى، عزّ و جلّ. پس او را پيش خليفه بردند و سخن او را شرح خواستند. شرحى نيكو بگفت. متوكّل بگريست ٢و جمله اركان دولت در فصاحت و بلاغت او متحيّر شدند. تا خليفه مريد او شد و او را عزيز و مكرّم بازگردانيد.

[نقل است كه احمد سلمى گفت : پيش ذو النّون بودم. طشتى زرين ديدم پيش او نهاده. و گرد او بويهاى خوش مى كردند از مشك و عنبر. مرا گفت : «بوى كه نزديك ملوك سوزند، چنين سوزند» در حال بسط ٣. من بترسيدم و بازپس آمدم. پس يك درم به من داد. تا بلخ از آن نفقه كردم] ٤.

نقل است كه ذو النّون را مريدى بود، چهل چهله داشته بود و چهل موقف ايستاده و چهل سال خواب در باقى كرده و چهل سال به پاسبانى حجره دل نشسته. روزى پيش

__________

١ - «م» : پيرزنى پيش آمد.

٢ - اصل : نگريست. متن مطابق «م» است.

٣ - «ن» : تويى كه نزديك ملوك شوى در حال بسط؟

٤ - از «م» افزوده شد.

شيخ آمد و گفت : «اى شيخ! چنين و چنين كردم و با اين همه دوست با ما هنوز هيچ سخن نمى گويد و نظرى در ما نمى كند و به هيچ ١برنمى گيرد. و هيچ از عالم غيب مكشوف نمى شود. و اين همه كه مى گويم، خود را نمى ستايم. شرح حال خود مى دهم كه همه بيچارگى كه در وسع من بود، به جاى آوردم. ديگر، از حق شكايت نمى كنم. كه هم چنان جان و دلم خدمت او مى جويد. ٢امّا غم بى دولتى خود مى گويم و حكايت بدبختى احوال خود مى كنم. و نه از آن مى گويم كه دلم از طاعت كردن ملال بگرفت. ٣

حاشا! لكن ٤از آن مى ترسم كه باقى عمرم هم چنين خواهد بود. و من عمرى به اميدى حلقه يى بر در مى زنم كه آوازى نشنيدم. بر من سخت مىيد. اكنون تو طبيب غمناكانى، و معالجى دانائى. بيچارگى مرا تدبير كن». ذو النّون گفت : «برو و امشب سير بخور، و نماز خفتن مكن، و همه شب بخسب. تا باشد كه اگر دوست به لطف نمىيد، به عتاب بيايد. و اگر به رحمت در تو نظر نمى كند، به عنف در تو نگرد. درويش برفت و هم چنان كرد. امّا دلش نداد كه نماز خفتن نگزارد. نماز خفتن ادا كرد و بخفت. مصطفى را - عليه الصّلاة و السّلام - به خواب ديد. گفت : «دوست سلام مى رساند و مى گويد كه :

مخنّث و نامرد باشد آن كس كه به درگاه ما آيد و زود سير شود. كه اصل در كار استقامت است و ترك ملامت. حق - تعالى - مى فرمايد كه مراد چهل ساله در كنار تو نهم، و هر چه مراد دارى بدانت رسانم. امّا سلام ما بدان راهزن مدّعى برسان و بگو كه : اى راهزن مدّعى دروغ گوى! اگرت رسواى عالم نگردانم، نه خداوند توام. تا بيش از اين با عاشقان و فروماندگان درگاه ما مكر نكنى». مريد چون از خواب بيدار گشت، بگريست.

پس برخاست و روى به خدمت شيخ نهاد. و حال در خدمت شيخ بازگفت. ذو النّون چون بشنيد كه خداى - تعالى - وى را سلام رسانيده است و مدّعى و دروغزن خوانده، از شادى به هاى هاى بگريست. و اگر كسى گويد : «چون روا باشد كه شيخ مريدى را گويد كه : نماز مكن و بخسب؟» گوييم : ايشان طبيبان اند. طبيب، گاه بود كه [به] زهر علاج كند. چون مى دانست كه گشايش كار او در اين است بدانش فرمود، كه دانست كه

__________

١ - «م» : به هيچ چيز.

٢ - اصل : جان و دلم خدمت او به جان و دل مى جويد. «م» : جان و دلم ميل خدمت او مى دارد.

٣ - «م» : از طاعت او بگرفت.

٤ - اصل : بلى. متن مطابق «م» است.

او محفوظ است و نتواند كه نماز نكند. چنان كه حق - عزّ و علا - خليل را - عليه الصّلاة و السّلام - فرمود كه پسر را قربان كن! و دانست كه نكند. و چيزها باشد در طريقت كه با ظاهر شريعت راست ننمايد. چنان كه خليل را امر كرد، و نخواست كه كند. و چنان كه غلام كشتن خضر - عليه السّلام - كه امر نبود، و خواست كه كند. و هر كه بدين مقام نارسيده، قدم آنجا نهد، زنديق و مباحى بود ١مگر هر چه كند به فرمان شرع كند.

نقل است كه ذو النّون گفت : اعرابى را ديدم در طواف، زرد و نحيف و گداخته.

گفتم : «تو محبّى؟». گفت : «بلى». گفتم : «محبوب به تو نزديك است يا دور؟». گفت :

«نزديك». گفتم : «موافق است يا مخالف؟». گفت : «موافق». گفتم : «سبحان الله! محبوب به تو قريب و موافق. و تو بدين نزارى!». گفت : «اى بطّال! تو ندانسته اى كه عذاب قرب و موافقت سخت تر بود هزار بار، از عذاب بعد و مخالفت؟».

نقل است كه ذو النّون گفت كه : در بعضى از سفر [هاى خويش ٢] زنى را ديدم. از او سؤال كردم از غايت محبّت. گفت : «اى بطّال! محبّت را غايت نيست». گفتم : «چرا؟».

گفت : «از آن كه محبوب را غايت نيست».

نقل است كه ذو النّون نزديك برادرى رفت، از آن قوم كه به محبّت مذكور بودند.

و او را به بلا مبتلا ديد. گفت : «دوست ندارد او را، هر كه خود را مشهور كند به دوستى او». او گفت : «استغفر الله و اتوب اليه» ٣.

نقل است كه ذو النّون بيمار شد. يكى به عيادت آمد. پس گفت : «الم دوست خوش بود». ذو النّون عظيم متغيّر شد. گفت : «اگر او را دانستى، بدين آسانى نام او نبردى».

نقل است كه ذو النّون وقتى نامه يى نوشت به دوستى كه : «حق - تعالى - بپوشاناد مرا و تو را به پرده جهل. و در زير آن پرده پديد آراد آنچه رضاى اوست. كه بسيار مستور كه در زير ستر آن است كه دشمن داشته اوست».

نقل است كه ذو النّون گفت : در سفر بودم. به صحرايى پربرف رسيدم. گبرى را ديدم كه ارزن مى پاشيد. گفتم : «اى گبر! چه دانه مى پاشى؟». گفت : «مرغان، امروز دانه

__________

١ - «م» : اباحى بود

٢ - از «ن» افزوده شد.

٣ - اين نقل در «م» نيست.

نيابند. مى پاشم تا برچينند. تا باشد كه خداى - تعالى - بر من رحمت كند». گفتم :

«دانه يى كه بيگانه پاشد، بر ندهد» گفت : «اگر قبول نكند، بارى بيند آنچه من مى كنم. مرا اين بس باشد». من به حج رفتم. آن گبر را ديدم، عاشق وار در طواف. چون مرا ديد، گفت : «اى ذو النّون! ديدى كه قبول كرد و آن تخم برداد و مرا به خانه خود آورد!».

ذو النّون گفت : وقتم خوش گشت. گفتم : «خداوندا! به مشتى ارزن، گبرى چهل ساله را ١ارزان مى فروشى». هاتفى آواز داد كه : «حق - تعالى - هر كه را خواند، نه به علّت خواند و چون راند نه به علّت راند. تو اى ذو النّون! فارغ باش، كه كار فعّال لما يريد با قياس عقل تو راست نيايد».

نقل است كه ذو النّون گفت : مرا دوستى بود فقير، وفات كرد. او را به خواب ديدم.

گفتم : «خداى با تو چه كرد؟» گفت : «بيامرزيد و گفت : بيامرزيدم تو را، بدان سبب كه از سفلگان دنيا هيچ نستدى با همه احتياج».

نقل است كه گفت : «هرگز آب ونان سير نخوردم، تا نه معصيتى كردم خداى را، يا نه قصد معصيتى در من پديد آمد».

نقل است كه چون در نماز خواستى شدن، گفتى : «بار خدايا! به كدام قدم آيم به درگاه تو؟ و به كدام ديده نگرم قبله تو ٢؟ و به كدام زبان گويم راز تو؟ از بى سرمايگى سرمايه يى ساختم و به درگاه تو آمدم. چون كار به ضرورت رسيد، حيا را برگرفتم». و تكبير پيوستى. پس گفتى : «اگر امروز مرا اندوهى رسد و پيش آيد، با او گويم. اگر فردا مرا اندوهى رسد با كه گويم؟». و پيوسته در مناجات گفتى : «اللهم لا تعذّبنى بذلّ الحجاب» - خداوند [مرا] به ذلّ حجاب عذاب مكن - و گفتى : «سبحان آن خدايى كه اهل معرفت را محجوب گردانيد از جمله خلق دنيا به حجب آخرت، و از جمله خلق آخرت به حجب دنيا».

گفت : «سخت ترين حجاب ها ديدن نفس است». گفت : «حكمت در معده اى قرار نگيرد كه از طعام پر باشد». گفت : «استغفار، بىن كه از گناه بازايستى توبه دروغ زنان است». گفت : «خنك آن كس كه شعار دل او ورع بود، و دل او پاك بود از طمع، و محاسب نفس بود در آنچه كند». گفت : «صحّت تن در اندك خوردن است، [و] صحت

__________

١ - «م» : به گبرى چهل ساله.

٢ - «م» : به قبله تو.

روح در اندكى گناه». گفت : «عجب نيست از آن كه به بلايى مبتلا گردد و صبر كند. عجب آن است كه به بلايى مبتلا شود ١و راضى گردد». گفت : «مردمان تا ترسكار باشند، بر راه باشند. چون ترس از دل ايشان برفت، گمراه گردند». گفت : «بر راه راست، آن است كه از خداى - عزّ و جلّ - ترسان باشد. چون ترس از دل برخاست، از راه افتاد». گفت :

«علامت خشم خداى - عزّ و جلّ - بر بنده، ترسيدن بنده بود از درويشى».

گفت : «فساد بر مرد از شش چيز آيد : يكى ضعف نيّت به عمل آخرت، دوّم آن كه تن هاى ايشان گرو شيطان بود، سيّوم آن كه با قرب اجل درازى امل بر ايشان غالب گشته باشد، چهارم آن كه رضاى مخلوق بر رضاى خالق گزيده باشد، پنجم آن كه متابعت هوا كرده باشد و ترك سنّت رسول - عليه السّلام - كرده باشد، ششم آن كه زلّت هاى سلف حجّت خويش كرده باشد و هنرهاى ايشان دفن كرده باشد، يا فساد بر ايشان اثر كرده باشد ٢».

گفت ٣ : «صاحب همّت اگر چه كژ بود، به سلامت نزديك است. و صاحب ارادت اگر چه صحيح است، او منافق است». يعنى آن كه صاحب همّت بود، او را ارادت آن نبود كه هرگز سر به هيچ فروآورد. كه صاحب همّت را خواست نبود. و صاحب ارادت زود راضى گردد و جايى فروآيد.

گفت : «زندگانى نيست مگر با مردمانى كه دل ايشان آرزومند تقوى بود، و ايشان را نشاط بود به ذكر مولى». گفت : «دوستى با كسى كن كه به تغيّر تو متغيّر نگردد». گفت :

«اگر خواهى كه اهل صحبت باشى، صحبت با ياران چنان كن كه صدّيق [كرد]- رضى الله عنه - با پيغمبر - عليه الصّلاة و السّلام - كه در دين و دنيا مخالف او نشد. لاجرم حق - تعالى - صاحبش خواند». گفت : «علامت محبّت خداى - عزّ و جلّ - آن است كه متابع حبيب خداى بود، در اخلاق و افعال و اوامر و سنن». گفت : «هيچ طبيب نديدم جاهل تر از آن كه مستان را در وقت مستى معالجت كند» - يعنى : سخن با كسى گفتن، كه مست دنيا بود، بى فايده بود - پس گفت : «مست را دوا نيست مگر هشيار شود، آنگاه به

__________

١ - اصل : شد. متن مطابق «ن» است. «م» : مبتلا شد و راضى است.

٢ - «م» : غالب گشته بود.

٣ - در اين نقل، عبارات اصل مغشوش است و افتادگى دارد. متن از «م» و «ن» است.

توبه دواى او كنند».

گفت : «حق - تعالى - عزيز نكند بنده يى را به عزّى عزيزتر از آن كه به وى نمايد خوارى نفس او؛ و ذليل نكند بنده يى [را] به ذلّى ذليل تر از آن كه محجوب كند او را، تا ذلّ نفس ١خود نبيند».

گفت : «يارى نيكو بازدارنده از شهوات، پاس داشتن چشم و گوش است». گفت :

«تو را اگر با خلق انس است، طمع مدار كه با خدا انس بود». گفت : «هيچ چيز نديدم رساننده تر به اخلاص، از خلوت. هر كه خلوت گرفت، جز خداى - عزّ و جلّ - هيچ نبيند.

و هر كه خلوت [دوست] دارد، تعلّق كرد به عمود اخلاص، و دست زد به ركنى از اركان صدق». گفت : «بايد كه به اوّل قدم هر چه بجويى، بيابى» - يعنى اگر هيچ نيابى، نشان آن است كه هنوز در اين راه يك قدم ننهاده اى. تا ذرّه يى از وجود تو مى ماند. قدم در راه ندارى - گفت : «گناه مقرّبان، حسنات ابرار است».

گفت : «چون بساط مجد بگسترانند، گناه اوّلين و آخرين بر حواشى آن بساط محو گردد و ناچيز شود». گفت : «ارواح انبيا را در ميدان معرفت افگندند، روح پيغمبر ما عليه الصّلاة و السّلام - پيش از همه درآمد تا به روضه وصال رسيد». گفت : «محبّ خداى را كاس محبّت ندهند، مگر بعد از آن كه خون دلش بسوزد و به قطع انجامد».

گفت : «بدانكه خوف آتش در جنب خوف فراق به منزلت يك قطره آب است كه در درياى اعظم اندازند. و من نمى دانم چيزى دل گيرنده تر از خوف فراق». گفت : «هر چيزى را عقوبتى است و عقوبت محبّت آن است كه از ذكر خداى - عزّ و جلّ - غافل مانى». گفت : «صوفى آن بود كه چون بگويد، نطقش همه بيان حقايق حال وى بود، يعنى : چيزى نگويد كه او آن نباشد. و چون خاموش باشد، معاملتش معبّر حال وى بود.

و به قطع علايق، حال او ناطق بود».

گفتند : «عارف كه باشد؟». گفت : «مردى باشد از ايشان ٢و جدا از ايشان». گفت :

«عارف هر ساعت خاشع تر بود. زيرا كه هر ساعتى نزديك تر بود». و گفت : «عارفى ٣خايف مى بايد، نه عارفى واصف» - يعنى : وصف مى كند خود را به معرفت امّا عارف

__________

١ - اصل : ذلّ بنفس خود. متن مطابق «م» است.

٢ - «م» : از انسان.

٣ - «م» : عارف.

نبود، كه اگر عارف بودى، خايف بودى. انّما يخشى الله من عباده العلماء -[و گفت : ] «عارف لازم يك حالت نبود. كه از عالم غيب، هر ساعتى حالتى ديگر به وى فرومىيد. تا صاحب حالات ١بود، نه صاحب حالت».

گفت : «ادب عارف زبر همه آداب باشد، زيرا كه او را معرفت، مؤدّب بود». گفت :

«معرفت بر سه وجه بود : يكى معرفت توحيد، و اين عامّه مؤمنان راست. و دوّم معرفت حجّت و بيان است، و اين حكما و بلغا و علما راست. سيّوم معرفت صفات وحدانيّت است، و اين اهل ولايت الله راست : آن جماعت كه شاهد حقّ اند به دلهاى خويش، تا حق - تعالى - برايشان ظاهر گرداند آنچه بر هيچ كس از عالميان ظاهر نگرداند».

گفت : «حقيقت معرفت، اطلاع حقّ است بر اسرار، بدان چه لطائف انوار معرفت بدان پيوندد ٢» - يعنى هم به نور آفتاب، آفتاب را توان ديد - گفت : «زينهار! كه به معرفت مدّعى نباشى». يعنى اگر مدّعى باشى، كذّاب باشى. ديگر معنى آن است كه اگر مدّعى باشى يا راست مى گويى يا دروغ. اگر راست مى گويى، صدّيقان خود را ستايش نكنند. چنان كه صدّيق اكبر گفت - رضى الله عنه - لست بخيركم. و در اين معنى ذو النّون - رحمة الله عليه - گفته است : «اكبر ذنبى معرفتى ايّاه». و اگر دروغ گويى، دروغ گوى عارف نبود. ديگر معنى آن است كه : تو مگوى ٣كه من عارفم، تا او گويد.

و گفت : «آن كه عارف تر است به خدا، تحيّر [او] به خدا سخت تر است و بيشتر.

از جهت آن كه هر كه به آفتاب نزديك تر بود، به آفتاب متحيّرتر ٤بود. تا به جايى رسد كه او، او نبود». بيت :

نزديكان را بيش بود حيرانى ... كايشان دانند سياست سلطانى

چنان كه در صفت عارف از او پرسيدند، گفت : «عارف بيننده يى بود بى علم و بى عين و بى خبر و بى مشاهده و بى صفت و بى كشف و بى حجاب. ايشان، ايشان نباشند و ايشان بديشان نباشند. بلكه ايشان كه ايشان باشند به حق ايشان باشند. گردش ايشان به گردانيدن حق بود، و سخن ايشان سخن حق بود كه بر زبانهاى ايشان روان مى گردد.

و نظر ايشان نظر حق بود بر ديده هاى ايشان راه يافته». پس گفت : «پيغمبر - صلّى الله

__________

١ - «م» : حلاوت

٢ - «ن» و «ق» : نه پيوندد.

٣ - اصل : مى گويى. متن مطابق «ق» است.

٤ - «م». حيران تر.

عليه و سلّم - از اين صفت خبر بازداد و حكايت كرد از حق - تعالى - كه گفت كه : چون بنده يى را دوست گيرم، من - كه خداوندم - گوش او باشم تا به من بشنود، و چشم او باشم تا به من بيند، و زبان او باشم تا به من گويد، و دست او باشم تا به من گيرد». گفت :

«زاهدان پادشاه ١آخرت اند، و عارفان پادشاهان زاهدان اند». و گفت : «علامت محبّت حق آن است كه ترك كند هر چه او را از خداى - عزّ و جلّ - شاغل است. تا او ماند و شغل خداى و بس».

پس گفت : «علامت دل بيمار، چهار چيز است : يكى آن كه از طاعت حلاوت نيابد. دوّم آن كه از خداى - عزّ و جلّ - ترسناك نبود. سيّوم آن كه در چيزها به عبرت ننگرد. چهارم آن كه فهم نكند از علم آنچه مى شنود». گفت : «علامت آن كه مرد به مقام عبوديّت رسد، آن است كه مخالف هوا باشد و ترك شهوات كند ٢».

گفت : «عبوديّت آن است كه بنده او باشى به همه حال. چنان كه او خداوند توست در همه حال». گفت : «علم موجود است و عمل به علم ٣مفقود. و عمل موجود است و اخلاص در عمل مفقود. و حبّ موجود است و صدق در حبّ مفقود» گفت : «توبه عوام از گناه است، و توبه خواصّ از غفلت». گفت : «توبه دو قسم است : توبه انابت و توبه استجابت. توبه انابت آن است كه [بنده توبه كند از خوف عقوبت حق. و توبه استجابت آن است كه بنده ٤] توبه كند از شرم خداى». گفت : «بر هر عضوى توبه يى است : توبه دل نيّت كردن است بر ترك شهوات حرام، و توبه چشم از محارم بر هم نهادن، و توبه دست ترك گرفتن دست از مناهى، و توبه پاى نارفتن به مناهى، و توبه گوش نگهداشت از شنودن اباطيل، و توبه شكم دور بودن از خوردن حرام، و توبه فرج دور از فواحش بودن».

گفت : «خوف رقيب عمل است، و رجا شفيع محسن». گفت : «خوف چنان بايد كه به قوّت تر از رجا بود كه اگر رجا غالب آيد ٥دل مشوش شود». گفت : «طلب حاجت به زبان فقر كنند، نه به زبان حكم». گفت : «دوام ٦فقر با تخليط دوست تر ٧دارم از [دوام]

__________

١ - «م» : پادشاهان.

٢ - «م» : و تارك شهوات.

٣ - اصل : بى علم. متن مطابق «م» و «ن» است.

٤ - از «م» افزوده شد.

٥ - «م» : بقوت تر آيد.

٦ - اصل : دوم. متن مطابق «م» است.

٧ - اصل : دوست تر از آن.

صفا با عجب». گفت : «ذكر خداى - عزّ و جلّ - غذاى جان من است، و ثناء او شراب جان من، و حيا از او لباس جان من». گفت : «شرم هيبت بود در دل، با وحشت آنچه بر تو رفته است از ناكردنى ها». گفت : «دوستى [تو را] در سخن آرد، و شرم در خاموشى، و خوف بىرام گرداند». گفت : «تقوى آن بود كه ظاهر آلوده نگرداند به معاصى ها ١و باطن به فضول، و با خدا به مقام ايستاده بود».

گفت : «صادق آن بود كه زبان او به صواب و به حق ناطق بود». گفت : «صدق شمشير خداى است - عزّ و جلّ - هرگز اين شمشير بر هيچ ٢گذر نكرد الاّ آن را پاره گردانيد». گفت : «صدق زبانى محزون است و سخن به حق گفتن موزون».

گفت : «مراقبت آن است كه ايثار كنى، آنچه حق برگزيده است» - يعنى آنچه بهتر بود، ايثار كنى - «و عظيم دارى آنچه خداى - عزّ و جلّ - آن را عظيم داشته است و چون از تو ذرّه يى در وجود آيد به سبب ايثار، به گوشه چشم بدان بازننگرى. و آن را از فضل حق بينى، نه از عمل خود. و دنيا و هر چه آن را خرد شمرده است، بدان التفات ننمايى، و دست از اين نيز بيفشانى، و خود را در اين اعراض كردن در ميان نبينى».

گفت : «وجد سرّى است در دل، و سماع واردى است خدايى كه دلها را بدان برانگيزد و بر طلب او حريص كند. هر كه آن را به حق شنود، او به حق راه يابد، و هر كه به نفس شنود، در زندقه افتد». گفت : «توكّل، از طاعت خدايان بسيار بيرون آمدن است، و به طاعت يك خدا مشغول شدن، و از سبب ها بريدن». گفتند : «بيانى زيادت كن». گفت :

«توكّل خود را در صفت بندگى داشتن است و خوش شدن، و از صفت خداوندى بيرون آمدن». گفت : «توكّل ترك تدبير بود، و بيرون آمدن از قوّت و حيلت خود».

و گفت : «انس آن است كه صاحب آن را وحشت پديد آيد از دنيا و از خلق، مگر از اولياء حق». به جهت آن كه انس گرفتن با اوليا انس گرفتن است با حق. گفت : «اوليا را چون در عيش انس اندازند، گويى با ايشان خطاب مى كنند در بهشت به زبان نور. و چون در عيش هيبت اندازند، گويى با ايشان خطاب مى كنند [در دوزخ] به زبان نار».

گفت : «فروتر منزل انس گرفتگان به خداى - تعالى - آن بود كه : اگر ايشان را به آتش بسوزند، يك ذرّه همّت ايشان غايب نبود. از آن كه بدو انس دارند». گفت : «علامت انس آن است كه با خلق انس نگيرد».

__________

١ - همه نسخه ها چنين است.

٢ - اصل : بر هيچ كس.

گفت : «مفتاح عبادت فكرت است. و نشان رسيدن، مخالفت نفس و هواست و مخالفت آن ترك آرزوهاست. و هر كه مداومت كند بر فكرت به دل، عالم غيب بيند به روح». و گفت : «رضا شاد بودن دل است در تلخى قضا، و ترك اختيار است پيش از قضا، و تلخى نايافتن بعد از قضا، و جوش زدن دوستى است در عين بلا ١». گفتند ٢ :

«كيست داننده تر به نفس خويش؟». گفت : «آن كه راضى است بدانچه قسمت كرده اند».

گفت : «اخلاص تمام نشود، مگر كه صدق بود در وى و صبر بود در وى. و صدق تمام نشود مگر كه اخلاص بود در او و مداومت بر او». گفت : «اخلاص آن بود كه طاعت را از دشمن نگه دارد تا تباه نكند». گفت : «سه چيز علامت اخلاص است : يكى آن كه مدح و ذمّ پيش او يكى بود. و رؤيت اعمال فراموش كند. و هيچ ثواب، واجب نداند در آخرت بدان عمل». گفت : «هيچ چيز نديدم سخت تر از اخلاص در خلوت». گفت :

«هر چه از چشمها بينند، نسبت آن با علم بود. و هر چه از دلها بدانند، نسبت آن با يقين بود».

گفت : «سه چيز از نشان ٣يقين است : نظر به حق كردن در همه چيزها. و دوّم رجوع به حق در همه كارها. سيّوم يارى خواستن از وى در همه حالها». گفت : «يقين دعوت كند به كوتاهى امل، و كوتاهى امل دعوت كند به زهد، و زهد دعوت كند به حكمت، و حكمت، نگرستن در عواقب بار آرد». گفت : «صبر ثمره يقين است». گفت :

«اندكى از يقين بيشتر است از دنيا، از بهر آن كه اندكى يقين دل را بر حبّ آخرت مايل گرداند، و به اندكى يقين جمله ملكوت آخرت را مطالعه كند». گفت : «علامت يقين آن است كه بسى مخالفت كند خلق را در زيستن. و ترك مدح خلق كند و اگر نيز عطايى دهند ٤. فارغ گردد از نكوهيدن ايشان و اگر منع كنند از ذمّ ٥». گفت : «هر كه با خلق انس گرفت بر بساط فرعونيان ساكن شد. و هر كه غايب ماند از گوش با يقين داشتن، از اخلاص دور افتاد. و هر كه را از جمله چيزها نصيب، حق آمد و بس، هيچ باك ندارد اگر

__________

١ - اصل : ملا. متن مطابق «م» است.

٢ - اصل : گفت. متن مطابق «ن» است.

٣ - اصل : از ايشان. متن مطابق «م» است.

٤ - اصل : دهد. متن مطابق «م» است.

٥ - اصل : منع كند. متن مطابق «م» است.

همه چيز او را فوت شود دون حق. چون حضور حق حاصل دارد ١».

گفت : «هر مدّعى كه هست به دعوى خويش محجوب است از شهود حق و از سخن حق. و اگر كسى را حق حاضر است، او محتاج دعوى نيست. امّا اگر غايب است، دعوى از آنجاست. كه دعوى نشان محجوبان است». گفت : «هرگز مريد نبود كه استاد خود را فرمانبردارتر نبود از خدا. و هر كه مراقبت كند خدا را در خطرات دل خويش، بزرگ گرداند خداى - عزّ و جلّ - او را در حركات ظاهر او. و هر كه ترسد، در خداى گريزد. و هر كه در خدا گريزد، نجات يابد. و هر كه قناعت كند، از اهل زمانه راحت يابد و مهتر همه گردد. و هر كه توكّل كند، استوار گردد. و هر كه تكلّف كند بدانچه به كارش نبايد، ضايع كند آنچه بكارش بايد ٢».

«هر كه از خداى - عزّ و جلّ - ترسد، دلش بگدازد و دوستى خداى - عزّ و جلّ - در دلش مستحكم شود و عقلش كامل شود. و هر كه طلب عظيمى كند، مخاطره يى كرده است عظيم. و هر كه قدر آنچه طلب كند بشناسد، خوار گردد بر چشم او قدر آنچه بذل بايد كرد ٣».

گفت : «آن كه تأسف اندكى مى خورد بر حق، نشان آن است كه قدر حق نزديك او اندك است». گفت : «هر كه دلالت نكند ظاهر او بر باطن او، با او همنشينى مكن».

گفت : «اندوه مخور بر مقصود، و ذكر معبود موجود». گفت : «هر كه به حقيقت خدا را ياد كند، فراموش كند غير او را. و هر كه فراموش كند در جنب ذكر خداى - تعالى - جمله چيزها، خداى - تعالى - نگه دارد بر او جمله چيزها، و خدا عوض او بود از جمله چيزها». گفتند : «خداى را به چه شناختى؟» گفت : «خداى را به خدا شناختم و خلق را به رسول». يعنى الله و نور الله. خداى خالق است. خالق را به خالق توان شناخت. و نور خدا خلق است و اصل خلق، نور محمّد - صلى الله عليه - پس خلق به محمّد - عليه السّلام - توان شناخت.

__________

١ - اصل : حاصل شد او دارد. متن مطابق «ن» است.

٢ - «م» : آيد.

٣ - اصل : بر دل بايد جست. متن مطابق «ن» است.

گفتند : «در خلق چه گويى؟». گفت : «جمله خلق در وحشت اند ١و ذكر حق كردن در ميان اهل وحشت، غيبت است». پرسيدند كه : «بنده، مفوّض كى بود؟». گفت :

«چون مأيوس شود از نفس و فعل خويش و پناه به خداى - عزّ و جلّ - برد و او را هيچ پيوند نماند به جز حق». گفتند : «صحبت با كه داريم»؟ گفت : «با آن كه او را ملك نبود و به هيچ حال تو را منكر نگردد و به تغيّر تو متغيّر نگردد، و هر چندان كه تغيّر بزرگ بود. از بهر آن كه تو هر چند متغيّرتر باشى، به دوست محتاج تر باشى». گفتند : «بنده را راه خوف كى آسان شود؟». گفت : «آن گه كه خود را بيمار شمرد و از همه چيزها پرهيز كند از بيم بيمارى دراز».

گفتند : «بنده به چه سبب مستحق بهشت شود؟». گفت : «به پنج چيز : استقامتى كه در وى گشتن نبود، و اجتهادى كه در وى سهو نبود، و مراقبتى خداى را در سرّ و علانيت، و انتظار مرگ به ساختن زاد راه، و محاسبت خود كردن پيش از آن كه حساب كنند». پرسيدند از علامت خوف، گفت : «آن كه خوف خدا او را ايمن كند از همه خوفها».

گفتند : «از مردم كه باصيانت تر؟». گفت : «آن كه زبان خود نگه دارد». گفتند : «علامت توكّل چيست؟». گفت : «طمع از خلايق منقطع گردانيدن». ديگر پرسيدند از علامت توكّل. گفت : «خلع ارباب ٢و قطع اسباب و انداختن نفس در عبوديّت و بيرون آوردن نفس را از ربوبيّت».

گفتند : «عزلت كى درست آيد؟». گفت : «آن گه كه از نفس خود عزلت گيرد».

گفتند : «اندوه كه بيشتر؟». گفت : «بدخوى ترين مردمان». گفتند : «دنيا چيست؟». گفت :

«هر چه تو را از حق مشغول گرداند». گفتند : «سفله كيست؟». گفت : «آن كه به خدا راه نياموزد».

نقل است كه يوسف بن الحسين از ذو النّون پرسيد - رحمهما الله - كه : «با كه صحبت داريم؟»، گفت : «با آن كه من و تو در ميان نبود». گفت : «مرا وصيّتى كن». گفت :

«با خدا يار باش در خصمى نفس خود، نه با نفس يار باشى در خصمى خداى - تعالى - و هيچ كس را خوار مدار، اگر چه مشرك بود. و در عاقبت او نگر. كه تواند بود كه معرفت

__________

١ - اصل : در وحشت غيب اند. متن مطابق «ن» است.

٢ - اصل : ابواب. متن مطابق نسخه هاى ديگر است.

از تو سلب كنند و بدو دهند».

و يكى از وى وصيّتى خواست. گفت : «باطن خود برحق گمار، و ظاهر به خلق ده. و به خداى - عزّ و جلّ - عزيز باش تا خدا تو را بى نياز كند از خلق». گفتند : «زيادت كن». گفت : «شك را اختيار مكن بر يقين. و راضى مشو از نفس خويش، تا آرام نگيرد.

و اگر بلايى روى به تو آرد، آن را به صبر تحمّل كن و لازم درگاه الله باش». ديگرى از وى وصيّتى خواست. گفت : «همّت خود را پيش و پس مفرست». گفتند : «اين را شرح بايد». گفت : «از هر چه گذشته و از هر چه ناآمده، انديشه مكن. و نقد وقت را باش».

پرسيدند كه : «صوفيان چه كس باشند؟». گفت : «مردمانىند كه حق - تعالى - را بر همه چيزها بگزينند. و حق - تعالى - ايشان را بر همه كس بگزيند». يكى گفت : «دلالت كن مرا بر حقّ». گفت : «اگر دلالت مى طلبى بدو، بيش از آن است كه در شمار آيد. اگر قرب مى طلبى در اوّل قدم است» - شرح اين سخن از پيش رفته است - يكى ذو النّون را گفت : «تو را دوست مى دارم». گفت : «اگر خداى را مى شناسى، تو را خدا بس. و اگر نه، طلب كسى كن كه او را مى شناسد، تا تو را بدو دلالت كند». پرسيدند از نهايت معرفت.

گفت : «هر كه به نهايت معرفت رسد، نشان او آن بود كه چون بود، چنان كه بود، آنجا كه بود، همچنان بود كه پيش از آن». پرسيدند : «اوّل درجه يى كه عارف روى در آنجا نهد، چيست؟». گفت : «تحيّر، بعد از آن افتقار، بعد از آن اتصال، بعد از آن حيوة ١». پرسيدند از عمل عارف. گفت : «آن كه ناظر حق باشد در كلّ احوال». پرسيدند از كمال معرفت نفس. گفت : «گمان بد بردن به نفس و هرگز گمان نيك بدو نابردن». گفت : «حقايق قلوب، فراموش كردن نصيب نفوس است». گفت : «از خداى - عزّ و جلّ - دورترين آن است كه در ظاهر اشارت او به خداى بيشتر است». - يعنى پنهان دارد - چنان كه نقل است [از او كه گفت : ] «هفتاد سال قدم زدم در توحيد و تفريد و تجريد و تأييد و از اين جمله جز گمانى به چنگ نياوردم».

نقل است كه چون در بيمارى مرگ افتاد، گفتند : «چه آرزو دارى؟». گفت : «آن كه : پيش از آن كه بميرم - اگر همه يك لحظه بود - او را بدانم. پس اين بيت بخواند :

الخوف امرضنى و الشّوق احرقنى و الحبّ اضنانى و الله احيانى

__________

١ - «م» : قرب. «ن» : حيرت

و يك روز بى هوش شد. يوسف بن الحسين گفت كه : «در اين حال مرا وصيّتى كن». گفت : «صحبت با كسى دار كه از ظاهر او ١سلامت يابى. و از خدا ياددهنده بود ديدار او». در وقت نزع او را گفتند : «ما را وصيّتى كن». گفت : «مرا مشغول مداريد كه در تعجب مانده ام از احسان او». پس وفات كرد.

و آن شب هفتاد كس پيغمبر را - عليه الصّلاة و السّلام - به خواب ديدند كه گفت :

«دوست خداى، ذو النّون خواهد آمد. به استقبال او آمديم». چون وفات كرد بر پيشانى او نبشته بود به خطّى سبز : هذا حبيب الله، مات فى حبّ الله، هذا قتيل الله، مات بسيف الله. چون جنازه وى برداشتند، مرغان پر در پر افگندند و سايه كردند. كه آفتاب، عظيم گرم بود. و در راه كه جنازه او مى بردند، مؤذّنى بانگ نماز مى كرد. چون به كلمه شهادت رسيد ٢، ذو النّون انگشت برآورد. و فرياد از خلايق برآمد. گفتند : «مگر زنده است!».

جنازه او بنهادند. و انگشت كه برآورده بود - هر چند خواستند كه فروگيرند - فروگرفته نمى شد. بعد از آن او را دفن كردند.

اهل مصر چون احوال او چنان ديدند، تشوير خوردند و توبه كردند از جفايى كه با او كرده بودند.

__________

١ - «ن» : در ظاهر او.

٢ - «م» : شهادت گفت.

14 - ذكر بايزيد بسطامي رحمة الله عليه

١٤ - ذكر بايزيد بسطامي رحمة الله عليه

آن سلطان العارفين، آن برهان المحقّقين، آن خليفه الهى، آن دعامه ١ نامتناهى، آن پخته جهان ناكامى، شيخ وقت ابو يزيد بسطامى - رحمة الله عليه - اكبر مشايخ بود و اعظم اوليا، و حجّت خداى بود و خليفه به حق، و قطب عالم و مرجع اوتاد. و رياضات و كرامات او بسيار است. و در اسرار و حقايق نظرى نافذ و جدّى بليغ داشت. دائم در مقام قرب و هيبت بود و غرقه آتش محبّت. و پيوسته تن را در مجاهده و دل را در مشاهده مى داشت. و روايات او در احاديث عالى بود. و پيش از او كسى را در معانى طريقت چندان استنباط نبود كه او را. توان گفت كه: در اين شيوه، همه او بود كه علم به صحرا زده بود. و كمال او پوشيده نيست. تا حدّى كه جنيد - رحمة الله عليه - گفت:

«بايزيد در ميان ما چون جبرئيل است در ميان ملايكه». و هم او گفت كه: «نهايت ميدان روندگان كه به توحيد درآيند، بدايت ميدان بايزيد است. جمله مردان كه به بدايت قدم او رسند، همه در گردند [و فروشوند و نمانند ٢».] و دليل بر اين سخن آن است كه بايزيد گفت: «دويست سال بر بستانى بگذرد تا چون ما گلى بشكفد».

شيخ ابو سعيد بن ابى الخير - رحمه الله - گفت كه: «هژده هزار عالم از بايزيد پر مى بينم. و بايزيد در ميان نه» - يعنى آنچه بايزيد است، در حق محو است - و مىيد كه:

جدّ او گبر بود. و از بزرگان بسطام، يكى پدر او بود. واقعه او با او مادر آورده بود از

__________

١ - اصل: دعانامه. متن مطابق نسخه هاى ديگر است.

٢ - از «م» افزوده شد.

شكم ١. چنانكه از مادر او نقل كنند كه : «چون لقمه يى در دهان نهادمى كه در وى شبهتى بودى، او در شكم ٢مى طپيدى، تا آن لقمه دفع كردمى». مصداق اين سخن آن است كه از بايزيد پرسيدند كه : «مرد را در اين راه چه به ٣؟». گفت : «دولت مادرزاد». گفتند : «اگر نبود». گفت : «دلى دانا». گفتند : «اگر نبود؟». گفت : «چشم بينا». گفتند : «اگر نبود؟».

گفت : «گوشى شنوا». گفتند : «اگر نبود؟». گفت : «مرگ مفاجا ٤».

نقل است كه چون مادرش به كتّاب فرستاد و به سورت لقمان رسيد، بدين آيت كه : أَنِ اُشْكُرْ لِي وَلِوالِدَيْكَ - حق، تعالى مى گويد : شكر گوى مرا و شكر گوى مادر و پدر را - از استاد در معنى اين آيت پرسيد. چون استاد معنى آن بگفت در دل او كار كرد.

لوح بنهاد و دستورى خواست و به خانه رفت. مادر گفت : «يا طيفور! به چه كار آمده اى؟ عذرى افتاده است يا هديه اى آورده اند؟». گفت : «نه. بدين آيت رسيدم كه حق - تعالى مى فرمايد به خدمت خويش و به خدمت تو. من [در] دو خانه كدخدائى چون كنم؟ اين آيت بر جان من آمده است. يا از خدا درخواه تا همه آن تو باشم. يا مرا به خدا بخش تا همه آن او باشم». مادر گفت : «تو را در كار خدا كردم و حقّ خود به تو بخشيدم».

پس بايزيد از بسطام برفت. و سى سال در باديه شام مى گشت و رياضت مى كشيد و بى خوابى و گرسنگى دايم پيش گرفت و صد و سيزده پير را خدمت كرد و از همه فايده گرفت و از آن جمله يكى جعفر صادق بود، رضى الله عنه.

نقل است كه روزى پيش صادق بود. صادق گفت : «آن كتاب از طاق فروگير».

بايزيد گفت : «كدام طاق؟». صادق گفت : «مدتى است تا اينجا اى و اين طاق را نديده اى؟» گفت : «نه! مرا با آن چه كار كه در پيش تو سر برآرم؟ كه نه به نظاره آمدم».

صادق گفت : «چون چنين است باز بسطام رو كه كار تو تمام شد ٥».

نقل است كه او را نشان دادند كه : فلان جاى پيرى است بزرگ. به ديدن او رفت.

__________

١ - «م» : با هم بر بوده است از شكم مادر. «ن» : واقعه او با او همراه بوده است از شكم مادر.

٢ - «م» : شكم من.

٣ - «م» : چه بهتر.

٤ - اصل : مفاجات متن مطابق «ن» است.

٥ - اصل : شود. متن مطابق «ن» است.

چون نزديك او رسيد، آن پير آب دهن سوى ١ قبله انداخته بود. در حال بازگشت او را ناديده. گفت: «اگر او را در طريقت قدمى ٢ بودى، خلاف شريعت بر وى نرفتى».

نقل است كه از خانه او تا مسجد چهل گام بود. هرگز در راه آب دهن نينداخت، حرمت مسجد را.

نقل است كه دوازده سال روزگار مى بايست ٣ تا به كعبه رسيد. در هر چند گام مصلّى مىنداخت و دو ركعت [نماز] مى كرد و مى گفت: «اين دهليز پادشاه دنيا نيست كه به يك بار بر آنجا توان دوانيد». پس به كعبه شد و آن سال به مدينه نرفت و گفت:

«ادب نبود پيغمبر را - عليه الصّلاة و السّلام - تبع اين زيارت كردن. آن را جداگانه احرام كنيم». بازآمد و سال ديگر احرام گرفت و در راه [كه] به شهر مىمد ٤، خلقى عظيم تابع او شدند. چون بيرون شد مردمان از پس او درآمدند ٥. بايزيد نگه كرد و گفت: «اينها كدام اند؟». گفتند ٦: «ايشان با تو صحبت خواهند داشت». گفت: «خدايا! من از تو مى خواهم كه خود را به خلق از من محجوب نگردانى». پس خواست كه محبّت خود از دل ايشان ببرد و زحمت خود از راه ايشان بردارد، نماز بامداد بگزارد و در ايشان نگريست و گفت: «انّى انا الله، لا اله الاّ انا. فاعبدونى». گفتند: «مگر اين مرد ديوانه است!». او را بگذاشتند و برفتند. و شيخ آنجا به زبان خداى - تعالى - با ايشان سخن مى گفت. چنان كه گويند ٧: حكاية عن ربّه.

پس در راه كلّه سر يافت، بر وى نبشته كه: صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ فَهُمْ لا يَرْجِعُونَ. نعره يى بزد و بيفتاد و بوسه بر آن كلّه مى داد و گفت: «سر صوفيى مى بايد كه در حق محو شده است و ناچيز شده. نه گوش دارد كه خطاب حق شنود و نه چشم دارد كه جمال لايزالى ٨ بيند و نه زبان دارد كه ثناء بزرگوار او گويد و نه عقل دارد كه ذرّه يى از معرفت او بداند. اين آيت در شأن اوست».

__________

١ - اصل: سوى آن

٢ - «م»: فكرى.

٣ - اصل: بكار مى بايست. متن مطابق نسخه هاى ديگر است.

٤ - «ن»: در راه در شهرى شد. و شايد «ن» درست تر باشد زيرا با توجه دنباله عبارت شهر مدينه در اينجا مورد نظر نيست.

٥ - «م»: بيامدند.

٦ - اصل: گفت. متن مطابق «م» است.

٧ - «م»: بر بالاى منبر گويند.

٨ - «م»: لا يزال.

ذو النّون مصرى مريدى به خدمت بايزيد فرستاد - رحمهما الله - كه : «اى بايزيد! همه شب مى خسبى و به راحت مشغول مى باشى و قافله درگذشت» مريد بيامد و پيغام برسانيد. بايزيد جواب داد كه «ذو النّون را بگوى كه : مرد تمام آن باشد كه همه شب خفته بود و بامداد پيش از نزول قافله به منزل فروآمده باشد». ذو النّون چون اين بشنيد، بگريست و گفت : «مباركش باد كه احوال ما بدين درجه نرسيده است». بدين باديه طريقت مى خواهد و بدين روش، سلوك باطن.

نقل است كه در راه حج شترى داشت كه زاد و راحله او برش مى نهادند. يكى گفت : «مسكين اين شتر كه بارش گران است. و اين ظلمى تمام است». بايزيد گفت :

«اى جوانمرد! بردارنده بار، شتر نيست. نگه كن كه هيچ بار بر پشت شتر هست؟». چون نگه كرد به يك وجب بالاى شتر ١بود». گفت : «سبحان الله! عجب كارى است». بايزيد گفت : «اگر حال خود از شما پنهان دارم، زبان ملامت دراز مى كنيد، و اگر مكشوف مى گردانم، طاقت آن نمىوريد ٢. با شما چه مى بايد ٣كرد؟». پس چون برفت و مدينه را زيارت كرد، در خاطرش آمد كه : به خدمت مادر رو! با جمعى روى به بسطام نهاد.

آوازه در بسطام افتاد. اهل بسطام او را استقبال كردند. بايزيد را مراعات ايشان مشغول خواست كرد و از حق بازمى ماند. چون به شهر آمد، قرصى نان از دكانى بستد و مى خورد - ماه رمضان بود - خلق چون چنان ديدند، به يك بار برميدند. شيخ با اصحاب گفت : «ديديد ٤كه به مسئله يى شرعى كه كار بستم، همه خلق مرا رد كردند!». پس سحرگاه به در خانه [مادر] رفت، و گوش داد. آواز مادر شنيد كه طهارت مى ساخت و مى گفت : «الهى آن غريب مرا نيكو دار و دل مشايخ را با وى خوش دار. و احوال نيكو او را كرامت كن». بايزيد چون اين بشنيد، بگريست. پس در بزد. مادر گفت : «كيست؟».

گفت : «غريب تو». مادر گريان شد و در بگشاد. پس گفت : «اى طيفور! چشمم خلل كرده است، از بس كه گريستم در فراق تو ٥و پشتم دو تا شد، از بس كه غم تو خوردم».

نقل است كه گفت : «آن كار كه بازپسين كارها دانستم، پيش از همه بود و آن

__________

١ - «م» : بيك دست بر بالا.

٢ - «م» : نمى داريد.

٣ - «م» : بايد

٤ - اصل : ديدى. «ن» : نديديد.

٥ - «م» : در فراق تو گريستم.

رضا [ى] مادر بود». گفت : «آنچه در جمله مجاهدات و رياضات و غربت مى جستم، در آن يافتم. شبى مادر از من آب خواست. در كوزه و در سبوى آب نبود ١. به جوى رفتم و آب آوردم. مادر در خواب شده بود. [شبى سرد بود. كوزه بر دست مى داشتم. چون از خواب درآمد، آگاه شد و مرا دعا كرد كه ديد ٢] هم چنان كوزه در دست من فسرده شده بود. گفت : چرا از دست ننهادى؟ گفتم ٣ : ترسيدم كه تو بيدار شوى و من حاضر نباشم.

وقتى دگر گفت : آن يك نيمه در فراز كن! تا وقت سحر مى پيمودم تا نيمه راست فراز كنم يا نيمه چپ. تا خلاف فرمان مادر نكرده باشم. وقت سحر آنچه مى جستم، از در درآمد».

نقل است كه چون از مكّه مىمد، به همدان رسيد. تخم معصفر خريده بود.

[اندكى] در خرقه بست و به بسطام آورد. چون بازگشاد، مورى چند در آن ميان ديد.

گفت : «ايشان را از جاى خويش آواره كردم». برخاست و ايشان را باز همدان برد و آنجا كه خانه ايشان بود، بنهاد. تا كسى در مقام التّعظيم لامر الله در غايت ٤نبود، در عالم الشّفقة على خلق الله بدين درجه نباشد.

نقل است كه گفت : «دوازده سال آهنگر نفس خود بودم و در كوره رياضت مى نهادم و به آتش مجاهده مى تافتم [و بر سندان مذمّت مى نهادم ٥] و پتك ملامت مى زدم، تا از خود آينه اى ساختم. پنج سال آينه خود بودم و به انواع طاعت و عبادت آن آينه را مى زدودم. پس يك سال نظر اعتبار كردم. بر ميان خود از غرور و عشوه و اعتماد بر طاعت و عمل خود پسنديدن، زنّارى ديدم. پنج سال ديگر جهد كردم تا آن زنّار بريده شد ٦. اسلام تازه آوردم. نگه كردم. همه خلايق را مرده ديدم. چهار تكبيرى در كار ايشان كردم و از جنازه همه بازگشتم و بى زحمت خلق، به مدد حق به حق رسيدم».

نقل است كه چون به در مسجد رسيدى، ساعتى بايستادى و بگريستى. گفتند :

«چه حالت است؟». گفت : «خود را چون زنى مستحاضه مى يابم كه ترسد كه اگر به مسجد شود، بيالايد».

__________

١ - «م» و «ن» : در كوزه آب نبود و بر سبو رفتم نبود.

٢ - از «ن» افزوده شد.

٣ - اصل : گفت. متن مطابق «م» و «ن» است.

٤ - «م» : به غايت

٥ - از «م» افزوده شد.

٦ - «م» : بريدم.

نقل است كه يك بار عزم حج كرد. منزلى چند برفت و بازآمد. گفتند : «تو هرگز عزم فسخ نكرده اى. اين چون افتاد؟». گفت : «در راه زنگيى را ديدم، تيغى كشيده، مرا گفت : اگر بازگردى نيك، و اگر نه سرت از تن جدا كنم. پس مرا گفت : تركت الله ببسطام و قصدت البيت الحرام!». خداى را به بسطام گذاشتى و روى به كعبه آوردى!

نقل است كه گفت : «مردى پيشم آمد ١، و پرسيد كه كجا مى روى؟ گفتم ٢ : به حج.

گفت : چه دارى؟. گفتم : دويست درم. گفت : به من ده و هفت بار گرد من بگرد، كه حجّ تو اين است. چنان كردم و بازگشتم».

چون كار او تمام بلند شد و سخن او در حوصله اهل ظاهر نمى گنجيد، هفت بارش از بسطام بيرون كردند. شيخ مى گفت : «چرا مرا بيرون مى كنيد؟». گفتند : «از آن كه مردى بدى». گفت : «نيكا شهرا، كه بدش بايزيد بود!».

نقل است كه شبى بر بام صومعه رفت تا ذكر گويد. بر سر ديوار بايستاد و [تا بامداد] هيچ نگفت. نگه كردند. خون به جاى بول از وى جدا شده بود. گفتند : «اين چه حالت است؟». گفت : «از دو سبب تا بامداد بطّال ماندم : يكى آن كه در كودكى بر زبانم سخنى رفته بود. [ديگر] كه چندان عظمت بر من سايه انداخت كه دلم متحيّر شد. اگر دلم حاضر مى شد، زبان از كار بازمى ماند. و اگر زبان در حركت مىمد، دل از كار مى شد.

همه شب در اين حال به روز آوردم».

نقل است كه چون شيخ خلوتى كردى براى عبادتى يا از بهر فكرتى ٣، در خانه شدى و همه سوراخها محكم كردى. و گفتى ٤ : «ترسم كه آوازى مرا بشوراند». و اين خود بهانه بود.

عيسى بسطامى گويد : «سيزده سال با شيخ صحبت داشتم كه از وى سخنى نشنيدم و عادتش آن بودى كه سر بر زانو نهادى». شيخ سهلكى گويد كه : «اين در حال قبض بود. امّا در حال بسط از وى فوايد بسيار يافتندى». يك بار در خلوت بر زبانش رفت كه : «سبحانى! ما اعظم شأنى؟». چون باز خود آمد، مريدان گفتند كه : «شما چنين

__________

١ - اصل : پيش او آمد. متن مطابق «م» است.

٢ - اصل : گفت. متن مطابق «م» است.

٣ - اصل : فكرى. متن مطابق «م» است.

٤ - اصل : گفت. متن مطابق «م» است.

لفظى گفتيد ١». شيخ گفت : «خداى - عزّ و جلّ - شما را خصم باد كه اگر يك بار دگر بشنويد، مرا پاره نكنيد ٢». پس هر يكى را كاردى داد تا وقتى ديگر، اگر همان لفظ گويد، او را بكشند. [مگر چنان افتاد كه ديگر بار همان گفت ٣] و اصحاب قصد كشتن او كردند.

خانه را از بايزيد پر ديدند چنان كه چهار گوشه خانه از او پر بود. اصحاب كارد مى زدند.

چنان بود كه كسى كارد به آب زند. چون ساعتى برآمد، آن صورت خرد مى شد، تا بايزيد پديد آمد چند صعوه يى ٤در محراب. اصحاب آن حالت با شيخ بگفتند. شيخ گفت : «بايزيد اين است كه مى بينيد. آن بايزيد نبود». پس گفت : [«نزّه الجبّار نفسه على لسان عبده ٥»]. اگر كسى گويد كه : اين چگونه بود؟ گوييم : چنان كه آدم - عليه السّلام - در ابتدا چنان بود كه سر در فلك مى سود. جبرئيل - عليه السّلام - پرى بر وى فروآورد تا پاره يى از آن كم شد. چون روا بود كه صورت بزرگ، خرد شود، عكس اين هم روا بود. چنان كه طفلى در شكم مادر مثلا دو من بود. چون به جوانى رسد، صد من ٦بود. چنان كه جبرئيل - عليه السّلام - در صورت بشر بر مريم متجلّى شد، حالت بايزيد نيز از اين شيوه بوده باشد. امّا تا كسى به واقعه آنجا نرسد، شرح سودى ندارد.

نقل است كه وقتى سيبى سرخ بگرفت و در وى نگريست و گفت : «سيبى لطيف [است]». در سرّش ندا آمد كه : «اى بايزيد! شرم ندارى كه نام ما بر ميوه مى نهى؟». چهل روز نام حق - تعالى - بر ٧دل وى فراموش گرديد. گفت : «سوگند خوردم كه تا زنده باشم، ميوه بسطام نخورم».

گفت : روزى نشسته بودم. در خاطرم بگذشت كه : من امروز پير وقتم و بزرگ عصر. چون اين انديشه كردم، دانستم كه غلطى عظيم افتاد. برخاستم و به طريق خراسان شدم و در منزلى مقام كردم و سوگند ياد كردم و گفتم : «از اينجا برنخيزم تا حق تعالى - كسى را بر من فرستد تا مرا به من نمايد». سه شبانروز آنجا مقام كردم. روز چهارم مردى اعور را ديدم، بر جمّازه اى مىمد. چون در وى نگه كردم، اثر آشنايى در

__________

١ - «م» : كه چنين لفظى گفتى.

٢ - اصل : كنيد. متن مطابق «م» است.

٣ - از «ن» افزوده شد.

٤ - اصل : صومعه. متن مطابق «م» است.

٥ - اين عبارت از «م» و اصل افتاده است و از «ن» افزوديم.

٦ - «م» : دويست من.

٧ - «م» : از

وى ديدم. به اشتر اشارت كردم كه : توقّف كن! در حال پاى اشتر در زمين فروشد. آن مرد در من نگه كرد و گفت : «مرا بدان مىرى كه چشم فروگرفته باز كنم و باز كرده فروگيرم. و بسطام با اهل بسطام و بايزيد غرق كنم!». من از هوش برفتم. پس گفتم : «از كجا مىيى؟» گفت : «از آن ساعت كه تو عهد كردى، من سه هزار فرسنگ آمده ام».

آن گه گفت : «زينهار اى بايزيد! تا دل نگه دارى». و روى برتافت و برفت.

نقل است كه چهل سال در مسجدى مجاور بود و جامه مسجد جدا داشتى و جامه خانه جدا و جامه طهارت ١جدا. و چهل سال پشت به هيچ ديوار بازننهاد، الاّ به ديوار مسجد يا رباط ٢. و گفتى : «حق - تعالى - از ذرّه بازخواهدپرسيد و اين از ذره بيش بود».

گفت : «چهل سال آنچه آدميان مى خوردند، من نخوردم» - يعنى قوت من از جاى دگر بود - گفت : [«چهل سال ديده بانى دل كردم. چون نگه كردم، زنّار مشركى بر ميان خود ديدم». و شركش آن بود كه به جز حق التفات كردى. كه در دلى كه شرك نماند، به جز حق ميلش نبود. تا به جايى ديگر كشش بود، شرك باقى بود ٣]. گفت :

«چهل سال ديده بان دل بودم. چون نگه كردم بندگى و خداوندى هر دو از حق ديدم».

گفت : «سى سال خداى را - عزّ و جلّ - مى طلبيدم. چون نگه كردم او طالب بود و من مطلوب». گفت : «سى سال است تا هر وقت كه خواهم كه خداى - تعالى - را ياد كنم، دهان و زبان خود را به سه آب بشويم تعظيم حق را». ابو موسى از او پرسيد كه :

«صعب تر كارى در اين راه چه ديدى؟». گفت : «مدّتى نفس را به درگاه مى بردم و او مى گريست، و چون مدد حق در رسيد، نفس مرا مى برد و مى خنديد». ٤

نقل است كه در آخر، كار او به جايى رسيد كه هر چه در خاطر او گذشتى، در حال پيش او ظاهر شدى. و چون خداى را - عزّ و جلّ - ياد كردى، به جاى بول، خون از وى جدا گشتى. و روزى جماعتى پيش شيخ آمدند. و او سر فروبرد، پس برآورد و گفت :

__________

١ - «ن» : طهارة جاى.

٢ - «م» : مسجدى يا رباطى.

٣ - از «م» افزوده شد.

٤ - «ن» روايتى اضافه دارد : و پرسيدند كه در اين راه چه عجب تر ديده اى؟ گفت : «آن كه كسى هرگز آنجا واديد آيد».

«از بامداد باز دانه يى مى طلبم كه به شما دهم، كه طاقت كشيدن ١آن داريد. و نمى يابم».

نقل است كه ابو تراب را مريدى بود عظيم گرم رو ٢و صاحب وجد بود. ابو تراب پيوسته گفتى كه : «چنين كه تويى، تو را بايزيد مى بايد ديد» روزى مريد گفت : «كسى كه هر روز صد بار خداى بايزيد را بيند، بايزيد را چه كند؟». ابو تراب گفت : «چون تو خداى را بينى به قدر خود بينى، و چون پيش بايزيد بينى به قدر بايزيد بينى. در ديده ٣تفاوت است. نه صدّيق را - رضى الله عنه - يك بار متجلّى خواهد شد و جمله خلق را يك بار؟». اين سخن بر دل مريد آمد و گفت «برخيز تا برويم». هر دو بيامدند به بسطام. شيخ در خانه نبود. به آب رفته بود ايشان برفتند. شيخ را ديدند كه مىمد، سبويى آب در دست و پوستينى كهنه در بر ٤. چون چشم بايزيد بر مريد ابو تراب افتاد و چشم مريد ابو تراب بر شيخ، در حال بلرزيد و بيفتاد و جان بداد. ابو تراب گفت : «شيخا! يك نظر و مرگ؟». شيخ گفت : «اى ابو تراب در نهاد اين جوان كارى بود كه هنوز وقت كشف آن نبود. در مشاهده بايزيد آن معنى يك بارگى ٥كشف شد. طاقت نداشت، فرورفت. زنان مصر را نيز چنين افتاد. طاقت جمال يوسف نداشتند. دستها را به يك بار قطع كردند. از آن كه خبر نداشتند».

نقل است كه يحيى معاذ رازى نامه يى نوشت به بايزيد - رحمهما الله - كه : «چه گويى در حقّ كسى كه قدحى خورد و مست ازل و ابد شد؟». بايزيد جواب نوشت كه :

«اينجا مرد هست كه در شبانروزى درياى ازل و ابد در مى كشد و نعره هل من مزيد مى زند». و هم يحيى نوشته بود كه : «ما را با تو كه بايزيدى سرّى است. لكن ٦ميعاد ميان من و تو بهشت است، در زير سايه طوبى». و قرصى نان [با] آن نامه فرستاده بود. و گفت : «بايد كه شيخ اين قرص نان به كار برد، كه از آب زمزم سرشته ام ٧». بايزيد جواب داد و آن سرّ او ياد كرد و گفت : «آنجا كه ياد حق باشد، هم بهشت است و هم سايه

__________

١ - «م» : كشتن.

٢ - «م» : كريم رو.

٣ - «م» : ديد.

٤ - اصل : در دست. متن مطابق «م» است.

٥ - «م» : به يك بار بر وى.

٦ - اصل : اگر. متن مطابق «م» است.

٧ - اصل : سرشته بود. متن مطابق «م» است.

طوبى، و ما آن قرص را به كار نبرديم. از آن كه فرموده بودى كه از آب زمزم سرشته ام امّا نگفته بودى كه از كدام تخم كاشته ام». يحيى چون اين بشنيد، اشتياق شيخ بر او غالب شد. به زيارت شيخ رفت. نماز خفتن آنجا رسيد. گفت : «نخواستم تا زحمت شيخ دهم تا بامداد. كه شنيدم كه شيخ در آن گورستان به عبادت مشغول است. به گورستان رفتم و شيخ را ديدم كه تا بامداد به سر دو انگشت پاى ايستاده بود. و من در حال او تعجّب مى كردم و گوش به وى مى داشتم. همه شب در كار بود و در گفت و گوى و دادوستد.

چون صبح برآمد بر زبان شيخ رفت كه : أعوذ بك ان أسألك هذا المقام». پس يحيى پيش رفت و سلام كرد و از آن واقعه شبانه پرسيد. شيخ گفت : «بيست و اند مقام بر ما شمردند. و گفتم : اين همه هيچ نخواهم كه اين همه مقام حجاب است». يحيى مبتدى بود و بايزيد منتهى. گفت : «اى شيخ! چرا معرفت نخواستى؟ كه ملك الملوك است و گفته است كه هر چه خواهى بخواه». بايزيد نعره يى بزد و گفت : «خاموش اى يحيى! كه مرا به خود غيرت مىيد كه او را بدانم. كه من هرگز نخواهم كه او را جز او بداند. جايى كه معرفت او بود، من در ميان چه كاره ام؟ خود خواست او آن است اى يحيى كه جز او كسى او را نداند». يحيى گفت : «به حقّ عزّت خداى، كه از فتوحى كه تو را دوش بوده است مرا نصيبى كن». شيخ گفت : «اگر صفوت آدم و قدس جبرئيل و خلّت إبراهيم و شوق موسى و طهارت عيسى و محبّت محمّد - عليهم الصّلاة و السّلام - به تو دهند، زينهار! كه راضى نشوى و ماوراء آن طلبى. كه ماوراء اين، كارهاست. صاحب همّت باش و سر به هيچ فرو مآر. كه به هر چه فروآيى، بدان محجوب گردى». احمد بن حرب، حصيرى پيش شيخ فرستاد كه شيخ بر وى نماز مى كند ١. شيخ گفت : «من عبادت آسمانيان و زمينيان جمع كردم و در بالش نهادم و در زير سر نهادم ٢».

نقل است كه ذو النّون مصلاّيى پيش شيخ فرستاد. شيخ بازفرستاد كه : «مرا مصلّى به چه كار آيد؟ مرا مسندى به كار است، و بفرست تا بر آن تكيه كنم» - يعنى كار از نماز درگذشت و به نهايت رسيد - ذو النّون چون اين بشنيد، مسندى به تكلّف فرمود و به خدمت شيخ فرستاد. شيخ، هم بازفرستاد - كه شيخ در آن وقت گداخته بود و پوستى و استخوانى مانده بود - و گفت : «آن را كه لطف و كرم حق تكيه گاه بود، به بالش مخلوق

__________

١ - «م» : مى كن.

٢ - «م» و «ن» : گرفتم.

ننازد و بدان نيازش نباشد».

نقل است كه گفت : «شبى در صحرا بودم و سر در خرقه كشيده ١. احتلام افتاد و به غايت سرد بود. خواستم كه غسل كنم، نفس كاهلى كرد و گفت : صبر كن تا روز شود و آفتاب برآيد، آن گاه غسل كن. چون كاهلى نفس بديدم، دانستم كه نماز با قضا افتد.

همچنان با خرقه يخ بشكستم و غسل كردم و همچنان در ميان خرقه مى بودم و خرقه يخ بسته بود. تا آن گه كه هوا گرم شد. و همه زمستان در اين رنجش بداشتم. تا روز بودى كه هفتاد بار بى هوش شدمى ٢، جزاى كاهلى او».

نقل است كه شيخ شبى از گورستان مىمد. جوانى از بزرگ زادگان بسطام بربطى ٣مى زد. چون نزديك شيخ رسيد، شيخ گفت : «لا حول و لا قوّة الاّ بالله». جوان بربط بر سر شيخ زد و هر دو بشكست. شيخ باز زاويه آمد و على الصّباح بهاى بربط به دست خادم، با طبقى حلوا پيش آن جوان فرستاد و عذر خواست و گفت : «او را بگوى كه بايزيد عذر مى خواهد و مى گويد كه دوش آن بربط در سر ما شكستى. اين قراضه بستان و ديگرى را بخر. و اين حلوا بخور تا غصه شكستگى و تلخى آن از دلت برود».

چون جوان حال چنان ديد، بيامد و در پاى شيخ افتاد و توبه كرد و بسيار بگريست. و چند جوان دگر با او موافقت كردند به بركت اخلاق شيخ.

نقل است كه روزى مى رفت با اصحاب خود. در تنگنايى ٤سگى مىمد. شيخ بازگشت و راه به سگ ايثار كرد. بر طريق انكار در خاطر مريدى بگذشت كه : «حق - تعالى - آدمى را مكرّم گردانيده است، و شيخ سلطان العارفين است با اين همه پايگاه و جمعى مريدان صادق، سگى را بر ايشان ايثار كند. اين چگونه باشد؟». شيخ گفت : «اى عزيزان! سگ به زبان حال با بايزيد گفت كه در سبق السّبق از من چه تقصير و از تو چه توفير آمد كه پوستين سگى در من پوشانيدند و خلعت سلطان العارفينى در بر تو افگندند؟ اين انديشه به سرّ ما درآمد، راه بر وى ايثار كرديم».

نقل است كه روزى مى رفت. سگى با او همراه شد و شيخ از او دامن دركشيد ٥.

__________

١ - «م» : كشيدم.

٢ - «م» : و به خود آمدمى.

٣ - «م» : بربط.

٤ - «م» : تنگناى راهى.

٥ - «م» : كشيده داشت.

سگ گفت : «اگر خشكم ميان ما و تو خللى نيست، و اگر ترم، هفت آب و خاك ميان ما صلح مىندازد. امّا اگر تو دامن به خود باززنى، اگر به هفت دريا غسل كنى، پاك نشوى». بايزيد گفت : «تو پليدى ظاهر دارى و من پليدى باطن. بيا تا هر دو را جمع كنيم تا به سبب جمعيت باشد كه از ميان ما پاكى سر برزند». سگ گفت : «تو همراهى مرا نشايى كه مردود خلقم و تو مقبول. هر كه به من رسد، سنگى بر پهلوى من زند و هر كه به تو رسد، السّلام عليك يا سلطان العارفين گويد. و من هرگز استخوانى فردا را ننهاده ام و تو خمى گندم دارى». بايزيد گفت : «همراهى سگ را نشايم، همراهى لم يزل و لايزال را چون شايم؟» - سبحان آن خدايى كه بهترين خلق را به كمترين پرورش دهد - و گفت :

«شكّى به من درآمد و از طاعت نوميد شدم. گفتم : به بازار شوم و زنّارى خرم و در ميان بندم. زنّارى در بازار آويخته بود ١. پرسيدم كه به چند؟ گفت : به هزار دينار. سر در پيش افگندم. هاتفى آواز داد كه : تو ندانسته اى كه زنّارى كه بر ميان چون تويى بندند، به هزار دينار ٢كم ندهند؟». گفت : «دلم خوش شد. دانستم كه حق - تعالى -[را] عنايتى هست در حقّ من».

نقل است كه زاهدى بود از جمله بزرگان بسطام، صاحب تبع ٣و صاحب قبول. و از حلقه بايزيد غايب نبودى. روزى گفت : «اى شيخ! سى سال است تا صائم الدّهر و قايم اللّيل ام و خود را از اين علم كه تو مى گويى اثرى نمى يابم. و تصديق مى كنم و دوست مى دارم». شيخ گفت : «اگر سيصد سال به روزه باشى و نماز كنى، يك ذرّه بوى اين حديث نيابى». گفت : «چرا؟». گفت : «از بهر آن كه تو محجوبى به نفس خويش».

گفت : «دوايى هست؟». شيخ گفت : «هست بر من كه بگويم. امّا تو قبول نكنى». گفت :

«قبول كنم كه سالهاست تا طالبم». شيخ گفت : «اين ساعت برو، و موى سر و محاسن باز كن و اين جامه كه دارى بيرون كن. [و ازارى ٤] از گليم در ميان بند و بر سر آن محلّت كه تو را بهتر شناسد بنشين، و توبره يى پرجوز كن و پيش خود بنه. و كودكان جمع كن و بگو كه : هر كه سيليى مرا زند ٥، يك جوز بدهم. و هر كه دو سيلى زند، دو جوز دهم. در

__________

١ - «م» : گفتم كه به يك درم بدهند.

٢ - اصل : درم. متن مطابق «م» است.

٣ - اصل : طبع. متن مطابق «م» است.

٤ - از «م» افزوده شد.

٥ - «م» : مرا يك سيلى بزند.

شهر مى گرد تا كودكان سيلى بر گردنت مى زنند. كه علاج تو اين است». مرد گفت :

«سبحان الله! لا اله الاّ الله». شيخ گفت : «اگر كافرى اين كلمه بگويد، مؤمن شود. و تو بدين كلمه مشرك شدى». گفت : «چرا؟». شيخ گفت : «از آن كه تو در اين كلمه كه گفتى، تعظيم خود گفتى نه تعظيم حق». مرد گفت : «من اين ١نتوانم كرد. ديگرى را فرماى».

شيخ گفت : «علاج تو اين است، و من گفتم كه نكنى».

نقل است كه شاگرد شقيق را عزم حج افتاد. شقيق گفت : «به بسطام گذر كن و زيارت شيخ بايزيد را درياب». چون مريد به خدمت بايزيد رسيد، شيخ گفت : «تو مريد كيستى؟». گفت : «من مريد شقيق بلخىم». گفت : «او چه گويد؟». گفت : «او از خلق فارغ شده است و بر حكم توكّل نشسته و مى گويد : اگر آسمان و زمين رويين شوند و آهنين ٢، كه نه از آسمان بارد و نه از زمين رويد، و خلق عالم همه عيال من باشند، از توكّل خود برنگردم». بايزيد گفت : «اينت صعب مشركى كه اوست! اگر بايزيد كلاغى شود، به شهر آن مشرك نپرد. چون بازگردى او را بگوى كه خداى را - عزّ و جلّ - با دو گرده ٣آزمايش مكن. چون گرسنه شوى، از هم جنسى دو گرده بستان و بارنامه توكّل يك سو نه. تا از شومى تو شهر و ولايت به زمين فرونشود». آن مرد از درشتى اين سخن بازگشت و پيش شقيق رفت. شقيق گفت : «زود بازگشتى!». گفت : «تو گفته بودى كه به زيارت او [رو!] رفتم و چنين و چنين رفت». و حكايت بازگفت. شقيق عيب اين سخن در خود نديد. و چنين گويند ٤كه چهارصد خروار كتب داشت و اگر چه به غايت بزرگ بود، لكن پنداشت بزرگان بيشتر افتد ٥. شقيق گفت : «تو نگفتى كه : اگر او چنان است، تو چونى؟». گفت : «نه». گفت : «بازگرد و بپرس». مريد بازگشت و پيش بايزيد آمد. شيخ گفت : «بازآمدى؟». گفت : «مرا فرستاده اند تا از تو بپرسم كه اگر او چنان است، تو چونى؟». بايزيد گفت : «اين نادانى ديگر بين». پس گفت : «اگر من گويم كه چونم، تو ندانى». گفت : «شيخ اگر مصلحت بيند، بفرمايد تا بر جايى نويسند، تا روزگار من ضايع نشود كه از راهى دور آمده ام». شيخ گفت : «بنويسيد : بسم الله الرّحمن الرّحيم.

__________

١ - «م» : هرگز.

٢ - «م» : آسمان رويين شود و زمين آهنين گردد.

٣ - «م» : دو گرده نان.

٤ - اصل : گفت. متن مطابق «م» است.

٥ - «ق» : پنداشت بزرگان را بيشتر افتد.

بايزيد اين است». و كاغذ در پيچيد و بدو داد. يعنى بايزيد هيچ نيست. موصوفى نبود، چگونه وصفش توان كردن؟ بايزيد ذرّه يى پديد نيست تا بدان چه رسد كه پرسند كه : او چگونه است؟ و توكّل دارد يا اخلاص؟ كه اين همه صفت خلق است. تخلّقوا باخلاق الله مى بايد نه به توكّل محلّى شدن. مريد برفت ١شقيق بيمار شده بود و اجلش نزديك رسيده و انتظار جواب بايزيد مى كرد ٢. ناگاه مريد برسيد و كاغذ به وى داد. شقيق چون آن مطالعه كرد، گفت : «اشهد ان لا اله الاّ الله و اشهد انّ محمّدا عبده و رسوله». و مسلمانى پاك شد از عيب پنداشت خويش. و از آن توبه كرد و جان بداد.

نقل است كه هزار مريد از آن احمد بن خضرويه پيش بايزيد آمدند، چنان كه هر هزار بر آب مى رفتند و در هوا مى پريدند. احمد گفت : «هر كه از شما طاقت مشاهده بايزيد داريد بياييد و اگر نداريد، بيرون باشيد تا ما در رويم و او را زيارت كنيم. هر هزار در رفتند و هر يكى را عصايى بود. در دهليز بنهادند كه آن را بيت العصا خوانند - يكى از ايشان گفت : «مرا طاقت ديدار او نيست. من در دهليز عصاها را نگه دارم». چون شيخ و اصحاب ٣پيش بايزيد رفتند. بايزيد ٤گفت : «آن كه بهتر شماست، او را درآوريد». پس او را درآوردند. بايزيد، احمد را گفت : «تا كى سياحت و گرد عالم گشتن؟». احمد گفت :

«چون آب يك جا ايستد، متغيّر شود». شيخ گفت ٥ : «چرا دريا نباشى تا متغيّر نگردى و آلايش نپذيرى؟». پس بايزيد در سخن آمد. احمد گفت : «فروتر آى كه ما فهم نمى كنيم». هم چنين تا هفت بار. آن گه سخن بايزيد فهم كردند. چون بايزيد خاموش شد، احمد گفت : «يا شيخ! ابليس را ديدم بر سر كوى تو بردار كرده». گفت : «آرى. با ما عهد كرده بود كه گرد بسطام نگردد. اكنون يكى را وسوسه كرد تا در خون افتاد، و شرط است كه دزد را بر درگاه پادشاه بردار كنند».

و يكى از وى پرسيد كه : «ما پيش تو جمعى مى بينيم مانند زنان. ايشان چه قوم اند؟». گفت : «فريشتگان اند كه مىيند و مرا از علوم سؤال مى كنند و من ايشان را

__________

١ - «م» : به بلخ رفت.

٢ - «م» : و هر ساعت كس بر بام مى فرستاد تا پيش از آن كه اجلش برسد جواب بايزيد بشنود. نفسى چند مانده بود و انتظار جواب بايزيد مى كرد.

٣ - «م» : چون جمع.

٤ - «م» و اصل : شيخ. متن مطابق «ن» است.

٥ - «ن» : گفت : كن بحرا و لا تتغيّر.

جواب مى دهم».

نقل است كه گفت : شبى به خواب ديدم كه فريشتگان آسمان اوّل پيش من ١آمدند و گفتند : «برخيز تا خداى - عزّ و جلّ - را ياد كنيم». گفتم : «مرا زبان ذكر او نيست». و فريشتگان آسمان دوّم بيامدند و همين گفتند و من همان جواب دادم. تا فريشتگان هفت آسمان ٢بيامدند و من همان جواب دادم. پس گفتند : «زبان ذكر او كى دارى؟». گفتم : «آن گه كه اهل دوزخ در دوزخ قرار گيرند و اهل بهشت در بهشت، و قيامت بگذرد، بايزيد گرد عرش خداى - عزّ و جلّ - برگردد ٣و گويد : الله الله».

و گفت : شبى خانه من روشن شد. گفتم : «اگر شيطانى، من از آن عزيزترم و بلندهمّت تر كه تو را بر من طمع است ٤. و اگر از بزرگانى، بگذار تا از سراى خدمت به سراى كرامت رسيم».

نقل است كه شبى ذوق عبادت نمى يافت. خادم را گفت : «بنگر تا چيست در خانه؟». نگه كردند، خوشه يى انگور يافتند. گفت : «به كسى دهيد كه خانه ما دكّان بقّال نيست». تا وقتش خوش شد.

نقل است كه شيخ را همسايه يى گبر بود و كودكى شيرخواره داشت و همه شب از تاريكى مى گريست، كه چراغ نداشت. شيخ هر شب چراغ برداشتى و به خانه ايشان بردى، تا كودك خاموش گشتى. چون گبر از سفر بازآمد، مادر طفل حكايت شيخ بازگفت. گبر گفت : «چون روشنايى شيخ آمد، دريغ بود كه به سر تاريكى خود بازرويم».

حالى بيامد و مسلمان شد.

نقل است كه گبرى را گفتند كه : «مسلمان شو». گفت : «اگر مسلمانى اين است كه بايزيد مى كند، من طاقت ندارم و نتوانم كرد. و اگر اين است كه شما مى كنيد، بدين هيچ احتياج ندارم».

نقل است كه در مسجد نشسته بود. ناگاه گفت : «برخيزيد تا به استقبال دوستى از

__________

١ - اصل : پيش او. تصحيح به قرينه عبارات ديگر است. نسخه هاى ديگر در اين چند جمله هماهنگى ندارند.

٢ - «م» : آسمان هفتم.

٣ - «م» : برآيد

٤ - «م» : بر من اطلاع افتد. «ن» : در من طمع افتد.

دوستان خدا رويم». چون به دروازه رسيدند ١إبراهيم هروى مىمد بر درازگوشى نشسته. بايزيد گفت : «در دلم ندا كردند كه برخيز و او را استقبال كن و به ما شفيع آور».

إبراهيم گفت : «اگر شفاعت اوّلين [و آخرين] به تو دهند، هنوز مشتى خاك باشد».

بايزيد را سخن او عجب آمد. چون وقت سفره بود، طعامى خوش آوردند. إبراهيم با خود گفت : شيخ خورشهاى چنين خورد! بايزيد اين معنى بدانست. چون از طعام فارغ شدند، شيخ دست إبراهيم بگرفت و به كناره اى برد. و دست فرا ديوارى ٢زد. درى گشاده شد و دريايى بى نهايت ظاهر گشت. گفت : «بيا تا در اين دريا رويم». إبراهيم بترسيد و گفت : «مرا اين مقام نيست». پس بايزيد گفت : «آن جو، كه از صحرا آورده اى و نان پخته و در انبان نهاده اى، آن جوى بود كه چهارپايان خورده بودند و انداخته. تو به نان پخته اى و مى خورى». چون احتياط كردند، هم چنان بود. إبراهيم توبه كرد و مستغفر شد.

٣ يكى بايزيد را گفت : «من در طبرستان به جنازه فلان كس تو را ديدم، دست در دست خضر گرفته. چون نماز جنازه گزاردند، تو را ديدند كه در هوا رفتى». شيخ گفت :

«راست گفتى».

نقل است كه جماعتى پيش شيخ آمدند و از بيم قحط ناليدند و گفتند : «دعا كن تا حق - تعالى - باران فرستد». شيخ سر فروبرد، پس برآورد و گفت : «برويد و ناودان ها راست كنيد كه باران آمد». در حال باريدن گرفت، چنان كه يك شبانروز مى باريد.

نقل است كه يك روز شيخ پاى دراز كرد. مريدى هم پاى دراز كرد. شيخ پاى بركشيد. مريد هر چند كه خواست پاى بركشد نتوانست و هم چنان بماند تا به آخر عمر.

از آن بود كه پنداشت كه پاى فروكردن شيخ هم چون ديگران باشد.

نقل است كه شيخ يك بار پاى فروكرده بود. دانشمندى برخاست تا برود. پاى از زبر ٤پاى شيخ نهاد. گفتند : «اى نادان! چرا چنين كردى؟». گفت : «چه مى گوييد؟ طاماتى در وى بسته است ٥». بعد از آن در آن پاى خوره افتاد و چنين گويند كه به چندين

__________

١ - اصل : رسيد. متن مطابق «م» است.

٢ - «م» : بر ديوارى.

٣ - «م» : نقل است كه. . .

٤ - «م» : پاى زبر

٥ - «ن» : بسته ايد.

فرزندان وى آن علّت سرايت كرد. و از بزرگى پرسيدند كه : چون است كه يكى ١گناه كرد، عقوبت آن از وى به ديگرى سرايت كردن چه معنى دارد ٢؟. گفت : «[چون] مردى سخت انداز بود، تير او زودتر و دورتر رود».

نقل است كه منكرى پيش وى آمد و گفت : «فلان مسئله بر من كشف گردان».

شيخ آن انكار در وى بديد. گفت : «به فلان كوه غارى است و در آنجا يكى از دوستان ماست. از وى سؤال كن تا بر تو كشف كند». برخاست و بدان غار شد. اژدهايى عظيم ديد، به غايت سهمگين. چون آن بديد، بى هوش شد و جامه نجس كرد. و بى خود، خود را از آنجا بيرون انداخت و كفش آنجا بازگذاشت و ٣باز خدمت شيخ آمد و در پايش افتاد و توبه كرد. شيخ گفت : «سبحان الله! تو كفش نگه نمى توان داشت و طهارت، از هيبت مخلوقى. در هيبت خالق چگونه كشف نگه توانى داشت كه به انكار آمده اى كه مرا فلان سخن كشف كن!؟».

نقل است كه قرّائى را انكارى بود در حقّ شيخ. كه كارهاى عظيم مى ديد، و آن بيچاره محروم. گفت : «آن معاملتها و رياضتها كه او مى كشد، من هم مى كشم، و او سخنى مى گويد كه ما در آن بيگانه ايم!». شيخ را از آن آگاهى بود. روزى قصد شيخ كرد. شيخ نفسى بدان قرّا حواله كرد، قرّا سه روز از دست درافتاد و خود را نجس كرد. چون بازآمد، غسلى كرد و پيش شيخ آمد به عذر. شيخ گفت : «ندانستى كه بار پيلان بر خران ننهند؟».

نقل است كه شيخ سعيد منچورانى پيش بايزيد آمد و خواست تا امتحانى كند.

او را به مريدى حوالت كرد، نام او ابو سعيد راعى. گفت : «پيش او رو كه ولايت كرامت ٤به اقطاع به او داده ايم. چون سعيد آنجا رفت. راعى را ديد در صحرا كه نماز مى كرد و گرگان شبانى گوسفندان او مى كردند. چون از نماز فارغ شد، گفت : «چه مى خواهى؟».

گفت : «نان گرم و انگور». راعى چوبى در دست داشت. به دو نيمه كرد. يك نيمه به طرف خود فروبرد و يكى به طرف او ٥. در حال انگور آورد، طرف راعى سپيد و طرف او سياه. گفت : «چرا طرف تو سپيد و طرف من سياه است؟». راعى گفت : «از آن كه من از

__________

١ - اصل : يك. متن مطابق «م» است.

٢ - «ن» : سرايت كند.

٣ - «م» : و همچنان.

٤ - اصل ولايت و كرامت. متن مطابق «م» است.

٥ - اصل : از طرف او، متن مطابق نسخه هاى ديگر است.

سر يقين خواستم و تو از راه امتحان ١. كه رنگ هر چيزى لايق حال او خواهد بود». بعد از آن گليمى به سعيد منچورانى داد و گفت : «نگه دار». چون سعيد به حجّ شد، در عرفات آن از وى غايب گشت. چون باز بسطام آمد، آن با راعى ديد.

نقل است كه از بايزيد پرسيدند كه : پير تو كه بود؟ گفت : «پيرزنى : يك روز در غلبات شوق و توحيد بودم، چنان كه مويى را گنج نبود. به صحرا رفتم، بى خود. پيرزنى با انبانى آرد برسيد. مرا گفت : اين انبان مرا برگير. - و من چنان بودم كه خود را نمى توانستم برد - شيرى را اشارت كردم، بيامد. انبان بر پشت او نهادم و پيرزن را گفتم :

اگر به شهر روى گويى كه را ديدم؟. - كه نخواستم كه داند كه : من كيم؟ - گفت : ظالمى رعنا را ديدم. پس گفتم ٢ : هان چه گويى؟. پيرزن گفت : هان! اين شير مكلّف است يا نه؟.

گفتم : نه!. گفت : تو آن را كه خداى - عزّ و جلّ - تكليف نكرده است، تكليف كردى، ظلم نباشد؟ - گفتم : باشد - و با اين همه مى خواهى كه اهل شهر بدانند كه او تو را مطيع است و تو صاحب كراماتى. اين نه رعنائى بود؟. گفتم : بلى. توبه كردم و از اعلى به اسفل آمدم.

اين سخن پير من بود».

بعد از آن چنان شد كه چون آيتى يا كراماتى روى بدو آوردى، از حق - تعالى - تصديق آن خواستى. پس در حال نورى زرد پديد آمدى، به خطّى سبز [بر او] نوشته كه :

لا اله الاّ الله، محمد رسول الله، نوح نجىّ الله، إبراهيم خليل الله، موسى كليم الله، عيسى روح الله - عليهم الصّلاة و السّلام. بدين پنج گواه كرامت پذيرفتى. تا چنان شد كه گواه نيز به كار نبايست ٣.

احمد خضرويه گفت : «حق - عزّ و جلّ - را به خواب ديدم. فرمود كه : جمله مردان ٤از من مى طلبند، آنچه مى طلبند. مگر بايزيد كه مرا مى طلبد».

نقل است كه شيخ شقيق بلخى و ابو تراب نخشبى پيش شيخ آمدند. شيخ طعام خواست. و يكى از مريدان شيخ به خدمت ايستاده بود. ابو تراب گفت : «موافقت كن».

گفت : «روزه دارم». گفت : «بخور و ثواب يك ماهه بستان». گفت : «روزه نتوان گشاد».

__________

١ - «م» : از سر امتحان.

٢ - اصل : گفت. تصحيح با توجه به عبارات ديگر اين نقل است.

٣ - «م» و «ن» : به كار نيامد.

٤ - «م» : مردم.

شقيق گفت : «روزه بگشاى و مزد يك ساله بستان». گفت : «نتوان گشاد». بايزيد گفت :

«بگذار، كه او رانده حضرت است». پس مدّتى برنيامد كه او را به دزدى بگرفتند و هر دو دستش جدا كردند.

نقل است كه شيخ يك روز در جامع، عصا در زمين فروبرده بود. بيفتاد و به عصاى پيرى آمد. آن پير دو تا شد و عصاى شيخ برداشت. شيخ به خانه او رفت و از وى حلالى خواست و گفت : «پشت دو تا كردى در گرفتن عصا».

نقل است كه روزى يكى درآمد و از حيا مسئله يى از وى پرسيد. شيخ جواب آن مسئله گفت. درويش آب گشت. مريدى درآمد، آبى زرد ديد ايستاده. گفت : «يا شيخ اين چيست؟». گفت : «يكى از در درآمد و سؤالى از حيا كرد و من جواب دادم. طاقت نداشت. چنين آب شد از شرم».

نقل است كه گفت : يك بار به دجله رسيدم. دجله آب به هم آورد. گفتم : «بدين غرّه نشوم كه مرا به نيم دانگ بگذرانند. و من سى ساله عمر خويش به نيم دانگ به زيان نياورم. مرا كريم مى بايد نه كرامت».

نقل است كه گفت : خواستم تا از حق - تعالى - درخواهم تا مئونت زنان از من كفايت كند، پس گفتم : «روا نبود اين خواستن، كه پيغمبر - عليه الصّلاة و السّلام و التّحيّة نخواست». بدين حرمت داشت پيغمبر، عليه السّلام، حق - تعالى - آن كفايت كرد. تا پيش من، چه زنى چه ديوارى، هر دو يكى است.

نقل است كه شيخ از پس امامى نماز مى كرد. پس امام گفت : «يا شيخ! تو كسبى نمى كنى و از كسى چيزى نمى خواهى. از كجا مى خورى؟». شيخ گفت : «صبر كن تا نماز قضا كنم. كه نماز از پى كسى كه روزى دهنده را نداند، روا نبود».

و يك بار كسى ١در مسجدى ديد كه نماز مى كرد. گفت : «اگر مى پندارى كه نماز سبب رسيدن است به خداى - تعالى - غلط مى كنى. كه همه پنداشت است نه مواصلت، اگر نماز نكنى، كافر باشى. و اگر ذرّه يى به چشم اعتماد در وى نگرى، مشرك باشى».

نقل است كه گفت : «كس باشد كه به زيارت ما آيد و ثمره آن لعنت بود، و كس باشد كه بيايد و فايده آن رحمت بود». گفتند : «چگونه؟». گفت : «يكى بيايد و حالتى بر

__________

١ - «م» و «ن» : يكى.

من غالب آيد كه در آن حالت با خود نباشم. مرا غيبت كند و در لعنت افتد. و ديگرى بيايد، حق را بر من غالب يابد، معذور دارد. ثمره آن رحمت بود».

گفت: «مى خواهم كه زودتر قيامت ١ برخاستى تا من خيمه خود بر طرف دوزخ زدمى. كه چون دوزخ مرا بيند، پست شود. تا من سبب راحت خلق باشم».

حاتم اصمّ مريدان را گفتى: «هر كه از شما روز قيامت شفيع نبود اهل دوزخ را، او از مريدان من نبود». اين سخن با بايزيد گفتند. بايزيد گفت: «من مى گويم كه مريد من آن است كه بر كناره دوزخ بايستد و هر كه را به دوزخ برند، دست او بگيرد و به بهشت فرستد و به جاى او خود به دوزخ رود».

گفتند: «چرا بدين فضل كه حق - تعالى - با تو كرده است، خلق را به خدا نخوانى؟». گفت: «كسى را كه او بند كرد، بايزيد چون تواند كه بردارد؟».

بزرگى پيش بايزيد رفت. او را ديد سر در گريبان فكرت فروبرده. چون سر برآورد، گفت: «اى شيخ! چه كردى؟». گفت: «سر به فناى خود فروبردم و به بقاى حق برآوردم».

نقل است كه يك روز خطيب از منبر ٢ اين آيت برخواند كه: وَما قَدَرُوا اللهَ حَقَّ قَدْرِهِ. چندان سر بر منبر زد كه بى هوش شد. پس گفت: «چون دانستى، اين كذّاب دروغ زن را كجا مىوردى تا دعوى معرفت تو كند؟».

مريدى شيخ را ديد كه مى لرزيد. گفت: «يا شيخ! اين حركت تو از چيست؟» شيخ گفت: «سى سال در راه صدق قدم بايد زد و خاك مزابل به محاسن بايد رفت و سر بر زانوى اندوه بايد نهاد تا تحرّك مردان بدانى. به يك دو روز كه از پس تخته ٣ برخاستى، خواهى كه بر اسرار مردان واقف شوى؟».

نقل است كه وقتى لشكر اسلام در روم ضعيف شدند و نزديك بود كه شكسته شوند از كفّار. آوازى شنيدند كه: يا بايزيد درياب! در حال از جانب خراسان آتشى پيدا شد، چنان كه هراسى در لشكر افتاد و لشكر اسلام نصرت يافتند.

نقل است كه مردى پيش شيخ آمد و شيخ سر فروبرده بود. چون برآورد، مرد

__________

١ - «م»: روز قيامت.

٢ - «م» بر منبر

٣ - اصل: تحية. متن مطابق «م» است.

گفت : «كجا بودى؟». گفت : «به حضرت ١». آن مرد گفت : «من اين ساعت به حضرت بودم. تو را نديدم». شيخ گفت : «راست مى گويى كه من درون پرده بودم و تو برون.

برونيان درونيان را نبينند».

و گفت : «هر كه قرآن بخواند و به جنازه مسلمانان حاضر نشود و به عيادت بيماران نرود و يتيمان را نپرسد و دعوى اين حديث كند، بدانيد كه مدّعى است». يكى شيخ را گفت : «دل صافى كن تا با تو سخنى گويم». شيخ گفت : «سى سال است تا از حق تعالى - دل صافى مى خواهم، هنوز نيافته ام. يك ساعت از براى تو دل صافى از كجا آرم؟».

و گفت : «خلق پندارند كه راه به خداى - تعالى - روشن تر از آفتاب است و من چندين سال است تا از او مى خواهم كه مقدار سر سوزنى از اين راه بر من گشاده شود ٢و نمى شود».

نقل است كه روزى ٣كه بلايى بدو نرسيدى، گفتى : «الهى! نان فرستادى، نان خورش مى بايد. بلايى فرست تا نان خورش كنم». روزى بوموسى از شيخ پرسيد كه :

«بامدادت چون است؟». گفت : «مرا نه بامداد است و نه شبانگاه». و گفت : به سينه ما آواز دادند كه : «اى بايزيد! خزاين ما از طاعت مقبول و خدمت پسنديده پر است. اگر ما را خواهى، چيزى آر كه ما را نبود». گفتم : «خداوندا! آن چه بود كه تو را نبود؟». گفت :

«بيچارگى و عجز و نياز و خوارى [و مسكينى] و شكستگى».

و گفت : «به صحرا شدم. عشق باريده بود و زمين تر شده. چنانك پاى به برف ٤فروشود، به عشق فرو [مى] شد». و گفت : «از نماز جز ايستادگى ٥تن نديدم و از روزه جز گرسنگى شكم. آنچه مراست از فضل اوست، نه از فعل من». پس گفت : «به جهد و كسب هيچ حاصل نتوان كرد ٦و اين حديث كه مراست، بيش از هر دو كون است. لكن بنده نيك بخت آن بود كه مى رود، ناگاه پاى او به گنجى فرورود و توانگر گردد». و گفت :

__________

١ - «م» : به حضرت بودم.

٢ - «م» : گشاده گرداند.

٣ - «م» : آن روز

٤ - «م» : پاى مرد بگلزار.

٥ - «م» : ايستادن.

٦ - «م» : به جهد بنده و كسب بنده هيچ حاصلى نيست.

«هر مريد كه در ارادت آمد، مرا فروتر بايست آمد و به قدر فهم او سخن گفت».

نقل است كه چون در صفات حق سخن گفتى، شادمان و ساكن بودى، و چون در ذات او سخن گفتى، از جاى برفتى و در جنبش آمدى و گفتى : «آمد آمد، و به سر آمد».

شيخ مردى را ديد كه مى گفت : «عجب دارم از كسى كه او را داند و طاعتش نكند». شيخ گفت : «عجب دارم از كسى كه او را داند و طاعتش كند». يعنى : عجب بود كه بر جاى بماند.

نقل است كه شيخ گفت : «اوّل بار كه به حج رفتم، خانه يى ديدم. دوّم بار كه به خانه رفتم ١خداوند خانه را ديدم. سيّوم بار نه خانه ديدم و نه خداوند خانه». يعنى چنان در حق گم شده بودم كه هيچ نمى دانستم. اگر مى ديدم، حق مى ديدم. و دليل بر اين سخن، آن است كه يكى به در خانه او رفت و آواز داد. شيخ گفت : «كه را مى طلبى؟».

گفت : «بايزيد را». گفت : «در خانه جز خدا نيست». و يك بار دگر كسى به در خانه او رفت. شيخ گفت : «كه را مى طلبى؟». گفت : «بايزيد را». گفت : «بيچاره بايزيد! سى سال است تا من بايزيد را مى طلبم و نام و نشان او نمى يابم». اين سخن با ذو النّون گفتند.

گفت : «خداى - عزّ و جلّ - برادرم بايزيد را بيامرزد كه [با] جماعتى كه در خداى عزّ و جلّ - گم شده اند، گم شده است».

نقل است كه بايزيد را گفتند : «از مجاهدات خود ما را چيزى بگوى». گفت : «اگر بزرگتر گويم طاقت نداريد، امّا از كمترين بگويم : روزى نفس را كارى فرمودم. حرونى كرد. يك سالش آب ندادم. گفتم : يا تن در طاعت ده، يا از تشنگى جان بده». و گفت :

«چه گويى در كسى كه حجاب او حقّ است؟». يعنى تا او مى داند كه حقّ است، حجاب است. او مى بايد كه نماند و دانش او نيز نماند تا كشف حقيقى بود.

و در استغراق چنان بود، كه بيست سال بود تا مريدى داشت و از وى جدا نگشته بود ٢. هر روز كه شيخ او را خواندى، گفتى : «اى پسر نام تو چيست؟». روزى به شيخ گفت : «مگر مرا افسوس مى كنى! كه بيست سال است تا در خدمت تو مى باشم و هر

__________

١ - «م» : دوم بار كه رفتم

٢ - «م» : مريدى داشت و بيست سال بود تا از وى جدا نشده بود.

روز ١نام من مى پرسى؟». شيخ گفت : «اى پسر! استهزاء نمى كنم، لكن نام او آمده است و همه نامها از دل من برده است. نام تو ياد مى گيرم و باز فراموش مى كنم».

نقل است كه ٢از او پرسيدند كه : «اين درجه به چه يافتى و بدين مقام به چه رسيدى؟». گفت : شبى در كودكى از بسطام بيرون آمدم. ماهتاب مى تافت و جهان آرميده. حضرتى ديدم كه هژده هزار عالم در جنب آن حضرت، ذرّه يى مى نمود.

سوزى ٣در من افتاد و حالتى عظيم بر من غالب شد. گفتم : «خداوندا! درگاهى بدين عظيمى و چنين خالى؟ و كارگاهى بدين شگرفى و چنين پنهان؟». بعد از آن هاتفى آواز داد كه درگاه خالى نه از آن است كه كس نمىيد، از آن است كه ما نمى خواهيم. هر ناشسته رويى شايسته اين درگاه نيست». نيّت كردم كه خلايق را به جملگى بخواهم.

باز خاطرى درآمد كه : مقام شفاعت محمّد راست - عليه الصّلاة و السّلام - ادب نگه داشتم، خطابى شنيدم كه : «بدين يك ادب كه نگه داشتى نامت بلند گردانيديم ٤چنان كه تا قيامت گويند : سلطان العارفين بايزيد!».

در پيش ابو نصر قشيرى گفتند كه : «بايزيد چنين حكايتى فرموده است كه من دوش خواستم كه از كرم ربوبيّت درخواهم تا رنگ غفران ٥در جرايم اوّلين و آخرين پوشد، لكن شرم داشتم كه [بدين] قدر حاجت به حضرت كرم مراجعت كنم و شفاعت - كه مقام صاحب شريعت است - در تصرّف خويش آرم. ادب نگه داشتم». قشيرى گفت :

«بهذه الهمّة نال ما نال». بدين همّت بلند در اوج شرف به پرواز رسيده است.

نقل است كه گفت : «در همه عمر خويش مى بايدم كه يك نماز كنم كه حضرت او را بشايد، و نكردم. و شبى از نماز خفتن تا صبح چهار ركعت نماز مى گزاردم. هر بارى كه فارغ شدمى، گفتمى : به ازين مى بايد. نزديك بود كه صبح بدمد و برنياوردم ٦. و گفتم :

الهى! من جهد كردم كه در خور تو بود، امّا نبود. در خور بايزيد است. اكنون تو را بى نمازان بسيارند. بايزيد را يكى از ايشان گير».

__________

١ - «م» : هنوز.

٢ - در «م» و «ن» جاى اين روايت با دو روايت پيش از آن عوض شده است.

٣ - «م» : شورى

٤ - «م» : گردانيدم.

٥ - «م» : ذيل غفران.

٦ - «ق» و «ن» : وتر بياوردم.

گفت : بعد از رياضات چهل ساله شبى حجاب برداشتند. زارى كردم تا راهم دهند. خطاب آمد كه : «با كوزه يى كه تو دارى و پوستينى، تو را بار نيست». كوزه و پوستين بينداختم. ندايى شنيدم كه : «يا بايزيد! با اين مدّعيان بگو كه : بايزيد بعد از چهل سال مجاهده و رياضت با كوزه يى شكسته و پوستينى پاره پاره، تا نينداخت، بار نيافت. شما با چندين علايق كه به خود بازبسته ايد ١و طريقت را دانه دام ٢هواى نفس ساخته، كلاّ و حاشا! كه هرگز بار نيابيد».

نقل است كه يكى گوش مى داشت شيخ را، وقت سحرگاهى، تا چه خواهد كرد؟ يك بار گفت : «الله». بيفتاد و خون از وى روان گشت. گفتند : «اين چه حالت بود؟».

گفت : «ندا آمد كه تو كيستى كه حديث ما كنى؟».

نقل است كه شبى بر سر انگشتان پاى ايستاد، از نماز خفتن تا سحرگاه. خادم آن حال مشاهده مى كرد. و خون از چشم شيخ بر خاك مى ريخت. در تعجّب ماند. بامداد از شيخ پرسيد كه : «آن چه حال بود؟ ما را از آن نصيبى كن». شيخ گفت : «اوّل قدم كه رفتم، به عرش رسيدم. عرش را ديدم چون گرگ لب آلوده شكم تهى. گفتم : اى عرش به تو نشان مى دهند كه : الرّحمن على العرش استوى. بيا تا چه دارى؟ عرش گفت : چه جاى اين حديث است؟ كه ما را نيز به دل تو نشان مى دهند كه : انا عند المنكسرة قلوبهم». اگر آسمانيان اند، از زمينيان مى جويند و اگر زمينيان اند، از آسمانيان مى طلبند، و اگر پيرست از جوان مى طلبد و اگر جوان است، از پير مى طلبد. و اگر زاهد است، از خراباتى مى جويد و اگر خراباتى است، از زاهد مى طلبد.

و گفت : چون به مقام قرب رسيدم، گفتند : «بخواه». گفتم : «مرا خواست نيست.

هم تو از براى من بخواه». گفتم : «تو را خواهم و بس». گفتند : «تا وجود بايزيد ذرّه يى مى ماند، اين خواست محال است. دع نفسك و تعال». گفتم : «بى زلّه يى باز نتوانم گشت.

گستاخيى خواهم كرد». گفتند : «بگوى». گفتم : «بر همه خلايق رحمت كن». گفتند «بازنگر». بازنگرستم. هيچ آفريده را نديدم، الاّ كه او را شفيعى بود و حق را بر ايشان بسى نيك خواه تر از خود ديدم. پس خاموش شدم. بعد از آن گفتم : «بر ابليس رحمت

__________

١ - «م» : تا شما كه چندين علايق به خود راه داده ايد.

٢ - اصل : دام دانه. متن مطابق «م» است.

كن». گفتند : «گستاخى كردى خاموش! ١كه او از آتش است. آتشى را آتشى بايد. تو جهد آن كن كه خود را بدان نيارى كه سزاى آتش شوى كه طاقت نيارى».

نقل است كه گفت : حق - تعالى - مرا در دو هزار مقام در پيش خود حاضر كرد و در هر مقامى، مملكتى بر من عرضه كرد. من قبول نكردم؛ به آخر مرا گفت : «اى بايزيد! چه مى خواهى؟». گفتم : «آن كه هيچ نخواهم». و چون كسى از وى دعايى درخواستى، گفتى : «خداوندا! خلق تواند و تو خالق ايشان. من در ميانه كيستم كه ميان تو و خلق تو واسطه باشم؟». باز با خود گفتى : «او داناى اسرار است. مرا با اين فضولى چه كار؟».

و يكى پيش شيخ آمد و گفت : «مرا چيزى آموز كه سبب رستگارى من بود».

گفت : «دو حرف ياد گير : از علم چندينت بس كه بدانى كه حق - تعالى - بر تو مطّلع است و هر چه مى كنى مى بيند. و بدانكه خداوند از عمل تو بى نياز است». و يك روز شيخ مى رفت. جوانى قدم بر قدم وى مى نهاد و مى گفت ٢ : «قدم بر قدم شيخ چنين نهند». و پوستينى در بر شيخ بود و گفت : «يا شيخ! پاره يى از اين پوستين به من ده، تا بركات تو به من رسد». شيخ گفت : «اگر پوست بايزيد در خود كشى، سودى ندارد تا عمل بايزيد نكنى». و يك روز شوريده يى را ديد كه مى گفت : «الهى! در من نگر». شيخ گفت - از سر غيرت و غلبات وجد - كه : «نيكو سر و روى دارى كه در تو نگرد؟». گفت : «اى شيخ! آن نظر از براى آن مى خواهم تا سر و رويم نكو گردد». شيخ را عظيم خوش آمد. گفت :

«راست گفتى».

نقل است كه شيخ يك روز سخن حقيقت مى گفت و لب خويش ٣مى مزيد. و مى گفت : «هم شرابم و هم شراب خوار و هم ساقى».

نقل است كه گفت : هفتاد زنّار از ميان بگشادم. يكى بماند. هر چند جهد كردم، گشاده نمى گشت، زارى كردم و گفتم : «الهى! قوّت ده تا اين نيز بگشايم»، آوازى آمد كه :

«همه زنّارها گشادى، اين يكى گشادن كار تو نيست». و گفت : «به همه دستها در حق بكوفتم، آخر، تا با دست بلا نكوفتم، نگشادند [و به همه زبانها بار خواستم، تا به زبان

__________

١ - «م» : برو.

٢ - اصل : او گفت. متن مطابق «م» است.

٣ - اصل : آب خويش. متن مطابق «م» و «ن» است.

اندوه نخواستم، بار ندادند ١] و به همه قدمها به راه او برفتم تا به قدم ذلّ نرفتم به منزلگاه عزّت نرسيدم». و گفت : «سى سال بود تا من مى گفتم : چنين كن و چنين ده، چون به قدم اوّل معرفت رسيدم، گفتم : الهى! تو مرا باش و هر چه خواهى كن». و گفت : «يك بار به درگاه او مناجات كردم و گفتم : كيف السّلوك اليك؟ ندايى شنيدم كه : اى بايزيد! طلّق نفسك ثلثا، ثمّ قل : الله». نخست خود را سه طلاق ده، و آنگاه حديث ما كن.

[و گفت : «خداى را سى سال عبادت مى كردم، چون خاموش شدم، بنگرستم.

حجاب من ذكر بود ٢»]. و گفت : «اگر حق - تعالى - از من حساب هفتادساله خواهد، من از وى حساب هفتاد هزارساله خواهم، از بهر آن كه هفتاد هزار سال است تا الست بربّكم؟ گفته است و جمله را در شور آورده از بلى گفتن، جمله شورها كه در زمين و آسمان است، از شوق الست است». [پس گفت] : «بعد از آن خطاب آمد كه : جواب بشنو، روز شمار هفت اندامت ذرّه ذرّه گردانيم ٣و به هر ذرّه ديدارى دهيم. گوييم. اينك حساب هفتاد هزارساله، و حاصل و باقى در كنارت نهيم».

و گفت : «اگر هشت بهشت را در كلبه ما گشايند و ولايت هر دو سراى به اقطاع به ما دهند، هنوز بدان يك آه كه در سحرگاه بر ياد شوق او از جان ما برآيد، ندهيم بل كه يك نفس كه به درد او برآريم، با ملك هژده هزار عالم برابر كنيم ٤» و گفت : «فردا اگر در بهشت ديدار ننمايد، چندان نوحه و زارى كنم كه اهل هفت دوزخ از گريه و ناله من عذاب خود فراموش كنند». و گفت : «كسانى كه پيش از ما بودند، هر كسى به چيزى فروآمدند. ما به هيچ فرونمىييم و يك بارگى خود را فداى او كرديم. و خود را از براى خود نخواهيم ٥كه اگر يك ذرّه از صفت ما به صحرا آيد، هفت آسمان و زمين درهم افتد». و گفت : «او خواست كه ما را بيند و ما نخواستيم كه او را بينيم» - يعنى بنده را خواست نبود و گفت : «چهل سال روى به خلق آوردم و ايشان را به حق خواندم و كس ٦اجابت نكرد. روى از ايشان بگردانيدم و به حضرت رفتم. همه را پيش از خود آنجا ديدم».

يعنى عنايت حق، در حقّ خلق بيش از عنايت خود ديدم. آنچه مى خواستم، حق -

__________

١ - از «م» افزوده شد.

٢ - از «م» افزوده شد.

٣ - اصل : گردانيدم. متن مطابق «م» است.

٤ - «م» : برابر نكنم.

٥ - «م» : نخواستيم.

٦ - «م» : كسى مرا

تعالى - به يك عنايت آن همه را پيش از من به خود رسانيد.

و گفت : «از بايزيدى بيرون آمدم، چون مار از پوست. پس نگه كردم، عاشق و معشوق ١را يكى ديدم كه در عالم توحيد همه يكى توان ديد». و گفت : «ندا كردند از من در من كه : اى تو، من» - يعنى به مقام الفناء فى الله رسيدم - و گفت : «چند هزار مقامات از پس كردم، چون نگه كردم خود را در مقام حرف ٢الله ديدم» - يعنى به معنى الله كه آن كنه است، راه نيست - و گفت : «حق - تعالى - سى سال آينه من بود. اكنون من آينه خودم» - يعنى آنچه من بودم نماندم. كه من و حق شرك بود. چون من نماندم، حق - تعالى - آينه خويش است. اين كه مى گويم كه : اكنون آينه خويشم، حقّ است كه به زبان من سخن مى گويد و من در ميانه ناپديد - و گفت : «سالها بدين درگاه مجاور بودم، به عاقبت جز هيبت و حيرت، نصيب من نيامد». و گفت : «به درگاه عزّت شدم، هيچ زحمت نبود. اهل دنيا به دنيا مشغول بودند و محجوب، و اهل آخرت به آخرت، و مدّعيان به دعوى، و ارباب طريقت و تصوّف قومى به اكل و شرب و قومى به سماع و رقص، و آنها كه متقدّمان راه بودند و پيش روان سپاه، در باديه حيرت گم شده بودند و در درياى عجز غرق گشته».

و گفت : «مدّتى گرد خانه طواف مى كردم، چون به حق رسيدم، خانه [را] ديدم كه گرد من طواف مى كرد». گفت : «شبى دل خويش مى طلبيدم، نيافتم. سحرگاه ندايى شنيدم كه اى بايزيد! به جز از ما چيزى دگر مى طلبى؟ تو را با دل چه كار است؟». و گفت : «مرد نه آن است كه از پى چيزى رود ٣. مرد آن است كه هرجا كه باشد، هر چه خواهد پيش او آيد. و با هر كه سخن گويد از وى جواب شنود». و گفت : «حق - تعالى - مرا به جايى رسانيد كه خلايق به جملگى در ميان دو انگشت خود بديدم». و گفت :

«مريد را حلاوت طاعت دهند، چون بدان خرّم شود، شادى او حجاب قرب او گردد». و گفت : «كمترين درجه عارف آن است كه صفات حق در وى بود».

و گفت : «اگر بدل خلايق، مرا به آتش بسوزند و من صبر كنم، از آنجا كه دعوى من است محبّت او را، هنوز هيچ نكرده باشم. و اگر گناه من و همه خلايق بيامرزد، از

__________

١ - «م» : عاشق و معشوق و عشق.

٢ - اصل : حرب الله. متن مطابق «ن» است.

٣ - «م» : بر بى چيزى مى رود.

آنجا كه صفت رحمت و رأفت اوست، هنوز بس كارى نباشد». و گفت : «توبت از معصيت يكى است و از طاعت هزار» - يعنى عجب در طاعت بتر از گناه - و گفت :

«كمال درجه عارف سوزش او بود در محبّت». و گفت : «علم ازل دعوى كردن، از كسى درست آيد كه اوّل بر خود نور ذات نمايد». و گفت : «دنيا را دشمن گرفتم و نزد خالق ١رفتم و خداى را بر مخلوقات اختيار كردم تا چندان محبّت حق بر من مستولى گشت كه وجود خود را دشمن گرفتم. چون زحمات از ميانه برداشتم، انس به بقاء لطف حق داشتم».

و گفت : «خداى - تعالى - را بندگان اند كه اگر بهشت با همه زينت بر ايشان عرضه كنند ٢، ايشان از بهشت همان فرياد كنند كه دوزخيان از دوزخ». و گفت : «عابد به حقيقت و عامل به صدق آن باشد كه به تيغ جهد سر همه مرادات بردارد و همه شهوات و تمنّاى او در محبّت حق ناچيز شود. آن دوست دارد كه حق خواهد ٣و آن آرزو كند كه حق شاهد او بود».

گفت ٤ : «نه خداى - تعالى - به رضاى خويش بندگان را به بهشت مى برد؟».

گفتند : «بلى». گفت : «چون رضاى خود به كسى دهد، آن كس بهشت را چه كند؟» و گفت : «يك ذرّه حلاوت او در دلى بهتر از هزار قصر در فردوس اعلى». و گفت :

«يگانگى او بسيار مرد را عاجز كند و بسيار عاجز را به مردى رساند». و گفت : «اگر فانىيد ٥، به سر قاعده فناى اوّل بازرويد تا بدين حديث رسيد. و اگر نه، اين صلاح و زهد باد است كه بر شما مى زند». و گفت : «خداشناسان ثواب بهشت اند ٦و بهشت وبال ايشان».

و گفت : «گناه شما را چنان زيان ندارد كه بى حرمتى كردن و خوار داشتن برادران مسلمان». و گفت : «دنيا اهل دنيا [را] غرور اندر غرور است. و آخرت اهل آخرت را سرور در سرور است، و دوستى حق اهل معرفت را نور در نور». و گفت : «در معاينه كار

__________

١ - اصل : خلايق. متن مطابق نسخه هاى ديگر است.

٢ - «م» : عرضه كند.

٣ - «م» : آن دوست كه حق خواهد او بود.

٤ - اصل : گفتند. متن مطابق نسخه هاى ديگر است

٥ - «م» : اگر توانيد

٦ - «ق» و «ن» : خداى شناسان را ثواب بهشت است.

نقد است امّا در مشاهده همه نقد نقد است». و گفت : «عبادت اهل معرفت را پاس انفاس است». و گفت : «چون عارف خاموش شود، مرادش آن بود كه با حق سخن گويد، و چون چشم بر هم نهد، مقصودش آن بود كه چون باز كند در حق نگرد، و چون سر بر زانو نهد طلب آن كند كه سر برندارد تا اسرافيل صور بدمد، از بسيارى اوميد كه به حق - تعالى - دارد ١». و گفت : «سوار دل باش و پياده تن». و گفت : «علامت شناخت حق، گريختن از خلق باشد و خاموش گشتن در معرفت او». و گفت : «هر كه به حق مبتلا گشت، مملكت از او دريغ ندارند و او خود به هر دو سراى سر فرودنيارد». و گفت :

«عشق او درآمد و هر چه دون او بود، برداشت و از ما دون اثر نگذاشت تا يگانه ماند، چنان كه خود يگانه است». و گفت : «كمال عارف سوختن او باشد در دوستى حق». و گفت : «فردا اهل بهشت به زيارت روند. چون بازگردند، صورتها بر ايشان عرضه كنند.

هر كه صورتى اختيار كند، او را به زيارت راه ندهند».

و گفت : «بنده را هيچ به از آن نبود كه بى هيچ بود. نه زهد و نه علم و نه عمل. چون بى همه باشد، با همه باشد». و گفت : «اين قصّه را الم بايد كه از قلم هيچ نيايد». و گفت :

«عارف از معرفت چندان بگويد و در كوى او بپويد كه معارف نماند و عارف برسد. پس معارف از عارف نيابت دارد. و عارف به معرفت نرسد تا از معارف ياد نيارد». و گفت :

«طلب علم و اخبار از كسى لايق است كه از علم به معلوم شود و از خبر به مخبر. امّا هر كه از براى مباهات علمى خواند و بدان رتبت و زينت خود طلب كند، تا مخلوقى او را پذيرد، هر روز دورتر باشد و از او مهجورتر گردد». و گفت : «دنيا چه قدر آن دارد كه كسى گذاشتن آن را كارى پندارد؟». و گفت : «محال باشد كه كسى حق [را] شناسد و دوستش ندارد و معرفت بى محبّت قدرى ندارد».

و گفت : «از جويهاى آب روان، آواز مى شنوى كه چگونه مىيد؟ چون به دريا رسد ساكن گردد و از آمدن ٢و بيرون شدن او دريا را زيادت و نقصان نبود ٣». و گفت :

«او را بندگان اند كه اگر ساعتى در دنيا از وى محجوب مانند، نابود گردند و نابود چون عبادت كند؟». و گفت : «هر كه خداى را داند، زبان به سخنى ديگر به جز ياد حق نتواند

__________

١ - اصل. دارند. متن مطابق «م» است.

٢ - «م» : درآمدن.

٣ - «م» : نه زيادت بود و نه نقصان.

گشاد». و گفت : «كمترين چيزى كه عارف را واجب آيد آن است كه از مال و ملك تبرّا كند. و حق اين است كه اگر هر دو جهان در سر دوستى او كنى، هنوز اندك باشد ١». و گفت : «ثواب عارف از حق به حق باشد». و گفت : «عارفان در عيان مكان جويند، و در عين، اثر نگويند. اگر از عرش تا ثرى صدهزار آدم باشد، با ذرارى بسيار و اتباع و نسل بى شمار، و صدهزار فرشته مقرب چون جبرئيل و ميكائيل - عليهما السّلام - قدم از عدم در زاويه دل عارف نهند، در جنب وجود معرفت حق ايشان را موجود نپندارد و از درآمدن و بيرون شدن ايشان خبر ندارد و اگر به خلاف اين بود، مدّعى بود نه عارف». و گفت : «عارف معروف را بيند و عالم با عالم نشيند ٢. عالم گويد : من چه كنم ٣و عارف گويد : او چه كند؟».

و گفت : «بهشت را نزد دوستان حق خطرى نباشد و با اين همه كه اهل محبّت به محبّت مهجورند كار آن قوم دارند ٤كه اگر خفته و اگر بيدارند، طالب و مطلوب اند. و از طلبكارى و دوستدارى خود فارغ اند. مغلوب مشاهده حقّ اند. كه بر عاشق، عشق خود ديدن تاوان است. و در مقابله مطلوب به طلبكارى خود نگرستن در راه محبّت، طغيان است». و گفت : «حق بر دل اولياء خود مطّلع گشت. بعضى از دلها چنان ديد كه بار معرفت او نتوانست كشيد، به عبادتش مشغول گردانيد». و گفت : «بار حق به جز بارگيران حق برندارند كه مذلّل كرده ٥مجاهدت باشند و رياضت يافته مشاهده». و گفت : «كاشكى خلق به شناخت خود توانستى رسيد، كه معرفت، ايشان را در شناخت خود تمام بودى». و گفت : «جهد كن تا يك دم بدست آورى كه در زمين و آسمان جز حق را نبينى» - يعنى تا بدان دم همه عمر تو نكوستى ٦ - و گفت : «علامت آن كه حق را دوست دارد، آن است كه سه خصلت بدو دهند : سخاوتى چون سخاوت دريا، و شفقتى چون شفقت آفتاب و تواضعى چون تواضع زمين».

__________

١ - «م» : هيچ باشد.

٢ - اصل : با عارف نشيند. متن مطابق نسخه هاى ديگر است.

٣ - اصل : چه گويم. متن مطابق «م» و «ن» است.

٤ - اصل : دارد. متن مطابق نسخه هاى ديگر است.

٥ - «م» : مدلّل كرده.

٦ - «م» : توانگرستى. «ن» : توانگرنشينى

و گفت : «حاجيان به قالب، گرد خانه ١طواف كنند و بقا خواهند و اهل محبّت به قلوب گرد عرش طواف كنند و لقا خواهند». و گفت : «در علم علمى است كه علما ندانند و در زهد زهدى است كه زاهدان نشناسند». و گفت : «هر كه را برگزيند، فرعونى بدو گمارد تا او را مى رنجاند». و گفت : «اين همه گفتگو و مشغله و بانگ و حركت و آرزو بيرون پرده است. درون پرده خاموشى و سكوت و آرام و هيبت است ٢». و گفت : «اين دليرى چندان است كه خواجه غايب است از حضرت حق، و عاشق خود است. چون حضور حاصل آمد چه جاى گفت و گوى است؟»

و گفت : «صحبت نيكان به از كار نيك و صحبت بدان بتر از كار بد». و گفت :

«همه كارها در مجاهده بايد كرد، آن گه فضل خداى - عزّ و جلّ - ديدن، نه فعل خويش». و گفت : «هر كه خداى - عزّ و جلّ - را شناخت، او را به سؤال حاجت نيست و نبود. و هر كه نشناخت، سخن عارف درنيابد». و گفت : «عارف آن است كه هيچ شربگاه او را تيره نگرداند و هر كدورت كه بدو رسد، صافى گردد». و گفت : «آتش، عذاب آن كس است كه خداى را نداند. امّا خداى شناسان بر آتش، عذاب باشند». و گفت : «هر چه هست، در دو قدم حاصل آيد كه يك قدم بر نصيبهاى خود نهد و يكى به فرمانهاى حق.

آن يك قدم را بردارد و اين ديگر را به جاى بدارد». و گفت : «هر كه ترك هوا گفت، به حق رسيد».

و گفت : «هر كه نزديك حق بود، همه چيز و همه جاى ٣او را بود، زيرا كه حق - تعالى - همه جايى هست و حق را همه چيز هست». و گفت : «هر كه به حق عارف است، جاهل است. و هر كه جاهل حق است، عارف است». و گفت : «عارف طيّار است و زاهد سيّار است». و گفت : «هر كه خداى را شناخت، عذابى گردد بر آتش و هر كه خداى را ندانست آتش بر او عذاب گردد. و هر كه خداى را شناخت، بهشت را ثوابى گردد و بهشت بر او وبال گردد».

و گفت : «عارف به هيچ چيز شاد نشود جز به وصال». و گفت : «نفاق عارفان فاضل تر از اخلاص مريدان». و گفت : «آنچه روايت مى كنند كه إبراهيم و موسى و

__________

١ - «م» : كعبه.

٢ - «م» : خاموشى و آرام و سكون است.

٣ - اصل : همه حال. متن مطابق «م» و با توجه به جمله بعد تصحيح شده است.

عيسى - صلوات الرّحمن عليهم - گفتند : خدايا! ما را از امّت محمّد گردان، گمان برى كه آرزوى فضايح اين مشتى رياست جوى كردند؟ كلاّ و حاشا! بلكه ايشان در اين امّت مردانى ديدند كه اقدام ايشان به تحت ثرى بود و سرهاى ايشان از اعلى علّيين بگذشته، و ايشان در آن ميان گم شده».

و گفت : «حظّ اولياء ١در تفاوت درجات از چهار نام است و قيام هر فرقتى از ايشان به نامى است، از نامهاى خداى - عزّ و جلّ - و آن قول خداى است كه : هو الاوّل و الآخر و الظاهر و الباطن. هر كه را حظّ وى ٢از اين نامها زيادت تر بود به ظاهر، [به ظاهر ٣] عجايب قدرت وى نگران تر بود [و هر كه را حظّ او از اين نامها باطن بود، نگران بود ٤] بدانچه رود از انوار و اسرار. و هر كه را حظّ او از اين نامها اوّل بود شغل او بدان بود كه در سبقت رفته است و هر كه را حظّ او از اين نامها آخر بود، شغل او به مستقبل بسته بود يا آنچه ٥خواهد بود. و هركس را از اين، كشف بر قدر طاقت او بود».

و گفت : «اگر همه دولتها كه خلايق را بود، در حواله شما افتد، در حواله مشويد. و اگر همه بى دولتى ها در راهتان افتد، نااميد مگرديد. كه كار خداى - عزّ و جلّ - كن فيكون است. و هر كه به خود فرونگرد و عبادت خويش خالص بيند، و از صفاء كشف خود حسابى برتواند گرفت، و نفس خود را اخبث النّفوس نبيند، او از هيچ حساب نيست». و گفت : «هر كه دل خود مرده گرداند به كثرت شهوات، او را در كفن لعنت پيچند و در زمين ندامت دفن كنند. و هر كه نفس خود را بميراند به بازايستادن از شهوات، در كفن رحمتش پيچند و در زمين سلامتش دفن كنند».

و گفت : «به حق نرسيد آن كه رسيد، مگر به حفظ حرمت، و از راه نيفتاد آن كه افتاد، مگر از ترك حرمت». و گفت : «هرگز اين حديث به طلب در نتوان يافت، امّا جز طالبان در نيابند». و گفت : «چون مريد نعره زند و بانگ كند حوضى بود، و چون خاموش شود دريايى گردد پردر». و گفت : «يا چنان نماى كه باشى، يا چنان باش كه نمايى». و

__________

١ - اصل : اول. متن مطابق نسخه هاى ديگر است.

٢ - اصل : خط اولاست وى. متن با توجه به نسخه هاى ديگر تصحيح شد.

٣ - همه نسخه ها در اين سخن نقص دارد و افزودن اين دو لفظ با توجه به جمله هاى بعد است.

٤ - از «ن» افزوده شد.

٥ - اصل : تا آنچه : متن مطابق «ن» است.

گفت : «هر كه را ثواب خداى - عزّ و جلّ - به فردا افتد، خود امروز عبادت نكرده است، كه ثواب هر نفسى از مجاهدات در حال حاصل است».

و گفت : «علم غدر است و معرفت مكر است و مشاهده حجاب. پس كى خواهى يافت چيزى كه مى طلبى». و گفت : «قبض دلها در بسط نفوس است و بسط دلها در قبض نفوس است». و گفت : «نفس صفتى است كه هرگز نپرورد جز به باطل». و گفت : «حيوة در علم است و راحت در معرفت و رزق در ذكر». و گفت : «شوق دار الملك عاشقان است. در آن دار الملك تختى از سياست فراق نهاده است و تيغى از هول هجران كشيده.

و يك شاخ نرگس وصال به دست رجا داده. و در هر نفسى هزار سر بدان تيغ بردارند».

و گفت : «هفت هزار سال بگذشت، هنوز آن نرگس غضّا طريّا است كه دست هيچ امل بدو نرسيده است». و گفت : «معرفت آن است كه بشناسى كه حركات و سكنات خلق، [به] خداى است». و گفت : «توكّل زيستن را به يك روز بازآوردن است و انديشه فردا ١پاك برانداختن ٢». و گفت : «ذكر كثير نه به عدد است لكن با حضور است بى غفلت». و گفت : «محبّت آن است كه دنيا و آخرت را دوست ندارى ٣». و گفت :

«اختلاف علما رحمت است، مگر در تجريد و توحيد ٤». و گفت : «گرسنگى ابرى است كه جز باران حكمت نباراند». و گفت : «دورترين خلايق به حق آن است كه اشارت بيش كند». و گفت : «نزديك ترين خلايق به حق آن است كه بار خلق بيش كشد ٥و خوى خوش دارد».

و گفت : «فراموشى نفس، ياد كردن حقّ است و هر كه حق را به حق بشناسد، زنده گردد و هر كه حق را به خود شناسد، فانى گردد». و گفت : «دل عارف چون چراغى بود در قنديلى از آبگينه پاك، كه شعاع او جمله ملكوت را روشن دارد. او را از تاريكى چه باك؟» و گفت : «هلاك خلق در دو چيز است : يكى خلق را حرمت ناداشتن و يكى حق را منت ناداشتن».

گفتند : «فريضه و سنّت چيست؟». گفت : «فريضه صحبت مولى است و سنّت

__________

١ - اصل : انداختن فردا. تصحيح از نسخه هاى ديگر است.

٢ - «م» : پاك انداختن. «ن» : با كه انداختن.

٣ - «م» : محبت آن است كه بسيار خود را اندك شمرى، «ن» : و اندك حق بسيار دانى.

٤ - اصل : تجريد توحيد. متن مطابق نسخه هاى ديگر است.

٥ - اصل : كند، متن مطابق «م» است.

ترك دنيا».

نقل است كه مريدى به سفرى مى رفت. شيخ را گفت : «مرا وصيّتى كن». گفت :

«به سه خصلت تو را وصيّت مى كنم : چون با بدخويى صحبت دارى، خوى بد او را در خوى نيك خود آر، تا عيشت مهيّا و مهنّا بود. و چون كسى با تو انعامى كند، اوّل خداى را شكر كن. بعد از آن، آن كس را كه حق دل او بر تو مهربان كرد. و چون بلايى روى در تو نهد، زود به عجز معترف گرد و فرياد خواه. كه تو صبر نتوانى كرد و حق باك ندارد».

و پرسيدند از زهد. گفت : «زهد را قيمتى نيست. كه من سه روز زاهد بودم : روز اوّل در دنيا و روز دوّم در آخرت و روز سيّوم از آنچه غير خداست. هاتفى آواز داد كه :

اى بايزيد؟ تو طاقت ما ندارى. گفتم : مراد من اين است. بگوش من آمد كه : يافتى يافتى». و گفت : «كمال رضاى من از او تا به حدّى است كه اگر بنده يى را جاويد به علّيين برآرد و مرا به اسفل [السّافلين] جاويد فروبرد، من راضى تر باشم از آن بنده».

پرسيدند كه : «بنده به درجه كمال كى رسد؟». گفت : «چون عيب خود را بشناسد و همّت از خلق بردارد، آن گه حق او را بر قدر همّت [وى و] به قدر دورى او از نفس خود، به خويش ١نزديك گرداند».

گفتند : «ما را زهد و عبادت مى فرمايى و تو زيادت زهد و عبادت نمى كنى!».

شيخ نعره يى بزد و گفت : «زهد و عبادت از من شكافته اند». پرسيدند كه : «راه به حق چگونه است؟». گفت : «تو از راه برخيز و به حق رسيدى». گفتند : «به چه به حق توان رسيد؟». گفت : «به كورى و كرى و گنگى».

گفتند : «بسيار سخنهاى پيران شنيديم ٢و هيچ سخن عظيم تر از سخن تو نيست».

گفت : «ايشان در بحر صفاء معامله مى گفتند و من از بحر صفاء سنّت مى گويم. ايشان آميخته مى گويند و من خالص مى گويم. آميخته آميخته [را] پاك نكند. ايشان گفتند : تو و ما! ما مى گوييم : تو و تو!».

يكى وصيّتى خواست. گفت : «در آسمان نگر». نگه كرد. گفت : «مى دانى كه اين كه آفريده است؟». گفت : «دانم». گفت : «آن كس كه اين آفريده است، هرجا كه

__________

١ - اصل : او را به خويش. متن مطابق نسخه هاى ديگر است.

٢ - اصل : شنيدم. متن مطابق «م» است.

باشى بر تو مطلع است. از او برحذر باش». يكى گفت : «اين طالبان از سياحت نمىسايند». گفت : «آنچه مقصود است مقيم است نه مسافر. مقيم را طلبيدن محال بود در سفر». گفتند : «صحبت با كه داريم؟». گفت : «آن كه چون بيمار شوى، تو را بازپرسد و چون گناهى كنى، توبه قبول كند و هر چه حق از تو داند از او پوشيده نبود».

يكى گفت : «چرا شب نماز نمى كنى؟». گفت : «مرا فراغت نماز نيست. من گرد ملكوت مى گردم و هر كجا افتاده اى است دست او مى گيرم» - يعنى كار در اندرون خود مى كنم - گفتند : «بزرگترين نشان عارف چيست؟». گفت : «آن كه با تو طعام مى خورد و از تو مى گريزد. و از تو مى خرد و باز تو ١مى فروشد، و دلش در حضاير قدس به شب به بالش انس بازنهاده باشد». و گفت : «عارف آن است كه در خواب جز خداى - عزّ و جلّ نبيند و با كس جز وى موافقت نكند و سرّ خود جز با وى نگشايد».

پرسيدند از امر معروف و نهى منكر. گفت : «در ولايتى باشيد كه آنجا امر معروف و نهى از منكر نباشد. كه اين هر دو در ولايت خلق است. در حضرت وحدت نه امر معروف باشد و نه نهى منكر». گفتند : «مرد كى داند كه به حقيقت معرفت رسيده است؟».

گفت : «آن وقت كه فانى گردد در تحت اطلاع حق و باقى شود بر بساط حق، بى نفس و بى خلق. پس او فانى بود و باقى، و باقى بود و فانى، و مرده يى بود زنده، و زنده اى بود مرده، محجوبى مكشوف و مكشوفى محجوب».

گفتند : «سهل بن عبد الله - رحمه الله - در معرفت سخن مى گويد». گفت : «سهل بر كناره دريا رفته است و در گرداب افتاده». گفتند : «اى شيخ! آن كه در بحر غرق شود، حال او چون بود؟». گفت : «از آنجا كه ديدار خلق است يا پرواى هر دو كون بود، بساط ٢ [گفت و گوى درنوردد كه من عرف الله كلّ لسانه». گفتند : «درويشى چيست؟» ٣].

گفت : «آن كه كسى را در كنج دل خويش پاى به گنجى فروشود - آن را رسوايى آخرت خوانند - در آن گنج گوهرى يابد كه آن را محبّت گويند. هر كه آن گوهر يافت، او درويش است». گفتند : «مرد به خدا كى رسد؟». گفت : «اى مسكين هرگز رسد؟».

گفتند : «به چه يافتى آنچه يافتى؟». گفت : «اسباب دنيا جمع كردم و به زنجير

__________

١ - «ن» : به تو.

٢ - اصل : و بساط.

٣ - از «م» افزوده شد.

قناعت بستم و در منجنيق صدق نهادم و به درياى نااميدى انداختم». گفتند : «عمر تو چند است؟». گفت : «چهار سال». گفتند : «چگونه؟». گفت : «هفتاد سال بود تا در حجب دنيا بودم. امّا چهار سال است تا او را مى بينم چنان كه مپرس. و روزگار حجاب از عمر نباشد».

احمد خضرويه شيخ را گفت : «به نهايت توبه نمى رسم». شيخ گفت : «نهايت توبه عزّتى دارد و عزّت صفت حقّ است. مخلوق كى به دست تواند كرد ١؟». پرسيدند از نماز.

گفت : «پيوستن است و پيوسته نباشد [مگر] بعد از گسستن». گفتند : «راه به خداى چگونه است؟». گفت : «غايب شو از راه و پيوستى به الله». گفتند : «چرا مدح گرسنگى مى گويى؟». گفت : «اگر فرعون گرسنه بودى هرگز انا ربّكم الاعلى نگفتى». و گفت :

«هرگز متكبّر بوى معرفت نشنود». گفتند : «[نشان] متكبّر چيست؟». گفت : «آن كه در هژده هزار عالم نفسى نبيند خبيث تر از نفس خويش».

گفتند : «بر آب مى روى!». گفت : «چوب پاره يى بر آب برود». گفتند : «در هوا مى پرى». گفت : «مرغ در هوا مى پرد». گفتند : «در شبى به كعبه مى روى». گفت :

«جادويى در شب از هند به دماوند مى رود». پس گفتند ٢ : «كار مردان چيست؟». گفت :

«آن كه دل در كس نبندد به جز خداى، عزّ و جلّ». گفتند : «در مجاهده ها چون بودى؟».

گفت : «شانزده سال در محراب بودم و خود را چون زنى حايض مى ديدم». و گفت : «دنيا را سه طلاق دادم و يگانه را يگانه شدم ٣و پيش حضرت بايستادم و گفتم : بار خدايا! جز از تو كس ندارم و چون تو دارم، همه دارم. چون صدق من بدانست، نخست فضل كه كرد آن بود كه : خاشاك نفس را از پيش من برداشت». و گفت : «حق - تعالى - امر و نهى فرمود. آنها كه ٤فرمان او نگه داشتند خلعت يافتند و بدان خلعت مشغول شدند، و من نخواستم از وى جز وى». و گفت : «چندان يادش كردم كه جمله خلقان يادش كردند. تا به جايى كه ياد كرد من ياد كرد او شد. پس شناختن او تاختن آورد و مرا نيست كرد.

ديگر بار تاختن آورد و مرا زنده كرد». و گفت : «پنداشتم كه من او را دوست مى دارم».

__________

١ - «م» : تواند آورد

٢ - «م» : گفتند : پس. . .

٣ - اصل : يگانه رايگان شدم. متن مطابق نسخه هاى ديگر است.

٤ - اصل : آنها را كه. . .

چون نگه كردم دوستى او مرا، سابق بود». و گفت : «هر كسى در درياى عمل غرقه گشتند و من در درياى برّ غرقه گشتم» - يعنى ديگران رياضات خود ديدند و من عنايت حق ديدم - و گفت : «مردمان علم از مردگان گرفتند و ما علم از زنده اى گرفتيم كه هرگز نميرد». و گفت : «همه به حق گويند و من از حق گويم»، لاجرم گفت : «هيچ چيز بر من دشوارتر از متابعت علم نبود» - يعنى علم تعليم ظاهر - و گفت : «نفس را به خدا خواندم، اجابت نكرد و ترك او كردم و تنها رفتم به حضرت». و گفت : «دلم را به آسمان بردند.

گرد همه ملكوت بگشت و بازآمد. گفتم : چه آوردى؟. گفت : محبّت و رضا. كه پادشاه اين هر دو بودند». و گفت : «چون حق را به علم خود دانستم، گفتم : اگر همه به كفايت او تو را بس نيست، به كفايت هيچ كس تو را بسنده نبود». [و گفت] : «تا جوارح را به خدمت آوردم، هرگه كه [يكى] كاهلى كردى به ديگر اندام مشغول شدمى تا بايزيد شد». و گفت : «خواستم تا سخت ترين عقوبتى بر تن خود بدانم كه چيست؟ هيچ چيز بدتر ١از غفلت نديدم. و آتش دوزخ با مردان نكند آنچه يك ذرّه ٢غفلت كند». و گفت :

«سالهاست كه تا نماز مى كنم و اعتقادم در نفس خود به هر نماز آن بوده است كه : گبرم و زنّار بخواهم بريد».

و گفت : «كار زنان از كار ما بهتر، كه ايشان در ماهى غسلى كنند از ناپاكى، و ما در همه عمر خود غسل نكرديم از پاكى ٣». و گفت : «اگر ٤در همه عمر از بايزيد اين كلمه درست آيد، از هيچ باك ندارد». و گفت : «اگر فردا در عرصات مرا گويند : چرا نكردى؟ دوست تر از آن دارم كه گويند : چرا كردى؟» - يعنى ٥هر چه كنم در وى، منى من بود و منى شرك است و شرك بترين گناه است، مگر طاعتى بر من رود كه من در ميان نباشم - و گفت : «خداى - تعالى - بر اسرار خلايق مطّلع است. به هر سرّ كه نگرد خالى بيند، مگر سرّ بايزيد كه از خود پر بيند». و گفت : «اى بسا كس كه به ما نزديك

__________

١ - اصل : برتر. متن مطابق نسخه هاى ديگر است.

٢ - «م» : يك دم

٣ - «م» : در پاكى.

٤ - اصل : اگر تو. متن مطابق نسخه هاى ديگر است.

٥ - اصل : بعضى. متن مطابق «م» است.

است و از ما دور و بسا كس كه از ما دور است و به ما نزديك».

و گفت : «در خواب ديدم كه زيادت مى خواستم از حق - تعالى - پس از توحيد.

چون بيدار شدم، گفتم : يا رب زيادت نمى خواهم بعد از توحيد». و گفت : «حق - عزّ و علا - را به خواب ديدم. مرا گفت : يا بايزيد چه مى خواهى؟ گفتم : آن مى خواهم كه تو مى خواهى. گفت : من تو راام، چنان كه تو مرااى!». و گفت : «حق - تعالى - را به خواب ديدم و پرسيدم كه : راه به تو چون است؟ گفت : ترك خود گوى و به من رسيدى». و گفت : «خلق پندارند كه من چون ايشان يكىم. اگر صفت من در عالم غيب بينند، هلاك شوند».

و گفت : «مثل من چون مثل درياست كه آن را نه عمق پديد است، و نه اوّل و آخرش پيداست». و يكى از او سؤال كرد كه : «عرش چيست؟». گفت : «منم» گفت :

«كرسى ١؟». گفت : «منم». گفت : «لوح و قلم ٢». گفت : «منم». گفتند : خداى - عزّ و جلّ - را بندگان اند بدل إبراهيم و موسى و محمّد، عليهم الصّلاة و السّلام». گفت : «آن همه منم».

گفتند : «مى گويند : خداى عزّ و جلّ - را بندگان اند بدل جبرئيل و ميكائيل و اسرافيل و عزرائيل، عليهم السّلام». گفت : «آن همه منم». مرد خاموش شد. بايزيد گفت : «بلى.

هر كه در حق محو شد به حقيقت هر چه هست [رسيد]. همه حقّ است. اگر آن كس نبود، حق همه خود را بيند، عجب نبود». و السّلام.

معراج شيخ بايزيد، رحمة الله عليه :

شيخ گفت : «به چشم يقين در حق نگرستم، بعد از آن كه مرا از همه موجودات به درجه استغنا رسانيد و به نور خود منوّر گردانيد و عجايب و اسرار بر من آشكارا كرد و عظمت و هويّت خويش بر من پيدا آورد. و من از حق در خود نگرستم و در صفات خويش تأمّل كردم. نور من در جنب نور حق ظلمت بود. عظمت من در جنب عظمت حق، عين حقارت گشت. عزّت من در جنب عزّت حق ناپيدا گشت. آنجا همه صفا بود، اينجا همه كدورت. باز چون نگاه كردم، بود خود در نور او ديدم، عزّت خود در عزّت و عظمت او دانستم. هر چه كردم به قدرت او توانستم كرد. نور او در قالبم تافت [ديده

__________

١ - «م» : كرسى چيست؟

٢ - «م» : لوح و قلم چيست؟

قالبم هر چه يافت از او يافت ١]. به چشم انصاف و حقيقت نظر كردم. همه پرستش از حق بود نه از من. و من پنداشته بودم كه منش مى پرستم. گفتم : بار خدايا اين چيست؟. گفت : آن همه منم و نه غير من. يعنى مباشر افعال تويى. لكن مقدّر و ميسّر تو منم. تا توفيق من روى ننمايد، از تو و طاعت تو چيزى نيايد. پس ديده من از واسطه ديدن و از من ديدن، بردوخت، و نگرش به اصل كار و هويّت خويش درآموخت، و مرا از بود خود ناچيز كرد و به بقاء خويش باقى گردانيد و عزيز كرد. خودى خود، بى زحمت وجود من به من نمود. لا جرم حق مرا حقيقت بيفزود و از حق به حق نگاه كردم و حق را به حقيقت بديدم و آنجا مقام كردم و بيارميدم و گوش كوشش بياگندم و زبان نياز ٢در كام نامرادى كشيدم. و علم كسبى بگذاشتم و زحمت نفس امّاره از ميان برداشتم. بىلت مدّتى قرار گرفتم. و فضول از راه اصول به دست توفيق برفتم. حق را بر من بخشايش آمد و مرا علم ازلى داد و زبانى از لطف خود در كام من نهاد. و چشمم از نور خود بيافريد. همه موجودات را به حق بديدم. چون به زبان لطف با حق مناجات كردم و از علم حق علمى به دست آوردم و به نور او بدو نگرستم، گفت : اى بايزيد بى همه با همه اى و بىلت با آلت. گفتم : بار خدايا بدين مغرور نشوم و به بود خود از تو مستغنى نگردم. تو بى من مرا باشى، به ز آن كه من بى تو خود را باشم. و چون به تو با تو سخن گويم، بهتر كه بى تو با نفس خود در كوى تو. گفت : اكنون شريعت گوش دار و پاى از حدّ امر و نهى در مگذار تا سعيت نزد ما مشكور باشد. گفتم : از آنجا كه مراد من است و دلم را يقين است، تو اگر شكر گويى از خود، گويى به از آن كه رهى ٣. و اگر مذمّت كنى، تو از عيب و نقصان منزّهى. مرا گفت : از كه آموختى؟. گفتم : سائل به داند از مسئول، كه هم مراد است و هم مريد و هم مجاب است و هم مجيب. چون صفاى سرّ من بديد، پس دل من نداى رضاى حق شنيد و رقم ٤خشنودى بر من كشيد و مرا منوّر گردانيد و از ظلمت نفس و از كدورات بشريّت درگذرانيد. دانستم كه بدو زنده ام و از فضل او بساط شادى در دل افگندم. گفت : هر چه خواهى، بخواه. گفتم : تو را

__________

١ - از «م» افزوده شد.

٢ - اصل : زبان زبان. متن مطابق نسخه هاى ديگر است.

٣ - اصل : از رهى

٤ - اصل : و قم.

خواهم كه از فضل فاضل ترى و از كرم بزرگترى. و از تو به تو قانع گشتم. چون تو مرا باشى، منشور فضل و كرم درنوشتم. از خودم بازمدار و آن چه ما دون توست، در پيش من ميار. زمانى مرا جواب نداد، پس تاج كرامت بر فرق من نهاد و مرا گفت : حق مى گويى و حقيقت مى جويى، از آنچه حق ديدى و حق شنيدى. گفتم : اگر ديدم به تو ديدم و اگر شنيدم به تو شنيدم. نخست تو شنيدى، باز من. و بر او ثناها گفتم. لاجرم از كبريا مرا پر داد تا در ميادين عزّ او مى پريدم و عجايب صنع او مى ديدم. چون ضعف من بدانست و نياز من بشناخت، مرا به قوّت خود قوى گردانيد و به زينت خود بياراست و تاج كرامت بر سر من نهاد و در سراى توحيد بر من گشاد. چون مطّلع شدم كه صفات من در صفات او برسيد از حضرت خود مرا نام نهاد و به خودى خود مرا تشريف داد و يكتايى پديد آمد و دويى برخاست و گفت : رضاى تو آن است كه رضاى ماست ١. سخن تو آلايش نپذيرد و منى تو كس بر تو نگيرد. پس مرا زخم غيرت بچشانيد و بازم زنده گردانيد. از كوره امتحان خالص بيرون آمدم. تا گفت : لمن الملك؟. گفتم : تو را.

گفت : لمن الحكم؟ گفتم : تو را. گفت : لمن الاختيار؟ گفتم : تو را. چون سخن همان بود كه در بدايت شنود، خواست كه مرا بازنمايد كه : اگر سبق رحمت من نبودى، خلق هرگز نياسودى و اگر محبّت نبودى، قدرت دمار از روزگار همه برآوردى.

به نظر قهّارى، به واسطه جبّارى به من نگريست. نيز از من كسى اثر نديد. چون در مستى خود را به همه واديها درانداختم و به آتش غيرت تن را به همه بوته ها بگداختم و اسب طلب در فضا ٢بتاختم، به از نياز صيدى نديدم و به از عجز چيزى نديدم ٣و روشن تر از خاموشى چراغى نديدم و سخنى به از بى سخنى نشنيدم. ساكن سراى سكوت شدم و صدره صابرى در پوشيدم تا كار به غايتى رسيد كه ظاهر و باطن مرا از علّت بشريّت ٤خالى ديد. فرجه يى از فرج در سينه ظلمانى گشاد و مرا از تجريد و توحيد زبانى داد. لاجرم اكنون زبانم از لطف صمدانى و دلم از نور ربّانى است و چشمم از صنع يزدانى است. به مدد او مى گويم و به قوّت او مى گيرم. چون بدو زنده ام هرگز

__________

١ - «م» : و رضاى ما آنست كه رضاى توست.

٢ - نسخه هاى ديگر : فضاء صحرا

٣ - «م» : نيافتم.

٤ - اصل : عنايت بشريّت. متن مطابق نسخه هاى ديگر است.

نميرم. چون بدين مقام رسيدم اشارت من ازلى است و عبادت من ابدى است. زبان من زبان توحيد است. روان من روان تجريد است. نه از خود مى گويم تا محدّث باشم، يا نه خود مى گويم تا مذكّر باشم ١. زبان را او مى گرداند بدانچه او مى خواهد و من در ميان ترجمانىم. گوينده به حقيقت اوست، نه منم. اكنون چون مرا بزرگ گردانيد، مرا گفت كه : خلق مى خواهند كه تو را ببينند. گفتم : من نخواهم كه ايشان را بينم. اگر دوست دارى كه مرا پيش خلق بيرون آرى، من تو را خلاف نكنم. مرا به وحدانيّت خود بياراى تا خلق چون مرا بينند، در صنع تو نگرند. صانع را ديده باشند. من در ميان نباشم. اين مراد به من داد و تاج كرامت بر سر من نهاد و از مقام بشريّتم در گذرانيد. پس گفت :

پيش خلق من آى. يك قدم از حضرت بيرون نهادم. به قدم دوّم از پاى درافتادم. ندايى شنيدم كه : دوست مرا بازآريد كه او بى من نتواند بود و جز به من راهى نداند.

و گفت : چون به وحدانيّت رسيدم، و آن اوّل لحظه بود كه به توحيد نگرستم، سالها در آن وادى به قدم افهام دويدم تا مرغى گشتم، چشم او از يگانگى، پر او از هميشگى. در هواى چگونگى مى پريدم. چون از مخلوقات غايب گشتم، گفتم : به خالق رسيدم. پس سر از وادى ربوبيّت برآوردم. كاسه يى بياشاميدم كه هرگز تا ابد از تشنگى ذكر او سيراب نشدم. پس سى هزار سال در فضاى وحدانيت او پريدم و سى هزار سال ديگر در الوهيّت پريدم و سى هزار سال ديگر در فردانيّت. چون نود هزار سال به سر آمد، بايزيد را ديدم و من هر چه ديدم همه من بودم. پس چهار هزار باديه بريدم و به نهايت رسيدم. چون نگه كردم. خود را در بدايت درجه انبيا ديدم. پس چندان در آن بى نهايتى برفتم كه گفتم : بالاى اين درجه هرگز كس نرسيده است و برتر از آن مقام نيست. چون نيك نگه كردم، سر خود بر كف پاى يك نبى ديدم. پس معلومم شد كه نهايت حال اوليا، بدايت حال انبياست. نهايت انبيا را غايت نيست.

پس روح من بر همه ملكوت بگذشت و بهشت و دوزخ بدو نمودند. به هيچ التفات ننمود و هر چه در پيش او آمد، طاقت آن نداشت. و به جان هيچ پيغمبر نرسيد الاّ كه سلام كرد. چون به جان مصطفى - عليه الصّلاة و السّلام - رسيد، آنجا چون صدهزار

__________

١ - اصل : نه خود مى گويم يا مكدّر باشم. متن مطابق «ن» است.

دريا آتشى ديد بى نهايت و هزار حجاب از نور كه اگر به اوّل دريا قدم در نهادمى بسوختمى ١و خود را به باد بردادمى. تا لاجرم از هيبت و دهشت چنان مدهوش گشتم كه هيچ نماندم و هر چند خواستم تا طناب خيمه محمّد - رسول الله - بتوانم ديد، زهره نداشتم به محمّد رسيدن، با آن كه به حق رسيدم».

يعنى هركس به قدر خود به خداى، تعالى توانند رسيد كه حق با همه است. امّا محمّد در پيشان در خدر خاصّ است. ٢لاجرم تا وادى لا اله الاّ الله قطع نكنى، به وادى محمّد، رسول الله نرسى. و در حقيقت هر دو وادى يكى است - چنان كه اين معنى پيش از اين گفتم كه : مريد ابو تراب حق را مى ديد و طاقت ديدار بايزيد نداشت - پس بايزيد گفت : «الهى! هر چه ديدم، همه من بودم - با منى من مرا به تو راه است و از خودى خود مرا گذر نيست. مرا چه بايد كرد؟». فرمان آمد كه : «خلاص تو از تويى تو در متابعت دوست ماست، محمّد عربى - صلوات الرّحمن عليه - ديده را به خاك قدم او اكتحال كن ٣و بر متابعت او مداومت نماى». تعجّب از قومى دارم كه كسى را چندين تعظيم نبوّت بود، آنگاه [در وى] سخنى گويند به خلاف اين، و معنى اين ندانند، چنان كه بايزيد را گفتند : «فرداى قيامت خلايق در تحت لواء محمّد - عليه السّلام - باشند». گفت : «به خدايى خداى كه لواء من از لواء محمّد زيادت است. كه خلايق و پيغمبران در تحت لواء من باشند». [يعنى] : «چون منى را نه در آسمان مثل يابند و نه در زمين صفت دانند.

صفات من در غيب غايب است. [و آن كه در سراپرده غيب است، سخن گفتن از او جهل محض است و سراسر همه غيبت است ٤]. چون كسى چنين بود، چگونه اين كس، اين كس بود؟ بل كه اين كس را زبان، حق بود و گوينده نيز حق بود.

گفت : «آن كه نطق او بى ينطق و بى يسمع و بى يبصر بود». تا لاجرم حق بر زبان بايزيد سخنى گويد و آن، آن بود كه : «لوائى اعظم من لواء محمّد». بلى! لواء حق از لواء محمّد عظيم تر بود. چون روا دارى كه انّى انا الله از درختى پديد آيد، روا دار كه : لوائى اعظم من لواء محمّد و سبحانى ما اعظم شأنى از درخت نهاد بايزيد پديد آيد. ٥

__________

١ - اصل : بسوختى. متن مطابق «م» است.

٢ - «ن» : در پيششان در حرم خاص است.

٣ - «م» : كحالى كن.

٤ - از «م» افزوده شد.

٥ - «ن» : الله اعلم و احكم.

مناجات شيخ بايزيد رحمة الله عليه

مناجات شيخ بايزيد رحمة الله عليه:

«بار خدايا تا كى ميان من و تو منى و تويى بود؟ منى از ميان بردار تا منى من به تو باشد تا من هيچ نباشم». و گفت: «الهى! تا با توام، بيشتر از همه ام و تا با خودم، كمتر از همه ام». و گفت: «الهى! مرا فقر ١ و فاقه به تو رسانيد و لطف تو آن [را] زايل نگردانيد».

و گفت: «خدايا! مرا زاهدى نمى بايد و قرّائى نمى بايد و عالمى نمى بايد. اگرم از اهل چيزى خواهى گردانيد، اهل شمّه يى از اسرار خود گردان و به درجه دوستان خود برسان». و گفت: «ناز بر تو كنم و از تو به تو رسم. الهى! چه نيكوست الهام تو بر خطرات دلها و چه شيرين است روش افهام تو در راه غيبها و چه عظيم است حالتى كه خلق كشف نتوانند كرد و زبان وصف آن نداند، و اين قصّه به سر نيايد». و گفت: «عجب نيست از آن كه من تو را دوست دارم و من بنده عاجز و ضعيف و محتاج. عجب آن كه تو مرا دوست دارى و تو خداوند و پادشاهى و مستغنى»، و گفت: «الهى! اكنون كه مى ترسم و به تو چنين شادم، چگونه شادمان نباشم اگر ايمن گردم».

نقل است كه بايزيد هفتاد بار به حضرت عزّت قرب يافت. هرگاه كه بازآمدى زنّار بربستى و باز ببريدى. چون عمرش به آخر آمد، در محراب شد و زنّارى دربست و پوستين واشگونه ٢ درپوشيد و كلاه واشگونه بر سر نهاد و گفت: «الهى! رياضت همه عمر نمى فروشم و نماز همه شب عرضه نمى كنم. و روزه همه عمر نمى گويم ٣ و ختم هاى قرآن نمى شمارم، اوقات مناجات و قربت بازنمى گويم، و تو مى دانى كه به هيچ بازنمى نگرم و اين كه به زبان شرح مى دهم نه از تفاخر و اعتماد است بر آن، بل كه شرح مى دهم كه از هر چه كرده ام، ننگ مى دارم. و اين خلعتم تو داده اى كه خود را چنين مى بينم. و اين همه هيچ است، همان انگار كه: نيست. تركمانىم هفتاد سال موى در گبرى سپيد كرده، از بيابان اكنون مىيم و تنگرى تنگرى مى گويم. الله الله گفتن اكنون مىموزم. زنّار اكنون مى برم. قدم در دايره اسلام اكنون مى نهم. زبان در شهادت اكنون مى گردانم. كار تو به علّت نيست، قبول تو به طاعت نه، و ردّ تو به معصيت نه. من هر چه كردم، هبا انگاشتم. تو نيز هر چه ديدى از من كه پسند حضرت تو نبود، خطّ عفو در ٤ وى

__________

١ - اصل: مرا از فقر. متن مطابق «م» است.

٢ - «م»: باژگونه.

٣ - «م»: نمى شمرم.

٤ - «م»: بر.

كش و گرد معصيت از من فروشوى كه من گرد پندار طاعت فروشستم».

نقل است كه شيخ در ابتدا «الله الله» بسيار مى گفت. در حال نزع هم آن «الله» مى گفت. پس گفت : «يا رب تو را هرگز ياد نكردم مگر به غفلت و اكنون كه جان مى رود، از طاعت تو غافلم. ندانم تا حضور كى خواهد بود». پس در ذكر و حضور جان بداد.

آن شب كه او را وفات رسيد، بو موسى غايب بود. گفت : «به خواب ديدم كه عرش را بر فرق سر نهاده بودم و مى بردم و تعجّب كردم، بامداد روانه شدم تا با شيخ بگويم. شيخ وفات كرده بود و خلق بى قياس از اطراف آمده بودند. چون جنازه او برداشتند من جهد كردم تا گوشه جنازه به من دهند. البتّه نمى رسيد. بى صبر شدم. در زير جنازه رفتم و بر سر گرفتم و مى رفتم و مرا آن خواب فراموش شده بود. شيخ را ديدم كه گفت : «يا با موسى اينك تعبير خواب دوشين : آن عرش كه بر سر گرفته بودى جنازه بايزيد است».

نقل است كه مريدى شيخ را به خواب ديد. گفت : «از منكر و نكير چون رستى؟» گفت : «چون آن عزيزان سؤال كردند، گفتم : شما را از اين سؤال مقصودى برنيايد. به جهت آن كه اگر گويم : خداى من اوست، اين سخن از من هيچ نبود. لكن بازگرديد و از او پرسيد : من او را كيم؟ آنچه او گويد، آن بود. اگر من صد بار گويم كه خداوندم اوست، تا او مرا بنده خود نداند فايده نبود».

بزرگى او را به خواب ديد. گفت : «خداى - عزّ و جلّ - با تو چه كرد؟» گفت : «از من پرسيد كه : اى بايزيد! چه آوردى؟ گفتم : خداوندا! چيزى نياوردم كه حضرت عزّت تو را بشايد. و با اين همه شرك نيز نياوردم. حق - تعالى - فرمود : و لا ليلة اللّبن؟» - آن شب شير شرك نبود؟ - گفت : «شبى شير خورده بودم. شكمم به درد آمد. بر زبانم رفت كه : شير خوردم و شكمم به درد آمد. حق - تعالى - بدين قدر با من عتاب فرمود». يعنى :

جز از من كسى دگر در كارست؟

نقل است كه چون شيخ را دفن كردند، مادر على - كه زن احمد خضرويه بود - به زيارت شيخ آمد. چون از زيارت فارغ شد، گفت : «مى دانيد كه شيخ بايزيد كه بود؟».

گفتند : «تو به دانى». گفت : «شبى در طواف خانه كعبه ١بودم. ساعتى بنشستم و در

__________

١ - «م» : طواف كعبه.

خواب شدم. چنان ديدم كه مرا به آسمان بردند و تا زير عرش بديدم. و آنجا كه زير عرش بود، بيابانى ديدم كه درازا و پهناى آن پيدا نبود و همه بيابان گل و رياحين بود - بر هر برگ گلى نوشته كه : ابو يزيد ولىلله».

نقل است كه بزرگى گفت : «شيخ را به خواب ديدم. گفتم : مرا وصيّتى كن. گفت :

مردمان در دريايى بى نهايت اند. دورى از ايشان كشتى است. جهد كن تا در اين كشتى نشينى و تن مسكين را از دريا برهانى».

نقل است كه شيخ را به خواب ديدند. گفتند : «تصوّف چيست؟». گفت : «در آسايش بر خود بستن و در پس زانوى محنت ١نشستن».

و چون شيخ ابو سعيد بن ابى الخير - رحمة الله عليه - به زيارت شيخ آمد، ساعتى بايستاد و چون بازمى گشت، مى گفت : «اين جايى است كه هر كه چيزى گم كرده باشد در عالم، اينجا بازيابد». رحمة الله عليه رحمة واسعة، و سلّم تسليما.

__________

١ - اصل : محبّت. متن مطابق نسخه هاى ديگر است.

15 - ذكر عبد الله بن المبارك رحمة الله عليه

١٥ - ذكر عبد الله بن المبارك رحمة الله عليه

آن زين زمان، آن ركن امان ١، آن امام شريعت و طريقت، آن ذو الجهادين به حقيقت، آن امير قلم و بلارك، عبد الله بن المبارك - رحمة الله عليه - او را شهنشاه علما گفتندى. در علم و شجاعت نظير نداشت و از محتشمان طريقت بود و از محترمان ارباب شريعت. و در فنون علم احوالى پسنديده داشت. و مشايخ بزرگ را يافته بود ٢ و مقبول همه بود. او را تصانيف مشهور است و كرامات مذكور.

روزى مىمد. سفيان ثورى گفت: «تعال يا رجل المشرق». فضيل حاضر بود، گفت: «و المغرب و ما بينهما». و كسى را كه فضيل فضل نهد، ستايش او چون توان كرد؟

ابتداى توبه او آن بود كه بر كنيزكى فتنه شد، چنان كه قرار نداشت. شبى در زمستان در زير ديوار خانه معشوقه تا بامداد بايستاد به انتظار او - و همه شب برف مى باريد - چون بانگ نماز گفتند، پنداشت كه بانگ خفتن ٣ است. چون روز شد، دانست كه همه شب مستغرق حال معشوق بوده است. با خود گفت: «شرمت باد اى پسر مبارك! كه شبى چنين مبارك تا روز به جهت هواى نفس بر پاى بودى. و اگر امام در نماز سورتى دراز برخواند، ديوانه شوى!». در حال دردى به دل او فروآمد. توبه كرد و به عبادت مشغول شد تا به درجه يى رسيد كه مادرش روزى در باغ شد. او را ديد خفته در

__________

١ - اصل: يمان. متن مطابق نسخه هاى ديگر است.

٢ - نسخه هاى ديگر: ديده بود.

٣ - همه نسخه ها چنين است، ظ: بانك نماز خفتن.

سايه گلبنى، و مارى شاخى نرگس در دهن گرفته و مگس از وى مى راند.

آنگه از مرو رحلت كرد و در بغداد مدّتى در صحبت مشايخ بود. پس به مكّه رفت و مدّتى مجاور شد. باز به مرو آمد. اهل مرو بدو تولاّ كردند. و يك نيمه طريق فقه مى سپردند و يك نيمه طريق حديث و با هر دو قوم در موافقت [بود] چنان كه او را رضىّ الفريقين گويند، به حكم موافقتش با هر يكى از ايشان. و هر دو فريق در وى دعوى كردندى. و او آنجا دو رباط كرد : يكى به جهت اهل حديث و يكى از براى اهل راى. پس به حجاز رفت و مجاور شد.

پ‍است كه يك سال حج كردى و يك سال غزو و يك سال تجارت، و منفعت خويش بر اصحاب تفرقه كردى. و درويشان را خرما دادى و استخوان خرما بشمردى.

هر كه بيشتر خوردى، به هر استخوانى درمى بدادى.

نقل است كه وقتى با بدخويى همراه شد. چون از وى جدا شد عبد الله بگريست.

گفتند : «چرا مى گريى؟». گفت : «آن بيچاره برفت و آن خوى بد همچنان با وى».

نقل است كه يك بار در باديه مى رفت بر شترى. به درويشى رسيد. گفت : «اى درويش! ما توانگرانيم. ما را خوانده اند. شما كجا مى روى كه طفيلى ١؟». درويش گفت :

«چون ميزبان كريم بود. طفيلى را بهتر دارد. اگر شما را به خانه خود خواند ما را به خويش ٢خواند». عبد الله گفت : «از ما توانگران وام خواست». درويش گفت : «اگر از شما وام خواست، براى ما خواست». عبد الله شرم زده شد و گفت : «راست مى گويى».

نقل است كه در تقوى تا به حدّى بود كه يك بار در منزلى فروآمده بود و اسبى گرانمايه داشت. و به نماز مشغول گشت. اسب در زرع شد. اسب را هم آنجا بگذاشت و پياده برفت [و گفت : «وى كشت سلطانيان خورده است ٣»]. و وقتى از مرو به شام رفت، به جهت قلمى كه خواسته بود و بازنداده ٤، تا بازرساند.

نقل است كه روزى مى گذشت. نابينايى را گفتند كه : «عبد الله بن المبارك مىيد. هر چه بايدت بخواه». نابينا گفت : «توقّف كن يا عبد الله!». عبد الله بايستاد. گفت :

«دعا كن تا حق - تعالى - چشم به من بازدهد». عبد الله سر در پيش افگند و دعا كرد. در

__________

١ - «ن» : كجا مى رويد كه طفيليد.

٢ - «م» : به خود

٣ - از «ن» افزوده شد.

٤ - «م» بازنداده بود.

حال بينا شد.

نقل است كه روزى در دهه ذىلحجّه به صحرا شد و از آرزوى حج مى سوخت و گفت : «آنجا نيم، بارى اعمال ايشان به جاى آرم كه هر كه متابعت ايشان كند در آن اعمال كه موى بازنكند و ناخن نچيند، او را از ثواب حاجيان نصيب بود». در آن ميان پيرزنى بيامد، پشت دو تا شده، عصايى در دست. گفت : «يا عبد الله! مگر آرزوى حج دارى؟». گفت : «آرى». پس گفت : «اى عبد الله! مرا براى تو فرستاده اند. با من همراه شو تا تو را به عرفات برم ١». عبد الله گفت : «با خود گفتم كه سه روز ديگر مانده است. مرا چگونه ٢به عرفات رسانى؟ پيرزن گفت : كسى كه نماز بامداد سنّت به سنجاب ٣گزارده باشد و فريضه بر لب جيحون و آفتاب برآمدن به مرو، با او همراهى توان كرد. گفتم :

«بسم الله». پاى در راه نهادم و به چند آب عظيم بگذشتم كه به كشتى دشوار توان گذشت. به هر آب كه مى رسيديم ٤، مرا گفتى : «چشم بر هم نه». چون چشم بر هم نهادمى، خود را در آن نيمه آب ديدمى تا مرا به عرفات رسانيد. چون حج بگزارديم و از طواف و سعى و عمره فارغ شديم و طواف وداع آورديم، پيرزن گفت : «بيا. كه مرا پسرى است كه چند گاه است تا به رياضت در غارى است». تا او را ببينم، آنجا رفتم. جوانى ديدم زرد روى و ضعيف و نورانى. چون مادر را ديد در پاى وى افتاد و روى در كف پاى او ماليد و گفت : «دانم كه نيامده اى، امّا خدايت فرستاد، كه مرا رفتن نزديك است.

آمده اى تا مرا تجهيز كنى». پيرزن گفت : «يا عبد الله! اينجا مقام كن تا او را دفن كنى».

پس در حال جوان وفات كرد. او را دفن كرديم. بعد از آن پيرزن گفت : «من هيچ كار ندارم. باقى عمر بر سر خاك او خواهم بود. تو اى عبد الله! برو و سال ديگر چون بازآيى، مرا نبينى و مرا به دعا ياد مى دار».

نقل است كه عبد الله در حرم بود يك سال. از حج فارغ شد و ساعتى در خواب شد. به خواب ديد كه دو فريشته از آسمان فروآمدند. يكى از ديگرى پرسيد كه : امسال چند خلق به حج آمده اند؟. ديگر جواب داد كه : «ششصد ٥هزار». گفت : «حجّ چند كس

__________

١ - «م» : برسانم.

٢ - «م» : از مرو مرا چگونه. . .

٣ - در همه نسخه ها : سنجاب. به تعليقات نگاه كنيد.

٤ - اصل : مى رسيدم متن مطابق «م» است.

٥ - «م» : سيصد.

قبول كردند؟». گفت : «از آن هيچ كس قبول نكردند». عبد الله گفت : چون اين بشنيدم، اضطرابى در من پيدا آمد. گفتم : «اين همه خلايق از اطراف و اكناف جهان با چندين رنج و تعب، من كلّ فجّ عميق، از راههاى دور آمده و بيابانها قطع كرده، اين همه ضايع گردد؟». پس آن فرشته گفت كه : «در دمشق كفشگرى است، نام او علىّ بن الموفّق. و او به حج نيامده است امّا حجّ او قبول است و همه را بدو بخشيدند». چون اين بشنيدم، از خواب درآمدم و گفتم : «به دمشق بايد شد و آن شخص را زيارت بايد كرد ١». چون به دمشق رفتم و خانه او طلبيدم و آواز دادم، شخصى آمد و گفتم : «نام تو چيست؟». گفت :

«علىّ بن الموفّق». گفتم : «مرا با تو سخنى است». گفت : «بگو!» گفتم : «تو چه كار كنى؟». گفت : «پاره دوزى كنم». پس اين واقعه با او بگفتم. گفت : «نام تو چيست؟».

گفتم : «عبد الله بن المبارك». نعره يى بزد و بيفتاد و از هوش برفت. چون باز هوش آمد، گفتم : «مرا از كار خود خبرى ده». گفت : «سى سال بود تا مرا آرزوى حج بود و از پاره دوزى سيصد درم جمع كردم و امسال عزم حج كردم. تا روزى سر پوشيده يى كه در خانه است، حامله بود. مگر از همسايه يى بوى طعام مىمد. مرا گفت : برو و پاره يى از آن طعام بستان. من رفتم و همسايه گفت ٢ : «بدانكه هفت شبانروز بود كه اطفال من هيچ نخورده بودند. امروز خرى مرده ديدم. پاره يى از وى جدا كردم و طعام ساختم. بر شما حلال نباشد. چون اين بشنيدم آتشى در جان من افتاد. آن سيصد درم برداشتم و بدو دادم و گفتم : نفقه اطفال كن كه حجّ ما اين است». عبد الله گفت : «صدق الملك فى الرّؤيا، صدق الملك فى الحكم و القضا».

نقل است كه عبد الله ٣غلامى مكاتب داشت. يكى عبد الله را گفت كه : «اين غلام نبّاشى مى كند و سيم به تو مى دهد». عبد الله غمگين شد. شبى در عقب او برفت تا به گورستانى رسيد و سر گورى باز كرد. و در آنجا محرابى بود و در نماز ايستاد. عبد الله از دور آن مى ديد. آهسته نزديك شد. غلام را ديد پلاسى پوشيده و غلّى بر گردن نهاده و روى در خاك، مى ناليد و زارى مى كرد». عبد الله چون آن بديد، آهسته بازپس آمد و

__________

١ - اصل : زيارت كنم. متن مطابق «م» است.

٢ - «م» : رفتم به در خانه آن همسايه و از آن حالش خبر دادم. همسايه گريستن گرفت و گفت. . .

٣ - اصل : عبد الله را. متن مطابق نسخه هاى ديگر است.

گريان شد و در گوشه يى بنشست. و غلام تا صبح در آنجا بماند، پس بازآمد و سر گور بپوشانيد و در مسجد شد و نماز بامداد بگزارد و گفت : «الهى روز آمد و خداوند مجازى من از من درم خواهد. مايه مفلسان تويى. بده، از آنجا كه تو دانى». در حال نورى از هوا پديد آمد و يك درم سيم بر دست غلام نشست. عبد الله را طاقت نماند. برخاست و سر غلام را در كنار گرفت و مى ببوسيد. و مى گفت كه : «هزار جان فداى چنين غلام [باد].

كاج خواجه تو بوديى و من غلام». غلام چون اين حال بديد، گفت : «الهى! چون پرده من دريده گشت و راز من آشكارا شد، در دنيا مرا راحت نماند. به عزّت خود كه مرا فتنه نگردانى و جان من بردارى». هنوز سرش در كنار عبد الله بود كه جان بداد. عبد الله او را با همان لباس در همان گور دفن كرد». همان شب سيّد را - عليه الصّلاة و السّلام - به خواب ديد و إبراهيم خليل را - عليه السّلام - كه مىمدند، هر يكى بر براقى. گفتند : «يا عبد الله! چرا آن دوست ما را با پلاس دفن كردى؟».

نقل است كه عبد الله روزى با كوكبه تمام از مسجد بيرون آمده بود و مى رفت علوى بچه يى گفت : «اى هندوزاده اين چه كار و بار است؟ ١من كه فرزند محمّد رسول الله ام، روزى چندين درفش مى زنم تا قوتى به دست آورم. و تو با چندين كوكبه و قاعده [مى روى؟»]. عبد الله گفت : «از آن كه من آن مى كنم كه جدّ تو كرده است و فرموده و تو آن نمى كنى». و نيز گويند كه گفت : «آرى سيّدزاده، تو را پدرى بود و مرا پدرى. پدر تو مصطفى بود - عليه الصّلاة و السّلام - از وى علم ميراث ماند [و پدر من از اهل دنيا بود، از وى دنيا ميراث ماند ٢]. من ميراث پدر تو گرفتم، عزيز شدم و تو ميراث پدر من گرفتى، خوار شدى». آن شب عبد الله، رسول را - عليه الصّلاة و السّلام - به خواب ديد، متغيّر شده. گفت : «يا رسول الله! سبب تغيّر چيست؟». گفت : «آرى، نكته بر فرزند ما مى گيرى؟ ٣». عبد الله بيدار شد و طلب آن علوى ٤كرد تا عذر خواهد. علوى بچه همان شب پيغمبر را - عليه الصّلاة و السّلام - به خواب ديد كه گفت : «اگر تو چنان بودى كه بايستى، او تو را اين كلمات نتوانستى گفت». علوى چون بيدار شد، عزم خدمت عبد الله كرد كه عذر خواهد. در راه به هم رسيدند و ماجرا در ميان نهادند و توبه كردند.

__________

١ - «م» : . . . كه تو را از دست بر مىيد.

٢ - از «م» افزوده شد.

٣ - «م» : گنه بر فرزندان ما مى نشانى.

٤ - «م» : علوى زاده

نقل است كه سهل عبد الله ١پيوسته به درس عبد الله مىمد. روزى بيرون آمد و گفت : «ديگر به درس تو نخواهم آمد كه امروز كنيزكان تو بر بام آمدند و مرا به خود خواندند و گفتند : سهل من! سهل من! چرا ايشان را ادب نكنى؟». عبد الله گفت با اصحاب كه : «حاضر باشيد ٢تا نماز جنازه سهل بكنيم». در حال سهل وفات كرد و بر وى نماز كردند. پس گفتند : «يا شيخ! تو را چون معلوم شد؟». گفت : «آن حوران بودند كه او را مى خواندند و مرا هيچ كنيزك نيست».

نقل است كه از او پرسيدند كه : از عجايب چه ديدى؟ گفت : راهبى ديدم از مجاهده ضعيف شده. پرسيدم كه : «راه به خدا چند است و چيست؟». گفت : «اگر او را بدانى، راه بدو هم بدانى». و گفت : «من چون پرستم آن را كه نشناسم و تو عاصى شوى در آن كه او را مى شناسى!» - يعنى معرفت، خوف اقتضا كند و تو را خوف نمى بينم. و كفر جهل اقتضا كند. و خود را از خوف بگداخته [مى بينم]- «سخن او مرا پند شد و از بسيار ناكردنى بازداشت».

نقل است كه گفت : يك بار به قضا بودم به شهر روم و خلقى بسيار ديدم، جمع شده. يكى را بر عقابين كشيده بودند و مى گفتند ٣ : «اگر ذرّه يى تقصير كنى، خصمت بت بزرگ باد. سخت زن و گرم زن». و آن بيچاره در رنج تمام بود و آه نمى كرد. پرسيدم كه :

«كارى بدين عظيمى و چوبى بدين سختى كه مى خورى و آه نمى كنى سبب چيست؟».

گفت : «جرمى عظيم از من در وجود آمده است و در ملّت ما سنّتى است كه تا كسى از هر چه دارد پاك نشود، نام بت مهين بر زبان نيارد. اكنون تو مسلمانى مى نمايى. بدانكه من در ميان دو پلّه ترازو نام بت مهين برده ام. اين جزاى آن است». عبد الله گفت : «در ملّت ما بارى اين است كه هر كه او را بشناسد، او را ياد نتواند كرد كه : من عرف الله كلّ لسانه».

[نقل است كه] يك بار به غزو رفته بود و با كافرى جنگ مى كرد. وقت نماز درآمد. از كافر مهلت خواست و نماز كرد. چون وقت نماز كافر درآمد، كافر نيز مهلت

__________

١ - «م» : سهل عبد الله مروزى.

٢ - اصل : حاضريد. متن مطابق نسخه هاى ديگر است.

٣ - با توجه به عبارات بعد گويا مفعول اين فعل از همه نسخه ها افتاده است.

خواست ١. چون روى به بت آورد، عبد الله گفت : «اين ساعت بر وى ظفر يافتم». با تيغى كشيده به سر او رفت تا او را بكشد. آوازى شنيد كه : «يا عبد الله اوفوا بالعهد. انّ العهد كان مسئولا» - از وفا بر عهد خواهند پرسيد - عبد الله بگريست. كافر سر برآورد. عبد الله را ديد با تيغى كشيده، گريان. گفت : «تو را چه افتاد؟». عبد الله حال بازگفت كه : «از براى تو با ما عتابى چنين رفت». كافر نعره يى بزد و گفت : «ناجوانمردى بود در چنين خدايى طاغى و عاصى گشتن كه با دوست از براى دشمن عتاب كند». مسلمان شد و عزيزى گشت در راه دين.

نقل است كه گفت : در مكّه جوانى صاحب جمال ديدم كه قصد كرد كه در كعبه رود. ناگاه بيفتاد و بى هوش گشت. پيش او رفتم و در حال شهادت آورد. گفتم او را كه :

«اى جوان! تو را چه افتاد؟». گفت : «من ترسا بودم، خواستم تا به تلبيس خود را به كعبه اندازم، تا جمال كعبه را ببينم. هاتفى آواز داد كه : «تدخل بيت الحبيب و فى قلبك معاداة الحبيب!». كى روا دارى كه در خانه دوست آيى و دلى پردشمنى دوست؟

نقل است كه زمستانى سرد بود و در بازار نشابور مى رفت. غلامى ديد با پيراهنى تنها ٢كه از سرما مى لرزيد. گفت : «چرا با خواجه نگويى تا از براى تو جبّه اى بخرد؟».

گفت : «چه گويم كه او خود مى بيند و مى داند». عبد الله را وقت خوش گشت. نعره يى بزد و بيفتاد. پس گفت : «طريقت از اين غلام آموزيد».

نقل است كه وقتى عبد الله را مصيبتى رسيد. خلقى به تعزيت او مى رفتند. گبرى نيز برفت و با عبد الله گفت : «خردمند آن بود كه چون مصيبتى به وى رسد، روز نخست آن كند كه جاهل بعد از سه روز خواهد كرد». عبد الله گفت : «اين سخن بنويسيد كه حكمت است».

نقل است كه از او پرسيدند كه : «كدام خصلت در آدمى نافع تر؟». گفت : «عقلى وافر». گفتند : «اگر نبود؟». گفت : «حسن ادب». گفتند : «اگر نبود؟». گفت : «برادرى مشفق كه با او مشورت كنى». گفتند : «اگر نبود؟» گفت : «خاموشى دايم». گفتند : «اگر نبود؟». گفت : «مرگ در حال».

نقل است كه گفت : «هر كه ادب آسان گيرد، [خلل در سنّت ها پديد آيد. و هر كه

__________

١ - «م» : مهلت خواست كه نماز كند.

٢ - اصل : با پيرهن. متن مطابق «م» است.

سنّت ها آسان گيرد ١] او را از فرايض محروم گردانند. و هر كه فرايض آسان گيرد، از معرفتش محروم گردانند، و هر كه از معرفت محروم بود، دانى كه حالش چون بود».

گفتند : «درويشان دنيا اين باشند. منزلت درويشان حق چگونه بود؟». گفت : «دل دوستان حق هرگز ساكن نشود». - يعنى دايما طالب بود. كه هر كه بايستاد، مقام خود پديد كرد - و گفت : «ما به اندكى ادب محتاج تريم از بسيارى علم». و گفت : «ادب كنون مى طلبند كه مردان اديب رفتند». و گفت : «مردمان سخن بسيار گفته اند و نزديك من ادب شناختن نفس است». و گفت : «سخاوت كردن ٢از آنچه در دست مردمان است فاضل تر از بذل كردن آنچه در دست توست». و گفت : «هر كه يك درم به خداوند بازدهد، دوست تر دارم از آن كه صدهزار درم صدقه كند. و هر كه پشيزى از حرام بگيرد، متوكّل نبود».

و گفت : «توكّل آن نيست كه تو از نفس خود توكّل بينى، توكّل آن است كه خداى عزّ و جلّ - از تو توكّل داند». و گفت : «كسب كردن مانع نبود از تفويض و توكّل. اين هر دو عبادت بود در كسب ٣». و گفت : «اگر كسى قوتى كسب كند شايد، كه اگر بيمار شود نفقه كند و اگر بميرد كفن كند». و گفت : «هيچ خير نيست در آدميى كه ذلّ كسب نكشيده است». و گفت : «مروّت خرسندى به از مروّت دادن». و گفت : «زهد ايمنى بود به خداى تعالى - با دوستى درويشى». و گفت : «هر كه طعم بندگى كردن نچشد، او را هرگز ذوق نبود». و گفت : «كسى كه او را عيال و فرزندان بود و ايشان را در صلاح بدارد و به شب از خواب بيدار گردد، كودكان را برهنه بيند، جامه بر ايشان افگند، آن عمل او را از غزو فاضل تر». و گفت : «هر كه قدر او به نزد خلق بزرگ تر بود، او خود را بايد كه در نفس خويش حقيرتر بيند».

گفتند : «داورى دل چيست؟». گفت : «از مردمان دور بودن». گفت : «بر توانگران تكبّر كردن و به درويشان متواضع بودن از تواضع بود». گفت : «تواضع آن است كه هركس كه در دنيا بالاى توست، در او تكبّر كنى و با آن كه فروتر است، تواضع كنى». و

__________

١ - از «م» افزوده شد.

٢ - همه نسخه ها چنين است و شايد قناعت كردن درست باشد. تعليقات را نگاه كنيد.

٣ - «ن» : اگر اين هر دو عادت نبود در كسب.

گفت : «رجاء اصلى آن است كه از خوف پديد آيد و هر رجا كه در مقدّم آن خوف نبود، زود بود كه آن كس ايمن گردد و ساكن شود». و گفت : «آنچه خوف انگيزد تا در دل قرار گيرد، دوام مراقبت بود در نهان و آشكارا».

نقل است كه پيش او حديث غيبت مى رفت. گفت : «اگر من غيبت كنم، پدر و مادر خود را كنم. كه ايشان به احسان من اولاترند».

نقل است كه روزى جوانى بيامد و در پاى عبد الله افتاد و زار بگريست و گفت :

«گناهى كرده ام كه از شرم نمى توانم گفت». عبد الله گفت : «بگو تا چه كرده اى؟». گفت :

«زنا كرده ام». شيخ گفت : «ترسيدم كه مگر غيبت كرده اى». و مردى از او وصيّتى خواست. گفت : «خداى را نگه دار». مرد گفت كه : «تعبير اين چيست؟». گفت : «هميشه چنان باش كه گويى كه خداى - عزّ و جلّ - را مى بينى».

نقل است كه در حال حيات همه مال خود به درويشان داد. وقتى او را مهمانى آمد و هر چه داشت خرج كرد و گفت : «مهمانان فرستادگان خداى - عزّ و جلّ - اند».

زن ١با وى به خصومت بيرون آمد. گفت : «زنى كه در اين معنى با من خصومت كند، در خانه نشايد داشت ٢». كابين وى بداد و طلاقش داد. خداوند - تعالى - چنان حكم كرد كه دخترى از مهترزادگان به مجلس وى آمد و سخن وى خوش آمدش. به خانه رفت و از پدر خواست كه : «مرا به زنى به وى ده». پدر پنجاه هزار دينار به دختر داد و دختر به زنى به وى داد. به خواب نمودندش كه : «زنى را از بهر ما طلاق دادى، اينك عوض، تا بدانى كه كس بر ما زيان نكند».

در وقت وفات، چون كارش به نزع رسيد همه مال خود به درويشان داد. مريدى بر بالين او بود و گفت : «اى شيخ! سه دخترك دارى و ديده از دنيا فراز مى كنى. ايشان را چيزى بگذار. تدبير ايشان چه كرده اى؟». گفت : «من حديث ايشان گفته ام. و هو يتولّى الصّالحين» - كارساز اهل صلاح اوست - «و كسى را كه سازنده كار او بود، به از آن كه عبد الله». پس در وقت مرگ چشمها باز كرد و مى خنديد و مى گفت : «لمثل هذا فليعمل العاملون».

سفيان ثورى را - رحمه الله - به خواب ديدند. گفتند : «خداى - عزّ و جلّ - با تو

__________

١ - «م» : زن وى.

٢ - «م» : مرا نشايد داشت.

چه كرد؟» [گفت : رحمت كرد ١»]. گفتند : «حال عبد الله مبارك چيست؟». گفت : «او از آن جمله است كه روزى دو بار به حضرت حق رود».

__________

١ - از «م» و «ن» افزوده شد. ممكن است اين جمله و پرسش مربوط به آن باشتباه در اينجا آمده باشد. زيرا عطار معمولا سرنوشت عارف را در آن جهان، در پايان فصل مربوط به خود او مىورد.

16 - ذكر سفيان ثوري رحمة الله عليه

١٦ - ذكر سفيان ثوري رحمة الله عليه

آن تاج دين و ديانت، آن شمع زهد و هدايت، آن علما را شيخ و پادشاه، آن قدما را حاجب درگاه، آن قطب حركت دورى، امام عالم سفيان ثورى - رحمة الله عليه - از بزرگان بود. او را امير المؤمنين گفتندى هرگز خلافت ناكرده؛ و مقتداى به حق بود و صاحب قبول. و در علوم ظاهر و باطن نظير نداشت. و از مجتهدان پنجگانه بود و در ورع و تقوى به نهايت رسيده ١. و ادب و تواضع به غايت داشت. بسيار مشايخ كبار را ديده بود و [از] اوّل كار تا آخر، از آنچه بود ذرّه يى برنگشت. چنان كه إبراهيم [ادهم] او را بخواند كه: «بيا تا سماع حديث كنيم». در حال بيامد. إبراهيم گفت: «مرا مى بايست تا خلق او بيازمايم».

و از مادر ورع آمده بود. چنان كه نقل است كه مادرش يك روز به بام رفته بود و از همسايه انگشتى ترشى در دهان كرد. چندان سر بر شكم [مادر] زد كه مادر را در خاطر آمد، تا برفت و حلالى خواست.

و ابتداى [حال] او آن بود كه يك روز به غفلت پاى چپ در مسجد نهاد. آوازى شنيد كه: «يا ثور! ثورى مكن». ثورىش از آن جهت گفتند. چون آن آواز بشنيد، هوش از وى برفت. چون باز هوش آمد، محاسن خود بگرفت و تپنچه ٢ بر روى خود مى زد. و مى گفت «چون پاى به ادب در مسجد ننهادى، نامت از جريده انسان محو كردند.

هوش دار تا قدم چگونه مى نهى».

__________

١ - «م» رسيده بود.

٢ - «م»: طپانچه.

نقل است كه پاى در كشتزارى نهاد. آواز آمد كه : «يا ثور!» - بنگر كه چه عنايت بود در حق كسى كه گامى بر خلاف [سنّت] بر نتواند ١داشت. چون در ظاهر بدين قدر بگيرند، سخن باطن او كه تواند گفت؟ - و بيست ٢سال بر دوام هيچ شب نخفت.

نقل است كه گفت : «هرگز حديث پيغمبر - عليه الصّلاة و السّلام - نشنيدم كه آن را كار نبستم». و گفتى : «اى اصحاب حديث! زكات حديث بدهيد». گفتند : «[حديث را] زكات چيست؟». گفت : «آن كه از دويست حديث به پنج كار كنيد».

نقل است كه خليفه عهد پيش او نماز مى كرد و در نماز به محاسن خود حركت مى كرد ٣. سفيان گفت : «اين چنين نماز، نمازى نبود و اين نماز را فرداى قيامت در عرصات چون رگوى كهنه به رويت باززنند». خليفه گفت : «آهسته تر گوى». گفت :

«اگر من از چنين مهمّى دست بدارم، بولم در حال خون گردد». خليفه آن در دل گرفت و فرمود كه دارى فروبرند و او را بر دار كنند تا دگر هيچ كس دليرى نكند. آن روز كه دار مى زدند، سفيان سر بر كنار بزرگى نهاده بود و پاى ٤بر كنار سفيان عيينه نهاده و در خواب شده. آن دو بزرگ را اين حال معلوم گشت. با يكديگر گفتند : او را خبر كنيم از اين حال. او خود بيدار بود. گفت : «چيست؟». ايشان حال بازگفتند و دلتنگى بسيار نمودند. سفيان گفت : «مرا در جان چندين آويزش نيست و لكن حقّ كارهاى دنيا ببايد گزارد». پس آب در چشم آورد و گفت : «بار خدايا! بگير ايشان را، گرفتنى عظيم». در حال خليفه بر تخت بود و اركان دولت بر حواشى ٥. طراقى در آن سراى افتاد و خليفه با اركان دولت به يك بار در زمين فروشدند. آن دو بزرگ گفتند : «دعايى بدين مستجابى و بدين تعجيلى نديديم». سفيان گفت : «آرى. ما آب روى خويش بدين درگاه نبرده ايم».

نقل است كه خليفه ديگر كه بنشست، معتقد سفيان بود. چنان افتاد كه سفيان بيمار شد. خليفه را طبيبى ترسا بود، سخت حاذق. پيش سفيان فرستاد تا معالجت او كند. چون قاروره او بديد، گفت : «اين مردى است كه از خوف خدا جگر او پاره شده

__________

١ - اصل : تواند. متن مطابق «م» و «ن» است.

٢ - «م» : هشت.

٣ - «م» : با محاسن خود حركتى مى كرد.

٤ - اصل : سر. متن مطابق «م» است.

٥ - «م» بر حواشى نشسته.

است ١ و پاره پاره از مثانه بيرون مىيد. در دينى كه چنين مردى باشد، آن دين باطل نبود». در حال مسلمان شد. خليفه گفت: «پنداشتم كه طبيب به بالين بيمار مى رود ٢، بيمار پيش طبيب مى فرستادم».

نقل است كه سفيان را در حال جوانى پشت كوژ شده بود. گفتند: «اى امام مسلمانان! تو را هنوز وقت اين نيست». او جواب نداد. از آن كه او را از ذكر حق، پرواى خلق نبودى. تا روزى الحاح بسيار كردند. گفت: «مرا استادى بود و مردى سخت بزرگ بود [و من از وى علم مىموختم. چون عمرش به آخر رسيد و كشتى عمرش به گرداب اجل فرو خواست شد من به بالين او نشسته بودم ٣] ناگاه چشم باز كرد و مرا گفت: اى سفيان! مى بينى كه با ما چه مى كنند؟ پنجاه سال است تا خلق را راه راست مى نمايم و به درگاه حق مى خوانم. اكنون مرا مى رانند و مى گويند: برو، كه ما را نشايى». و گويند كه گفت: «سه استاد را خدمت كردم و علم آموختم. چون كار يكى به آخر رسيد، جهود شد و در آن وفات كرد، ديگر تمجّس، ديگر تنصّر. از آن ترس طراقى از پشت من بيامد و پشتم شكسته شد».

نقل است كه كسى دو بدره زر پيش او فرستاد و گفت: «بستان كه پدرم دوست تو بود و در حلال كوششى تمام داشت و از ميراث او پيش تو آوردم». به دست پسر خود داد و بازفرستاد و گفت ٤: «دوستى من با پدرت از بهر خدا بود». پسر سفيان گفت: چون بازمىمدم ٥، گفتم: «اى پدر! دل تو مگر از سنگ است. مى بينى كه عيال دارم و هيچ ندارم. بر من رحم نمى كنى؟». سفيان گفت: «اى پسر! تو را مى بايد كه بخورى، و من دوستى خداوند به دوستى دنيا نفروشم ٦ و به قيامت درمانم».

نقل است كه يكى هديه اى پيش او آورد و قبول نكرد. گفت: «من هرگز از تو حديث نشنيده ام». سفيان گفت: «برادرت شنيده است. ترسم كه به سبب مال تو دل من [بر او] مشفق تر بود از ديگران، و اين ميل بود». و هرگز از كسى چيزى نگرفتى. گفتى:

__________

١ - «م»: خون شده است.

٢ - «م»: مى فرستم.

٣ - از «م» افزوده شد.

٤ - «م»: گفت: بگو كه. . .

٥ - «م»: بازآيدم.

٦ - «هـ»: بفروشم.

«اگر دانمى كه درنمى مانم ١در آن جهان، بگيرمى». و روزى با يكى به در خانه محتشمى بگذشت. آن كس در آن ايوان نگرست. او را نهى كرد و گفت : «اگر شما در آنجا نگه نكنى، ايشان چندين اسراف نكنند. پس چون شما نظر مى كنى، شريك باشى در مظلمت اين اسراف».

و او را همسايه يى وفات كرده بود و به نماز او حاضر بود و مردمان او را نيكى مى گفتند. كه او مردى نيك بود. گفت : «اگر دانستمى كه خلق از وى خشنودند، به جنازه او هرگز حاضر نشدمى. زيرا كه تا مرد منافق نباشد، خلق از او خشنود نگردند».

و سفيان را عادت بود كه در مقصوره جامع نشستى. چون از مال سلطان مجمره عود ساختند. از آنجا بگريخت تا آن بوى نشنود و دگر آنجا ننشست.

نقل است كه روزى جامه واشگونه پوشيده بود. با او گفتند. خواست تا راست كند، نكرد. گفت : «اين پيرهن از بهر خداى - عزّ و جلّ - پوشيده ام. نخواهم كه از براى خلق بگردانم». همچنان بگذاشت.

نقل است كه جوانى را حج فوت شده بود. آهى كرد. سفيان گفت : «چهار حج كرده ام. به تو دادم، تو اين آه به من دادى؟». گفت : «دادم». آن شب در خواب ديد كه او را گفتند : «سودى كردى كه اگر به همه اهل عرفات قسمت كنى، توانگر شوند».

نقل است كه روزى در گرمابه آمد. غلامى امرد درآمد. گفت : «بيرون كنيد او را، كه با هر زنى يك ديو است و با هر امردى هژده ديو كه او را مىرايند در چشمهاى مردم».

نقل است كه روزى نان مى خورد، سگى آنجا بود. و بدو مى داد ٢. گفتند : «چرا با زن و فرزند نخورى؟». گفت : «اگر نان به سگ دهم، تا روز پاس من دارد تا من نماز كنم.

و اگر به زن و فرزند دهم، از طاعتم بازدارند».

روزى اصحاب را گفت : «خوش و ناخوش طعام بيش از آن نيست كه از لب به حلق رسد. اين قدر، اگر خوش است و اگر ناخوش، صبر كنيد تا خوش و ناخوش نزديك شما يكى شود، كه چيزى كه بدين زودى بگذرد، بىن صبر توان كرد». و از

__________

١ - اصل : در وى نمى مانم. متن مطابق «م» است.

٢ - «م» : مى خورد و به سگ مى داد.

بزرگداشت او درويشان را نقل كنند كه در مجلس او درويشان چون اميران بودندى.

نقل است كه يك بار در محملى بود و به مكّه مى رفت. رفيقى با او بود و او همه راه مى گريست. رفيق گفت : «از بيم گناه مى گريى؟». سفيان دست دراز كرد و كاه برگى برداشت. و گفت : «گناه اگر چه بسيار است، لكن گناهان من به اندازه اين كاه برگ نباشد.

از آن مى ترسم كه اين ايمان كه آورده ام، تا خود ايمان هست يا نه؟». و گفت : «ديگران به عبادت مشغول شدند، حكمتشان بار آورد». و گفت : «گريه ده جزو است : نه جزو از آن رياست، و يكى از بهر خداى. در سالى اگر يك قطره از ديده بيايد، بسيار بود».

و گفت : «اگر خلق بسيار در جايى نشسته باشند و كسى منادى كند كه هر كه مى داند كه امروز تا شب خواهد زيست برخيزيد ١، يك تن برنخيزد. و عجب آن كه اگر همه خلق را گويند كه - با چنان كار كه همه را در پيش است - هر كه مرگ را ساخته ايد ٢، برخيزيد يك تن برنتواند خاست». و گفت : «پرهيز كردن بر عمل سخت تر است از عمل، و بسى بود كه مرد عملى نيك مى كند تا وقتى كه آن را در ديوان علانيه نويسند. پس بعد از آن چندان بدان فخر كند و چندان از آن بازگويد كه آن را در ديوان ريا نويسند».

و گفت : «چون درويش گرد توانگر گردد، بدانكه مرائى است و چون گرد سلطان گردد، بدانكه دزد است». و گفت : «زاهد آن است كه در دنيا زهد خود به فعل مىرد، و متزهّد آن است كه زهد او به زبان بود». و گفت : «زهد در دنيا نه پلاس پوشيدن است و نه نان جوين خوردن. لكن دل در دنيا نابستن است و امل كوتاه كردن». و گفت : «اگر به نزد حق شوى با بسيارى گناه، گناهى كه ميان تو و خداى بود، آسان تر از آن كه يك گناه ميان تو و بندگان او». و گفت : «اين روزگارى است كه خاموش باشى و گوشه يى گيرى.

زمان السّكوت و لزوم البيوت».

يكى گفت : «اگر در گوشه يى نشينند ٣در كسب كردن، چه گويى؟». گفت : «از خداى بترس كه هيچ ترسكار را نديدم كه به كسب محتاج شد». و گفت : «آدمى را هيچ نيكوتر از سوراخى نمى دانم كه در آنجا گريزد و خود را ناپديد كند. كه سلف كراهيت داشته اند كه جامه انگشت نماى پوشند، يا در كهنگى يا در نوى. بلكه چنان مى بايد كه

__________

١ - «م» : برخيزد.

٢ - اصل : ساخته اى. «م» : آراسته ايد.

٣ - «م» : نشينم.

حديث آن نكنند. نهى عن الشّهرتين است». و گفت : «هيچ ندانم اهل روزگار را با سلامت تر از خواب». و گفت : «بهترين سلطان ١آن است كه با اهل علم نشيند و از ايشان علم آموزد. و بدترين علما آن كه با سلاطين نشيند». و گفت : «نخست عبادتى خلوت است، آنگاه طلب كردن علم، آنگاه بدان عمل كردن، آنگاه نشر آن كردن».

و گفت : «هرگز تواضع نكردم كسى را، پيش از آن كه كسى را يك حرف از حكمت ديدم». و گفت : «دنيا را بگير از براى تن و آخرت را بگير از براى دل». و گفت :

«اگر گناه را گند ٢بودى هيچ كس از گند آن نرستى». و «هر كه خود را بر غير خود فضل نهد، او متكبّر است». و گفت : «عزيزترين خلق پنج اند : عالمى زاهد، و فقيهى صوفى، و توانگرى متواضع، و درويشى شاكر، و شريفى سنّى». و گفت : «هر كه در نماز خاشع نبود، نماز او درست نبود». و گفت : «هر كه از حرام صدقه دهد و خير كند، هم چون كسى بود كه جامه پليد را به خون مى شويد يا به بول، آن جامه پليدتر شود». و گفت : «رضا قبول مقدور است به شكر». و گفت : «خلق حسن خشم خداى - عزّ و جلّ - بنشاند». و گفت :

«يقين آن است كه متّهم ندارى خداى را در هر چه به تو رسد».

و گفت : «سبحان آن خدايى كه مى كشد ما را و مال مى ستاند، و ما او را دوست تر مى داريم». و گفت : «هر كه [را] به دوستى گرفت، به دشمنى نگيرد». و گفت : «نفس زدن در مشاهده حرام است و در مكاشفه حرام و در معاينه حرام و در خطرات حلال». و گفت : «اگر كسى تو را گويد : نعم الرّجل انت! و تو را خوش تر آيد از آن كه بئس الرّجل انت، بدانكه تو هنوز مردى بدى». و پرسيدند از يقين. گفت : «فعلى است در دل. هرگاه كه يقين درست شد، معرفت ثابت گشت و يقين آن است كه هر چه به تو رسد، دانى كه به حق به تو مى رسد. يا چنان باشى كه وعده تو را چون عيان بود، بلكه بيشتر از عيان» - يعنى حاضر بود، بلكه از اين زيادت بود - پرسيدند كه : «سيّد - عليه الصّلاة و السّلام و التّحيّة - فرمود كه : خداى - تعالى - دشمن دارد اهل خانه يى را كه در آن گوشت بسيار خورند». [گفت : «اهل غيبت را گويد كه گوشت مسلمانان خورند ٣»].

نقل است كه حاتم اصمّ را گفت : «تو را چهار سخن گويم كه آن از جهل ٤است :

__________

١ - «م» : سلطانان.

٢ - «م» : كيد.

٣ - از «م» افزوده شد.

٤ - ظ : از كافرى.

يكى ملامت كردن مردمان را از ناديدن قضاست و ناديدن قضا كافرى است. دوّم حسد كردن برادر مسلمان را از ناديدن قسمت است و ناديدن قسمت از كافرى است. سيّوم مال حرام و شبهت جمع كردن از ناديدن شمار قيامت است و ناديدن شمار قيامت از كافرى است. چهارم ايمن بودن از وعيد حق و اميد ناداشتن به وعده حق و ناديدن وعده حق. اين همه كافرى است».

نقل است كه چون يكى از شاگردان سفيان به سفر شدى، گفتى : «اگر جايى مرگ بينيد از براى من بخريد». چون اجلش نزديك آمد بگريست و گفت : «مرگ به آرزو خواستم؛ اكنون مرگ سخت است. كاشكى همه سفر چنان بودى كه به عصايى و ركوه يى راست آمدى. و لكنّ القدوم على الله شديد» - به نزديك خداى، عزّ و جلّ، شدن آسان نيست. و هرگاه كه سخن مرگ ١و استيلاء او ٢شنيدى، چند روز از خود بشدى و به هر كه رسيدى، گفتى : «استعدّ للموت قبل نزوله» - ساخته باش مرگ را، پيش از آن كه ناگاه تو را بگيرد - از مرگ چنين مى ترسيد و به آرزو مى خواست. و در آن وقت يارانش مى گفتند : «خوشت باد بهشت». و او سر مى جنبانيد كه : «چه مى گوييد؟ بهشت هرگز به من رسد يا به چون من كسى دهند؟».

پس بيمارى او در بصره افتاد ٣و امير بصره خواست تا امارت به وى دهد، او را طلب كردند. در ستور گاهى بود، كه رنج شكم داشت و از عبادت يك دم نمىسود. آن شب حساب كردند. شست بار آب دست كرده بود و وضو مى ساخت و در نماز مى رفت، و بازش حاجت آمدى. گفتند : «آخر وضو مساز». گفت : «مى خواهم تا چون عزرائيل بيايد، طاهر باشم نه نجس. كه پليد به جناب حضرت ٤روى نتوان نهاد».

عبد الله مهدى گفت : سفيان گفت : «روى من بر زمين نه، كه اجل من نزديك آمد».

رويش بر زمين نهادم و بيرون آمدم تا جمع را خبر كنم. چون بازآمدم، اصحاب جمله حاضر بودند. گفتم : «شما را كه خبر داد؟». گفتند : «ما در خواب ديديم كه : به جنازه سفيان حاضر شويد ٥».

__________

١ - اصل : مرگ را.

٢ - «م» : استيلاء آن.

٣ - «م» : بود.

٤ - «م» : به چنان حضرتى.

٥ - اصل : شوى. متن مطابق «ن» است.

مردمان درآمدند و حال بر وى تنگ شده بود. دست در زير بالش كرد و هميانى هزار دينار بيرون آورد و گفت : «صدقه كنيد». گفتند : «سبحان الله! سفيان پيوسته گفتى :

دنيا را نبايد گرفت. و چندين زر داشت؟». سفيان گفت : «اين پاسبان دين من بود و تن خود را بدين توانستم نگه داشت. كه ابليس را از اين سبب بر من دست نبود. كه اگر گفتى : امروز چه خورى و چه پوشى؟ گفتمى : اينك زر! و اگر گفتى : كفن ندارى، گفتمى :

اينك زر! و وسواس او را از خود دفع كردمى، هر چند مرا بدين حاجت نبود». پس كلمه شهادت بگفت و جان تسليم كرد.

و گويند مورثى بود او را در بخارا. بمرد و علماى بخارا آن مال را نگاه داشتند.

سفيان را خبر شد. عزم بخارا كرد. اهل بخارا تا لب آب استقبال كردند و به اعزاز تمام در آنجا ١بردند. و سفيان هژده ساله بود. و آن زر بدو دادند. و آن را نگه مى داشت تا از كسى چيزى نبايد خواست. تا يقين شد كه وفات خواهد كرد، به صدقه داد.

و آن شب كه او را وفات رسيد، آوازى شنيدند كه : مات الورع، مات الورع. پس او را به خواب ديدند. گفتند : «چون صبر كردى با وحشت و تاريكى گور؟». گفت : «گور من مرغزارى است از مرغزارهاى بهشت». ديگرى به خواب ديد. گفت : «خداى - تعالى با تو چه كرد؟». گفت : «يك قدم بر صراط نهادم و ديگر در بهشت». ديگرى به خوابش ديد. گفت كه : در بهشت از درختى به درختى مى پريد. پرسيدند كه : «اين به چه يافتى؟».

گفت : «به ورع».

نقل است كه از شفقت كه بر خلق خداى داشت، روزى در بازار مرغكى ديد در قفس، كه فرياد مى كرد و مى طپيد. او را بخريد و آزاد كرد. مرغك هر شب به خانه سفيان آمدى سفيان همه شب نماز كردى و آن مرغك نظاره مى كردى، و گاه گاه بر وى مى نشستى. چون سفيان را به خاك بردند ٢، آن مرغك خود را بر جنازه او مى زد و فرياد مى كرد و خلق به هاى هاى مى گريستند. چون شيخ را دفن كردند، مرغك خود را بدان خاك مى زد تا از گور آواز آمد كه : حق - تعالى - سفيان را بيامرزيد سبب شفقتى كه بر خلق داشت. مرغك نيز بمرد و به سفيان رسيد.

__________

١ - «م» : در بخارا.

٢ - «م» : به جنازه نهادند.

17 - ذكر أبو علي شقيق رحمة الله عليه

١٧ - ذكر أبو علي شقيق رحمة الله عليه

آن متوكّل ابرار، آن متصرّف اسرار، آن ركن محترم، آن قبله محتشم، آن قلاووز ١ اهل طريق، ابو على شقيق - رحمة الله عليه - يگانه وقت بود و شيخ زمان. و در زهد و عبادت قدمى راسخ داشت و همه عمر در توكّل رفت و در انواع علوم كامل بود و تصانيف بسيار داشت در فنون علوم. و استاد حاتم اصمّ بود و طريقت از إبراهيم ادهم گرفت و با مشايخ بسيار صحبت داشت و گفت: «يك هزار و هفتصد استاد را شاگردى كردم و چند اشتروار از كتاب حاصل كردم و دانستم كه راه خداى در چهار چيز است:

يكى امن در روزى. دوّم اخلاص در كار. سيّوم عداوت شيطان. چهارم ساختن مرگ».

و سبب توبه او آن بود كه به تركستان شد به تجارت. و به نظاره بتخانه يى رفت.

بت پرستى را ديد كه بت ٢ را مى پرستيد و زارى مى كرد. شقيق گفت: «تو را آفريدگارى است زنده و عالم و قادر. او را پرست و شرم دار و بت مپرست، كه از او هيچ نيايد ٣».

گفت: «اگر چنين است كه تو مى گويى، قادر نيست كه تو را در شهر تو روزى دهد؟ كه تو را اينجا نبايد آمد ٤». شقيق از اين سخن بيدار شد و روى به بلخ نهاد. گبرى به همراهى او افتاد. با شقيق گفت: «در چه كارى؟». گفت: «در بازرگانى». گفت: «اگر از پى روزيى مى روى كه تو را [تقدير نكرده اند، تا قيامت اگر روى به تو نرسد و اگر از پى روزيى

__________

١ - «م»: دلاور.

٢ - «م»: بتى.

٣ - «م»: هيچ خير و شر نيايد.

٤ - «م»: بدين جانب ببايد آمد.

مى روى كه تو را ١] تقدير كرده اند، مرو كه خود به تو رسد». شقيق چون اين بشنيد، نيك بيدار گشت و دنيا بر دلش سرد شد.

پس به بلخ آمد. جماعتى دوستان به وى ٢جمع شدند كه او به غايت جوانمرد بود. و علىّ بن عيسى بن ماهان ٣امير بلخ [بود و سگان شكارى داشتى] و او را سگى گم شده بود. همسايه شقيق را بگرفتند كه : «تو گرفته اى» و مى رنجانيدند. او التجا به شقيق كرد. شقيق پيش امير شد و گفت : «تا سه روز دگر سگ به تو بازرسانم. او را خلاص ده». او را خلاص داد. بعد از سه روز مگر شخصى آن سگ را يافته بود. انديشه كرد كه اين سگ را پيش شقيق بايد برد - كه او جوانمرد است - تا مرا چيزى دهد. پس پيش شقيق آورد و شقيق باز پيش امير برد. و به كلى از دنيا اعراض كرد.

نقل است كه در بلخ قحطى عظيم بود، چنان كه يكديگر را مى خوردند. غلامى ديد در بازار شادمان و خندان. گفت : «[اى] غلام! چه جاى خرّمى و شادكامى است؟ نمى بينى كه خلق از گرسنگى چگونه اند؟». غلام گفت : «مرا چه باك؟ كه من بنده كسىم كه وى را ديهى است خاصّه و چندين غلّه دارد. مرا گرسنه نگذارد». شقيق آنجا از دست برفت. گفت : «الهى! آن غلام به خواجه يى كه انبارى دارد، چنين شاد است. تو ملك الملوكى و روزى پذيرفته اى. ما چرا انده خوريم؟». در حال از شغل دنيا رجوع كرد و توبه نصوح كرد و روى به راه حق نهاد و در توكّل به حدّ كمال رسيد. پيوسته گفتى :

«من شاگرد غلامىم».

نقل است كه حاتم اصمّ گفت : با شقيق به غزا رفتم. روزى صعب بود و مصاف مى كردند. چنان كه به جز سر نيزه نمى توانست ديد ٤و تير در هوا مى رفت. شقيق مرا گفت : «يا حاتم! خود را چون مى يابى؟ مگر مى پندارى كه دوش است كه با زن خود در جامه خواب خفته بودى!». [گفتم : «نه». گفت : «به خدا كه من تن خود را چنان مى يابم كه تو دوش در جامه خواب بودى ٥»]. پس شب درآمد و او پيش هر دو صف بخفت و

__________

١ - از «م» افزوده شد.

٢ - «م» : بروى.

٣ - اصل : هامان.

٤ - همه نسخه ها چنين است و شايد فاعل جمله افتاده باشد. يا فعل چنين باشد : نمى توانستيم ديد.

٥ - از «م» افزوده شد.

خرقه بالين كرد و در خواب شد و از اعتمادى كه بر حق داشت، در ميان چنان دشمنان به سر برد.

نقل است كه روزى مجلس مى داشت. آوازه در شهر افتاد كه : كافر آمد. شقيق بيرون دويد و كافران را هزيمت كرد و بازآمد. مريدى گلى چند پيش سجّاده شيخ نهاد.

شيخ آن را مى بوييد. جاهلى آن را بديد. گفت : «لشكر بر در شهر است و امام مسلمانان گل را مى بويد ١». شيخ گفت : «منافقان همه گل بوييدن بينند. هيچ لشكر شكستن نبينند».

نقل است كه روزى مى رفت. بيگانه يى او را ديد. گفت : «اى شقيق! شرم ندارى كه دعوى خاصّگى ٢مى كنى و چنين سخن گويى؟ اين سخن بدان ماند كه هر كه او را مى پرستد و ايمان دارد از بهر روزى دادن، پس او نعمت پرست است». شقيق ياران را گفت : «اين سخن بنويسيد كه او مى گويد». بيگانه گفت : «چون تو مردى سخن چون منى نويسد؟». گفت : «آرى. ما چون گوهر يابيم، اگر چه در نجاست افتاده باشد، برگيريم و پاك كنيم». بيگانه گفت : «اسلام عرضه كن كه دين تو دين تواضع است و حق پذيرفتن».

گفت : «آرى، رسول - عليه الصّلاة و السّلام - فرموده است : الحكمة ضالّة المؤمن و اطلبها، و لو كان عند الكافر».

نقل است كه شقيق در سمرقند مجلس مى گفت. روى به قوم كرد و گفت : «اى قوم! اگر مرده اى گورستان، و اگر كودكى دبيرستان، و اگر ديوانه اى بيمارستان و اگر كافرى كافرستان، و اگر بنده اى داد مسلمانى از خود ببايد ستدن ٣اى مخلوق پرستان!».

يكى شقيق را گفت : «مردمان تو را ملامت مى كنند و مى گويند كه : از دسترنج مردمان مى خورد. بيا تا من تو را اجرا كنم». گفت : «اگر تو را پنج عيب نبودى، چنين كردمى : يكى آن كه خزانه تو كم گردد. دوم باشد كه ٤دزد ببرد. سيّوم آن كه تواند بود كه پشيمان گردى. چهارم آن كه اگر عيبى در من بينى اجرا از من بازگيرى. پنجم روا بود كه تو را اجل دررسد و من بى برگ مانم. امّا مرا خداوندى هست كه از اين همه عيب منزّه و

__________

١ - «م» : گل نهاده مى بويد.

٢ - «م» و اصل : حاصلى. متن مطابق «ن» است.

٣ - «ن» : اگر مرده ايد به گورستان، و اگر كودك ايد به دبيرستان، و اگر ديوانه ايد به بيمارستان و اگر كافريد به كافرستان و. . . بستانيد.

٤ - «م» : دوم آن كه.

پاك است».

نقل است كه يكى پيش او آمد و گفت : «مى خواهم كه به حج روم». شقيق گفت :

«توشه راه چيست؟». گفت : «چهار چيز : يكى آن كه هيچ كس را به روزى خويش نزديك تر از خود نمى بينم و هيچ كس را از روزى خود دورتر از غير خود نمى بينم، و قضاى خدا مى بينم كه با من مىيد، هرجا كه باشم، و چنانم كه در هر حال كه باشم مى دانم كه خداى - عزّ و جلّ - داناتر است به حال من از من». شقيق گفت : «احسنت.

نيكو زادى است كه دارى. مبارك باد تو را».

نقل است كه چون شقيق قصد كعبه كرد و به بغداد رسيد، هارون الرّشيد او را بخواند. چون شقيق به نزد هارون آمد، هارون گفت : «تو شقيق زاهدى؟». گفت :

«شقيق منم، امّا زاهد نيم». هارون گفت : «مرا پندى ده». گفت : «هش دار، كه حق - تعالى - تو را به جاى صدّيق نشانده است، از تو صدق طلبند ١، چنان كه از وى. و به جاى فاروق نشانده است، از تو فرق خواهد ميان حق و باطل، چنان كه از وى. و به جاى ذو النّورين نشانده است. از تو حيا و كرم خواهد، چنان كه از وى. و به جاى مرتضى نشانده است. از تو علم و عدل خواهد، چنان كه از وى». گفت : «زيادت كن». گفت :

«خداى را سرايى است كه آن را دوزخ گويند. تو را دربان آن ساخته و سه چيز به تو داده مال و شمشير و تازيانه - و گفته است كه خلق را بدين سه چيز از دوزخ بازدار : هر حاجتمند كه پيش تو آيد، مال از وى دريغ مدار و هر كه فرمان حق خلاف كند، بدين تازيانه او را ادب كن و هر كه كسى را بكشد، بدين شمشير قصاص كن به دستورى خويشان او. و اگر اين نكنى پيشرو دوزخيان تو باشى». هارون گفت : «زيادت كن».

گفت : «تو چشمه اى و عمّال جويها. اگر چشمه روشن بود، تيرگى جويها زيان ندارد. امّا اگر چشمه تاريك بود، به روشنى جوى هيچ اوميد نبود». گفت : «زيادت كن». گفت :

«اگر در بيابان تشنه شوى چنان كه به هلاك نزديك باشى و آن ساعت شربتى آب يابى، به چند بخرى؟». گفت : «به هر چند كه خواهد». گفت : «اگر نفروشد الاّ به نيمه ملك؟».

گفت : «بدهم». گفت : «اگر تو آن آب بخورى و از تو بيرون نيايد چنان كه بيم هلاكت بود.

يكى گويد : من تو را علاج كنم امّا نيمه ملك تو بستانم، چه كنى؟». گفت : «بدهم». گفت :

__________

١ - «م» : خواهد.

«پس چه نازى به ملكى كه قيمتش يك شربت آب است كه بخورى و از تو بيرون آيد؟». هارون بگريست و او را به اعزازى تمام بازگردانيد.

پس شقيق به مكّه رفت و از آنجا مردمان بر وى جمع شدند. و گفت : «اينجا جستن روزى جهل است و كار كردن از بهر روزى حرام». إبراهيم ادهم به وى افتاد.

شقيق گفت : «اى ابراهيم! چه مى كنى در كار معاش؟». گفت : «اگر چيزى رسد، شكر كنم و اگر نرسد، صبر كنم». شقيق گفت : «سگان بلخ هم اين كنند، كه چون يابند مراعات كنند و دنبال جنبانند و اگر نيابند صبر كنند». إبراهيم گفت : «پس شما چگونه كنى ١؟». گفت : «اگر ما را چيزى رسد، ايثار كنيم و اگر نرسد، شكر كنيم». إبراهيم برخاست و سر او ببوسيد و قال : «انت الاستاذ و الله».

چون از مكّه باز بغداد آمد، مجلس گفت و سخن او بيشتر در توكّل بود. و در اثناء سخن گفت : «در باديه فروشدم. چهار دانگ سيم داشتم در جيب. و هم چنان دارم».

جوانى برخاست و گفت : «آنجا كه چهار دانگ در جيب مى نهادى، خداى - عزّ و جلّ - حاضر نبود و آن ساعت اعتماد بر خداى - عزّ و جلّ - نمانده بود؟». شقيق متغيّر شد و بدان اقرار كرد و گفت : «راست مى گويى». و از منبر فروآمد.

نقل است كه پيرى پيش او آمد و گفت : «گناه بسيار كرده ام و مى خواهم كه توبه كنم». گفت : «دير آمدى». پير گفت : «زود آمدم». گفت : «چون؟». گفت : «هر كه پيش از مرگ آمد ٢زود آمده باشد». شقيق گفت : «نيك آمدى و نيك گفتى».

و گفت : «به خواب ديدم كه گفتند كه : هر كه به خداى - عزّ و جلّ - اعتماد كند به روزى خويش، خوى نيكوى او زيادت شود و تن ٣او سخى گردد و در طاعتش وسواس نبود». و گفت : «اصل طاعت خوف است و رجا و محبّت». و گفت : «علامت خوف ترك محارم است ٤و علامت رجا طاعت دايم، و علامت محبّت شوق و انابت لازم است». و گفت : «هر كه با او سه چيز نبود، از دوزخ نجات نيابد : امن و خوف و اضطرار». و گفت : «بنده خايف آن است كه او را خوفى است در آنچه گذشت از حيات، تا چون گذشت؟ و خوفى است كه نمى داند تا بعد از اين چه فرو خواهد آمد».

__________

١ - «م» : كنيد.

٢ - «م» : آيد.

٣ - در نسخه هاى ديگر كلمه «تن» نيست.

٤ - اصل : ترك محارمت.

و گفت : «عبادت ده جزو است : نه جزو گريختن است از خلق و يك جزو خاموشى». و گفت : «هلاك مردم در سه چيز است : گناه مى كند به اميد توبت. و توبه نكند به اميد زندگانى و توبه ناكرده ماند به اميد رحمت. پس چنين كس هرگز توبه نكند». و گفت : «حق - تعالى - اهل طاعت را در حال مرگ زنده گرداند و اهل معصيت را در حال زندگانى مرده گرداند».

گفت : «سه چيز قرين فقرا است : فراغت دل و سبكى حساب و راحت نفس. و سه چيز لازم توانگران است : رنج تن و شغل دل و سختى حساب». و گفت : «مرگ را ساخته بايد بود، كه چون مرگ بيايد بازنگردد». و گفت : «هر كه را چيزى دهى، اگر او را دوست تر دارى از آن كه او به تو چيزى دهد، پس تو دوست آخرتى، و اگر نه دوست دنيا». و گفت : «من هيچ چيز دوست تر از مهمان ندارم، از بهر آن كه روزى و مئونت او و مزد او ١برحقّ است و من در ميان آن را هيچ كس نيم، و مزد و ثواب مرا». و گفت : «هر كه از ميان نعمت در دست تنگى افتد و آن تنگى نزد او بزرگتر از نعمت بود، در دو شادى افتاد : يكى در دنيا و يكى در آخرت».

گفتند : «به چه شناسند كه بنده واثق است به خداى - تعالى - و اعتماد او به خداى است؟». گفت : «بدان كه چون او را چيزى از دنيا فوت شود، آن را غنيمت شمرد». و گفت : «اگر خواهى كه مرد را بشناسى، درنگر تا به وعده خداى ايمن تر است يا به وعده مردمان؟». و گفت : «تقوى را به سه چيز توان دانست : به فرستادن و منع كردن و سخن گفتن. فرستادن، دين بود» - يعنى آنچه آنجا فرستادى دين است - «و منع كردن، دنيا بود» - يعنى مالى كه به تو دهند، نستانى كه دنيا بود - «و سخن گفتن در دين و دنيا بود» - يعنى از هر دو سراى سخن توان گفت كه سخن دينى ٢بود و دنياوى بود. ديگر معنى آن است كه آنچه فرستادى، دين است يعنى اوامر به جاى آوردن. و منع كردن دنياست يعنى از نواهى دور بودن، و سخن گفتن به هر دو محيط است. كه به سخن معلوم توان كرد كه مرد در دين است يا در دنيا؟.

و گفت : «هفتصد مرد عالم را پرسيدم از پنج چيز كه : خردمند كى است؟ و توانگر

__________

١ - در نسخه هاى ديگر دو كلمه «مزد او» نيست.

٢ - اصل : دنيا. متن مطابق «م» است.

كى است؟ و زيرك كى است؟ و درويش كى است؟ و بخيل كى است؟. هر هفتصد يك جواب دادند. همه گفتند : خردمند آن است كه دنيا را دوست ندارد. و زيرك آن است كه دنيا او را نفريبد و توانگر آن است كه به قسمت خداى - عزّ و جلّ - راضى بود و درويش آن است كه در دلش طلب زيادتى نبود و بخيل آن است كه حقّ خداى را از خلق خداى بازدارد».

حاتم اصمّ گفت : از وى وصيّتى درخواستم به چيزى كه نافع بود. گفت : «اگر وصيّت عام خواهى، زبان نگه دار و هرگز سخن مگو، تا ثواب آن گفتار در ترازوى خود نبينى. و اگر وصيت خاصّ مى خواهى، نگر تا سخن نگويى، مگر خود را چنان بينى كه اگر نگويى، بسوزى». و السّلام.

18 - ذكر إمام جهان أبو حنيفه رحمة الله عليه

١٨ - ذكر إمام جهان أبو حنيفه رحمة الله عليه

آن چراغ شرع و ملّت، آن شمع دين و دولت، آن نعمان حقايق، آن عمان جواهر معانى و دقايق، آن عالم عارف صوفى، امام جهان ابو حنيفه كوفى - رحمة الله عليه - صفت كسى كه به همه زبانها ستوده باشد و در همه ملّت ها مقبول، كه تواند گفت؟ رياضت و مجاهده و خلوت و مشاهده او نهايت نداشت و در اصول طريقت و فروع شريعت درجه يى رفيع و نظرى نافذ داشت و در فراست و سياست و كياست يگانه بود و در مروّت و فتوّت اعجوبه بود. هم كريم جهان بود و هم جواد زمان. هم افضل عهد بود و هم اعلم روزگار. و هو كان فى الدّرجة القصوى و الرّتبة العليا.

و انس روايت كرد از رسول - صلى الله عليه و سلّم - كه فرمود كه: مردى باشد در امّت من - يقال له نعمان بن ثابت، كنيته ابو حنيفة - هو سراج امّتى.

صفت ابو حنيفه در تورات بود و ابو يوسف گفت: «نوزده سال در خدمت وى بودم. در اين نوزده سال نماز بامداد به طهارت نماز خفتن گزارد». مالك انس گفت:

«ابو حنيفه را چنان ديدم كه اگر دعوى كردى كه اين ستون زر است، دليل توانستى گفت». امام اعظم شافعى گفت: «جمله علماى عالم عيال ابو حنيفه اند در فقه». و قال علىّ بن ابى طالب - عليه السّلام - سمعت النّبىّ صلّى الله عليه و سلّم يقول: طوبى لمن رآنى او رأى من رآنى. و وى چند كس از صحابه دريافته بود: عبد الله الزبيدى و انس بن مالك و جابر بن عبد الله و عبد الله بن ابى اوفى و واثلة بن اسقع و عائشة بنت عجرد، رضى الله عنهم اجمعين. پس متقدّم است بدين دلايل كه ياد كرديم. و بسيار

مشايخ را ديده بود و با صادق - رضى الله عنه - صحبت داشته. و استاد علم فضيل و إبراهيم ادهم و بشر حافى و داود طايى و [عبد الله مبارك ١] بود. و آنگاه كه بر سر روضه سيّد المرسلين - عليه الصّلاة و السّلام - رفت و گفت : السّلام عليك يا سيّد المرسلين! جواب آمد كه : و عليك السّلام يا امام المسلمين.

و در اوّل كار، عزيمت عزلت كرد. نقل است كه توجه به قبله حقيقى داشت و روى از خلق بگردانيد و صوف پوشيد. تا شبى به خواب ديد كه استخوانهاى پيغمبر - عليه الصّلاة و السّلام - گرد مى كرد و بعضى را از بعضى جدا مى كرد. از هيبت اين بيدار شد، و از يكى از اصحاب ابن سيرين پرسيد. گفت : «تو در علم پيغمبر - عليه الصّلاة و السّلام - و حفظ سنّت او به درجه يى بزرگ رسى. چنان كه در آن متصرف شوى و صحيح از سقيم جدا كنى». و يك بار ديگر پيغمبر را - عليه الصّلاة و السّلام - به خواب ديد كه گفت : «يا ابا حنيفه تو را سبب آن زنده گردانيدند تا سنّت من ظاهر گردانى. قصد عزلت مكن». و از بركات احتياط او بود كه : شعبى - كه استاد او بود و پير شده - خليفه مجمعى ساخت و شعبى را بخواند و علما را حاضر كرد و شرطى را فرمود تا به نام هر خادمى ضياعى نويسند. بعضى به اقرار و بعضى به ملك و بعضى به وقف. پس خادمى آن خط ٢پيش شعبى آورد كه قاضى بود و گفت : «امير المؤمنين مى فرمايد كه گواهى بر اينجا نويس» ٣. بنوشت و جمله فقها بنوشتند. پيش ابو حنيفه آورد. گفت : «امير المؤمنين مى فرمايد : گواهى بنويس». گفت : «كجاست؟». گفتند : «در خانه». گفت : «امير المؤمنين اينجا آيد يا من آنجا روم تا شهادت درست آيد». خادم با وى درشتى كرد كه : «قاضى و فقها نوشتند. تو فضولى مى كنى؟». ابو حنيفه گفت : «لها ما كسبت». اين به سمع خليفه رسيد. شعبى را حاضر كرد و گفت : [«در شهادت ديدار شرط نيست يا هست؟». گفت :

«بلى، هست». گفت ٤ : ] «تو مرا كى ديدى كه گواهى نوشتى؟». شعبى گفت : «دانستم كه به فرمان توست. لكن ديدار تو نتوانستم خواست». خليفه گفت : «اين سخن از حق دور است و اين جوان را قضا از تو اولاتر».

پس بعد از آن منصور كه خليفه بود، انديشه كرد تا قضا به كسى دهد و مشاورت

__________

١ - از «م» افزوده شد.

٢ - «م» : خطها.

٣ - «م» : گواهى بنويس.

٤ - از «م» افزوده شد.

كرد بر يكى از چهار كس كه فحول علماء بودند : يكى ابو حنيفه، و دوّم سفيان، سيّوم شريك، چهارم مسعر بن كدام ١. هر چهار را طلب كردند و در راه كه مىمدند، ابو حنيفه گفت : «من در هر يكى از شما فراستى گويم». گفتند : «صواب آيد». گفت : «من به حيلتى قضا از خود دفع كنم و سفيان بگريزد و مسعر خود را ديوانه سازد و شريك قاضى شود». پس سفيان در راه بگريخت و در كشتى پنهان شد و گفت : «مرا پنهان داريد كه سرم بخواهند بريد» - به تأويل اين خبر كه رسول - صلّى الله عليه و سلّم - فرمود كه : من جعل قاضيا فقد ذبح بغير سكّين - هر كه را قاضى گردانيدند بى كاردش كشتند - ملاّح او را پنهان كرد و اين هر سه پيش منصور شدند. اوّل ابو حنيفه را گفت : «تو را قضا بايد كرد». گفت : «ايّها الامير! من مردىم نه از عرب. بلكه از موالى ايشانم و سادات عرب به حكم من راضى نباشند». [ابو] جعفر ٢گفت : «اين كار به نسب تعلق ندارد. اين را علم بايد». ابو حنيفه گفت : «من اين كار را نشايم. و در اين قول كه گفتم : نشايم، اگر راست مى گويم نشايم و اگر دروغ مى گويم، دروغ گوى قضاى ٣مسلمانان را نشايد و [تو] خليفه خدايى، روا مدار كه دروغگويى را خليفه خود كنى و اعتماد خون [و مال] مسلمانان بر وى كنى». اين بگفت و نجات يافت. و مسعر پيش رفت و دست خليفه بگرفت و گفت : «چگونه اى، و فرزندانت چگونه اند؟». منصور گفت : «او را بيرون كنيد كه ديوانه است». پس شريك را گفتند : «تو را قضا بايد كرد». گفت : «من سودايىم.

دماغم ضعيف است». منصور گفت : «معالجت كن تا عقلت كامل شود». پس قضا به شريك دادند. و ابو حنيفه او را مجهور كرد و هرگز با وى سخن نگفت.

نقل است كه جمعى كودكان گوى مى زدند و گوى ايشان به ميان جمع ابو حنيفه افتاد. هيچ كودك نمى رفت تا بيرون آرد. كودكى گفت : «من بروم ٤». پس گستاخ وار در رفت و گوى بيرون آورد. ابو حنيفه گفت : «مگر اين كودك حلال زاده نيست». تفحص كردند. هم چنان بود. گفتند : «اى امام مسلمانان! چه دانستى؟». گفت : «اگر حلال زاده بودى، حيا او را مانع آمدى».

__________

١ - اصل : مسعر بن حزام. متن مطابق نسخه هاى ديگر است. تعليقات را نگاه كنيد.

٢ - همه نسخه ها : جعفر. تعليقات را نگاه كنيد.

٣ - اصل : قاضى. متن مطابق «م» است.

٤ - «م» : بروم و بياورم.

نقل است كه او را بر كسى مالى بود و در محلّت آن شخص شاگردى از آن امام وفات كرد. امام به نماز جنازه او رفت. آفتابى عظيم [گرم] بود و در آنجا هيچ سايه نبود الاّ ديوارى از آن آن مرد كه مال به امام مى بايست داد. مردمان گفتند: «در اين سايه ساعتى بنشين». گفت: «مرا بر صاحب اين ديوار مالى است. روا نباشد از ديوار او تمتّعى حاصل كردن. كه پيغمبر - عليه الصّلاة و السّلام - فرموده است كه: كلّ قرض جرّ منفعة، فهو ربوا. اگر منفعت گيرم ربوا باشد».

نقل است كه او را يك بار محبوس كردند. يكى از ظلمه بيامد و گفت: «مرا قلمى تراش». گفت: «نتراشم». ١ هر چند گفت، سود نداشت. گفت ٢: «چرا نمى تراشى؟». گفت:

«ترسم كه از آن قوم باشم كه حق - تعالى - فرموده است: اُحْشُرُوا الَّذِينَ ظَلَمُوا وَأَزْواجَهُمْ». و هر شب سيصد ركعت نماز كردى. روزى مى گذشت. زنى با زنى مى گفت كه: «اين مرد هر شب پانصد ركعت نماز مى كند. امام آن بشنيد و نيت كرد كه بعد از آن پانصد ركعت نماز كند در هر شبى، تا ظنّ ايشان راست باشد. روزى ديگر مى گذشت.

كودكان با يكديگر مى گفتند كه: «اين مرد هر شب يك هزار ركعت نماز مى كند».

ابو حنيفه نيّت كرد و بعد از آن هر شب يك هزار ركعت نماز مى گزارد.

روزى شاگردى وى را گفت: «مردمان مى گويند كه: امام شب نمى خسبد». گفت:

«نيّت كردم كه دگر در شب هرگز نخسبم». گفتند: «چرا؟». گفت: «خداى - تعالى - مى فرمايد: وَيُحِبُّونَ أَنْ يُحْمَدُوا بِما لَمْ يَفْعَلُوا» - بندگانىند كه دوست دارند كه ايشان را ستايند به چيزى كه نكرده اند - «اكنون من پهلو بر زمين ننهم تا از آن قوم نباشم». و بعد از آن سى سال نماز بامداد به طهارت نماز خفتن ساخت.

نقل است كه سر زانوى ابو حنيفه چون زانوى شتر شده بود، از بسيارى كه سجده كرده بود.

نقل است كه توانگرى را تواضع كرده بود از بهر ايمان او. گفت: «هزار ختم كرده ام ٣ كفّارت آن را». و گفتند: گاه بودى كه چهل بار ختم قرآن كردى تا مسئله يى كه او را مشكل بودى، كشف گشتى.

__________

١ - «م»: نتوانم.

٢ - اصل: گفتم. متن مطابق «م» است.

٣ - «م»: هزار ختم قرآن.

نقل است كه محمّد بن حسن - رحمه الله - عظيم صاحب جمال بود و چون يك بار او را بديد، بعد از آن ديگر او را نديد. و چون درس او گفتى، او را در پس ستون نشاندى كه نبايد كه چشمش به وى افتد.

نقل است كه داود طايى گفت : «بيست سال پيش امام ابو حنيفه بودم و در اين مدّت او را نگه داشتم. در خلا و ملا سر برهنه ننشست و از براى استراحت پاى دراز نكرد. او را گفتم : اى امام دين! در حال خلوت اگر پاى دراز كنى چه شود؟ گفت : با خداى - عزّ و جلّ - ادب گوش داشتن در خلوت اولاتر».

روزى مى گذشت. كودكى را ديد در گل بمانده. گفت : «گوش دار تا نيفتى».

كودك گفت : «افتادن من سهل است. اگر بيفتم تنها باشم. امّا تو گوش دار كه اگر پاى تو بلغزد، همه مسلمانان كه از پس تو آيند بلغزند و برخاستن همه دشوار بود». امام را از حذاقت آن كودك عجب آمد و در حال بگريست و اصحاب را گفت : «زينهار! اگر شما را در مسئله يى چيزى ظاهر شود و دليلى روشن تر نمايد، در آن متابعت من مكنيد و به تقليد من ظاهر خود را نمانيد ١» و اين نشان كمال انصاف است. تا لاجرم ابو يوسف و محمّد - رحمهما الله - بسى اقوال دارند در مسائل مختلف ٢.

نقل است كه مردى مال دار بود و امير المؤمنين عثمان [را]- رضى الله عنه - دشمن داشتى تا حدّى كه او را جهود خواندى. و اين سخن به امام رسيد. او را بخواند و گفت :

«دختر تو به فلان جهود خواهم داد». گفت : «تو امام مسلمانان باشى. روا دارى كه دختر مسلمانان را به جهودان دهى ٣؟ و من هرگز خود دهم؟». ابو حنيفه گفت : «سبحان الله.

چون روا نمى دارى دختر خود را به جهودى دادن، چون روا دارى كه محمّد - رسول الله - دو دختر خود را به جهودى دهد ٤؟». آن مرد در حال بدانست كه اين سخن از كجاست.

از آن اعتقاد برگشت و توبه كرد.

نقل است كه روزى در گرمابه بود. يكى را ديد بىزار. بعضى گفتند : «او فلسفى

__________

١ - اين جمله در «م» و «ن» نيست. «هـ» : به تقليد من تحقيق خود را نمائيد.

٢ - در «م» اين عبارات نيز هست : با آن كه چنين گفته اند كه تير اجتهاد او بر نشانه چنان راست آمدى كه ميل نكرد و اجتهاد ديگران گرد بر گرد نشانه بود.

٣ - «م» : دختر مسلمانى به جهودى دهى.

٤ - اصل : دادن متن مطابق «م» است.

است» و بعضى گفتند : «دهرى است». ابو حنيفه چشم بر هم نهاد. آن مرد گفت : «يا امام! روشنايى از تو كى بازگرفتند؟». گفت : «آنگاه كه ستر از تو برداشتند».

و گفت : «چون با قدريى مناظره كنى، دو سخن است : يا كافر شود يا از مذهب خود برگردد. او را بگوى كه : خداى خواست كه علم او در ايشان راست شود و معلوم با علم برابر آيد. اگر گويد : نه، كافر باشد. از آن كه چون گويد كه : نخواست كه علم او [در ايشان] راست شود و علم و معلوم برابر آيد، اين كفر بود. و اگر گويد كه : خواست، تسليم شد و از مذهب خود بيزار گشت». و گفت : «من بخيل را تعديل نكنم و گواهى او نشنوم.

كه بخل او را بر آن دارد كه استقصا كند و زيادت از حقّ خويش طلب كند».

نقل است كه مسجدى را عمارت مى كردند. از بهر تبرّك از ابو حنيفه چيزى خواستند. بر امام گران آمد. مردمان گفتند : «ما را غرض تبرّك است. آنچه خواهد بدهد». درستى زر بداد به كراهيّتى تمام. شاگردان گفتند : «اى امام! تو كريمى و در سخا همتا ندارى. اين قدر زر دادن چرا بر تو گران مىيد». گفت : «نه از جهت مال بود. و لكن من يقين مى دانم كه مال حلال هرگز به آب وگل خرج نرود. و من مال خود را حلال مى دانم. چون از من چيزى خواستند، كراهيّت من از اين بود كه در مال من شبهتى پديد مىيد ١و از اين سبب عظيم مى رنجيدم». چون روزى چند برآمد ٢، آن درست بازآوردند و گفتند : «پشيز است». امام عظيم شاد شد.

نقل است كه در بازار مى گذشت. مقدار ناخنى گل بر جامه او چكيد. به لب دجله رفت و مى شست. گفتند : «اى امام! تو مقدار معيّن نجاست بر جامه رخصت مى دهى، و اين قدر گل را مى شويى؟». گفت : «آرى، آن فتوى است و اين تقوى. چنان كه رسول - عليه الصّلاة و السّلام - نيم گرده بلال را اجازت نداد كه مدّخر كند و يك ساله زنان را قوت نهاد».

و گويند چون داود طايى - رحمه الله - مقتدا شد، ابو حنيفه را گفت : «اكنون چه كنم؟». گفت : «بر تو باد كار بستن علم، كه هر علمى كه آن را كار نبندى، چون جسدى بود بى روح». و گويند كه خليفه وقت به خواب ديد ملك الموت را. از او پرسيد كه : «از

__________

١ - «م» : پديد آمد.

٢ - اصل : روزى درآمد. متن مطابق «م» است.

من چند مانده است؟». ملك الموت به پنج انگشت اشارت كرد. ١ تعبير اين خواب از بسيار كس پرسيد، معلوم نمى شد. ابو حنيفه را خواند و از او پرسيد. گفت: «به پنج علم اشارت كرده است يعنى اين پنج علم كس نداند. و آن پنج علم در اين آيت است: إِنَّ اللهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السّاعَةِ وَيُنَزِّلُ الْغَيْثَ وَيَعْلَمُ ما فِي الْأَرْحامِ، وَما تَدْرِي نَفْسٌ ما ذا تَكْسِبُ غَدًا وَما تَدْرِي نَفْسٌ بِأَيِّ أَرْضٍ تَمُوتُ. إِنَّ اللهَ عَلِيمٌ خَبِيرٌ».

شيخ علىّ بن عثمان الجلاّبى ٢ گويد كه به شام بودم، به سر خاك بلال المؤذّن - رضى الله عنه - خفته بودم. در خواب خود را در مكّه ديدم كه پيغمبر - عليه الصّلاة و السّلام - از باب بنى شيبة درآمد و پيرى را در برگرفته، چنان كه اطفال را در برگيرند، به شفقتى تمام. و من در پيش دويدم و بر پايش بوسه دادم و در تعجّب ماندم كه: آن پير كى است؟ پيغمبر - عليه الصّلاة و السّلام - به حكم معجزه بر باطن من مشرف گشت و گفت:

«اين امام تو و اهل ديار توست ابو حنيفه» رحمة الله عليه.

نقل است كه نوفل بن حيّان گفت: چون ابو حنيفه - رحمه الله - وفات كرد، قيامت را به خواب ديدم كه جمله خلايق در حسابگاه ايستاده بودند و پيغمبر - عليه الصّلاة و السّلام بر لب حوض ايستاده بود و بر جانب او از راست و از چپ مشايخ را ديدم ايستاده، و پيرى ديدم نيكوروى و سر و رويى سپيد، روى بر روى پيغمبر - عليه الصّلاة و السّلام - بازنهاده بود و امام ابو حنيفه را ديدم در برابر پيغمبر - عليه الصّلاة و السّلام - ايستاده. سلام كردم و گفتم: «مرا آب ده». گفت: «تا پيغمبر - عليه الصّلاة و السّلام - اجازت دهد». پس پيغمبر فرمود كه: «او را آب ده». جامى آب به من داد. من و اصحاب از آن بازخورديم كه هيچ كم نشد. پس گفتم: «بر راست پيغمبر آن پير كى است؟». گفت:

إبراهيم خليل و بر چپ ابو بكر صدّيق». همچنان ٣ مى پرسيدم و به انگشت عقد مى گرفتم تا هفده كس بپرسيدم. چون بيدار شدم، هفده عقد گرفته بودم.

يحيى معاذ رازى گفت: پيغمبر را - عليه الصّلاة و السّلام - به خواب ديدم. گفتم:

«اين اطلبك؟». قال: «عند علم ابى حنيفه». و مناقب او بسيار است و محامد او بى شمار، و بر اين ختم كرديم.

__________

١ - «م»: پنج انگشت برداشت.

٢ - اصل: الجلامى.

٣ - اصل: چنان. متن مطابق «م» است.

19 - ذكر إمام أعظم شافعىّ المطّلبي رضى الله عنه

١٩ - ذكر إمام أعظم شافعىّ المطّلبي رضى الله عنه

آن سلطان شريعت، آن برهان حقيقت، آن مفتى اسرار الهى، آن مهدى اطوار نامتناهى، آن وارث و ابن عمّ نبىّ، وتد عالم شافعىّ المطّلبى - رضى الله عنه - شرح او دادن حاجت نيست كه نور جمله عالم از پرتو شرح صدر اوست. فضايل و شمايل و مناقب او بسيار است. وصف او اين تمام است كه: شعبه دوحه نبوى است و ميوه شجره مصطفوى، و در فراست و سياست [و كياست ١] يگانه بود و در مروّت و فتوت اعجوبه بود. هم كريم جهان بود و هم جواد زمان. هم افضل عهد بود و هم اعلم وقت. هم حجّة الائمّة من قريش و هم مقدّم قدّموا قريش. رياضت و كرامت او نه چندان است كه اين كتاب حمل آن تواند كرد. در سيزده سالگى در حرم مى گفت: «سلونى ما شئتم!» و در پانزده سالگى فتوى مى داد.

احمد بن حنبل كه امام جهان بود و سيصد هزار حديث حفظ داشت، به شاگردى او آمد و در غاشيه دارى او سر برهنه كرد. قومى بر وى اعتراض كردند كه: «مردى بدين درجه در پيش بيست وپنج ساله اى ٢ مى نشيند و صحبت مشايخ و استادان عالى ترك مى كند؟». احمد گفت: «هر چه ما ياد داريم، معانى آن او مى داند، كه اگر او به ما نيفتادى، ما بر در خواستيمى بود. كه او حقيقت اخبار و روايات و آنچه خوانده است فهم كرده. ما حديث بيش ندانستيم. امّا او چون آفتاب است جهان را و چون عافيتى است خلق را».

__________

١ - «م»: فراست و كياست.

٢ - «م»: پانزده ساله اى.

و هم احمد گفت كه : «در فقه بر خلق بسته بود. حق تعالى - آن در به سبب او بگشاد». و هم احمد گفت : «نمى دانم كسى را كه منت او بزرگتر است بر اسلام در عهد شافعى، الاّ شافعى را». و هم احمد گفت : «امام شافعى فيلسوف است در چهار علم : در لغت و اختلاف النّاس و علم فقه و علم معانى». و هم امام احمد در معنى اين حديث گفت كه :

«مصطفى - عليه الصّلاة و السّلام - فرمود كه : هر صدسال مردى را برانگيزانند تا دين من در خلق آموزاند، و آن شافعى است».

و ثورى گفت : «اگر عقل شافعى را وزن كردندى، با يك نيمه عقل خلق، عقل او راجح آمدى». و بلال خوّاص گفت كه : «از خضر پرسيدم كه در حقّ امام شافعى چه گويى؟ گفت : از اوتاد است».

و در ابتدا به هيچ دعوت و عروسى نرفتى و پيوسته گريان و سوزان بودى و هنوز طفل بود كه خلعت هزارساله در بر او افگندند. پس به سليم راعى افتاد و در صحبت او بسى ببود تا در تصرّف بر همه سابق شد. چنان كه عبد الله انصارى گويد - رحمة الله عليه كه : «من مذهب [او] ندارم. امام شافعى را دوست دارم، از آن كه در هر مقامى كه مى نگرم، او را در پيش مى بينم». شافعى گويد كه : رسول - عليه الصّلاة و السّلام - را به خواب ديدم. مرا گفت : «اى پسر! تو كيستى؟». گفتم : «يا رسول الله! يكى از امّت تو».

گفت : «نزديك آى». نزديك شدم. آب دهن خود بگرفت تا به دهن من كند. و من دهن بازگشادم. چنان كه به لب و دهان و زبان من برسيد. پس گفت : «اكنون برو، كه بركات خداى - عزّ و جلّ - بر تو باد». و هم در آن ساعت امير المؤمنين على را - رضى الله عنه - به خواب ديدم كه انگشترى خود بيرون كرد و در انگشت من كرد. تا علم نبى و ولى در من سرايت كرد. چنان كه شافعى شش ساله بود. به دبيرستان مى رفت، و مادرش زاهده يى بود از بنى هاشم و مردم امانت بدو سپردندى. روزى دو كس بيامدند و جامه دانى بدو سپردند. بعد از آن يكى از آن دو بيامد و جامه دان خواست. باز وى داد.

بعد از يك چندى رفيق ديگر بيامد و طلب جامه دان كرد. گفت : «به يار تو دادم». گفت :

«نه قرار داده بوديم كه تا هر دو حاضر نباشيم، ندهى؟». گفت : «بلى». گفت : «اكنون چرا دادى؟». مادر شافعى ملول گشت. شافعى آمد و گفت : «ملالت چراست؟». حال بازگفت. شافعى گفت : «هيچ باك نيست، مدّعى كجاست تا جواب گويم؟». مدّعى گفت :

«منم». شافعى گفت: «جامه دان تو برجاست. برو و يار خود را بياور و جامه دان بستان». آن مرد را عجب آمد و وكيل قاضى - كه آورده بود - متحيّر شد از سخن او، و برفتند.

بعد از آن به شاگردى مالك افتاد و مالك را هفتاد و اند سال بود. بر در سراى مالك بنشست و هر فتوى كه بيرون آمدى. بديدى و مستفتى را گفتى: «بازگرد و بگو كه: بهتر احتياط كن». چون بديدى، حق به دست شافعى بودى. و مالك بدو مى نازيدى. و در آن وقت خليفه، هارون الرّشيد بود، رحمه الله.

نقل است كه هارون شبى با زبيده مناظره كرد. زبيده، هارون را گفت: «اى دوزخى». هارون گفت: «اگر من دوزخىم فانت طالق». و از يكديگر جدا شدند. و هارون، زبيده را عظيم دوست داشتى. نفير از جان وى برآمد و منادى فرمود و علماى بغداد را حاضر كرد و اين مسئله را فتوى كردند. هيچ كس جواب ننوشت. گفتند: «خداى داند كه هارون دوزخى است يا بهشتى». كودكى از ميان جمع برخاست و گفت: «من جواب گويم». خلق تعجب كردند. گفتند: «مگر ديوانه است! جايى كه چندين فحول علما عاجزند، او را چه مجال سخن گفتن باشد ١؟». هارون، او را بخواند و گفت: «جواب گوى». گفت: «حاجت تو راست به من يا مرا به تو؟» گفت: «مرا به تو». گفت: «پس از تخت فرودآى، كه جاى علما بلند است». خليفه او را بر تخت نشاند. پس شافعى گفت:

«اوّل تو مسئله من جواب گوى تا آن گه من مسئله تو را جواب گويم». هارون گفت:

«سؤال تو چيست؟». گفت: «هرگز بر هيچ معصيتى قادر شده اى و از بيم خداى - عزّ و جلّ - بازايستاده اى؟». گفت: «بلى. به خدا كه چنين است». گفت: «من حكم كردم كه تو از اهل بهشتى». علما آواز برآوردند كه: «به چه دليل و حجّت؟». گفت: «به قرآن كه حق - تعالى - مى فرمايد: وَأَمّا مَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ وَنَهَى النَّفْسَ عَنِ الْهَوى فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِيَ الْمَاوى» - هر كه قصد معصيتى كرد و بيم خداى - عزّ و جلّ - او را از آن بازداشت، بهشت جاى اوست - همه فرياد برآوردند و گفتند: هر كه در حال طفوليّت چنين بود، در شباب چون بود؟

نقل است كه يك بار در ميان درس ده بار برخاست و بنشست. گفتند: «چه حال

__________

١ - «م»: چه مجال بود؟

است؟». گفت : «علوى زاده يى بر در بازى مى كند. هر بار كه در برابر من آيد، حرمت او را برمى خيزم. كه روا نبود كه فرزند رسول فراز آيد و برنخيزى».

نقل است كه وقتى كسى مالى فرستاد تا به مجاوران مكّه صرف كنند و امام شافعى حاضر بود و بعضى از آن مال به نزديك او بردند. گفت : «خداوند [مال] چه گفته است؟». گفتند كه : «او وصيّت كرده است كه اين مال به درويشان متّقى دهيد». شافعى گفت : «مرا اين نشايد گرفت كه من متّقى نيستم». و نگرفت.

نقل است كه وقتى از صنعا ١به مكّه آمد و ده هزار دينار با وى بود. گفتند «بدين ضياعى بايد خريد با گوسفند». در بيرون مكّه خيمه زد و آن زر فروريخت و هر كه مىمد، مشتى به وى مى داد. نماز پيشين هيچ نمانده بود.

نقل است كه از روم، هر سال مال به هارون الرّشيد مى فرستادند. يك سال رهبانى چند فرستادند كه : «با دانشمندان بحث كنند. اگر ايشان به دانند، مال بدهيم و الاّ از ما ديگر مال مطلبيد». چهارصد مرد ترسا بيامدند. خليفه فرمود تا منادى كردند و جمله علماى بغداد به لب دجله حاضر شدند. پس هارون امام شافعى را طلب كرد و گفت : «جواب ايشان تو را مى بايد داد». چون همه بر لب دجله حاضر شدند، شافعى سجّاده بر دوش انداخت و بر روى آب برفت و سجّاده بر روى آب انداخت ٢و گفت :

«هر كه با ما بحث مى كند اينجا آيد». ترسايان چون چنان ديدند جمله مسلمان شدند و خبر به قيصر روم رسيد كه ايشان مسلمان شدند بر دست امام شافعى. قيصر روم گفت :

«الحمد لله كه آن مرد اينجا نيامد. كه اگر او اينجا آمدى، در همه روم يك زنّاردار نماندى».

نقل است كه جماعتى با هارون گفتند كه : «امام شافعى، قرآن ياد ندارد». و چنان بود. لكن قوّت حافظه او چنان بود كه هارون خواست تا امتحان كند، ماه رمضان امامتش فرمود. شافعى هر روز يك جزو مطالعه مى كرد و شب در تراويح مى خواند تا در ماه رمضان همه قرآن حفظ كرد.

__________

١ - اصل : صنعان. متن با توجه به نسخه هاى ديگر و مآخذ روايت تصحيح شده است تعليقات را نگاه كنيد.

٢ - «م» : برفت و بر سر آب انداخت.

و در عهد او زنى بود كه دو روى داشت ١. امام شافعى مى خواست تا او را بيند. به صد دينار او را در عقد آورد و بديد. پس طلاق داد.

و به مذهب امام احمد هر كه يك نماز عمدا رها كند، كافر شود و به مذهب امام شافعى نشود، امّا او را عذابى كنند كه كفّار را نكنند. امام شافعى، احمد را گفت : «چون كسى يك نماز ترك كند و كافر شود، چه كند تا مسلمان شود؟». گفت : «نماز كند».

شافعى گفت : «نماز كافر چون درست بود؟ ٢». احمد خاموش شد. و از اين جنس سخن كه اسرار فقه است و سؤال و جواب، بسيار است امّا اين كتاب جاى آن نيست.

و گفت : «اگر عالمى را بينى كه به رخص و تأويلات مشغول گردد، بدانكه از او هيچ نيايد». و گفت : «من بنده كسىم كه مرا يك حرف از آداب تعليم كرده است». و گفت : «هر كه علم در جهّال آموزد، حقّ علم ضايع كرده باشد و هر كه علم از كسى كه شايسته باشد بازدارد، ظلم كرده است». و گفت : «اگر دنيا را به گرده يى نان به من فروشند، نخرم». و گفت : «هر كه را همّت چيزى باشد كه در شكم او رود، قيمت او آن بود كه از شكم او بيرون آيد».

يكى روزى از وى پندى خواست. گفت : «چندان غبطت بر بر زندگان كه بر مردگان مى برى». يعنى نگويى هرگز ٣ : دريغا كه من نيز چندان سيم جمع نكردم. كه او كرد و بگذاشت به حسرت. بلكه غبطت بدان برى كه : چندان طاعت كه او كرد، بارى من كردمى. ديگر ٤ : هيچ كس بر مرده حسد نبرد [و بر] زنده نيز بايد كه نبرد، كه اين زنده نيز زود خواهد مرد.

نقل است كه شافعى روزى وقت خود گم كرد. به همه مقام ها بگرديد و بر خرابات برگذشت و به مسجد و بازار و مدرسه برگذشت و نيافت. و به خانقاه برگذشت.

جمعى صوفيان ديد نشسته. يكى گفت : «وقت را عزيز بايد داشت كه وقت نپايد».

شافعى روى به خادم آورد و گفت : «اينك وقت را بازيافتم. بشنو كه چه مى گويد».

__________

١ - «ن» : دو روى بود.

٢ - «م» و «ن» : نماز چون درست آيد از كافر؟

٣ - «م» : هرگز نگويى.

٤ - همه نسخه ها چنين است و شايد در اينجا چند كلمه افتاده است مثلا مانند موارد ديگر كتاب : ديگر معنى آن است كه. . .

شيخ ابو سعيد بن ابى الخير - رحمة الله عليه - گفت كه امام شافعى - رحمه الله - گفت كه : «علم همه عالم در علم من نرسيد و علم من در علم صوفيان نرسيد و علم ايشان در علم يك سخن پير من نرسيد كه گفت : الوقت سيف قاطع».

و ربيع گفت : در خواب ديدم پيش از چند روز از مرگ شافعى ١كه آدم - عليه السّلام - وفات كرده بود و خلق مى خواستند كه جنازه او بيرون آرند. چون بيدار شدم، از معبّرى پرسيدم. گفت : «كسى كه عالم ترين زمانه باشد، وفات كند كه علم خاصيّت آدم است كه و علّم آدم الاسماء كلّها». پس در آن نزديكى امام شافعى وفات كرد.

نقل است كه وقت وفات وصيّت كرد كه : فلان را بگوييد تا مرا غسل كند و آن شخص در مصر بود. چون بازآمد با وى گفتند كه : شافعى چنين وصيّتى فرمود. گفت :

«تذكره او بياوريد». بياوردند. هفتاد هزار درم وام داشت. وام او بگزارد و گفت : «شستن من او را، اين بود». و ربيع بن سليمان گفت : شافعى را به خواب ديدم. گفتم : «خداى - عزّ و جلّ - با تو چه كرد؟». گفت : «مرا بر كرسى نشاند و زر و مرواريد بر من فشاند و هفتصد هزار بار چند دنيا به من داد».

__________

١ - ظ : چند روز پيش از مرگ شافعى.

20 - ذكر إمام أحمد حنبل رحمة الله عليه

٢٠ - ذكر إمام أحمد حنبل رحمة الله عليه

[آن امام دين و سنّت، آن مقتداى مذهب و ملّت ١]، آن جهان درايت و عمل، [آن مكان كفايت بى بدل]، آن صاحب تبع زمانه، آن خداوند ورع يگانه، آن سنّى آخر و اوّل، امام به حق احمد بن حنبل - رحمة الله عليه - شيخ سنّت و جماعت بود و امام دين و دولت. هيچ كس را در علم احاديث آن حق نيست كه او را. در ورع و تقوى و رياضت و كرامت شأنى عظيم داشت و صاحب فراست بود و مستجاب الدّعوه، و جمله فرق او را مبارك داشته اند از غايت زهد و انصاف. و از آنچه مشبّهه بر او نسبت كردند، مقدس و مبرّاست. تا حدّى كه پسرش يك روز معنى اين حديث مى گفت: خمّر طينة آدم بيديه، و در اين معنى گفتن دست از آستين بيرون كرده بود. احمد گفت: «چون سخن يدالله گويى به دست اشارت مكن».

و بسى مشايخ كبار را ديده بود چون ذو النّون و بشر حافى و سرّى سقطى و معروف كرخى و مانند ايشان - رحمهم الله - و بشر حافى گفت: «احمد حنبل را سه خصلت است كه مرا نيست: حلال طلب كردن، هم براى خود و هم براى عيال. و من براى خود مى طلبم ٢». پس سرى سقطى گفت - رحمه الله -: «او پيوسته مضطر بودى، در حال حيات از طعن معتزله، و در وفات از خيال مشبّهه، و او از همه برى است».

نقل است كه چون در بغداد معتزله غلبه كردند، گفتند: «او را تكليف بايد كرد تا

__________

١ - از «م» افزوده شد.

٢ - به نظر مى رسد كه دنباله كلام افتاده است و در نسخه ها هم جز اين عبارتى نيست.

قرآن را مخلوق گويد». پس او را به سراى خليفه بردند. سرهنگى بر در سراى خليفه بود. گفت : «اى امام! زينهار تا مردانه باشى، كه وقتى من دزدى كردم. هزار چوبم بزدند و مقرّ نشدم تا عاقبت رهايى يافتم. من بر باطل چنين صبر كردم. تو كه بر حقّى اولاتر باشى». امام احمد گفت : «آن سخن او مددى بود مرا». پس او را ببردند و او پير و ضعيف بود. بر عقابين كشيدند و هزار تازيانه بزدند كه : قرآن را مخلوق گوى. و نگفت در اين [ميانه] بند ازارش گشاده شد و دستهاى او بسته بودند. دو دست از غيب پديد آمد و ببست. چون اين برهان بديدند، او را رها كردند و هم در آن وفات كرد.

و در آخر كار قومى پيش او آمدند و گفتند : «در اين قوم كه تو را رنجانيدند، چه گويى؟». گفت : «از براى خدا مرا مى زدند. پنداشتند كه من بر باطلم. به مجرّد زخم چوب، به قيامت با ايشان هيچ خصومت ندارم».

نقل است كه جوانى مادرى بيمار داشت و زمن شده. روزى گفت : «اى فرزند! اگر خشنودى من مى خواهى، پيش امام احمد رو و بگو تا دعا كند از براى من. مگر حق - تعالى مرا صحّت دهد. كه مرا دل از اين بيمارى بگرفت». جوان به در خانه امام شد و آواز داد. گفتند : «كى است؟». گفت : «محتاجى». و حال بازگفت كه : «بيمارى دارم و از تو دعايى مى طلبد». امام عظيم كراهيّت داشت - يعنى : چرا مرا خود مى شناسد؟ - پس امام برخاست و غسل كرد و به نماز مشغول شد. خادم شيخ گفت : «اى جوان تو بازگرد كه امام به كار تو مشغول است». جوان بازگشت. چون به در خانه رسيد، مادرش برخاست و در بگشاد و صحّت كلّى يافت به فرمان حق، تعالى.

نقل است كه بر لب آبى وضو مى ساخت. ديگرى بالاى او وضو مى ساخت.

حرمت امام را برخاست وزير امام شد و وضو ساخت. چون آن مرد را وفات رسيد، او را به خواب ديدند. [گفتند] كه : «خداى - عزّ و جلّ - با تو چه كرد؟». گفت : «بر من رحمت كرد بدان حرمت داشت امام را، كه كرده بودم در وضو ساختن».

نقل است كه گفت : به باديه فروشدم تنها، و راه گم كردم. اعرابىى را ديدم در گوشه يى نشسته. گفتم : بروم و از راه پرسم ١. برفتم و از وى پرسيدم. گفت : «به گمان

__________

١ - «م» : از وى راه پرسم.

مرو». گفتم : مگر گرسنه است ١! پاره يى نان داشتم و بدو دادم ٢. او در شوريد و گفت :

«اى احمد! تو كه اى كه به خانه خدا روى؟ به روزى رسانيدن از خداى - عزّ و جلّ - راضى نباشى. لاجرم راه گم كنى». احمد گفت : «آتش غيرت در من افتاد. گفتم : الهى تو را در گوشه ها چندين بندگان پوشيده اند كه اگر به خداى - تعالى - سوگند دهند، جمله زمين و كوهها زر گردد براى ايشان». احمد گفت : «نگه كردم، جمله آن كوه و زمين زر ديدم. از خود بشدم. هاتفى آواز داد كه چرا دل نگه ندارى اى احمد؟ او بنده يى است ما را كه اگر خواهد از براى او زمين بر آسمان و آسمان بر زمين زنيم. و او را به تو نموديم، امّا ديگرش ٣نبينى».

نقل است كه احمد در بغداد نشستى. امّا هرگز نان بغداد نخوردى. گفتى : «اين زمين را امير المؤمنين عمر - رضى الله عنه - وقف كرده است بر غازيان». زر به موصل فرستادى تا از آنجا آرد آوردندى و از آن نان خوردى. پسرش صالح بن احمد يك سال در اصفهان قاضى بود و صائم الدّهر و قائم اللّيل بود و در شب دو ساعت بيش نخفتى. و بر در سراى خود خانه يى بى در ساخته بود و شب و روز آنجا نشستى كه نبايد كه در شب كسى درآيد و او را مهمّى باشد و در بسته بود. ٤اين چنين قاضيى بود. يك روز براى امام احمد نان مى پختند. خميرمايه از آن صالح بستدند. چون نان پيش احمد آوردند، گفت : «اين را ٥چه بوده است؟». گفتند : «خميرمايه از آن صالح است». گفت :

«آخر او يك سال قضاء اصفهان كرده است، حلق ما را نشايد». گفتند : «پس اين نان را چه كنيم؟». گفت : «بنهيد. چون سائلى بيايد، بگوييد كه خمير [مايه] از آن صالح است و آرد از آن احمد. اگر مى خواهى بستان». چهل روز در خانه بماند كه سائلى نيامد كه بستاند. آن نان بوى گرفت و به دجله انداختند. احمد گفت : «چه كردند بدان نان؟».

گفتند : «به دجله انداختند». احمد هرگز بعد از آن ماهى نخورد ٦. و در تقوى تا به حدّى بود كه گفت : «در جمعى كه از همه يكى را سرمه دانى نقره بود، نشايد نشستن».

نقل است كه يك بار به مكّه رفته بود پيش سفيان عيينه، تا سماع اخبار كند.

__________

١ - «م» : گفت : مرا گرسنه است.

٢ - اصل : مى دادم. متن مطابق «م» است.

٣ - «م» : نيزش.

٤ - «م» : بسته يابد.

٥ - «م» : اين نان را.

٦ - «م» : ماهى دجله نخورد.

يك روز نرفت. كس فرستاد تا بداند كه : چرا نيامده است؟ چون نگه كردند، جامه به گازر داده بود و برهنه نشسته [و نتوانست بيرون آمدن ١]. رسول گفت : «من چندين دينار بدهم تا در وجه خود نهى». گفت : «نه». گفت : «جامه خود عاريت دهم». گفت :

«نه». گفت : «بازنگردم، تا تدبير اين نكنى». گفت : «كتابى مى نويسم. از مزد آن كرباس خر براى من». گفت : «كتان بخرم». گفت : «نه. آستر بستان ده گز. تا پنج گز پيراهن كنم و پنج گز ايزار پاى».

نقل است كه احمد را شاگردى مهمان آمد. آن شب كوزه آب پيش او برد. بامداد همچنان پر ديد. گفت : «چرا كوزه آب هم چنان پر است؟». گفت : «چه كردمى؟». گفت :

«طهارت و نماز شب. و الاّ اين علم به چه مىموزى؟».

نقل است كه احمد مزدورى داشت. نماز شام شاگرد را گفت تا زيادت از مزد چيزى به وى دهد. مزدور نگرفت. چون برفت، امام احمد فرمود كه : «بر عقب او ببر، كه بستاند». شاگرد گفت : «چگونه؟». گفت : «آن وقت در باطن خود طمع آن نديده باشد.

اين ساعت چون بيند، بستاند».

وقتى شاگردى قديمه ٢را مهجور كرد به سبب آن كه ديوار خانه به گل ٣اندوده بود. گفت : «يك ناخن از شاهراه مسلمانان گرفتى، تو را نشايد علم آموختن». وقتى سطلى به گرو نهاده بود. چون بازمى ستد، بقّال دو سطل آورد و گفت : «آن خود بردار، كه من نشناسم كه آن تو كدام است؟». امام احمد سطل به وى رها كرد و برفت.

نقل است كه مدّتى احمد را آرزوى ديدن عبد الله مبارك بود، تا عبد الله آنجا آمد.

پسر احمد گفت : «اى [پدر] عبد الله مبارك بر در خانه است كه به ديدن تو آمده است».

امام احمد راه نداد. پسرش گفت : «در اين چه حكمت است؟ كه سالهاست تا در آرزوى او مى سوختى، اكنون كه ٤دولتى چنين به در خانه تو آمده است، راه نمى دهى؟». احمد گفت : «چنين است كه تو مى گويى. امّا مى ترسم كه اگر او را بينم خو كرده لطف او شوم.

بعد از آن طاقت فراق او ندارم. هم چنين بر بوى او عمر مى گذارم، تا آنجا او را بينم كه

__________

١ - از «م» افزوده شد.

٢ - «م» : ديرينه.

٣ - «م» : به كاهگل.

٤ - اصل : كه اكنون. متن مطابق نسخه هاى ديگر است.

فراق در پى نباشد».

و او را كلماتى عالى است در معاملات. و هر كه از وى مسئله يى پرسيدى، اگر معاملتى بودى جواب دادى، و اگر از حقايق بودى حوالت به بشر حافى كردى. و گفت :

از خداى - تعالى - درخواستم تا درى از خوف بر من بگشايد، تا چنان شدم كه بيم آن بود كه خرد از من زايل شود. گفتم : «الهى! تقرّب به تو، به چه چيز فاضل تر؟». گفت : «به كلام من، قرآن».

پرسيدند كه : «اخلاص چيست؟». گفت : «آن كه از آفات اعمال خلاص يابى».

گفتند : «توكّل چيست؟». گفت : «الثّقة بالله» - باور داشت به خداى در روزى - گفتند :

«رضا چيست؟». گفت : «آن كه كارهاى خود به خدا سپارى». گفتند : «محبّت چيست؟».

گفت : «اين از بشر پرسيد ١، كه تا او زنده باشد، من اين را جواب نگويم». گفتند : «زهد چيست؟». گفت : «زهد سه است : ترك حرام، و اين زهد عوامّ است. و ترك افزونى از حلال، و اين زهد خواصّ است. و ترك آنچه تو را از حق مشغول كند، و اين زهد عارفان است».

گفتند : «اين صوفيان در مسجد نشسته اند بى علم بر توكّل». گفت : «غلط مى كنيد.

كه ايشان را علم نشانده است». گفتند : «همه همّت ايشان در نانى شكسته بسته است».

گفت : «من نمى دانم قومى را بر روى زمين بزرگ همّت تر از اين قوم، كه همّت ايشان در دنيا پاره يى نان بيش نبود».

چون وفاتش نزديك آمد - از آن زخم كه گفتم، كه در درجه شهدا بود - در آن حالت به دست اشارت مى كرد و به زبان مى گفت : «نه هنوز!». پسرش گفت : «اى پدر! اين چه حال است؟». گفت : «وقتى با خطر است. چه جاى جواب است؟ به دعا مدد مى كن [كه از جمله ٢] آن حاضران كه بر بالين اند - عن اليمين و عن الشّمال قعيد - يكى ابليس است كه در برابر ايستاده است و خاك ادبار بر سر مى ريزد و مى گويد : اى احمد! جان بردى از دست من. و من مى گويم : نه هنوز! تا يك نفس مانده است جاى خطرست نه جاى امن».

چون وفات كرد و جنازه او برداشتند، مرغان مىمدند و خود را بر جنازه او

__________

١ - اصل : پرسى. متن مطابق «م» است.

٢ - از «م» افزوده شد.

مى زدند تا چهل و دو هزار گبر و جهود و ترسا مسلمان شدند و زنّارها مى بريدند و نعره مى زدند و لا اله الاّ الله مى گفتند. و سبب آن بود كه حق - تعالى - گريه بر چهار قوم انداخت در آن روز : يكى بر مغان ١و ديگر بر جهودان و ديگر بر ترسايان و ديگر بر مسلمانان. امّا از بزرگى پرسيدند كه : «نظر او در حيات بيش بود يا در ممات؟». گفت :

«او را [دو] دعاى مستجاب بود : يكى آن كه بار خدايا! هر كه را ايمان نداده اى، بده. و هر كه را داده اى بازمستان. از اين دو دعا يكى در حال حيات اجابت افتاد، تا هر كه را ايمان داده بود بازنگرفت و ديگر در حال مرگ تا ايشان [را اسلام] روزى كرد». و محمّد بن خزيمه گفت : احمد را به خواب ديدم بعد از وفات، كه مى لنگيدى. گفتم : «اين چه رفتار است؟». گفت : «رفتن به دارالسّلام». گفتم : «خداى - عزّ و جلّ - با تو چه كرد؟». گفت : بيامرزيد و تاج بر سر من نهاد و نعلين در پاى من كرد و گفت : يا احمد اين از براى آن است كه قرآن را مخلوق نگفتى. پس فرمود كه : مرا بخوان بدان دعاها كه به تو رسيده است ٢». و السّلام.

__________

١ - اصل : مرغان. متن مطابق «م» است.

٢ - در كنار نسخه اصل عبارتى افزوده شده است كه در عكس موجود نسخه تمام آن گرفته نشده. در تعليقات با توجه به مأخذ عطار باين عبارت اشاره مى كنيم.

21 - ذكر داود طائي رحمة الله عليه

٢١ - ذكر داود طائي رحمة الله عليه

آن شمع دانش و بينش، آن چراغ آفرينش، آن عامل طريقت، آن عالم حقيقت ١، آن مرد خدايى، داود طائى - رحمة الله عليه - از اكابر اين طايفه بود و سيّد القوم، و در ورع به حدّ كمال بود و در انواع علوم بهره يى تمام داشت، خاصّه در فقه كه در سر ٢ آمده بود و متعيّن گشته. و بيست سال ابو حنيفه را شاگردى كرد. و فضيل و إبراهيم ادهم را ديده بود و پير طريقت او حبيب راعى بود. و از اوّل كار در اندرون او حزنى غالب بود و پيوسته از خلق رميده بود. و سبب توبه او اين بود كه از نوحه گرى اين بيت شنيد:

باىّ خدّيك تبدّى البلى؟ ... و اىّ عينيك اذا سالا؟

كدام روى و موى بود كه در خاك ريخته نشد؟ و كدام چشم است كه در زمين ريخته نگشت؟ ٣

دردى عظيم از اين معنى به وى فروآمد و قرار از وى برفت و متحيّر گشت و همچنان به درس امام ابو حنيفه رفت. امام او را نه بر حال خود ديد. گفت: «تو را چه بوده است؟». او واقعه بازگفت و گفت: «دلم از دنيا سرد شده است و چيزى در من پيدا گشته كه راه بدان نمى دانم و در هيچ كتاب معنى آن نمى يابم و به هيچ فتوى درنمىيد».

امام گفت: «از خلق اعراض كن». داود روى از خلق بگردانيد و در خانه معتكف شد.

چون مدتى برآمد، امام ابو حنيفه پيش او رفت و گفت: «اين كارى نباشد كه در خانه

__________

١ - «م»: به حقيقت.

٢ - «م»: بر سر.

٣ - ترجمه بيت درست نيست. نگ: تعليقات.

متوارى شوى. [كار آن باشد كه در ميان ائمّه نشينى و سخن نامعلوم ايشان بشنوى ١] و بر آن صبر كنى و هيچ نگويى، و آن مسائل را به از ايشان دانى».

داود دانست كه چنان است كه او مى گويد. يك سال به درس مىمد و در ميان ائمّه مى نشست و هيچ نمى گفت. و هر چه مى گفتند، صبر مى كرد و جواب نمى داد و بر استماع بسنده مى كرد. چون يك سال تمام شد، گفت : «اين صبر يك ساله من كار سى ساله بود كه كرده شد». پس به حبيب راعى افتاد و گشايش ٢او در اين راه از او بود. تا مردانه پاى در اين راه نهاد و كتب را به آب فرا داد و عزلت گرفت و اميد از خلايق منقطع گردانيد.

نقل است كه بيست دينار زر به ميراث يافته بود و در بيست سال مى خورد. تا مشايخ بعضى گفتند كه : «طريق ايثار است نه نگاه داشتن». او گفت : «من اين قدر از آن نگه مى دارم كه سبب فراغت من است. تا با اين مى سازم تا بميرم». و هيچ از كار كردن نياسود. تا حدّى كه نان در آب زدى ٣و بياشاميدى، گفتى : «ميان اين و خوردن، پنجاه آيت از قرآن بر مى توان خواند ٤و روزگار [چرا] ضايع كنم؟».

ابو بكر عيّاش گويد : به حجره داود رفتم. او را ديدم پاره يى نان خشك در دست داشت و مى گريست. گفتم : «يا داود! چه بوده است تو را؟». گفت : «مى خواهم كه اين پاره نان بخورم و نمى دانم كه حلال است يا نه؟». ديگرى گفت : پيش او رفتم. سبويى آب ديدم در آفتاب نهاده. گفتم : «چرا در سايه ننهى؟». گفت : «اينجا نهادم، سايه بود.

اكنون از خدا شرم دارم كه از بهر نفس تنعّم كنم».

نقل است كه سرايى بزرگ داشت و [در آنجا خانه بسيار بود ٥]. يك خانه خراب مى شد و با خانه ديگر مى نشست. گفتند : «چرا عمارت خانه نمى كنى؟». گفت : «[مرا] با خداى - عزّ و جلّ - عهدى است كه دنيا را عمارت نكنم». همه سراى او فروافتاد، جز دهليز. آن شب كه او را وفات رسيد، دهليز نيز فروافتاد. يكى ديگر پيش او رفت و گفت : «سقف خانه شكسته است و بخواهد افتاد». داود گفت : «بيست سال است تا اين

__________

١ - از : «م» افزوده شد.

٢ - اصل : كسانش. متن مطابق «م» است.

٣ - «م» و «ن» : در آب مى نهادى.

٤ - اصل : مى تواند خواند. متن مطابق «م» است.

٥ - از «م» افزوده شد.

سقف را نديده ام».

نقل است كه گفتند : «چرا با خلق ننشينى؟». گفت : «با كه نشينم؟ كه اگر با خردتر از خود نشينم، مرا به كار دين نمى فرمايد. و اگر با بزرگ تر نشينم، عيب من بر من نمى شمرند ١و مرا در چشم من مىرايند. پس صحبت خلق را چه كنم؟». گفتند : «چرا زن نخواهى؟». گفت : «مؤمنه يى را نتوانم فريفت». گفتند : «چگونه؟». گفت : «چون او را بخواهم، در گردن خود كرده باشم [كه من كارهاى او را قيام نمايم، دينى و دنياوى. چون نتوانم كرد، او را فريفته باشم» ٢]. گفتند : «آخر محاسن را شانه كن». گفت : «فارغ مانده ام كه اين كار كنم؟».

نقل است كه شبى مهتاب بود. به بام آمد و در آسمان مى نگريست و در ملكوت تفكّرى مى كرد، و مى گريست تا بى خود شد و بيفتاد بر بام همسايه. همسايه پنداشت كه دزد بر بام است. با تيغى بر بام آمد. داود را ديد. دست او بگرفت و گفت : «تو را كه انداخت؟». گفت : «نمى دانم. بى خود بودم. مرا خبر نيست».

نقل است كه او را ديدند كه به نماز مى دويد. گفتند : «چه شتاب است؟». گفت :

«لشكر بر در شهر است و منتظر من است». گفتند : «كدام لشكر؟». گفت : «مردگان گورستان». و چون سلام نماز بازدادى، چنان رفتى كه گويى از كسى مى گريزد. تا در خانه رفتى. و عظيم كراهيّت داشتى به نماز شدن، سبب وحشت از خلق. تا حق - تعالى آن مئونت از وى كفايت كرد، چنان كه نقل است كه مادرش روزى او را ديد در آفتاب نشسته و عرق از وى روان شده. گفت : «جان مادر! گرمايى عظيم است و تو صائم الدهرى، اگر در سايه نشينى، چه باشد؟». گفت : «اى مادر! از خدا شرم دارم كه قدم براى خوش آمد نفس خويش بردارم. و من خود، روايى ندارم». مادر گفت : «اين چه سخن است؟». گفت : «چون در بغداد آن حال ها و ناشايست ها بديدم، دعا كردم تا حق تعالى - روايى از من بازگرفت تا معذور باشم و به جماعت ٣حاضر نبايد شد تا آنها نبايد ديد. اكنون شانزده سال است تا روايى ندارم و با تو نگفتم».

نقل است كه دايم اندوهگين بودى. چون شب درآمدى، گفتى : «آه، اندوه توام

__________

١ - «م» : نمى گويد.

٢ - از «م» افزوده شد.

٣ - «م» : به نماز جماعت.

بر همه اندوهها غلبه كرد و خواب از من برد». و گفتى : «ز اندوه كى بيرون آيد آن كه مصايب بر وى متواتر گردد؟». وقتى درويشى گفت : در پيش داود رفتم. او را خندان يافتم. عجب داشتم. گفتم : «يا با سليمان اين خوشدلى از چيست؟». گفت : «سحرگاه مرا شرابى دادند كه آن را شراب انس گويند. امروز عيد كردم و شادى پيش گرفتم».

نقل است كه نان مى خورد و ترسايى به وى مى گذشت. پاره يى بدو داد تا بخورد.

آن شب ترسا با حلال خود جمع شد. معروف كرخى در وجود آمد. ابو ربيع واسطى گويد : او را گفتم : «مرا وصيّتى كن». گفت : صم عن الدّنيا و افطر فى الآخرة - گفت : از دنيا روزه گير و مرگ را عيد ساز و از مردمان بگريز چنان كه از شير درنده گريزند - ديگرى از وى وصيّتى خواست. گفت : «زبان نگه دار». گفت : «زيادت كن». گفت : «تنها باش از خلق و اگر توانى دل از ايشان ببر». گفت : «زيادت كن». گفت : «از اين جهان بايد كه بسنده كنى به سلامت دين، چنان كه اهل دنيا بسنده كردند به سلامت دنيا». ديگرى وصيّتى خواست. گفت : «جهدى كه كنى در دنيا، به قدر آن كن كه تو را در دنيا مقام خواهد بود و در دنيا به كار خواهد آمد. و جهدى كه كنى براى آخرت، چندان كن كه تو را در آخرت مقام خواهد بود و به قدر آن كه تو را در آخرت به كار خواهد آمد». ديگرى از وى وصيّتى خواست. گفت : «مردگان منتظر تواند». و گفت : «آدمى توبت و طاعت بازپس مىفكند، راست بدان ماند كه شكار مى كند تا منفعت آن ديگرى را رسد». مريدى را گفت : «اگر سلامت خواهى، سلامى كن بر دنيا به وداع. و اگر كرامت خواهى، تكبيرى بر آخرت گوى به ترك». يعنى از هر دو بگذر تا به حق توانى رسيد.

نقل است كه فضيل در همه عمر دو بار داود [را] ديد. و بدان فخر كردى. يك بار در زير سقفى شكسته رفته بود. گفت : «برخيز كه اين سقف شكسته است و فرو خواهد افتاد». گفت : «تا من در اين صفّه ام، اين سقف را نديده ام» - كانوا يكرهون فضول النّظر كما يكرهون فضول الكلام - دوم بار آن بود كه گفت : «مرا پندى ده». گفت : «از خلق بگريز». و معروف كرخى گويد - رحمة الله عليه - كه : هيچ كس نديدم كه دنيا را خوارتر داشت از او، كه جمله دنيا و اهل دنيا را در چشم او ذرّه يى مقدار نبودى. اگر يكى را از ايشان بديدى، از ظلمت آن شكايت كردى. تا لا جرم از راه و رسم چنان دور بود كه گفت : «هرگاه كه من پيراهن بشويم، دل را متغيّر يابم». امّا فقرا را عظيم معتقد بودى و به

چشم حرمت و مروّت نگرستى. جنيد گفت : حجّامى او را حجامت كرد. دينارى زر بدو داد. گفتند : «اسراف كردى». گفت : «هر كه را مروّت نبود، عبادت نباشد». لا دين لمن لا مروءة له.

نقل است كه يكى پيش وى بود و بسيار در وى مى نگريست. گفت : «ندانى كه :

چنان كه بسيار گفتن كراهيّت است، بسيار نگريستن هم كراهيّت است؟».

نقل است كه چون محمّد و ابو يوسف را اختلاف افتادى، حكم او بود. چون پيش او آمدندى، پشت بر ابو يوسف كردى و روى به محمّد، و با وى اختلاط كردى و با ابو يوسف سخن نگفتى. اگر قول قول محمّد بودى، گفتى : «قول اين است كه محمّد ١مى گويد». و اگر قول قول ابو يوسف بودى، گفتى : قول اين است». و نام او نبردى. گفتند :

«هر دو در علم بزرگ اند. چرا يارى را ٢عزيز مى دارى و يكى را پيش خود نگذارى؟» گفت : «به جهت آن كه محمّد بن حسن از سر نعمت بسيار به سر علم آمده است ٣و علم سبب عزّ دين و ذلّ دنياى اوست. و ابو يوسف از سر ذلّ و فاقه آمده بود ٤و علم را سبب عزّ و جاه خود گردانيد. پس هرگز محمّد چون او نبود كه استاد ما را ابو حنيفه - رحمة الله عليه - به تازيانه بزدند، قضا قبول نكرد و ابو يوسف قبول كرد. هر كه طريق استاد خود را خلاف كند، من با او سخن نگويم».

نقل است كه هارون الرّشيد از ابو يوسف درخواست كه مرا پيش داود بر تا زيارت كنم. ابو يوسف به در خانه داود آمد. بار نيافت. از مادر داود درخواست تا شفاعت كند كه : «او را راه ده». قبول نمى كرد و گفت : «مرا با اهل دنيا و ظالمان چه كار؟».

مادر گفت : «به حقّ شير من كه او را راه دهى».

داود گفت : «اين ظالم نبينم». پس گفت : ٥ «الهى! تو فرموده اى كه : حقّ مادر نگه دار كه رضاى من در رضاى اوست. و اگر نه مرا با ايشان چه كار؟». بار داد. درآمدند و بنشستند. [داود وعظ آغاز كرد. هارون بسيار بگريست]. چون هارون بازگشت مهرى زر برنهاد و گفت : «حلال است». داود گفت : «برگير كه مرا بدين حاجت نيست. من

__________

١ - اصل : كه اين مرد. متن «م» و تصحيح با توجه به عبارات بعد است.

٢ - «م» : يكى را.

٣ - «م» : برخاست و به سر علم آمد.

٤ - «م» به علم آمده است.

٥ - پنج كلمه اخير در نسخه هاى ديگر نيست.

خانه يى فروخته ام از وجه حلال ١. و آن را نفقه مى كنم. و از خداى - تعالى - خواسته ام كه چون اين نفقه تمام شود، جان من بستاند، تا مرا به كسى حاجت نباشد، اوميد دارم كه دعا اجابت كرده باشد».

پس هر دو بازگشتند. ابو يوسف از وكيل خرج او پرسيد كه : «نفقات داود چند مانده است؟ گفت : «ده درم سيم»، و هر روز دانگى سيم به خرج كردى ٢. حساب كرد، تا روز آخر ابو يوسف پشت به محراب بازداده بود. گفت : «امروز داود وفات كرده است».

نگاه كردند، هم چنان بود. گفتند : «چه دانستى؟». گفت : «از نفقه او حساب كردم. امروز هيچ نمانده است و دانستم كه دعاى او مستجاب باشد».

از مادرش حال وفات او پرسيدند. گفت : «همه شب نماز مى كرد. آخر شب سر به سجده نهاد و برنداشت. مرا دل مشغول شد. گفتم : اى پسر! وقت نماز است. چون نگاه كردم، وفات كرده بود». بزرگى گفت : در حال بيمارى در آن دهليز خفته بود و گرمايى عظيم بود و خشتى در زير سر نهاده بود و در نزع بود و قرآن مى خواند. گفتم : «خواهى كه بدين صحرا [ت] بيرون برم؟». گفت : «شرم دارم كه براى نفس درخواستى كنم، كه هرگز نفس را بر من دست نبود. در اين حال اولاتر ٣». پس همان شب وفات كرد. وصيّت كرده بود كه مرا در پس ديوارى دفن كنيد تا كسى پيش روى من نگذرد. هم چنان كردند و امروز چنان است.

و آن شب كه او را وفات رسيد، از آسمان آواز آمد كه : «اى اهل زمين! داود طايى به حق رسيد و حق - تعالى - از وى راضى است». بعد از آن به خوابش ديدند كه در هوا مى پريد و مى گفت : «اين ساعت از زندان خلاص يافته ام». بيننده بيامد ٤تا خواب با او گويد. وفات كرده بود. و از پس مرگ او از آسمان آوازى آمد كه : «داود به مقصود رسيد».

__________

١ - «م» : از ميراث حلال

٢ - نسخه هاى ديگر : خرج كردى.

٣ - «م» : اولاتر كه نباشد.

٤ - «م» : آن شخص بيامد.

22 - ذكر حارث محاسبي رحمة الله عليه

٢٢ - ذكر حارث محاسبي رحمة الله عليه

آن سيّد اوليا، آن عمده اتقيا، آن محتشم معتبر، آن محترم مفتخر ١، آن ختم كرده ذو المناقبى، شيخ عالم حارث محاسبى - رحمة الله عليه - از جمله علماى مشايخ بود به علوم ظاهر و باطن. و در معاملات و اشارات مقبول جمله. و رجوع اولياى وقت در همه فن بدو بود. و او را تصانيف بسيار است در انواع علوم. سخت عالى همّت بود و بزرگوار و سخاوتى تمام داشت. و در فراست و حذاقت نظير نداشت و در وقت خود شيخ المشايخ بود و به تجريد و توحيد مخصوص، و در مجاهده و مشاهده به اقصى الغاية بود و در طريقت مجتهد. و نزديك او رضا از احوال است نه از مقامات. و شرح اين سخن طولى دارد.

بصرى بود، و وفات او در بغداد ٢. و شيخ ابو عبد الله خفيف - رحمة الله عليه - گفت: «بر پنج كس از پيران ما اقتدا كنيد و به حال ايشان متابعت نماييد. و ديگران را تسليم كنيد ٣: يكى حارث ٤، دوّم شيخ جنيد، سيّوم رويم، چهارم ابن عطا پنجم عمرو بن عثمان مكّى - رحمهم الله - زيرا كه ايشان جمع كردند ميان علم و حقيقت و شريعت و طريقت ٥. و هر كه جز اين پنج اند، اعتقاد را شايند. امّا اين پنج هم اعتقاد را شايند و هم

__________

١ - اصل: آن محتشم محترم، آن معتبر مفتخر. متن مطابق «ن» و با توجه به رعايت سجع تصحيح شده است.

٢ - «م»: در بغداد بود.

٣ - «م» و «ن»: ديگران را تسليم بايد شد. به تعليقات نگاه كنيد.

٤ - «م»: حارث محاسبى.

٥ - اصل: علم شريعت و طريقت و حقيقت. متن مطابق «م» است. به تعليقات نگاه كنيد.

اقتدا را». و بزرگان طريقت - رحمهم الله - گفته اند كه : عبد الله خفيف ١ششم ايشان است كه [هم] اعتقاد را شايد و هم اقتدا را. امّا خويش ستودن نه كار ايشان است.

نقل است كه حارث را سى هزار دينار از پدر ميراث ماند. گفت : «به بيت المال بريد ٢تا سلطان را باشد». گفتند : چرا؟ گفت : «پيغمبر - عليه الصّلاة و السّلام - فرموده است كه : القدريّة مجوس هذه الامّة - قدرى گبر اين امّت است - و پدر من قدرى بود و پيغمبر - عليه الصّلاة و السّلام - گفت : ميراث نبرد مسلمان ٣از مغ و پدر من مغ بود و من مسلمان» و عنايت حق - تعالى - در حفظ او چندان بود كه چون دست به طعامى به شبهت بردى، رگى در انگشت او كشيده شدى. چنان كه انگشت فرمان او نبردى، تا او بدانستى كه آن لقمه به وجه نيست.

جنيد گفت : روزى حارث پيش من آمد. در وى اثر گرسنگى ديدم. گفتم : «يا عمّ! طعامى آرم؟». گفت : «نيك آمد». در خانه شدم به طلب چيزى. شبانه از عروسى چيزى آورده بودند. پيش او بردم. انگشت او را مطاوعت نكرد. لقمه [در دهان نهاد. هر چند جهد كرد، فرونشد ٤] در دهن مى گردانيد تا ديرگاه، برخاست و در ميان سراى افگند و بيرون شد ٥. بعد از آن گفت : از آن حال پرسيدم. حارث گفت : «گرسنه بودم. خواستم كه دل تو نگه دارم. لكن مرا با خداى - عزّ و جلّ - نشانى است كه هر طعام كه در وى شبهتى بود به حلق من فرونشود و انگشت من مطاوعت نكند. هر چند كوشيدم، فرونرفت. آن طعام از كجا بود؟». گفتم : «از خانه خويشاوندى». پس گفتم : «امروز به خانه من آيى؟».

گفت : «آيم». درآمد. و پاره يى نان خشك آوردم. پس بخورديم. گفت : «چيزى كه پيش درويشان آرى، چنين آر».

و گفت : «سى سال است تا گوش من به جز از سرّ من هيچ نشنيده است. پس سى سال، ديگر حال بر من بگرديد كه سرّ من به جز از خداى هيچ چيز نشنيده است». و گفت : «كسى را كه در نماز مى بينيد و [او] بدان شاد شود، متوقّف بود [م] تا نماز او باطل

__________

١ - ابو عبد الله، صحيح است.

٢ - اصل : برى. متن مطابق «دم» است.

٣ - اصل : مسلمانان. متن مطابق نسخه هاى ديگر است.

٤ - از «م» افزوده شد.

٥ - اصل : در پايان سراى نهاد و. . . عبارات اصل در اين قسمت مغشوش و مكرّر است و متن با توجه به «م» و «ن» تصحيح شده است.

شود يا نه؟ اكنون غالب ظنّ من آن است كه باطل شود».

و در محاسبه مبالغتى تمام داشت. چنان كه او را محاسبى بدين جهت گفتندى و گفت : «اهل محاسبه را چند خصلت است ١ - كه بيازموده اند در سخن گفتن كه چون قيام نموده اند، به توفيق حق، تعالى به منازل شريف پيوسته اند. و همه چيزها به قوّت عزم دست دهد و به قهر كردن هواى نفس. كه هر كه را عزم قوى باشد، مخالفت هواى نفس بر وى آسان بود. پس عزم قوى دار و بدين خصلتها مواظبت نماى كه اين مجرّب است - :

اوّل خصلت آن است كه به خداى سوگند ياد نكنى، نه به راست و نه به دروغ و نه به سهو و نه به عمد. دوّم آن كه از دروغ پرهيز كنى. سيّوم وعده خلاف نكنى، چون وفا توانى كردن. و تا توانى كس را وعده مده كه اين به صواب نزديك تر. چهارم آن كه هيچ كس را لعنت نكنى اگر چه ظلم كرده باشد. پنجم دعاى بد نكنى، نه به گفتار و نه به كردار. و مكافات نجويى و براى خداى - عزّ و جلّ - تحمّل كنى. ششم بر هيچ كس گواهى ندهى، نه به كفر، نه به شرك، نه به نفاق، كه اين به رحمت به خلق ٢نزديك تر و از مقت خداى - تعالى - دورتر است. هفتم آن كه قصد هيچ معصيت نكنى، نه به ظاهر و نه به باطن، و جوارح خود را از همه بازدارى. هشتم آن كه رنج خود بر هيچ كس نيفگنى و بار خود - اندك و بسيار - از همه كس بردارى، در آنچه بدان محتاج باشى و آنچه از آن مستغنى باشى. نهم آن كه طمع به كلّى از خلايق منقطع گردانى و از همه نوميد شوى، از آنچه دارند. دهم آن كه بلندى درجه و استكمال ٣عزّت، نزديك خداى - عزّ و جلّ - بر آنچه خواهد در دنيا و آخرت، بدان سبب به دست توان كرد كه هيچ كس را نبينى از فرزندان آدم - عليه الصّلاة و السّلام - كه او را از خود بهتر ندانى».

و گفت : «مراقبت علم دل است در قرب حق، تعالى». و گفت : «رضا آرام گرفتن است در تحت مجارى احكام». و گفت : «صبر نشانه تير بلا شدن است». و گفت : «تفكّر اسباب را [به] حق تعالى - قايم ديدن است». و گفت : «تسليم ثابت بودن است در وقت

__________

١ - چند جمله كه از اينجا پيش از بيان چند خصلت مىيد خالى از ابهام نيست و در همه نسخه ها چنين است.

٢ - «م» : بر خلق.

٣ - اصل : ويست كمال. متن مطابق «م» است.

نزول بلا، بى تغيّرى در ظاهر و باطن». و گفت : «حيا بازبودن است از جمله خوى هاى بد كه خداوند بدان راضى نبود». و گفت : «محبّت ميل بود به همگى به چيزى، پس آن را ايثار كردن است بر خويشتن به تن و جان و مال، و موافقت كردن در نهان و آشكارا. پس بدانستن كه از تو همه تقصير است». و گفت : «خوف آن است كه البتّه يك حركت نتواند كرد كه نه گمان او چنان بود كه : بدين يك حركت مأخوذ خواهم بود در آخرت». و گفت :

«علامت انس به حق، وحشت است از خلق، و گريز است از هر چه خلق در آنند و منفرد شدن به حلاوت ذكر حق تعالى، بر قدر آن كه انس خلق ١در دل جاى مى گيرد. پس از آن، انس به مخلوقات از دل رخت برمى گيرد». و گفت : «صادق آن است كه او را باك نبود، اگرش نزديك خلق هيچ مقدار نماند، و جهت صلاح دل خويش داند، و دوست ندارد كه ذرّه يى اعمال او بينند». [و گفت] : «در همه كارها از سستى عزم حذر كن، كه دشمن در اين وقت بر تو ظفر يابد. و هرگاه كه فتور عزمى ديدى از خود، هيچ آرام مگير و به خداى - عزّ و جلّ - پناه جوى». و گفت : «كن لله، و الاّ فلا تكن» - خداى را باش و الاّ خود مباش. و اين نيكوسخنى است - و گفت : «سزاوار است كسى را كه نفس خود را به رياضت مهذّب گردانيده است، كه او را راه نمايند به مقامات». و گفت : «هر كه خواهد كه لذّت اهل بهشت يابد، گو : در صحبت درويشان قانع صالح باش». و گفت : «هر كه باطن خود درست كند به مراقبت و اخلاص، خداى - تعالى - ظاهر او را آراسته گرداند به مجاهده و اتّباع سنّت».

و گفت : «آن كه به حركات دل در محلّ غيب عالم بود، بهتر از آن كه به حركات جوارح عالم بود». و گفت : «پيوسته عارفان فرومى روند در خندق رضا و غواصى مى كنند در بحر صفا و بيرون مىرند جواهر وفا تا لاجرم به خدا مى رسند در سرّ و خفا».

و گفت : «سه چيز است كه اگر آن را بيابند از آن بهره بردارند و ما نيافتيم : دوستى نيكو با صيانت و باوفا و با شفقت».

نقل است كه تصنيفى مى كرد. درويشى از او پرسيد كه : «معرفت، حقّ حقّ است بر بنده يا حقّ بنده بر حقّ؟». او بدين سخن ترك تصنيف كرد. يعنى اگر گويى : معرفت، بنده به خود مى شناسد و به جهد خود حاصل مى كند، پس بنده را حقّى بود بر حق، و اين

__________

١ - «م» : حق.

روا نبود. و اگر معرفت حقّ حق بود بر بنده، روا نبود كه حق ١را حقّى ببايد گزارد. آنجا متحيّر شد و ترك تصنيف كرد. ديگر معنى آن است كه چون معرفت حقّ حقّ است تا از جهت كرم اين حق بگزارد، كتاب كردن در معرفت به چه كار آيد؟ حق، خود آنچه حقّ بنده بود، بدو دهد كه ادّبنى ربّى. اگر كسى را كفايت بود كه حق، آن حق خواهدگزارد، در معنى آن كه انّك لا تهدى من احببت بود. لاجرم تصنيف را ترك كرد. ديگر معنى آن است كه معرفت حقّ حقّ است بر بنده، بدان معنى كه : چون حق بنده را معرفت داد، بنده را واجب است حقّ آن حقّ گزاردن. چون هر حقّ كه بنده به عبادت خواهدگزارد هم حقّ حق خواهد بود و به توفيق او خواهد بود. پس بنده را حقى بود كه با حقّ حق حق گزارد. پس ترك تصنيف كرد ٢و هو اعلم.

ابن مسروق گويد - رحمه الله - : «حارث آن وقت كه وفات مى كرد به درمى محتاج بود. و از پدرش ضياع بسيار مانده بود و هيچ نگرفت [و هم در آن ساعت كه دستش تنگ بود، فروشد. رحمة الله عليه ٣].

__________

١ - اصل : حقى. متن مطابق نسخه هاى ديگر است.

٢ - اصل : كتاب تصنيف كرد. متن مطابق «م» است.

٣ - از «م» افزوده شد.

23 - ذكر أبو سليمان دارائي رحمة الله عليه

٢٣ - ذكر أبو سليمان دارائي رحمة الله عليه

آن مجرّد باطن و ظاهر ١، آن مسافر غايب و حاضر، آن در ورع و معرفت عامل، آن درصد گونه صفت كامل، آن درياى دانائى، ابو سليمان دارائى - رحمة الله عليه - يگانه وقت بود و لطيف عهد و از غايت لطف او را ريحان القلوب گفتندى و در رياضت صعب و جوع مفرط شأنى نيكو داشت چنان كه او را بندار الجائعين ٢ گفتندى كه هيچ كس از اين امّت بر جوع، آن ٣ صبر نتوانستند كرد كه او. در معرفت و حالات عيوب القلب و آفات عيوب النّفس حظّى داشت و او را كلماتى عالى است و اشارتى لطيف. و دارا نام ديهى است از دمشق. او از آنجا بود.

احمد حوارى كه مريد او بود، گفت: شبى در خلوت نماز مى كردم و در آن ميان راحتى عظيم يافتم. ديگر روز به ابى سليمان گفتم. گفت: «ضعيف مردى كه تو را هنوز خلوت در پيش است تا در خلا ديگر گونه اى و در ملا ديگر [گونه]. و در دو جهان هيچ چيز را آن خطر نيست كه بنده را از حق تواند بازداشت». و ابو سليمان گفت: شبى در مسجد بودم و از سرما آرامم نبود و در وقت دعا يك دست پنهان كردم. راحتى عظيم از راه اين دست به من رسيد. در خواب شدم. هاتفى آواز داد كه: «يا با سليمان! آنچه روزى آن دست بود كه بيرون كرده بودى، داديم. اگر دست ديگر نيز بيرون بودى، نصيب

__________

١ - اصل: ظاهر و باطن. متن مطابق نسخه هاى ديگر و با رعايت سجع عبارت بعد تصحيح شده است.

٢ - اصل: الخايفين. متن مطابق نسخه هاى ديگر است.

٣ - اصل: او. متن مانند نسخه هاى ديگر است.

وى نيز بدادمى ١». سوگند خوردم كه : «هرگز دعا نكنم در سرما و گرما، مگر هر دو دست بيرون كرده باشم». پس گفت : «سبحان آن خدايى كه لطف خود در بى كامى و نامرادى ما نهاد». و گفت : وقتى خفته بودم. ورد من فوت شد. حورى ديدم كه مرا گفت : «خوش مى خسبى و پانصد سال است تا مرا مىرايند در پرده از بهر تو». گفت : شبى حورى ديدم از گوشه يى كه مى خنديد و روشنى او به حدّى بود كه وصف نتوان كرد [و صفت زيبايى او به غايتى كه در عبارت مى نگنجد ٢]. گفتم : «اين روشنى و جمال از كجا آوردى؟». گفت : «شبى قطره يى چند از ديده باريدى. از آن روى من شستند. اين همه از آن است. كه آب چشم شما گلغونه ٣رويهاى حوران است، هر چند بيشتر خوب تر». و گفت : «مرا عادت بودى كه به وقت نان خوردن نمكدان بياوردندى تا نان بر نمك زدمى.

شبى در آن نمك كنجدى بود كه خورده شد. يك سال وقت خود گم كردم». - جايى كه كنجدى نمى گنجد، صدهزار شهوت با دل تو، ندانم چه خواهى كرد؟ - و گفت : دوستى داشتم كه هر چه خواستمى بدادى. يك بار چيزى خواستم. گفت : «چند خواهى؟».

حلاوت دوستى او از دلم برفت.

و گفت : «بر فلان خليفه انكار خواستم كرد و دانستم كه قبول نكند. از آن نه انديشيدم. لكن مردمان بسيار بودند. ترسيدم كه مرا ببينند و صلابت آن انكار در دل من شيرين گردد. آنگه بىخلاص شوم». و گفت : مريدى ديدم در مكّه كه هيچ نخوردى الاّ آب زمزم. گفتم : «اگر اين خشك شود، چه كنى؟». پس برخاست و گفت : «جزاك الله خيرا، كه چندين سال زمزم پرست بودم». اين بگفت و برفت.

احمد حوارى گفت : [ابو] سليمان در وقت احرام لبيك نگفتى. گفتى : «حق - تعالى - به موسى - عليه السّلام - وحى كرد كه ظالمان امّت خود را بگوى تا مرا ياد نكنند كه هر ظالم كه مرا ياد كند، من او را به لعنت ياد كنم». پس گفت : «شنيده ام كه هر كه نفقه حجّ از مال شبهت كند، آنگاه گويد : لبّيك، او را گويند : لا لبّيك و لا سعديك حتّى تردّ ما فى يديك».

نقل است كه پسر فضيل طاقت شنيدن آيت عذاب نداشت. گفتند : «پسر تو در

__________

١ - «م» : بدادمانى.

٢ - از «م» افزود شد.

٣ - «م» : گلگونه.

درجه خوف به چه حدّ رسيد؟». گفت : «به اندكى گناه». اين با [ابو] سليمان گفتند.

گفت : «كسى را كه خوف بيش بود، از بسيارى گناه بود نه از اندكى».

نقل است كه صالح بن عبد الكريم گفت : «رجا و خوف در دل مؤمن دو نور است». با او گفتند : «كدام روشن تر؟». گفت : «رجا». اين سخن به [ابى] سليمان رسيد.

گفت : «سبحان الله! اين چگونه سخنى است؟ كه ما ديده ايم كه از خوف تقوى و صوم و صلاة و اعمال ديگر مى خيزد و از رجا نخيزد. پس چگونه روشن تر بود؟». و گفت : «من مى ترسم از آتشى، كه آن عقوبت خداى - عزّ و جلّ - است تا مى ترسم از خدايى كه عقوبت او آتش است». و گفت : «اصل همه چيزها در دنيا و آخرت خوف است از حق - تعالى - هرگه كه رجا بر خوف غالب شود، دل فساد يابد و هرگاه كه خوف در دل دايم بود، خشوع بر دل ظاهر گردد. و اگر دايم نگردد و گاه گاه بر دل خوفى مى گذرد، هرگز دل را خشوع حاصل نيايد». و گفت : «هرگز از دلى خوف جدا نشود، الاّ كه آن دل خراب گردد».

و يك روز احمد حوارى را گفت : «چون مردمان را بينى كه به رجا عمل مى كنند، اگر توانى كه تو بر خوف عمل مى كنى بكن. لقمان - عليه السّلام - پسر خود را گفت :

بترس از خدا، ترسيدنى كه از او نااميد نشوى از رحمت او، و اميددار به خداى، اميدداشتنى كه در او ايمن نباشى از مكر او». و گفت : «چون دل خود را در شوق اندازى، بعد از آن در خوف انداز، تا آن شوق را خوف از راه برگيرد» - يعنى تو اين ساعت به خوف محتاج ترى از آن كه به شوق - و گفت : «فاضل ترين كارها خلاف رضاى نفس است و هر چيزى را علامتى است. علامت خذلان دست داشتن از گريه است، و هر چيزى را زنگارى است و زنگار دل سير خوردن است». و گفت : «احتلام عقوبت است، از آن جهت كه علامت سيرى است». و گفت : «هر كه سير خورد، شش چيز به وى درآيد :

عبادت را حلاوت نيابد، و حفظ وى در يادداشت حكمت كم شود، و از شفقت بر خلق محروم ماند كه پندارد كه همه جهانيان سيراند، و عبادت بر وى گران شود و شهوات در وى زيادت گردد، و همه مؤمنان گرد مساجد گردند و او گرد مزابل». و گفت : «جوع نزد خداى - عزّ و جلّ - از خزانه هايى است مدّخر، كه ندهد به كسى الاّ كه او را دوست دارد». و گفت : «چون آدمى سير شود، جمله اعضاى او به شهوات گرسنه شوند، و چون

گرسنه شود، جمله اعضاى او از شهوات سير گردد» - يعنى تا شكم سير نشود هيچ شهوت آرزويى نكند - و گفت : «گرسنگى كليد آخرت است و سيرى كليد دنيا».

و گفت : «هرگاه كه تو را حاجتى بود از حوائج دنيا و آخرت، هيچ مخور تا آن وقت كه آن حاجت روا شود. از بهر آن كه سير خوردن عقل را متغيّر گرداند و حاجت خواستن متغيّر بود ١پس بر تو باد به جوع، كه جوع، نفس را ذليل كند و دل را رقيق، و علم سماوى بر تو ريزد». و گفت : «اگر يك لقمه از حلال شبى كمتر خورم دوست تر دارم از آن كه تا روز نماز كنم. زيرا كه شب، آن وقت درآيد كه آفتاب فروشود. و شب دل مؤمن آن وقت آيد كه معده از طعام پر شود». و گفت : «صبر نكند از شهوت دنيا مگر نفسى كه در دل او نور بود ٢كه با خودش ٣مشغول مى دارد». و گفت : «چون بنده صبر نكند از شهوات دنيا ٤بر آن كه دوست تر دارد، چگونه صبر كند بر آنچه دوست تر ندارد؟». و گفت : «بازنگشت آن كه بازگشت الاّ از راه. كه اگر برسيدى بازنگشتى ابدا».

و گفت : «خنك آن كه در همه عمر خويش يك خطره به اخلاص دست دادش». و گفت :

«هرگاه كه بنده خالص شود، از بسيارى ريا و وسواس خلاص يابد». و گفت : «اعمال خالص اندكى است». و گفت : «اگر صادق خواهد كه صفت نكند آنچه در دل او بود، زبانش كار نكند». و گفت : «صدق با زبان صادقان به هم برفت و نامى [ماند] بر زبان كاذبان». و گفت : «هر چيزى را زيورى است و زيور صدق خشوع است». و گفت :

«صدق را مطيّه خويش و حق را شمشير خود ساز، و خداى را غايت مطلوب خويش دان».

و گفت : «قناعت از رضا، به جاى ورع است از زهد. اين اوّل رضا ٥است و آن اوّل زهد». و گفت : «خداى را بندگانند كه شرم مى دارند كه با او معاملت كنند به صبر. پس با او معاملت مى كنند به رضا» - يعنى در صبر كردن معنى آن بود كه : من خود صبر دارم. امّا در رضا هيچ نبود، و چنان كه دارد، چنان باشد. صبر به تو تعلّق دارد و

__________

١ - «ن» : حاجت خواستن از متغير، متغير بود، «م» : حاجت خواستن از متغير بود.

٢ - «م» : نورى بود.

٣ - «م» به آخرتش.

٤ - سه كلمه «از شهوات دنيا» در نسخه هاى ديگر نيست.

٥ - اصل : ورع. متن مطابق نسخه هاى ديگر است.

رضا بدو - و گفت : «راضى بودن و رضا آن است كه از خداى - تعالى - بهشت نخواهى و از دوزخ پناه نطلبى». و گفت : «من نمى شناسم زهد را حدّى و ورع را حدّى و غايتى، و لكن راهى از وى مى دانم». و گفت : «از هر مقامى حالتى به من رسيد، مگر از رضا كه به جز بويى از او به من نرسيد. با اين همه اگر خلق عالم را به دوزخ برند و همه به كره روند من به رضا روم. زيرا كه اگر رضاى من نيست درآمدن به دوزخ، رضاى اوست». و گفت :

«ما در رضا به جايى رسيديم كه اگر هفت طبقه دوزخ در چشم راست ما نهند، در خاطر ما نگذرد كه : چرا در چشم چپ ننهادند؟».

و گفت : «تواضع آن است كه در عمل خويش هيچ عجب پديد نيارى ١». و گفت :

«هرگز بنده تواضع نكند تا وقتى كه نفس خويش را نداند. و هرگز زهد نكند تا نشناسد كه دنيا هيچ نيست. و زهد آن است كه هر چه تو را از حق تعالى بازدارد، ترك آن كنى».

و گفت : «علامت زهد آن است كه اگر كسى صوفى در تو پوشد كه قيمت آن سه درم بود، در دلت رغبت صوفى نبود كه قيمتش پنج درم بود». و گفت : «بر هيچ كس به زهد گواهى مده، به جهت آن كه او در دل ٢غايب است از تو، و در ورع حاضر».

و گفت «ورع در زبان سخت تر است كه ٣سيم و زر در دل». و گفت : «حصن حصين نگه داشتن زبان است و مقرّ عبادت گرسنگى است، و دوستى دنيا سر همه گناه هاست». و گفت : «تصوّف آن است كه بر وى افعالى مى رود كه جز خداى - تعالى - نداند و پيوسته با خداى بود چنان كه جز خداى نداند». و گفت : «تفكّر در آخرت ثمره حكمت و زندگى دلهاست». و گفت : «از غيرت، علم زيادت شود و از تفكّر خوف».

و در پيش او كسى ذكر معصيتى كرد. او زار بگريست و گفت : «به خدا چندان آفت مى بينم در طاعت، كه خود حاجت به معصيت نيست». و گفت : «عادت كنيد چشم را به گريه و دل را به فكرت». و گفت : «اگر بنده به هيچ نگريد مگر بر آن كه ضايع كرده است از روزگار خويش تا اين غايت، او را اين اندوه تمام است تا وقت مرگ». و گفت :

«هر كه خداى را شناخت، دل را فارغ گرداند به ذكر او، و مشغول شود به خدمت او و مى گريد بر خطاهاى خويش». و گفت : «در بهشت صحراهاست، چون بنده به ذكر

__________

١ - «م» : در عمل خوبت هيچ عجب پديد نيايد.

٢ - «م» : او را دل.

٣ - «م» : سخت تر از آن است كه. . .

مشغول شود، فريشتگان به نام او درختها مى نشانند. پس چون بنده ذكر بس كند، ايشان نيز بس كنند». و گفت : «هر كه پنددهنده يى خواهد، گو : در اختلاف روز و شب نگر». و گفت : «هر كه نيكى كند به روز، در شب مكافات يابد [و هر كه در شب نيكى كند به روز مكافات يابد ١]». و گفت : هر كه به صدق از شهوت بازايستد، حق - تعالى - از آن كريم تر است كه او را عذاب كند. و آن شهوت را از دل او ببرد».

و گفت : «هر كه به نكاح و سفر و حديث نوشتن مشغول شد، روى به دنيا آورد.

مگر زن نيك كه او از دنيا نيست. بل كه از آخرت است» - يعنى تو را فارغ دارد تا به كار آخرت پردازى. اما هر كه تو را از حق بازدارد از مال و اهل و فرزند، شوم بود - و گفت :

«هر عمل كه آن را در دنيا به نقد ثواب نيايى، بدانكه آن را در آخرت جزايى نخواهى يافت» - يعنى راحت قبول آن طاعت بايد كه هم اينجا به تو رسد - و گفت : «آن يك نفس سرد كه از دل درويشى برآيد - به وقت آرزويى كه از يافت آن عاجز بود - فاضل تر از هزارساله طاعت و عبادت توانگر». و گفت : «بهترين سخاوت آن بود كه موافق ٢حاجت بود». و گفت : «آخر قدم ٣زاهدان اوّل اقدام متوكّلان است». و گفت : «اگر غافلان بدانند كه از ايشان چه فوت مى شود از آنچه ايشان در آنند، جمله به مفاجات از سختى بميرند».

و گفت : «حق - تعالى - عارف را، بر بستر خفته باشد كه بر وى سرّ بگشايد و روشن كند، آنچه هرگز نگشايد و روشن نكند ايستاده را در نماز ٤». و گفت : «عارف را چون چشم دل گشاده شود، [چشم] سر بسته شود. جز او كس نبيند». چنان كه گفت :

«نزديك ترين چيزى كه بدان قربت جويند به حضرت حق - تعالى - آن است كه خداى تعالى - بر دل مطلع است. از دل تو داند كه از دنيا و آخرت نمى خواهى الاّ او را» و گفت «اگر معرفت را صورت كنند بر جائى، هيچ كس ننگرد در وى، الاّ كه بميرد از زيبايى جمال او، و تيره گردد همه روشنى ها در جنب نور او». و گفت : «معرفت به خاموشى نزديك تر است كه به سخن گفتن. و دل مؤمن روشن است به ذكر، و ذكر غذاى اوست و

__________

١ - از «م» افزوده شد.

٢ - اصل : موافقت. متن مطابق «م» است.

٣ - «م» : اقدام.

٤ - جمله اخير در اصل مغشوش و متن مطابق «م» است.

انس راحت وى. معاملت او تجارت او، و مسجد دكّان او و عبادت كسب او و قرآن بضاعت او و دنيا كشتزار او و قيامت خرمنگاه او و ثواب حق - تعالى - ثمره رنج او».

و گفت : «بهترين [چيزى در اين ١] روزگار ما صبر است و صبر دو قسم است.

صبرى است بر آنچه كاره آنى، در هر چه اوامر حقّ است و لازم است گزاردن. و صبرى از آنچه طالب آنى، در هر چه تو را هوا بر آن دعوت كند و حق تو را از آن نهى كرده است». و گفت : «چيزى كه در او شرّ نبود، شكر است در نعمت، و صبر در بلا». و گفت :

«هر كه نفس خود را قيمتى داند، هرگز حلاوت خدمت نداند». و گفت : «اگر مردم خواهند ٢تا مرا خوار كنند چنان كه من خود را خوار گردانيدم، نتوانند و اگر خواهند كه مرا عزيز گردانند چنان كه من خود را، نتوانند» - يعنى خوارى من در معصيت است [و عزّ من در طاعت ٣]- و گفت : «هر چيزى را كاوينى هست و كاوين بهشت ترك دنيا كردن است و هر چه در دنياست». و گفت : «در هر دلى كه دوستى دنيا قرار گرفت، دوستى آخرت از آن دل رخت برداشت».

و گفت : «چون حكيم ترك كرد دنيا را، به نور حكمت منوّر شد». و گفت : «دنيا نزد خداى - عزّ و جل - كمتر است از پر پشه يى. قيمت آن چه بود تا كسى در آن زاهد شود؟». و گفت : «هر كه وسيلت جويد به خداى - عزّ و جلّ - به تلف كردن نفس خويش، خداى - تعالى - نفس وى بر وى نگه دارد و او را از اهل جنّت گرداند». و گفت : «خداى تعالى - مى فرمايد كه : بنده من! اگر از من شرم دارى، عيب هاى تو را بر مردم پوشيده كنم و زلّت هاى تو را از لوح محفوظ محو كنم و روز قيامت در شمار با تو استقصا نكنم».

و مريدى را گفت : «چون از دوستى خيانتى بينى، عتاب مكن. كه باشد كه در عتاب سخنى شنوى از آن سخت تر». مريد گفت : «چون بيازمودم، چنان بود».

احمد حوارى گفت : يك روز شيخ جامه سپيد پوشيده بود. گفت : كاشكى دل من در ميان دلها چون پيراهن من بودى در ميان پيراهنها». و شيخ جنيد - رحمة الله عليه - گفت كه : «احتياط وى چنان بود كه بسيار بود كه گفتى : چيزى در دلم آيد از نكته اين قوم، به چند روز آن را نپذيرم الاّ به دو گواه عدل از كتاب و سنّت».

__________

١ - از «هـ» افزوده شد.

٢ - «م» : گرد آيند.

٣ - از «م» افزوده شد.

و در مناجات گفتى : «الهى! چگونه شايسته خدمت تو بود آن كه شايسته خدمتكار تو نتواند بود، يا چگونه اميد دارد به رحمت تو، آن كه شرم نمى دارد كه نجات يابد از عذاب تو؟».

و وى صاحب معاذ جبل بود و علم از وى گرفته بود.

نقل است كه چون مرگش نزديك آمد، اصحابش گفتند كه : «ما را بشارت ده كه به حضرتى ١مى روى كه خداوندى غفور است». و گفت : «چرا نمى گويى به حضرت خداوندى مى روى كه به صغيره حساب كند و به كبيره عذاب؟». و جان بداد.

بعد از وفات به خوابش ديدند. گفتند : «خداى - عزّ و جلّ - با تو چه كرد؟». گفت :

«رحمت كرد و عنايت نمود در حقّ من. و لكن اشارت اين قوم مرا عظيم زيان داشت» - يعنى انگشت نماى بودم ميان اهل دين - و السّلام.

__________

١ - اصل : به حضرت. متن مطابق «م» است.

24 - ذكر ابن سمّاك رحمة الله عليه

٢٤ - ذكر ابن سمّاك رحمة الله عليه

آن حافظ قران، آن واعظ اخوان ١، آن زاهد متمكّن، آن عابد متديّن، آن قطب افلاك، محمّد سمّاك - رحمة الله عليه - در همه وقت امام بود و مقبول ايّام. كلامى عالى و بيانى شافى داشت و در موعظه آيتى بود. و معروف كرخى را گشايش از سخنان او بود. هارون الرّشيد او را چنان تواضعى كردى كه او گفت: «اى امير المؤمنين! تواضع تو در شرف شريف تر است از بسيارى شرف تو». و گفت: «شريف ترين تواضع آن است كه خود را بر هيچ كس فضل ننهى». و گفت: «پيش از اين مردمان دوايى بودند كه به ايشان شفا مى يافتند. اكنون همه دردى شده اند ٢ كه آن را دوا نيست. پس طريق آن است كه خداى - عزّ و جلّ - را مونس خودسازى و كتاب او همراز خود گردانى». و گفت: «طمع رسنى است در گردن و بندى است بر پاى. بينداز تا برهى». و گفت: «تا اكنون موعظت بر واعظان گران آمدى، چنان كه عمل بر عاملان، واعظان اندك بودندى چنان كه امروز ٣ عاملان اندك اند».

احمد حوارى گفت: ابن سمّاك بيمار شد. من قاروره او به طبيب بردم و آن طبيب ترسا بود. در راه پيرى نورانى نيكوروى خوش بوى، پاكيزه جامه يى پوشيده، پيش من آمد و گفت: «كجا مى روى؟». من حال بگفتم گفت: «سبحان الله! دوست خدا از دشمن خدا استعانت مى طلبد؟ بازگرد و به نزديك ابن سمّاك رو تا دست بر آن مقام نهد كه رنج

__________

١ - اصل: آن واعظ قرآن، آن حافظ اخوان. متن مطابق نسخه هاى ديگر است.

٢ - اصل: همه درد آمد. متن مطابق «م» است.

٣ - اصل: عمل. متن مطابق «م» است.

دارد و بر خواند : اعوذ بالله من الشّيطان الرجيم. و بالحقّ انزلناه و بالحقّ نزل». ما بازگشتيم و حال بازگفتيم. شيخ هم چنان كرد و در حال شفا يافت. بعد از آن شيخ مرا گفت : «تو او را شناختى؟» گفتم : «نه». گفت : «او خضر بود عليه السّلام».

نقل است كه در حال وفات گفت ١ : «[الهى! تو] مى دانى كه در آن وقت كه معصيت مى كردم. اهل طاعت تو را دوست مى داشتم. اين را كفّارت آن گردان».

نقل است كه او عزب بودى. گفتند : «چرا زن نكنى؟». گفت : «از آن كه من طاقت دو شيطان ندارم». گفتند : «چگونه؟». گفت : «مرا شيطانى است، و او را شيطانى ٢. در دست دو شيطان چگونه طاقت آورم؟».

بعد از وفات او را به خواب ديدند. گفتند : «خداى - عزّ و جلّ - با تو چه كرد؟».

گفت : «همه نواخت و خلعت و اكرام كرد. امّا هيچ كس را آن آبروى نيست كه اين قوم، كه تن در رنج و تعب داده اند و بار عيال كشيده».

__________

١ - اصل : وفات كرد گفت.

٢ - «م» : هر يكى را از ما شيطانى است. يكى مرا و يكى او را. . .

25 - ذكر محمّد بن أسلم الطّوسي رحمة الله عليه

٢٥ - ذكر محمّد بن أسلم الطّوسي رحمة الله عليه ١

آن قطب دين و دولت، آن شمع جمع سنّت، آن زمين كرده به تن مطهّر، آن فلك كرده به جان ٢ منوّر، آن متمكّن بساط قدسى، محمّد بن اسلم الطّوسى - رحمة الله عليه يگانه جهان بود و مقتداى مطلق، و او را لسان الرّسول گفتندى و شحنه خراسان خواندندى. كس را در متابعت سنّت آن قدم نبود كه او را. همه عمر حركات و سكنات او بر قانون سنّت يافتند. با علىّ بن موسى الرّضا به نشابور شد و در راه هر دو همراه بودند و اسحاق بن راهوية الحنظلى مهار شتر مى كشيد. چون به نشابور رسيد، به ميان شهر درآمد، پيراهنى پشمين پوشيده و كلاهى نمدين بر سر و خريطه يى كتاب بر دوش.

مردمان چون او را چنان ديدند، بگريستند و گفتند: «ما تو را بدين صفت نمى توانيم ديد». و تنى چند معدود به مجلس او آمدندى. با اين همه از بركات نفس مبارك او پنجاه هزار آدمى به راه راست بازآمدند و توبه كردند و دست از فساد بازداشتند. پس مدّت دو سال او را محبوس كردند. گفتند: بگو كه قرآن مخلوق است». و نمى گفت. و در زندان هر آدينه غسل كردى و سجّاده بر دوش افگندى و عصا در دست گرفتى و به در زندان آمدى. چون منع كردندى، بازگشتى و گفتى: «الهى! آنچه بر من بود، كردم. اكنون تو دانى». چون از زندان خلاص يافت، عبد الله بن طاهر والى نشابور بود و به نشابور مىمد، اعيان شهر او را استقبال كردند و سه روز جمله شهر به سلام او شدند. بعد از سه

__________

١ - در نثر اين بخش متن نسخه هاى ديگر با اصل بسيار فرق دارد و باين جهت نقل نسخه بدل ها ممكن نيست.

٢ - اصل: به جاى. متن مطابق «م» و «ن» است.

روز پرسيد كه : هيچ معروفى مانده است در نشابور كه به سلام ما نيامد؟ گفتند : «دو كس نيامده اند : يكى احمد حرب و دگر محمّد بن اسلم الطّوسى». گفت : «چرا؟». گفتند :

«ايشان علماى ربّانىند و به سلام سلاطين نروند». عبد الله بن طاهر گفت : «اگر ايشان به سلام ما نيامدند، ما به سلام ايشان رويم». پس اوّل عزم احمد كرد. شيخ احمد را خبر كردند. گفت : «چاره نيست از ديدن او». به حكم «اولوالامر» راه داد ١. عبد الله در شد.

احمد را آگاه كردند ٢احمد سر در پيش افگنده بود تا ساعتى نيك برآمد. بعد از آن سر برآورد و در عبد الله نگاه كرد و گفت : «شنيده بودم كه مردى نيكورويى. اكنون منظر بيش از آن است. نيكوروى ترى از آن كه مى گفتند. اكنون اين روى نيكو را به معصيت و مخالفت امر خداى - تعالى - زشت مكن». عبد الله عزم خدمت محمّد بن اسلم كرد.

محمّد او را راه نداد. عبد الله به در خانه او هم چنان بر اسب بايستاد. گفت : آخر به وقت نماز بيرون آيد». و روز آدينه بود. چون وقت نماز شد، محمّد بن اسلم بيرون آمد. چون نظر عبد الله به محمّد بن اسلم رسيد از اسب درافتاد و بوسه بر پاى او داد و هم سر بر خاك قدم او نهاد و گفت «الهى! او از آن كه من مردى بدم، مرا دشمن مى دارد و من از بهر آن كه او مردى نيك است، دوست مى دارم و غلام اويم. به فضل خود اين بد را در كار آن ٣نيك كن». پس محمّد بن اسلم عزم طوس كرد و آنجا ساكن شد در مسجدى سخت با بركت. و او عرب بود امّا آنجا مقام كرد.

نقل است كه به در خانه او آب روان بود و او را آب روان مى بايست. در آن مدّت از آنجا كوزه يى آب برنگرفت. گفت : «اين آب مردمان است ٤». چون ميلش از حد درگذشت، آب از چاه بركشيد و در جوى ريخت و كوزه يى از جوى برداشت. بعد از آن به نشابور آمد.

نقل است كه از اكابر طريقت يكى گفت : «من در روم بودم. ناگاه ابليس را ديدم كه از هوا در افتاد و نزديك بود كه از پا درافتد. گفتم : «اى ملعون! اين چه حال است؟».

گفت «اين ساعت محمّد بن اسلم در متوضّا وضو مى ساخت. من از بيم او اينجا افتادم و نزديك بود كه از پاى درافتم».

نقل است كه او پيوسته وام كردى و به درويشان دادى. تا وقتى جهودى گفت :

«قرضى چند بر تو دارم. [بازده]». محمّد بن اسلم گفت : «هيچ ندارم». امّا قلم تراشيده بود و تراشه قلم آنجا بود. گفت : «اين بردار». چون برداشت حالى زر شد. جهود گفت : «در دينى كه به دست عزيزى چوب زر شد، اين دين باطل نباشد». در حال مسلمان شد.

نقل است كه ابو على فارمدى در نشابور مجلس مى گفت. و امام الحرمين حاضر بود. پرسيد كه : «العلماء ورثة الانبياء كدام قوم اند؟». ابو على گفت : «نه همانا كه سائل است يا مسئول. امّا اين آن مرد بود كه به دروازه خفته است» و اشارت [به خاك] محمّد بن اسلم كرد.

نقل است كه در نشابور بيمار شد. همسايه يى شبى او را به خواب ديد كه گفت :

«الحمد لله كه از اين رنج خلاص يافتم». آن شخص چون بيدار شد، بيامد تا او را خبر كند. او وفات كرده بود. چون به خاكش مى بردند، خرقه كهنه يى كه پوشيدى، بر جنازه پوشيدند و نمد كه بر آن نشستى بر جنازه ١او افگندند. دو پير زن بر بام بودند، گفتند :

محمّد بن اسلم مرد و آنچه داشت با خود برد و هرگز دنيا او را نتوانست فريفت».

26 - ذكر أحمد حرب رحمة الله عليه

٢٦ - ذكر أحمد حرب رحمة الله عليه

آن متين مقام مكنت، آن امين و امام سنّت، آن زاهد زهّاد، آن قبله عبّاد، آن قدوه شرق و غرب، پير خراسان، احمد حرب - رحمة الله عليه - فضايل او بسيار است. و در ورع همتا نداشت و در عبادت بى مثل بود و معتقد فيه [بود] تا به حدّى كه يحيى معاذ رازى - رحمة الله - وصيّت كرد كه: «چون وفات كنم، سر من در پاى وى نهيد». و در تقوى به حدّى بود كه در ابتدا مادرش مرغى بريان كرده بود. گفت: «بخور كه به خانه خود پرورده ام و هيچ شبهتى در وى نيست». احمد گفت: «روزى بر بام همسايه رفت، دانه يى چند بخورد - آن همسايه لشكرى است - و حلق مرا نشايد».

و گفته اند كه دو احمد بودند در نشابور ١. يكى احمد حرب و يكى احمد بازرگان.

احمد حرب چنان بود كه چندان ذكر حق - تعالى - بر وى غالب بود كه مزيّن خواست تا موى لب او راست كند و او در ذكر لب مى جنبانيد. مزيّن گفت: «چندان توقف كن كه موى لبت راست كنم». احمد گفت: «تو كار خود كن». تا چند جاى لب او بريده شد. وقتى دوستى نامه يى به وى نوشت. مدّتى مديد مى خواست كه جواب كند و فرصت نمى يافت. تا روزى در ميان قامت مريد را گفت كه: «جواب نامه آن دوست بنويس و بگو كه: دگر نامه منويس كه ما را فراغت جواب نيست. و بنويس كه به خدا مشغول باش و السّلام». و احمد بازرگان شخصى بود كه چندان حبّ دنيا بر وى غالب بود كه روزى كنيزك را گفت: «طعام آر». و هم چنان حساب مى كرد تا در خواب شد. چون بيدار

__________

١ - «ن» اضافه دارد: يكى همه در دين و يكى همه در دنيا.

گشت، گفت : «اى كنيزك! نه تو را گفتم : طعام آر؟». كنيزك دگر بار طعام آورد. هم چنان به حساب مشغول شد و نخورد و در خواب شد تا سه نوبت. كنيزك چون خواجه ديد كه در خواب است، انگشتى از آن طعام در لب و دهان او ماليد. چون خواجه بيدار شد، دهن خود را آلوده ديد. گفت : «طشت آر». پنداشت كه طعام خورده است و قى خواهد كرد ١.

نقل است كه احمد حرب فرزندى از آن خويش را بر توكّل تحريص مى كرد. گفت :

«اى فرزند! هرگاه كه تو را چيزى بايد، بدان سوراخ رو. بگو كه : الهى! مرا فلان چيز بده». پس اهل خانه را گفته بود كه هر چه او بخواهد، در حال در آن سوراخ اندازند.

مدّتى چنين بود تا روزى اهل خانه غايب بودند. او بر قاعده طعامى خواست. بارى - تعالى - از غيب طعامى بفرستاد. اهل خانه درآمدند و او را ديدند كه طعام مى خورد.

گفتند : «از كجا آمد؟». گفت : «از آنجا كه هر روز مىمد». پس احمد بدانست كه اين طريق او را مسلّم گشت.

نقل است كه ٢شبى به صومعه خود رفت به عبادت و بارانى عظيم مىمد.

خاطرش بر آن افتاد كه نبايد كه باران در خانه افتد و كتاب تر شود. در حال آوازى شنيد كه : «يا احمد! برخيز و بازخانه رو، كه آنچه از تو به كار مىمد به خانه فرستادى». احمد از آن خاطر توبه كرد.

نقل است كه يكى از بزرگان گفت كه : به مجلس احمد بگذشتم، مسئله يى بر زبان او برفت و دل من روشن شد چون آفتاب، چهل سال است تا در آن ذوق مانده ام و از دل من محو نمى شود.

و احمد مريد يحيى بن يحيى بود و او باغى داشت. يك روز اندكى انگور خورد.

احمد گفت : «چرا مى خورى؟». گفت : «اين باغ ملك من است». گفت : «در اين ديه يك شبانروز آب وقف است و مردم آن را گوش نمى دارند». يحيى بن يحيى توبه كرد كه بعد از اين انگور از اين باغ نخورد.

نقل است كه روزى سادات نشابور به زيارت او رفتند و او را پسرى بود عظيم رند. پسر از در درآمد، مست و رباب در دست بر ايشان بگذشت و هيچ التفات به سادات

__________

١ - جمله اخير در نسخه هاى ديگر نيست.

٢ - در «م» جاى اين نقل با نقل بعد عوض شده است.

نكرد و تغيّرى در خاطر سادات پديد آمد. احمد گفت : «معذور داريد كه شبى ما را از همسايه يى چيزى آوردند. بخورديم و آن شب اتفاق صحبت افتاد. اين پسر در وجود آمد. تفحّص كردم تا آن لقمه از كجا بود؟ از خانه سلطان آورده بودند».

نقل است كه همسايه يى گبر داشت. نام او بهرام. مالى به تجارت فرستاده بود.

مگر دزدان مال او ببردند. شيخ احمد چون اين بشنيد، ياران را گفت كه : «همسايه ما را چنين حالى افتاده است. تا غم خوارگى كنيم و اگر چه گبر است، همسايه است».

برخاستند و به خانه بهرام آمدند. بهرام استقبال كرد و بوسه بر آستين شيخ داد و اعزاز و اكرام نمود و در بند آن شد كه سفره او بنهد، كه پنداشت كه از بهر چيزى خوردن آمده است، كه قحط بود. شيخ احمد گفت : «خاطر فارغ دار، كه ما به غم خوارگى تو آمده ايم كه شنيديم كه مال تو دزد برده است». بهرام گفت : «هرآينه چنين است. امّا در آن سه شكر واجب است : يكى آن كه ديگران از من بردند، نه من از ديگران. دوّم آن كه نيمه يى ببردند و نيمه يى با ماست. سيّوم آن كه دين با من است، دنيا خود آيد و رود». احمد را اين سخن به غايت خوش آمد، گفت : «بنويسيد، كه از اين سخن بوى آشنايى مىيد». پس شيخ گفت : «اى بهرام! چرا آتش مى پرستى؟». گفت : «تا فردا مرا نسوزد و با من بى وفايى نكند. كه چندين به خورد او داده ام تا مرا به خداى - عزّ و جلّ - رساند». شيخ گفت :

«عظيم غلطى كرده اى كه آتش ضعيف است و جاهل و بى وفا. هر حساب كه از او برگرفته اى باطل است. كه اگر طفلى پاره يى آب بر وى ريزد بميرد. كسى كه چنين ضعيف بود، تو را چگونه قوّتى رساند؟ و او قوّت آن ندارد كه پاره يى خاك ١از خود دفع كند. تو را به حق چگونه رساند؟ و آن كه جاهل است، آن است كه از مشك و نجاست فرق نكند و در حال هر دو را بسوزد و نداند كه او بهتر است. ٢ديگر آن كه تو هفتاد سال است تا او را مى پرستى و من هرگز نپرستيدم. بيا تا هر دو دست در آتش نهيم تا بنگرى كه هر دو را بسوزد و وفاى تو نگه ندارد». بهرام را اين سخن در دل افتاد. گفت : «چهار مسئله از تو سؤال كنم. اگر جواب به صواب دهى، ايمان آرم». شيخ گفت : «بپرس». گفت : «حق - تعالى - چرا آفريد؟ و چون آفريد، چرا رزق داد؟ و چون رزق داد، چرا بميرانيد؟ و چون

__________

١ - «م» : پاره يى آب. نسخه هاى ديگر مانند متن است.

٢ - «م» : يكى بهتر است.

بميراند، چرا برانگيزانيد؟» شيخ گفت : «بيافريد تا به خالقى او را بشناسند و رزق داد تا به رازقى او را بشناسند و بميرانيد تا به قهّارى او را بشناسند و زنده گردانيد تا او را به قادرى بدانند». بهرام چون اين بشنيد، گفت : اشهد ان لا اله الاّ الله و اشهد انّ محمّدا رسول الله. چون او مسلمان شد، شيخ نعره يى بزد و بيفتاد و بى هوش شد. ساعتى بود، باز هوش آمد. ياران پرسيدند كه : «چه حال بود؟». گفت : «آن ساعت كه بهرام شهادت گفت، در دلم ندا آمد كه : اى احمد! بهرام بعد از هفتاد سال ايمان آورد. تو را هفتاد سال در مسلمانى گذاشته ايم ١تا عاقبت چه خواهى آورد؟».

نقل است كه احمد در همه عمر خود شب هيچ نخفت. شبى گفتند : «اگر دمى بياسايى چه باشد؟». گفت : «كسى را كه بهشت از بالا مىرايند و دوزخ در زير مى تابند ٢و او نداند كه از اهل كدام است، چگونه خوابش آيد؟». و گفت : «كاشكى بدانمى كه مرا كه دشمن مى دارد! و كه غيبت مى كند؟ و كه بد مى گويد؟ تا او را زر و سيم فرستادمى. تا چون كار من مى كند از زر من خرج كند». و گفت : «از خداى - عزّ و جلّ - بترسيد چندان كه توانيد و طاعت داريد چنان كه دانيد و گوش داريد تا دنيا شما را فريفته نكند. تا چنان كه گذشتگان به بلا مبتلا شدند، شما نيز نشويد، و السّلام.

__________

١ - «م» و «ن» : تو هفتاد سال در مسلمانى گذاشته اى.

٢ - اصل : مى پايند. متن مطابق «م» است.

27 - ذكر حاتم أصم رحمة الله عليه

٢٧ - ذكر حاتم أصم رحمة الله عليه

آن زاهد زمانه، آن عابد يگانه، آن معرض از دنيا، آن مقبل سوى عقبى، آن حاكم كرم، حاتم اصمّ - رحمة الله عليه - از بزرگان مشايخ بود و در خراسان بر سر آمده. و مريد شقيق بود و نيز خضرويه ١ را ديده بود و در زهد و رياضت و ورع و ادب و صدق و احتياط بى بدل بود. توان گفت كه بعد از بلوغ يك نفس بى مراقبت و محاسبت از او برنيامده بود و يك قدم بى صدق و اخلاص برنگرفته. تا حدّى كه شيخ جنيد گفت - رحمة الله عليه - «صدّيق زماننا حاتم ٢». و او را در سخت گرفتن نفس، و دقايق مكر و معرفت رعونات نفس كلمات است ٣ و تصانيف معتبر. و نكته و حكمت او نظير ندارد.

چنان كه ياران را گفت: «اگر از شما پرسند كه: از حاتم چه مىموزى؟ چه جواب دهيد؟». گفتند: «بگوييم: علم». [گفت:] «اگر گويند: او علم ندارد». گفتند ٤: «بگوييم كه:

حكمت». گفت: «اگر گويند كه: او حكمت نمى داند [چه گوييد؟»]. گفتند ٥: «شما بفرماييد تا چه گوييم». گفت: «بگوييد كه دو چيز مىموزيم: يكى خرسندى بدانچه در دست است. دوم نوميدى از آنچه در دست ديگران است».

و روزى ياران را گفت: «عمرى است تا من رنج شما مى كشم. بارى، هيچ يك

__________

١ - ظ: احمد خضرويه.

٢ - «م»: حاتم اصم.

٣ - «م» كلماتى عجب است.

٤ - اصل: گفت. متن مطابق «ن» است.

٥ - اصل: گوييم. متن مطابق نسخه هاى ديگر است.

چنان كه شايسته باشد، شده ايد ١؟». يكى گفت : «فلان كس چندين غزا كرده است».

حاتم گفت : «غازى باشد و مرا شايسته مى بايد». ديگرى گفت : «فلان بسى مال بذل كرده است». گفت : «مردى سخى بود و مرا شايسته مى بايد». گفتند : «فلان كس چندين حج كرده است». گفت : «مردى حاجى باشد و مرا شايسته مى بايد». گفتند : «بفرماى كه مرد شايسته چون باشد؟» گفت : «آن كه از خداى - تعالى - بترسد و به غير او اميد ندارد».

و كرم او تا حدّى بود كه زنى پيش او آمد و مسئله يى پرسيد، مگر بادى از وى رها شد و خجل گشت. حاتم گفت : «آواز بلندتر كن كه نمى شنوم، گوشم گران است»، تا پيرزن خجل نشود، و آن مسئله جواب داد. تا زن را معلوم گشت كه : او نشنيد. و تا آن زن در حيات بود، خود را كر ساخته بود و او را اصمّ از آن گويند.

نقل است كه روزى مجلس مى گفت در بلخ. گفت : «الهى! هر كه در اين مجلس گناهكارتر است، او را بيامرز». نبّاشى حاضر بود. چون شب درآمد به نبّاشى شد. چون سر گور باز كرد، آوازى شنيد كه : «شرم ندارى كه امروز در مجلس حاتم اصمّ آمرزيده شدى و امشب باز سر گناه مى روى؟». نبّاش توبت كرد.

محمّد رازى گويد : چندين سال در خدمت حاتم بودم. هرگز نديدم كه در خشم شد مگر يك بار، و آن چنان بود كه در ميان بازار مى گذشت. شاگرد او را بقّالى گرفته بود و مى گفت : «كالاى من گرفته اى و خورده. سيم بده». حاتم چون اين بديد، گفت :

«اى عزيز! مواسا كن». گفت : «نمى كنم». حاتم در خشم شد و ردا از دوش برداشت و بر زمين زد. ميان بازار پرسيم شد. گفت : «آنچه حقّ توست بردار و زيادت مگير كه دستت خشك شود». بقّال حقّ خويش برداشت و از حرص دست به زيادتى دراز كرد. در حال دستش خشك شد.

نقل است كه يكى حاتم را به دعوت خواند. ٢اجابت نكرد. الحاح كرد.

حاتم گفت : «به سه شرط بيايم : يكى آن كه هرجا خواهم بنشينم. دوّم آنچه خود خواهم بخورم. سيّوم آن كه آنچه با تو گويم، بكنى». گفت : «روا باشد».

حاتم چون در آنجا رفت، در صفّ نعال بنشست. گفتند : «اين چه جاى توست؟».

__________

١ - اصل : شده اى. متن مطابق «م» است.

٢ - اصل : به دعوت برد. با توجه به نسخه هاى ديگر و جمله بعد تصحيح شده است.

حاتم گفت : «شرط چنين كرده ايم». پس چون سفره نهادند، حاتم قرصى از آستين بيرون كرد و مى خورد. گفتند : «شيخ! از اين بخور». گفت : «شرط كرده ام [كه آن خورم كه من خواهم» ١]. پس سفره برگرفتند. ميزبان را گفت : «تابه يى آهنين را به آتش گرم كن و بيار». هم چنان كرد. حاتم پاى بر آن تابه نهاد - و گفت : قرصى خوردم» - و بگذشت.

پس گفت : «اعتقاد داريد كه حق - تعالى - فرداى قيامت از هر چه كرده اى و خورده اى، حساب خواهد؟». گفتند : «بلى». گفت : «پنداريد كه : اين عرصات است. يك يك پاى بر اين تابه نهيد و هر چه در اين خانه خورده اى حساب بازدهى». ايشان گفتند : «ما را طاقت اين نباشد». گفت : «پس ٢فرداى قيامت چگونه جواب خواهى داد؟ قال الله، تعالى : «ثُمَّ لَتُسْئَلُنَّ يَوْمَئِذٍ عَنِ النَّعِيمِ». تا جمله به گريه درآمدند و بسيار بگريستند و آن دعوت ماتم شد.

نقل است يكى پيش حاتم شد و گفت : «مالى بسيار دارم و مى خواهم كه تو را و ياران تو را از آن نصيب كنم». حاتم گفت : «مى ترسم كه چون بميرى، مرا بايد گفت كه :

اى روزى دهنده آسمان! روزى دهنده زمين مرد».

يكى حاتم را گفت : «از كجا مى خورى؟» گفت : «از خرمنگاه حق - تعالى - كه آن نه زيادت شود و نه نقصان گيرد». آن مرد گفت : «مال مردمان ٣به فسوس مى خورى».

حاتم گفت : «از مال تو هيچ خوردم؟». گفت : «نه». گفت : «كاشكى تو از مسلمانان بودى». گفت : «حجّت مى گويى!» [حاتم گفت : «حق - تعالى - روز قيامت از بنده حجّت خواهد». گفت : «اين همه سخن است» ٤]. حاتم گفت : «حق - تعالى - سخن فرستاده است و مادر تو بر پدر به سخن حلال گشت». گفت : «روزى [همه شما] از آسمان مىيد؟» حاتم گفت : «روزى همه از آسمان مىيد. و فى السّماء رزقكم». گفت : «مگر از روزن خانه فرومىيد! اكنون ستان بخسب تا در دهن تو آيد». حاتم گفت : «دو سال در گهواره ستان خفته بودم و روزى من در دهان مىمد». گفت : «هيچ كس را ديدى كه بدرود ناكشته؟». گفت : «موى سرت كه مى دروى، ناكشته است». گفت : «در هوا رو تا روزى به تو رسد». [گفت : «چون مرغ شوم، برسد». گفت : «به زير آب شو و روزى

__________

١ - از «ن» افزوده شد.

٢ - اصل : پس گفت : . . . متن مطابق «م» است.

٣ - ظ : مسلمانان.

٤ - از «م» افزوده شده است.

بطلب». گفت : «ماهى را روزى در زير آب مى دهد ١]. اگر ماهى شوم، برسد». آن مرد خاموش شد و توبت كرد. پس گفت : «شيخ! مرا پندى ده». حاتم گفت : «طمع از خلق ببر تا ايشان نيز از تو ببرند، و نهانى ميان خود و خداى - تعالى - نيكويى كن، تا خداى - عزّ و جلّ - آشكارا تو را حرمت دارد. و هرجا كه باشى خالق را خدمت كن تا خلق تو را خدمت كنند». و يكى او را گفت : «از كجا مى خورى؟». گفت : «لله خزائن السّموت و الارض».

نقل است كه حاتم از احمد حنبل پرسيد كه : «روزى مى جويى؟». گفت : «بلى».

حاتم گفت : «پيش از وقت، مى جوئى يا پس از وقت يا در وقت؟». احمد انديشيد كه :

«اگر گويم : پيش از وقت گويد : چرا روزگار خود ضايع مى كنى؟ و اگر گويم : پس از وقت گويد : چه جويى چيزى كه از تو درگذشت؟ و اگر گويم : در وقت، گويد : مشغول شوى به چيزى كه حاضر خواهد بود؟». فروماند در اين مسئله. بزرگى گفت : «جواب چنين بايست داد كه : جستن بر ما نه فريضه است و نه واجب و نه سنّت. چه جويم چيزى [را] كه خود وى تو را ٢مى جويد و به قول رسول - عليه الصّلاة و السّلام - او خود بر تو آيد». جواب حاتم اين است : «علينا ان نعبده كما امرنا، و عليه ان يرزقنا كما وعدنا».

نقل است كه حامد لفّاف گفت كه حاتم گفت كه : «هر روزى بامداد ابليس [مرا] وسوسه كند كه : امروز چه خورى؟ گويم : مرگ. گويد : چه پوشى؟ گويم : كفن. گويد : كجا باشى؟ گويم : در گور. گويد : ناخوش مردى تو! مرا بگذارد و برود ٣».

نقل است كه زن وى چنان بود كه گفت : «من به غزا مى روم تا چهار ماه. نفقه تو چند رها كنم؟». گفت : «چندان كه زندگانيم خواهى ماند». گفت : «زندگانى به دست من نيست». گفت : «روزى هم به دست تو نيست». چون حاتم برفت، پيرزنى مر زن وى را گفت : «حاتم روزى چه مانده است؟». گفت : «حاتم روزى خواره بود. روزى ده اينجاست».

نقل است كه حاتم گفت : «چون به غزا بودم، تركى مرا بگرفت و بيفگند تا بكشد.

__________

١ - از «م» افزوده شد.

٢ - ظ : مرا.

٣ - متن مطابق «هـ» است. ديگر نسخه ها : مرا ماند و رفت.

دلم هيچ مشغول نشد و نترسيدم. منتظر بودم تا. چه حكم كرده اند؟ كارد مى جست. ناگاه تيرى بر او آمد و بيفتاد. گفتم : تو مرا كشتى يا من تو را؟».

نقل است كه كسى به سفر خواست رفت. حاتم را گفت : «مرا وصيّتى كن». گفت :

«اگر يار خواهى، تو را خداى - عزّ و جلّ - يار بس. و اگر همراه خواهى، كرام الكاتبين بس. و اگر عبرت خواهى دنيا بس. و اگر مونس خواهى، قرآن بس. و اگر كار خواهى، عبادت خدا بس. و اگر وعظ خواهى، مرگ بس، و اگر اين كه ياد كردم تو را بسنده نيست، دوزخ تو را بس».

نقل است كه حاتم روزى حامد لفّاف را گفت : «چگونه اى؟» گفت : «به سلامت و عافيت». گفت : «سلامت بعد از گذشتن صراط است و عافيت آن است كه در بهشت آمده باشى». [گفتند : «تو را چه آرزو كند؟». گفت : «عافيت» ١]. گفتند : «پس همه روز در عافيت نه اى؟». گفت : عافيت من آن است كه آن روز در او عاصى نباشم».

نقل است كه حاتم را گفتند : «فلان مال بسيار جمع كرده است». گفت : «زندگانى با آن جمع كرده است؟». گفتند : «نه». گفت : «مرده را مال به چه كار آيد؟». يكى حاتم را گفت : «حاجتى هست؟». گفت : «هست». گفت : «بخواه». گفت : «حاجتم آن است كه نه تو مرا بينى و نه من تو را». و يكى حاتم را پرسيد كه : «نماز چگونه كنى؟». گفت : «چون وقت درآيد، وضوء ظاهر بكنم و وضوء باطن بكنم - ظاهر را به آب پاك و باطن را به توبت - و آن گه به مسجد درآيم و مسجد الحرام را مشاهده كنم و مقام إبراهيم را در ميان دو ابروى خود بنهم و بهشت را بر راست خود دانم و دوزخ را بر چپ و صراط را زير قدم خود دارم و ملك الموت را پس پشت انگارم و دل را به خدا سپارم. آن گه تكبير گويم با تعظيم، و قيامى با حرمت و قرائتى با هيبت و سجودى با تضرّع و ركوعى با تواضع و جلوسى به حلم، و سلامى به شكر بگويم. نماز اين چنين بود».

نقل است كه يك روز به جمعى از اهل علم بگذشت. گفت : «اگر سه چيز در شماست ٢، و اگر نه شما را دوزخ واجب است». گفتند : «آن سه چيز چيست؟». گفت :

«حسرت ديروز كه از شما بگذشت و نتوانستيد در آن طاعت زيادت كردن و نه گناهان را عذرى خواستن - اگر امروز به عذر دينه مشغول شويم، حقّ امروز كى گزاريم؟ -

__________

١ - از «م» افزوده شد.

٢ - ظ : در اينجا يك يا چند كلمه حذف شده.

ديگر در غنيمت امروز كوشيدن و در صلاح كار خويش، تا امكان باشد ١به طاعت و خشنود كردن خصمان. و سيّوم ترس و بيم آن كه فردا به تو چه خواهد رسيد، نجات يا هلاك؟». و گفت : «خداى - تعالى - سه چيز در سه چيز نهاده است : فراغت عبادت [پس از امن مئونت ٢] نهاده است و اخلاص در كار [در] نوميدى از خلق نهاده است و نجات از عذاب به آوردن طاعت نهاده است، تا مطيع باشد بر اميد نجات». و گفت : «حذر كن از مرگ در سه حال كه تو را بگيرد : كبر و حرص و خراميدن. امّا متكبّر را خداى - عزّ و جلّ از اين جهان بيرون نبرد تا نچشاند ٣او را خوارى از كمترين كس از اهل وى. امّا حريص را بيرون نبرد از اين جهان مگر گرسنه و تشنه. و [گلوش را بگيرد ٤] و گذر ندهد تا چيزى بخورد. امّا خرامنده [را] بيرون نبرد تا او را نغلطاند در بول و حدث». و گفت :

«اگر وزن كنى كبر زاهدان روزگار ما و علما و قرّاى ايشان، بسى زيادت آيد از كبر امرا و ملوك». و گفت : «به خانه و باغ آراسته غرّه نشوى كه هيچ جاى خوب تر از بهشت نيست. و آدم ديد آنچه ديد. و ديگر به بسيارى كرامت و عبادت غرّه نشوى كه بلعم با چندان كرامت و بارنامه بزرگ خداى - عزّ و جلّ - كه او را داده بودند ديد آنچه ديد [و خداوند در حقّ وى گفت : فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ الْكَلْبِ] ٥ديگر به بسيارى عمل غرّه نشوى، كه ابليس با آن همه طاعت ديد آنچه ديد. و ديگر به ديدن پارسايان و عالمان غرّه نشوى كه هيچ كس بزرگتر از مصطفى - صلّى الله عليه و سلّم - نبود، ثعلبه در خدمت وى بود و خويشان وى او را مى ديدند و خدمت مى كردند و سودى نداشت».

و گفت ٦ : «هر كه در اين راه آيد، او را سه مرگ ببايد چشيد : موت الابيض و آن گرسنگى است. و موت الاسود و آن احتمال است. و موت الاحمر و آن مرقّع داشتن است». و گفت : «هر كه به مقدار يك سبع از قرآن و حكايت پارسايان در شبانروزى بر خود عرضه نكند، دين خويش به سلامت نتواند داشت».

و گفت : «دل پنج نوع است : دلى است مرده و دلى است بيمار و دلى است غافل و دلى

__________

١ - «م» در صلاح كار خود كوشى.

٢ - در اصل بجاى اين كلمات كلمه اى ناخواناست. متن از «م» افزوده است.

٣ - اصل بخشايد.

٤ و ٥ - از «م» افزوده شد.

٦ - اين سخن در همه نسخه هاى تذكرة الأولياء ناقص نقل شده است. به تعليقات نگاه كنيد.

است منقبه ١ و دلى است صحيح. دل مرده دل كافران است. دل بيمار دل گنهكاران است.

دل غافل دل برخورداران است ٢ دل منقبه دل جهود بدكار است - و قالوا: قلوبنا غلف - دل صحيح دل هشيار در كار است و با طاعت بسيار است و با خوف از ملك ذو الجلال است».

و گفت: «در سه وقت تعهد نفس كن: چون عمل كنى ياد دار كه خداى - عزّ و جلّ ناظر است به تو، و چون سخن گويى ياد دار كه خداى - عزّ و جلّ - مى شنود آنچه گويى، و چون خاموش باشى ياد دار كه خداى - تعالى - مى داند كه چگونه خاموشى». و گفت: «شهوت سه قسم است: شهوتى است در خوردن، و شهوتى است در گفتن و شهوتى است در نگرستن. در خوردن اعتماد بر خداى - عزّ و جلّ - نگه دار، و در گفتن راستى نگه دار، و در نگرستن عبرت ٣ نگه دار».

و گفت: «در چهار موضع نفس خود را بازجوى: در عمل صالح بى ريا و در گرفتن بى طمع و در دادن بى منّت و در نگه داشتن بى بخل».

و گفت: «منافق آن است كه آنچه در دنيا بگيرد، به حرص گيرد و اگر منع كند، به شكّ منع كند و اگر نفقه كند، در معصيت نفقه كند. و مؤمن آنچه گيرد به كم رغبتى و خوف گيرد و اگر نگاه دارد، به سختى نگه دارد - يعنى سخت بود بر او نگه داشتن - و اگر نفقه كند، در طاعت بود، خالصا لوجه الله، تعالى». و گفت: «جهاد سه است: جهادى به سرّ با شيطان تا وقتى كه شكسته شود. و جهادى است در علانيه و در اداء فرايض تا وقتى كه گزارده شود - چنان كه گفته اند: نماز فرض به جماعت آشكارا و زكات آشكارا - و جهادى است با اعدا در غزو تا كشته شود يا بكشدش». و گفت: «مردم را از همه احتمال بايد كرد، مگر از نفس خويش». و گفت: «اوّل زهد اعتماد است بر خداى - تعالى - و ميانه آن صبر است و آخر آن اخلاص است». و گفت: «هر چيزى را زينتى است و زينت عبادت خوف است و علامت خوف كوتاهى امل است». و اين آيت بر خواند: أَلاّ تَخافُوا وَلا تَحْزَنُوا.

__________

١ - اصل و بيشتر نسخه ها: منقبه «ن»: منتبه.

٢ - اصل: بى برخورداران است. متن مطابق نسخه هاى ديگر است.

٣ - «م»: غيرت.

و گفت : «اگر خواهى كه دوست خداى - عزّ و جلّ - باشى، راضى باش به هر چه خدا كند و اگر خواهى كه تو را در آسمانها بشناسند، بر تو باد به صدق وعده». و گفت :

«شتاب زدگى از شيطان است مگر در پنج چيز : طعام پيش مهمان نهادن و تجهيز ميّت كردن و نكاح دختران بالغ كردن و وام گزاردن و توبه از گناه».

نقل است كه حاتم را چون چيزى بفرستادندى، قبول [نكردى]. گفتند : «چرا نگيرى؟». گفت : «اندر پذيرفتن ذلّ خويش ديدم و در ناگرفتن عزّ خويش». [يك بار قبول كرد. گفتند : «چه حكمت است؟». گفت ١] : «عزّ او بر عزّ خويش اختيار كردم و ذلّ خويش بر ذلّ او برگزيدم».

نقل است كه چون حاتم به بغداد آمد خليفه را خبر كردند كه : زاهد خراسان آمده است. او را طلب كرد و چون حاتم از در درآمد، خليفه را گفت : «اى زاهد!». خليفه گفت : «من زاهد نيم كه همه دنيا زير فرمان من است. تويى زاهد». حاتم گفت : «نه، كه تويى. كه خداى تعالى - مى فرمايد : قُلْ : مَتاعُ الدُّنْيا قَلِيلٌ. و تو به اندك قناعت كرده اى.

زاهد تو باشى كه من ٢به دنيا سر فرونمىرم. چگونه زاهد باشم؟».

__________

١ - از «ن» افزوده شد. عبارت اصل و «م» : در اين نقل مغشوش است.

٢ - «م» : نه من كه.

28 - ذكر سهل بن عبد الله التّستري رحمة الله عليه

٢٨ - ذكر سهل بن عبد الله التّستري رحمة الله عليه

آن سيّاح بيداء حقيقت، آن غوّاص درياى حقيقت آن شرف اكابر، آن مشرف خواطر، مهدى راه و راهبرى، سهل بن عبد الله التّسترى - رحمة الله عليه - از محتشمان اهل تصوّف بود و از كبار اين طايفه بود و در اين شيوه مجتهد بود و در وقت خود سلطان طريقت و برهان حقيقت بود. و براهين او بسيار است. و در جوع و سهر شأنى عالى داشت و از علماى مشايخ بود و امام عهد و معتبر جمله بود، و در رياضات و كرامات ١ بى نظير بود و در معاملات و اشارات بى بدل بود و در حقايق و دقايق بى همتا. و علماى ظاهر چنين گويند كه: ميان شريعت و حقيقت، او جمع كرده بود و عجب در آن كه اين خود هر دو يكى است كه حقيقت روغن شريعت است [و شريعت مغز آن ٢].

و پير او ذو النّون مصرى بود، در آن سال كه به حج رفته بود، او را دريافت و هيچ شيخى را از طفلى ٣ باز، اين واقعه نبوده است چنان كه او را. تا حدّى كه از او نقل كنند كه گفته است كه: «ياد دارم كه حق - تعالى - گفت: الست بربّكم؟ و من گفتم: بلى. و در شكم مادر خويش ياد دارم». و گفت: «سه ساله بودم كه مرا قيام شب بود و اندر نماز خالم محمّد بن سوار همى گريستى كه: او را قيام است ٤. گفتى: يا سهل؟ بخسب كه دلم

__________

١ - «م»: در رياضت و كرامت.

٢ - از «م» افزوده شد.

٣ - در نسخه اصل به جاى «از طفلى» عبارت «نقل است كه» آمده. متن مطابق نسخه هاى ديگر است.

٤ - «م»: كه او را نيز قيام شب بودى.

مشغول مى دارى و من پنهان و آشكارا نظاره او مى كردم». تا چنان شد كه خال خود را گفت : «مرا حالتى مى باشد صعب، چنان بينم كه سر من در سجود است پيش عرش».

گفت : «اى كودك! پنهان دار اين حالت و با كس مگوى». پس گفت : «به دل ياد كن آنگاه كه [در جامه خواب ١] از اين پهلو به آن پهلو گردى و زبانت نجنبد ٢، بگوى : الله معى، الله ناظرى، الله شاهدى». گفت اين را مى گفتم. او را خبر دادم. گفت : «هر شب هفت بار بگوى». پس او را خبر دادم. گفت : «هر شب پانزده بار بگوى». آن همى گفتم و از آن حلاوتى در دلم پديد مىمد. چون يك سال برآمد، خالم گفت : «نگه دار آنچه تو را آموختم و دايم بر آن باش تا در گور شوى، كه در دنيا و آخرت تو را ثمره اين خواهد بود». ٣

پس گفت : سالها بگذشت و من همان مى گفتم تا حلاوت آن در دل من بازديد مىمد. پس خالم گفت : «يا سهل! هر كه خداى - عزّ و جلّ - با او بود و وى را مى بيند، چگونه معصيت كند خداى را؟ بر تو باد كه معصيت نكنى». پس باز خلوت شدم. آنگاه مرا به دبيرستان فرستادند و گفتم : «من مى ترسم كه همّت من پراگنده شود. با معلّم شرط كنيد كه ساعتى پيش او باشم و چيزى بياموزم و به كار خود بازگردم». بدين شرط به دبيرستان شدم و قرآن آموختم. و هفت ساله بودم كه روزه داشتمى پيوسته، و قوت من نان جوين بودى. به دوازده سالگى مرا مسئله يى افتاد كه كس حلّ آن نمى توانست كرد.

درخواستم تا مرا به بصره فرستادند تا آن مسئله را بپرسم. بيامدم و از علماء بصره پرسيدم. هيچ كس مرا جواب نداد. به عبّادان آمدم به نزديك مردى كه او را حبيب بن حمزه ٤گفتندى. وى را پرسيدم. جواب داد. به نزديك وى يك چندى ببودم و مرا از وى بسى فوايد حاصل گشت. پس به تستر آمدم و قوت خود با آن آوردم كه مرا به يك درم جو خريدندى و آس ٥كردندى و نان پختندى. هر شبى وقت سحر به يك وقيّه روزه گشادمى، بى نان خورش و بى نمك. يك درم ٦مرا يك سال تمام بودى. پس، عزم كردم

__________

١ - از «م» افزوده شد.

٢ - نسخه هاى ديگر، بجنبد.

٣ - «م» : در سرّم.

٤ - گويا در نسخه هاى مختلف تذكره اين نام درست نقل نشده است. تعليقات را نگاه كنيد.

٥ - اصل : آش. متن مطابق نسخه هاى ديگر است.

٦ - اصل : دينار. تصحيح با توجه به عبارات پيش و مطابق نسخه هاى ديگر است.

كه هر سه شبانروز روزه گشايم. پس به پنج روز رسانيدم، پس به هفت روز، پس به بيست و پنج روز - و به روايتى به هفتاد روز [رسانيده بود]- گاه بودى كه چهل شبانروز بادام مغزى خوردمى ١. و گفت : «چندين سال بيازمودم در سيرى و گرسنگى. و در ابتدا ضعف من از گرسنگى بودى و قوّت از سيرى. چون روزگارى برآمد، قوّت از گرسنگى بودى و ضعف از سيرى. آن گه گفتم : خداوندا سهل را ديده از هر دو بردوز، تا سيرى در گرسنگى و گرسنگى در سيرى از تو بيند». و بيشتر روزه او در شعبان بودى كه بيشتر اخبار در شعبان آمده است. و چون ماه رمضان آمدى، يك بار چيزى خوردى و شب و روز در قيام بودى.

روزى گفت : «تو به فريضه است بر بنده، هر نفسى، خواه خاصّ و خواه عامّ، خواه مطيع باش خواه عاصى». مردى بود در تستر كه او را نسبت به زهد و علم كردندى. بر وى خروج كرد ٢بدين سخن كه : «از معصيت عاصى را توبت بايد كرد و مطيع را از طاعت توبت بايد كرد». و روزگار او در چشم عامّه بد گردانيد. و احوالش را به مخالفت منسوب كردند و تكفير كردندش به نزد عوام و بزرگان. و سر آن نداشت كه با ايشان مناظره كند، كه تفرقه مى دادندش. سوز دين دامنش بگرفت. هر چه داشت از ضياع و عقار و اسباب و فرش و اوانى و زر و سيم بر، كاغذها نبشت و خلق را گرد كرد و آن كاغذ پاره ها بر سر ايشان افشاند هركس كاغذ پاره يى برداشتند. هر چه در آن كاغذ نبشته بود بديشان مى داد. شكر آن را كه دنيا از او قبول كردند. چون همه بداد، سفر حجاز در پيش گرفت و با نفس گفت : «اى نفس! مفلس گشتم. بيش، از من آرزو مخواه كه نيابى». نفس با او شرط كرد كه : «نخواهم». چون به كوفه رسيد، نفسش گفت : «تا اينجا از تو چيزى نخواستم. اكنون پاره يى نان و ماهى دهم تا بخورم و تو را بيش تا مكّه نرنجانم» به كوفه درآمد. خرآسى ديد كه استر ٣بسته بودند. گفت : «اين استر را روزى چند كرا دهند؟». گفتند : «دو درم». شيخ گفت : «استر بگشاييد ٤و مرا دربنديد و تا نماز شام يك درم دهيد». استر را بگشادند و شيخ را در خرآس بستند. شبانگاه يك درم بدادند. نان و ماهى خريد و در پيش نهاد و گفت : «اى نفس! هرگاه كه از من آرزو

__________

١ - «م»، خوردى.

٢ - اصل : كردند. متن مطابق نسخه هاى ديگر است.

٣ - اصل : اشتر، متن مطابق «م» است.

٤ - اصل : بگشايى. متن مطابق «م» است.

مى خواهى، با خود قرار ده كه از بامداد تا شبانگاه كار ستوران كنى تا به آرزو رسى».

پس به كعبه رفت و آنجا بايستاد مشايخ را دريافت - آن گاه باز تستر آمد - و ذو النّون را آنجا دريافت.

هرگز پشت به ديوار بازننهاد و پاى دراز نكرد و هيچ سؤال را جواب نداد و بر منبر نيامد و چهار ماه انگشت پاى بسته مى داشت. درويشى از وى پرسيد كه : «انگشتت را چه رسيده است؟». گفت : «هيچ نرسيده است». آنگاه آن درويش به مصر رفت. به نزديك ذو النّون. او را ديد، انگشت پاى بسته. گفت : «[انگشت تو را ١] چه بوده است؟». گفت : «درد خاسته است» گفت : «از كى باز؟». گفت : «از چهار ماه». گفت :

حساب كردم. در آن وقت بود كه ذو النّون را درد خاسته بود - يعنى موافقت شرط است و واقعه بازگفتم. ذو النّون گفت : «كسى مانده است كه او را از درد ما آگاهى است و موافقت ما مى كند؟».

نقل است كه روزى ٢پاى گرد كرد و پشت به ديوار بازنهاد و گفت : «سلونى عمّا بدا لكم». گفتند : «پيش از اين از اين ها نكردى!». گفت : «تا استاد زنده بود، شاگرد را به ادب بايد بود». تاريخ نوشتند، همان وقت ذو النّون درگذشته بود.

نقل است كه عمرو ليث بيمار شد چنان كه همه طبيبان در معالجه او عاجز شدند.

گفتند : «اين كار كسى است كه دعايى كند». گفتند : «سهل مستجاب الدّعوه است». او را طلب كردند و به فرمان و حكم ٣اولوالامر اجابت كرد. چون پيش او بنشست، گفت :

«دعا در حقّ كسى مستجاب شود كه توبت كند [و تو را در زندان مظلومان باشند». همه را رها كرد ٤و] توبت كرد. سهل گفت : «خداوندا! چنان كه ذلّ معصيت او با او نمودى، عزّ طاعت من بدو نماى و چنان كه باطنش را لباس انابت پوشيدى، ظاهرش را لباس عافيت درپوشان». چون اين مناجات تمام كرد، عمرو ليث در حال بازنشست و صحّت يافت. مال بسيار بر او عرضه كرد. هيچ قبول نكرد و از آنجا بيرون آمد. مريدى گفت :

«اگر چيزى قبول كردى تا در وجه اوامى كه كرده بوديم بگزارديمى، به نبودى؟». مريد را گفت : «تو را زر مى بايد؟ بنگر». آن مريد بنگريد، همه دشت و صحرا ديد، زر گشته و

__________

١ - از «م» افزوده شد.

٢ - «م» : روزى سهل در تستر.

٣ - «م» : به حكم فرمان

٤ - از «م» افزوده شد.

[سنگ ريزه ها ١] لعل شده. گفت : «كسى را كه با خداى - عزّ و جلّ - چنين حالى بود، از مخلوق چرا چيزى گيرد؟».

نقل است كه سهل چون سماع شنيدى، او را وجدى پديد آمدى. بيست و پنج روز در آن وجد بماندى و طعام نخوردى. و اگر زمستان بودى، عرق مى كردى كه پيراهنش تر شدى. چون در آن حالت علما از او سؤال كردندى، گفتى : «از من مپرسيد ٢كه شما را از من و از كلام من در اين وقت هيچ منفعت نباشد».

نقل است كه بر آب برفتى كه قدمش تر نشدى. گفتند : «مى گويند كه : تو بر سر آب مى روى». گفت : «از مؤذّن اين مسجد بپرس كه وى مردى راست گوى است». گفت :

«پرسيدم. مؤذّن گفت : من اين ندانم، لكن در اين روزها در حوضى درآمد تا غسلى آرد.

در حوض افتاد كه اگر من نبودمى، در آنجا بمردى». شيخ ابو على دقّاق گفت - رحمة الله عليه - : «او را كرامات بسيار است، لكن خواست تا كرامات خود را بپوشاند».

نقل است كه يك روز در مسجد نشسته بود. كبوترى بيفتاد از گرما و رنج. سهل گفت : «شاه كرمان بمرد». چون تفحّص كردند. هم چنان بود. يكى از بزرگان گفت كه :

«روز آدينه پيش از نماز نزديك سهل شدم. مارى در آن خانه بود. بترسيدم. گفتم :

[«مى ترسم» گفت ٣ : ] «درآى. كسى به حقيقت ايمان ٤نرسد تا از چيزى كه بر روى زمين است ٥ترسد». مرا گفت : «در نماز آدينه چه گويى؟». گفتم : «ميان ما و مسجد يك شبانروز است». دست من بگرفت. پس نگاه كردم، خود را در مسجد آدينه ديدم. نماز كردم و بيرون آمدم. و در آن مردمان مى نگرستم. گفت : «اهل لا اله الاّ الله بسيارند و مخلصان اندك».

نقل است كه شيران و سباع نزديك وى آمدندى و ايشان را غذا دادى و مراعات كردى و تا امروز خانه سهل را [در تستر]، بيت السّباع گويند.

و از بس كه قيام كرده بود و رياضت كشيده، بر جاى بماند و حرقت بول او را پيدا

__________

١ - از «م» افزوده شد.

٢ - اصل، از من صبر است. «م» مانند اصل و متن مانند «ن» و «هـ» است.

٣ - از «م» افزوده شد.

٤ - اصل : آسمان. متن مطابق نسخه هاى ديگر است.

٥ - «م» : از چيزى ديگر جز خدا.

شد، چنان كه در ساعتى او را چند بار حاجت آمدى و پيوسته ظرفى با خود داشتى. امّا چون وقت نماز درآمدى، به جايى رفتى و طهارت كردى و نماز كردى. و چون به منبر آمدى، همه حرقتش برفتى و همه درد پاى زايل شدى و چون فروآمدى، باز علّتش پيدا آمدى. امّا يك ذرّه شريعت از وى فوت نشدى.

نقل است كه مريدى را گفت : جهد كن تا همه روز گويى سبحان الله، الله، الله».

آن مرد مى گفت تا بر آن خوگر شد. ١گفت : «شبها بر آن پيوند كن». چنان كرد تا چنان شد كه اگر خود را در خواب ٢ديدى، همان الله مى گفتى در خواب. تا او را گفتند : «از اين بازگرد و به يادداشت مشغول شو» تا چنان شد كه همه روزگارش مستغرق آن گشت. وقتى در خانه بود، چوبى از بالا درافتاد و سرش بشكست و قطرات خون از سرش بر زمين چكيد و همه نقش «الله» بازديد آمد.

نقل است كه مريدى را روزى كارى فرمود. گفت : «نتوانم از بيم زبان مردمان».

سهل روى فرا اصحاب كرد و گفت : «به حقيقت اين كار نرسد تا از دو صفت يكى به حاصل نكند. تا خلق از چشم وى نيفتد كه جز خالق را نبيند، و تا نفس وى از چشم وى نيفتد و به هر صفت كه خلق وى را بينند باك ندارد». يعنى همه حق بيند.

نقل است كه در پيش مريدى حكايت مى كرد كه در بصره نانوايى است كه درجه ولايت دارد. مريد برخاست و به بصره رفت. نانوايى را ديد، محاسن در خريطه يى كرده چنان كه عادت نانوايان باشد. چون چشم مريد بر وى افتاد، بر خاطر او بگذشت كه : «اگر او را درجه ولايت بودى، از آتش احتراز نكردى». پس سلام گفت و سؤالى كرد. نانوا گفت : «چون در ابتدا به چشم حقارت نگرستى، تو را در سخن من فايده يى نبود».

شيخ گفت : وقتى در باديه مى رفتم. مجرّد پيرى ديدم كه مىمد، عصابه يى بر سر بسته و عصايى در دست گرفته. گفتم : «مگر از قافله بازمانده است».

دست به جيب بردم و چيزى به وى دادم كه : «ساختگى كن تا از مقصود بازنمانى». انگشت تعجّب در دندان گرفت و دست به هوا كرد و مشتى زر بگرفت و گفت :

«تو از جيب مى گيرى و من از غيب». اين بگفت و ناپديد شد. من در حيرت آن مى رفتم

__________

١ - نسخه هاى ديگر : خو كرد.

٢ - اصل : آب. متن مطابق «م» است.

تا به عرفات رسيدم. چون به طوافگاه شدم، كعبه را ديدم كه گرد يكى طواف مى كرد.

آنجا رفتم، آن مرد را ديدم. گفت : «يا سهل! هركس كه قدم بردارد تا جمال كعبه را بيند، لا بدّ او را طواف كعبه بايد كرد، امّا هر كه قدم از خود برگيرد تا جمال حق را بيند، كعبه را گرد وى طواف بايد كرد».

و گفت : «مردى از ابدالان ١به من رسيد و با او صحبت كردم و از [من] مسايل مى پرسيد از حقيقت و من جواب مى گفتم. تا وقتى كه نماز بامداد بگزاردى، و به زير آب شدى و در زير آب نشستى [تا وقت زوال. چون اخى إبراهيم بانگ نماز گفتى، بيرون آمدى، يك سرموى بر وى تر نشده بودى. و نماز پيشين گزاردى. پس به زير آب درشدى ٢] و از آن آب جز به وقت نماز بيرون نيامدى. مدّتى با من بود، هم بر اين صفت كه البتّه هيچ نخورد و با كس ننشست تا وقتى كه برفت».

و گفت : شبى قيامت را به خواب ديدم كه خلق در موقف ايستاده بودند. ناگاه مرغى سپيد ديدم كه در ميان موقف از هرجا يكى مى گرفت و در بهشت مى برد. گفتم :

«اين چه مرغى است كه حق - تعالى - بر سر بندگان خود منّت نهاده است؟». ناگاه كاغذى از هوا پديد آمد. باز كردم. بر آنجا نوشته بود كه : «اين مرغى است كه او را ورع گويند». و گفت : در خواب ديدم كه مرا به بهشت بردند. سيصد تن را ديدم. گفتم : «السّلام عليكم». پس پرسيدم كه : «خوفناك تر چيزى در دنيا كه خوف شما از آن بيشتر شد، چه بود؟» گفتند ٣ : «خوف خاتمت».

و گفت : حق - تعالى - خواست كه در آدم دمد روح را، به نام محمّد در او دميد و كنيت او ابو محمّد كرد و در جمله بهشت يك برگ نيست كه نام محمّد بر وى نوشته نيست و درختى نيست در بهشت الاّ كه به نام او كشته اند. و ابتداى جمله به نام او كرده اند و ختم جمله انبيا بدو بود. لاجرم نام او خاتم النّبيّين آمد». و گفت : «ابليس را ديدم در ميان قومى. به همّتش بند كردم. چون آن قوم برفتند، گفتم : رها نكنم تا در توحيد سخنى نگويى». گفت : «در ميان آمد و فصلى بگفت در توحيد، كه اگر عارفان وقت حاضر بودندى همه انگشت در دندان گرفتندى».

__________

١ - «ن» : از ابدال.

٢ - از «م» افزوده شد.

٣ - اصل : گفت. متن مطابق «ن» است.

و گفت : من كسى را ديدم در شبى، كه عظيم گرسنه بود. لقمه يى پيش او آوردم، مگر شبهت آلود بود، ترك گرفت ١و نخورد و آن شب از گرسنگى طاعت نتوانست كرد و سه سال بود تا به شب در طاعت بود. و آن شب مزد گرسنگى و دست از طعام به شبهت كشيدن با ثواب جمله اعمال خلايق برابر كردند، نفروخت كه :

«به ارزد ٢».

و گفت : «اگر شكم من پر خمر شود، دوست تر دارم كه از طعام حلال». گفتند :

«چرا؟». گفت : «از آن كه چون شكم پر خمر شود، عقل بيارامد و آتش شهوت فروميرد و خلق از دست و زبان من ايمن شوند، امّا چون از طعام حلال پر شود، فضول آرزو كند و شهوت قوى گردد و نفس به طلب آرزوهاى خود سر برآورد». و گفت : «خلوت درست نيايد مگر به حلال خوردن و حلال درست نيايد مگر به حقّ خداى - عزّ و جلّ - دادن». و گفت : «در شبانروزى هر كه يك بار خورد. اين خوردن صدّيقان است». و گفت : «درست نبود عبادت، هيچ كس را و خالص نبود عملى كه مى كند، تا مرد گرسنه نبود و بايد كه چهار چيز در پيش گيرد تا در عبادت درست آيد : گرسنگى و درويشى و خوارى و قناعت». و گفت : «هر كه گرسنگى كشيد، شيطان گرد او نگردد به فرمان خداى، عزّ و جلّ.

چون سير بخوريد ٣، طلب گرسنگى كنيد از آن كه شما را مبتلا گردانيده است به سير خوردن. اگر چنين نكنيد، از حد درگذريد و طاغى شويد». و گفت : «سر همه آفت ها سير خوردن است». و گفت : «هر كه حرام خورد، هفت اندام وى در معصيت افتد. اگر خواهد و اگر نه، ناچار معصيت كند و هر كه حلال خورد، هفت اندام وى در طاعت بود و توفيق خير بدو متّصل بود». و گفت : «حلال صافى آن بود كه در وى خداى - تعالى - را فراموش نكنند».

نقل است كه شاگردى را گرسنگى به غايت رسيد و چند روز برآمد. پس گفت :

«يا استاذ ما القوت؟» قال : «ذكر الحىّ الّذى لا يموت» و گفت : «خلق بر سه قسم اند :

گروهىند با خود به جنگ براى خداى - عزّ و جلّ - و گروهىند با خلق ٤به جنگ براى خداى - عزّ و جلّ - و گروهىند با حق به جنگ براى خود كه : چرا قضاء تو به رضاى ما

__________

١ - «م» : ترك كرد.

٢ - «م» : برابر كردند. اين زيادت آمد.

٣ - اصل : بخورى. متن مطابق «م» است.

٤ - اصل : به خلق. متن مطابق «م» است.

نيست؟ چرا مشيّت تو به مشاورت ما نيست؟». و گفت : «هر كه خواهد كه در تقوى درست آيد. گو : از همه گناهان دست بدار». و گفت : «هر عمل كه كنيد ١كه نه به اقتدا كنيد، جمله عذاب نفس خود دانيد». و گفت : «بنده را تعبّد درست نيايد تا آنگاه كه در عدم بر خويشتن اثر دوستى نبيند و در فنا اثر وجود». و گفت : «بيرون رفتند علما و زهّاد و عبّاد از دنيا، و دل هاى ايشان هنوز در غلاف بود و گشاده نشد مگر دل هاى صدّيقان و شهيدان».

و گفت : «ايمان مرد كامل نشود تا وقتى كه عمل او به ورع نبود و ورع او به اخلاص و اخلاص او به مشاهده» و اخلاص تبرّا كردن بود از هر چه دون خداى - عزّ و جلّ - است و گفت : «بهترين خايفان مخلصان اند و بهترين مخلصان آن قوم اند كه اخلاص ايشان تا به مرگ برسد». و گفت : «جز مخلص واقف ريا نبود». و گفت : «آن قوم كه بدين مقام پديد آمده اند، ايشان را به بلا مركب دادند ٢كه اگر بجنبند، جدا مانند و اگر بيارامند پيوستند». و گفت : «هر كه خداى - عزّ و جلّ - را نپرستد به اختيار، خلقش بايد پرستيد به اضطرار». و گفت : «حرام است بر دلى كه به غير خداى - تعالى - آرام تواند يافت، كه هرگز بوى يقين به وى رسد. و حرام است بر دلى كه در او چيزى بود كه خداى تعالى - راضى نبود بر آن، كه در آن دل نورى راه يابد». و گفت : «هر وجدى كه كتاب و سنّت گواه آن نبود، باطل بود». و گفت : «فاضل ترين اعمال آن بود كه بنده پاك گردد از تصوّر پاكى خويش». و گفت : «هر كه نقل كند از نفسى به نفسى بى ذكر خداى عزّ و جلّ - ضايع كند عمر خود را». و گفت : «همّت آن است كه زيادت طلبد، چون تمام شود به مقصود رسد يا منقطع گردد». [و گفت : «اگر بلا نبودى، به حق راه نبودى». و گفت : «هر كه چهل روز به اخلاص زاهد گردد ٣] او را كرامت پديد آيد و اگر پديد نيايد، خلل از وى افتاده باشد اندر زهد». گفتند : «چگونه پديد آيد او را كرامت؟». گفت :

«بگيرد آنچه خواهد چنان كه خواهد». و گفت : «هر دل كه با علم سخت گردد، از همه دلها سخت تر گردد و علامت آن دل كه با علم سخت گردد آن بود كه دل وى به تدبيرها و حيلتها بسته شود و تدبير خويش به خداوند تسليم نتواند كرد و هر كه را حق - تعالى - او

__________

١ - اصل : كنند. متن مطابق «م» است.

٢ - «ن» : حركت دادند.

٣ - از «م» افزوده شد.

را به تدبير او بازگذارد، هم بدين [جهان] و هم [بدان جهان ١] او را به دوزخ اندازد». و گفت : «علما سه قوم اند : عالم است به علم ظاهر، علم خويش با اهل ظاهر مى گويد و عالم است به علم باطن، علم خويش با اهل آن مى گويد. و عالم است به علمى كه ميان او و ميان خداى - تعالى - است، آن را [با] هيچ كس نتواند گفت». و گفت : «آفتاب برنيايد و فرونشود بر هيچ كس در روى زمين، نيكوتر از آن كه خداى - تعالى - را برگزيند به تن و مال و جان و دنيا و آخرت».

و گفت : «هيچ معصيت عظيم تر از جهل نيست». و گفت : «بدين مجنونها به چشم حقارت منگريد، كه ايشان را خليفتان انبيا گفتند». كسى گفت : «علم شما [چيست ٢؟]». گفت : «اين علم در تصرّف نيايد، لكن آن علم را به تكلّف رها نتوان كرد.

چون اين حديث بيايد، خود آن همه از تو بستاند».

و گفت : «اصول ما شش چيز است : تمسّك به كتاب خداى - عزّ و جلّ - و اقتدا به سنّت رسول - عليه السّلام - و خوردن حلال و بازداشتن دست از رنجانيدن خلق - و اگر چه تو را برنجانند - و دور بودن از مناهى، و تعجيل كردن به گزاردن حقوق». و گفت :

«اصول مذهب ما سه چيز است : اقتدا به رسول در اخلاق و افعال ٣و خوردن حلال و اخلاص در همه افعال». و گفت : «اول چيزى كه مبتدى را لازم آيد توبه است و آن ندامت است و شهوات از دل بركندن و از حركات مذمومه به حركات محموده نقل كردن.

و دست ندهد بنده را توبه، تا خاموشى را لازم خود نگرداند و خاموشى لازم او نگردد تا خلوت نگيرد و خلوت نزديك او نشود تا حلال نخورد و خوردن حلال دست ندهد تا حقّ خداى - تعالى - نگزارد و حقّ خداى - تعالى - گزاردن حاصل نگردد مگر به حفظ جوارح، و از اين همه كه برشمرديم، هيچ ميسّر نشود تا يارى نخواهد از خداى - تعالى - بر اين جملت».

و گفت : «اوّل مقام عبوديّت برخاستن از اختيار است و بيزار شدن از حول و قوّت خويش». و گفت : «بزرگترين مقامات آن است كه خوى بد خويش به خوى نيك بدل كند». و گفت : «آدميان را دو چيز هلاك گرداند : طلب عزّ و خوف درويشى». [و گفت] :

__________

١ - از «م» افزوده شد.

٢ - از «ن» افزوده شد.

٣ - «م» : اقوال و افعال و اخلاق.

«هر كه دل وى خاشع تر بود ديو گرد وى نگردد». و گفت : «پنج چيز از گوهر نفس است :

درويشى كه توانگرى نمايد و گرسنه يى كه سيرى نمايد و اندوهگينى كه شادى نمايد و مردى كه با كسى دشمنى دارد و دوستى نمايد و مردى كه به شب نماز كند و به روز روزه دارد و قوّت نمايد از خود». و گفت : «ميان خدا و بنده هيچ حجابى غليظتر از حجاب دعوى نيست و هيچ راه نيست به خداى - عزّ و جلّ - نزديك تر از افتقار به خدا» و گفت :

«هر كه مدّعى بود خايف نبود و هر كه خايف نبود امين نبود و هر كه امين نبود او را بر خزاين پادشاه اطّلاع نبود». و گفت : «بوى صدق نيايد از هر كه مداهنت كند [غير خود را و مداهنت با خود، ريا بود». و گفت : «هر كه با مبتدع مداهنت كند ١] حق - تعالى - سنّت از او ببرد». و گفت : «هر حلال كه از اهل معاصى خواهند كه بگيرند، آن بر ايشان حرام شود». و گفت : «مثل سنّت در دنيا چون بهشت است در عقبى كه هر كه در بهشت شد، ايمن شد از هوا و بدعت». و گفت : «هر كه طعن كند در كسب، در سنت طعن كرده است و هر كه در توكّل طعن كند، در ايمان طعن كرده است و درست نيايد كسب اهل توكّل را، مگر بر جادّه سنّت و هر كه نه اهل توكّل است، درست نيست كسب او مگر به نيّت تعاون» - يعنى معاونت كند تا دل خلق از او فارغ بود - و گفت : «اگر توانى كه به صبر نشينى چنان كن و از آن قوم مباش كه صبر بر تو نشيند». و گفت : «اصل جمله آفتها اندكى صبر است در چيزها. و غايت شكر عارف است كه بداند كه : عاجز است از آن كه شكر او تواند گزارد تا به حدّ شكر شكر تواند رسيد ٢». و گفت : «خداى، عزّ و جلّ را در هر شبى و روزى و ساعتى عطاهاست، و بزرگترين عطا آن است كه ذكر خويش تو را الهام كند». و گفت : «هيچ معصيت نيست بتر ٣از فراموشى حق». و گفت : «هر كه بخواباند چشم خويش از حرام، هرگز در جمله عمر هيچ چشم زخم بدو راه نيابد» - مگر گفته است كه راه نيابد بدان يك نفس ٤ - و گفت : «حق - تعالى - هيچ مكانى نيافريد از عرش تا ثرى - از دل مؤمن عزيزتر، از بهر آن كه هيچ عطايى نداد خلق را از معرفت عزيزتر، و عزيزترين عطاها در عزيزترين مكانها نهند، و اگر در عالم مكانى بودى از دل

__________

١ - از «م» افزوده شد.

٢ - «م» و «ن» : يا به حدّ شكر تواند رسيد.

٣ - اصل، برتر. متن مانند نسخه هاى ديگر است.

٤ - اين جمله در نسخه هاى ديگر نيست.

مؤمن عزيزتر، معرفت خود آنجا نهادى».

و گفت : «عارف آن است كه هرگز طعم او نگردد و هر دم خوشبوى تر بود». و گفت : «هيچ يارى ده نيست الاّ خداى - تعالى - و هيچ دليل نيست الاّ رسول خدا و هيچ زاد نيست الاّ تقوى و هيچ عمل نيست مگر صبر بر اين پنج چيز كه گفتم ١» و گفت : «هيچ روز نگذرد كه نه حق - تعالى - ندا كند كه : بنده من! انصاف نمى دهى. تو را ياد مى كنم و تو مرا فراموش مى كنى، تو را به خود مى خوانم و تو به درگاه كسى ديگر مى روى و من بلاها از تو بازمى دارم و تو بر گناه معتكف مى باشى. اى فرزند آدم! فردا كه به قيامت آيى چه عذر خواهى [گفت؟]».

و گفت : «خداى - تعالى - خلق را بيافريد كه : با من راز گوييد و اگر راز نگوييد به من نگريد و اگر اين نكنيد، حاجت خواهيد». و گفت : «دل هرگز زنده نشود تا نفس نميرد». و گفت : «هر كه به نفس خويش مالك شد، عزيز شد و بر ديگران نيز مالك گشت» - چنان كه گفته اند : پادشاه تن خود باش كه هرگز هيچ خصم با تو برنيايد چون تو با خود برآمده باشى - «و هر كه را نفس او بر او مالك شد، ذليل شد. و اوّل جنايت صدّيقان ساختن ايشان بود با نفس». و گفت : «خداى - عزّ و جلّ - را هيچ عبادت نكنند فاضل تر از مخالفت هواى نفس». [و گفت : «هر كه نفس خويش را بشناسد خداوند خويش را بشناسد براى نفس خويش» ٢]. و گفت : «هر كه خداى - عزّ و جلّ - را شناخت غرقه گشت در درياى اندوه و شادى». و گفت : «غايت معرفت حيرت است و دهشت».

و گفت : «اوّل مقام معرفت آن است كه بنده را يقين دهد در سرّ وى ٣، و جمله جوارح وى بدان يقين آرام گيرد» - يعنى خاطرهاى بد [از ضعف يقين بود ٤]- و گفت : «اهل معرفت خدا اصحاب اعراف اند. همه را به نشان او شناسند» ٥. و گفت : «صادق آن بود كه خداى - تعالى - فرشته يى بدو گمارد كه چون وقت نماز درآيد، بنده را به نماز كردن دارد و اگر خفته باشد بيدار كند». و گفت : «از توبه قرّاء نوميدى بيش از آن بود كه از توبه كفّار و

__________

١ - كدام پنج چيز؟

٢ - از «م» افزوده شد.

٣ - اصل : در سرورى. متن مطابق نسخه هاى ديگر است.

٤ - از «م» و «ن» افزوده شد.

٥ - اصل : همه به نشان او را. . . متن مطابق «ن» است.

اهل معاصى».

و گفت : «لا اله الاّ الله، لازم است خلق را اعتقاد بر آن در دل و اعتراف بدان به زبان و وفا بدان به فعل». و گفت : «اوّل توبه اجابت است، پس انابت است، پس توبه است، پس استغفار. اجابت به فعل بود و انابت به دل و توبه به نيّت و استغفار از تقصير».

و گفت : «صوفى آن بود كه صافى بود از كدورت ١و پر شود از فكر، و در قرب خداى - عزّ و جلّ - منقطع گردد از بشر، و يكسان شود در چشم او خاك و زر». و گفت : «تصوّف اندك خوردن است و با خداى - عزّ و جلّ - آرام گرفتن و از خلق گريختن».

و گفت : «توكّل حال پيغمبران است. هر كه در توكّل حال پيغمبر دارد، گو : سنّت او فرومگذار». و گفت : «اوّل مقامى در توكّل آن است كه پيش قدرت چنان باشى كه [مرده در دست ٢] مرده شوى، تا چنان كه خواهد او را مى گرداند و او را هيچ ارادت نبود و حركت نباشد». و گفت : «توكّل درست نيايد الاّ به بذل روح و بذل روح نتوان كرد الاّ به ترك تدبير». و گفت : «نشان توكّل سه چيز است : يكى آن كه سؤال نكند و چون پديد آيد نپذيرد و چون پذيرفت بگذارد». و گفت : «اهل توكّل را سه چيز دهند : حقيقت يقينى و مكاشفه غيبى و مشاهده قرب حق، تعالى». و گفت : «توكّل آن است كه حق - تعالى - را متّهم ندارى» - يعنى آنچه گفته است، به تو رساند - و گفت : «توكّل دلى را بود كه با خداى - عزّ و جلّ - زندگانى كند بى علاقتى». و گفت : «جمله احوال را رويى است و قفايى، مگر توكّل را كه همه روى است بى قفا» - معنى آن است كه : زهد و تقوى اجتناب از دنيا ٣بود، مجاهده در مخالفت نفس و هوا بود، علم و معرفت در ديد و دانش اشيا بود، خوف و رجا از لطف كبريا بود، تفويض و تسليم در رنج و عنا بود، رضا به قضا بود، شكر بر نعما بود، صبر بر بلا بود. توكّل، بر خدا بود. لاجرم توكّل همه روى بود بى قفا. اگر كسى گويد : «دوستى نيز هم چنين است كه توكّل بر خداى است». گوييم :

دوستى بر خدا نبود، با خداى بود - و گفت : «دوستى دست به گردن طاعت كردن بود و از مخالفت دور بودن». و گفت : «هر كه خداى - عزّ و جلّ - را دوست دارد عيش، او دارد».

__________

١ - «ن» : كدر. «م» : همه را به معرفت او شناسند.

٢ - از «م» افزوده شد.

٣ - بيشتر نسخه ها : از اجتناب دنيا. متن مطابق «هـ» است.

و گفت «حيا بلندتر است از خوف. كه حيا خاصّگيان ١را بود و خوف علما را». و گفت :

«عبوديّت رضا دادن است به فعل خداى، عزّ و جلّ».

و گفت : «مراقبت آن است كه از فوت دنيا نترسى و از فوت آخرت بترسى».

و گفت : «خوف نر است و رجا ماده، و فرزند هر دو ايمان است» و گفت : «در هر دل كه كبر بود، خوف و رجا در آن دل قرار نگيرد». و گفت : «خوف دور بودن است از نواهى و رجا شتافتن است به اداء اوامر، و علم [به] رجا درست نيايد الاّ خايف را» و گفت : «درست ترين و بلندترين مقام آن است كه بنده خايف بود تا در علم خداى - عزّ و جلّ - تقدير او بر چه رفته است؟».

نقل است كه مردى دعوى خوف كرد. گفت : «در سرّ تو بيرون از خوف قطعيت هيچ خوف ديگر هست؟». گفت : «هست!». گفت : «تو خداى - تعالى - را نشناخته اى و از قطعيت نترسيده اى». و گفت : «صبر انتظار فرج است از خداى، تعالى». و گفت :

«مكاشفه آن است كه گفته اند كه : لو كشف الغطاء ما ازددت يقينا».

و گفت : «فتوّت متابعت سنّت است». و گفت : «زهد در سه چيز ٢است : يكى در ملبوس [كه] آخر آن به مزبله ها خواهد رسيد، و زهد در برادران كه آخر آن فراق خواهد بود، و زهد در دنيا كه آخر آن فنا خواهد بود». و گفت : «ورع ترك دنياست و دنيا نفس است. هر كه نفس خود را دوست دارد، دشمن، خداى - عزّ و جلّ -[را] گرفته است». و گفت : «سفر كردن از نفس به خداى - عزّ و جلّ - صعب است». و گفت : «نفس از سه صفت خالى نيست : يا كافر است يا منافق يا مرائى». و گفت : «نفس را شرهاى بسيار است. يكى از آن شرها آن است كه بر فرعون آشكارا كرد و جز بر فرعونى آشكارا نكند و آن دعوى خدايى است». و گفت : «انس با كسى گير كه به نزديك اوست هر چه تو را مى بايد». و گفت : «حق - تعالى - قرب بداد ابرار را به خيرات و قوّت داد به يقين». و گفت : «روغن به كار داريد تا عقلتان زيادت شود كه هرگز خداى - تعالى - هيچ دلى ناقص عقل ٣را در نيافته است». و گفت : «تجلّى بر سه حالت است : تجلّى ذات و آن

__________

١ - «م» خاصگان.

٢ - اصل : پنج چيز. متن مطابق نسخه هاى ديگر است.

٣ - «م» خداى را هيچ دل ناقص عقل. . .

مكاشفه است و تجلّى صفات و آن موضع نور است و تجلّى حكم ذات و آن آخرت است و ما فيها». پرسيدند از انس. گفت : «انس آن است كه اندامها انس گيرد [به عقل و عقل انس گيرد به علم و علم انس گيرد ١] به بنده و بنده انس گيرد به خداى».

و پرسيدند از [ابتداى] احوال و نهايت آن، گفت : «ورع اوّل زهد است و زهد اوّل توكّل و توكّل اوّل درجه عارف. و معرفت اوّل قناعت است و قناعت ترك شهوات است و ترك شهوات اوّل رضاست و رضا اوّل موافقت است». و پرسيدند كه : «چه چيز سخت تر بود بر نفس؟». گفت : «اخلاص. زيرا كه نفس را در اخلاص هيچ نصيبى نيست». و گفت : «اخلاص اجابت است. هر كه را اجابت نيست، اخلاص نيست».

پرسيدند از اخلاص. گفت : «اخلاص آن است كه چنان كه دين را از خداى عزّ و جلّ گرفته اى، به هيچ كس ديگر ندهى جز به خداوند». گفتند : «ما را وصف صادقان كن». گفت : «شما اسرار صادقان بياريد تا من شما را خبر دهم از وصف صادقان».

گفتند : «مشاهده چيست؟». گفت : «عبوديّت». گفتند : «عاصيان را انس بود؟».

گفت : «نه. و نه هر كه [را] انديشه معصيت بود». گفتند : «به چه چيز بدان رسند كه نماز شب كنند؟». گفت : «بدان كه در روز خيانت نكنند».

گفتند : «مردى مى گويد كه : من هم چون درىم. حركت نكنم تا مرا حركت ندهند». گفت : «اين سخن نگويد مگر دو تن يا صدّيقى يا زنديقى». گفتند : «در شبانروزى يك بار طعام خوردن چه گويى؟». گفت : «خوردن صدّيقان بود». گفتند :

«دو بار». گفت : «خوردن مؤمنان بود». گفتند : «سه بار». گفت : «بگو تا آخورى بكند و چون ستور مى خورد».

پرسيدند از خوى نيكو. گفت : «كمترين [حالش ٢] باركشى و مكافات [بدى ٣] ناكردن و او را آمرزش خواستن و بر او بخشودن». گفت : «روى آوردن بندگان به خداى زهد است». پرسيدند كه : «به چه چيز اثر لطف خود به بنده آرد». گفت : «چون در گرسنگى و بيمارى و بلا صبر كند، الاّ ما شاء الله». پرسيدند [از كسى] كه روزهاى بسيار هيچ نمى خورد : «كجا مى شود آتش گرسنگى او؟». گفت : «آن نار را نور بنشاند». و

__________

١ - از «م» افزوده شد.

٢ - از «م» و «ن» افزوده شد.

٣ - از «م» و «ن» افزوده شد.

گفت : «گرسنگى را سه منزل است : يكى جوع طبع و اين موضع عقل است، و جوع موت و اين موضع فساد است، و جوع شهوت و اين موضع اسراف است».

پرسيدند كه : «توبه چيست؟». گفت : «آن كه گنه را فراموش كنى». مرد گفت :

«توبه آن است كه گنه را فراموش نكنى». سهل گفت : «چنين نيست كه تو دانسته اى، كه ذكر جفا در ايّام وفا، جفا بود». گفت : «مرا ١وصيّتى كن». گفت : «رستگارى تو در چهار چيز است : كم خوردن و بى خوابى و تنهايى و خاموشى». گفت : «خواهى كه با تو صحبت دارم؟». گفت : «چون از ما يكى بميرد، با كه صحبت دارى؟ اكنون خود با او دار». و گفت : «اگر تو از سباع مى ترسى با من صحبت مدار». گفت : «مى گويند كه : شير به زيارت تو مىيد». گفت : «آرى. سگ بر سگ آيد».

گفتند : «درويش كى بياسايد؟». گفت : «آنگاه كه خود را جز آن وقت نبيند كه در وى بود». گفتند : «از جمله خلق با كدام قوم صحبت داريم؟». گفت : «با عارفان، از جهت آن كه ايشان هيچ چيز [را] بسيار نشمرند و هر فعلى كه رود، آن را به نزديك ايشان تأويلى بود. لاجرم تو را در همه احوال معذور دارند».

مناجات او اين است كه گفتى : «الهى مرا ياد كردى و من كس نه، و اگر من تو را ياد كنم چون من كس نه. مرا اين شادى بس نه؟ و از من ناكس تر نه».

و سهل - رحمه الله - واعظى حقيقى بود و خلقى به سبب او به راه بازآمدند. و آن روز كه وفات او نزديك رسيد، چهارصد مرد مريد داشت. آن مريدان بر بالينش بودند.

گفتند : «بر جاى تو كه نشيند و بر منبر تو كه سخن گويد؟». گبرى بود. او را شاددل گبر گفتند. پير چشم باز كرد و گفت : «بر جاى من شاددل نشيند». خلق گفتند : «مگر پير را عقل تفاوت كرده است! كسى را كه چهارصد مرد عالم شاگرد ٢دين دار بود، گبرى را به جاى خود نصب كند؟». او گفت : «شور در باقى كنيد و برويد و آن شاددل را به نزد من آريد». بياوردند. چون شيخ او را بديد، گفت : «چون روز سيّوم بود از وفات من، بعد از نماز ديگر بر منبر رو و به جاى من بنشين و خلق را سخن گوى و وعظ كن». شيخ اين

__________

١ - «م» : گفتند : ما را.

٢ - اصل : ساكن. متن مطابق نسخه هاى ديگر است.

بگفت و درگذشت.

روز سيّوم بعد از نماز ديگر مردم جمع شدند. شاددل به منبر برآمد و خلق نظاره او مى كردند تا : خود اين چه حال است؟ گبرى و كلاه گبرى بر سر و زنّار بر ميان. گفت :

«مهتر شما مرا به شما رسول كرده است و مرا گفته كه : اى شاددل! گاه آن نيامد كه زنّار گبرى ببرى؟ اكنون بريدم». و كارد برنهاد و ببريد و كلاه گبرى از سر بنهاد و گفت :

«اشهد ان لا اله الاّ الله و اشهد انّ محمّدا رسول الله». پس گفت : «شيخ گفته است : [بگو كه] اين ١پير و استاد شما بود [نصيحت كرد و نصيحت استاد خود پذيرفتن شرط هست ٢]. اينك شاددل زنّار ظاهر ببريد، اگر خواهيد كه به قيامت ما را بينيد، جوانمردى بر شما كه همه زنّارهاى باطن ببريد». اين بگفت و قيامتى از آن قوم برآمد و حالاتى عجب ظاهر گشت.

نقل است كه آن روز كه جنازه شيخ برداشتند، خلق بسيار زحمت مى كردند.

جهودى بود هفتادساله، چون بانگ و مشغله بشنود، بيرون آمد تا چيست؟ چون جنازه برسيد، آواز برآورد كه : «اى مردمان! آنچه من مى بينم، شما مى بينيد؟». فريشتگان از آسمان فرومىمدند و خويشتن بر جنازه او مى ماليدند. در حال كلمه شهادت گفت و مسلمان شد.

ابو طلحه مالك گفت : سهل، آن روز كه از مادر در وجود آمد روزه دار بود و آن روز كه برفت روزه دار بود و در حضرت حق روزه گشاد».

نقل است كه سهل روزى نشسته بود با ياران. مردى آنجا بگذشت. سهل گفت :

«اين مرد سرّى دارد». تا بنگرستند مرد رفته بود. چون سهل وفات كرد، مريدى بر سر گور وى نشسته بود. آن مرد بگذشت ٣. مريد گفت : «اين خواجه كه در اين خاك است گفته است كه : تو سرّى دارى. به حقّ آن خدايى كه تو را اين سرّ داده است كه چيزى به ما نمايى». آن مرد به گور سهل اشارت كرد كه : «اى سهل! بگوى». سهل در گور به آواز بلند

__________

١ - اصل : اينك. متن مطابق نسخه هاى ديگر است.

٢ - از «م» و «ن» افزوده شد.

٣ - قسمت اول اين نقل در اصل تا چند جمله مغشوش مى نمود و از «م» و «ن» نقل شد.

بگفت كه : «لا اله الاّ الله وحده، لا شريك له». گفت : «گفته اند كه اهل لا اله الاّ الله را تاريكى گور نبود. راست هست؟». سهل گفت : «هست».

29 - ذكر معروف كرخي رحمة الله عليه

٢٩ - ذكر معروف كرخي رحمة الله عليه

آن همدم نسيم وصال، آن محرم حريم جلال، آن مقتداى صدر طريقت، آن رهنماى راه حقيقت، آن عارف اسرار شيخى، قطب وقت معروف كرخى - رحمة الله عليه - مقدّم طريقت بود و مقتداى طوايف و مخصوص به انواع لطايف بود. و سيّد محبّان وقت بود و خلاصه عارفان عهد. بل كه اگر عارف نبودى، معروف نبودى. كرامت و رياضت او بسيار است و در فتوّت و تقوى آيتى [بود] و عظيم لطفى و قربى داشته است و در مقام انس و شوق به غايت بوده است. و مادر و پدرش ترسا بودند. چون بر معلّم فرستادندش، استاد گفت: «بگو: ثالث ثلاثة». گفت: «نه. بل هو الله الواحد». هر چند مى گفت: «بگو كه: خداى سه است»، او مى گفت: «يكى». هر چند استاد مى زدش سودى نداشت. يك بار سخت بزدش. معروف بگريخت و او را بازنمى يافتند. مادر و پدر گفتند: «كاشكى بازآمدى و به هر دين كه او خواستى ما موافقت كرديمى». وى برفت و بدست علىّ بن [موسى] الرّضا مسلمان شد. بعد از آن به چند گاه بيامد و در خانه پدر بكوفت. گفتند: «كى است؟». گفت: «معروف». گفتند: «بر كدام دينى؟». گفت: «بر دين محمّد، رسول الله». پدر و مادرش نيز در حال مسلمان شدند.

آن گه به داود طايى افتاد و بسيار رياضت كشيد و عبادت تمام به جاى آورد و چندان در صدق قدم زد كه مشار اليه گشت. محمّد بن منصور الطّوسى گفت - رحمة الله عليه -: به نزديك معروف بودم در بغداد. اثرى در روى او ديدم. گفتم: «دى به نزديك

تو بودم، اين نشان نبود. اين چيست؟». گفت : «چيزى كه تو را چاره است ١مپرس و از چيزى پرس كه تو را به كار آيد». گفتم : «به حقّ معبود كه : بگوى». گفت : «دوش نماز مى كردم. خواستم كه به مكّه روم و طوافى كنم. به سوى زمزم رفتم تا آب خورم. و پاى من بلغزيد و روى من بدان درآمد و اين نشان آن است».

نقل است كه به دجله رفته بود به طهارت، و مصحف و مصلّى در مسجد نهاده بود.

پير زنى درآمد و برگرفت و مى رفت و معروف از پى او مى رفت تا بدو رسيد. با وى سخن گفت و سر در پيش افگند تا چشم بر روى او نيفتد ٢. گفت : «هيچ پسرك قرآن خوان دارى؟». گفت : «نه». گفت : «مصحف به من ده و مصلّى تو را». آن زن از حلم او در تعجّب ماند و هر دو بازجاى نهاد. معروف گفت : «مصلّى تو را حلال، برگير». زن بشتافت از شرم و خجالت آن.

نقل است كه روزى با جمعى مى رفت. جماعتى جوانان در فسادى بودند. تا به لب دجله رسيدند، ياران گفتند : «يا شيخ! دعا كن تا حق - تعالى - اين جمله را غرق كند تا شومى ايشان منقطع گردد». معروف گفت : «دستها برداريد». پس گفت : «الهى! چنان كه در اين جهانشان عيش خوش مى دارى، در آن جهانشان عيش خوش ده». اصحاب متعجّب بماندند. گفتند : «شيخا! ما سرّ اين دعا نمى دانيم». گفت : «توقّف كنيد تا پيدا آيد». آن جمع چون شيخ را بديدند، رباب بشكستند و خمر بريختند و گريه بر ايشان افتاد و در دست و پاى شيخ افتادند و توبه كردند. شيخ گفت : «ديديد ٣كه مراد جمله حاصل شد، بى غرق و بىنكه رنجى به كسى رسيدى».

سرى سقطى گفت : روز عيد معروف را ديدم كه دانه خرما [بر] مى چيد. گفتم :

«اين را چه مى كنى؟». گفت : «اين كودك را ديدم كه مى گريست. گفتم : چرا مى گريى؟ گفت : من يتيمم. نه پدر دارم و نه مادر. كودكان را جامه نو است و مرا نه [و ايشان جوز دارند و من ندارم ٤]. اين دانه ها مى چينم تا بفروشم و وى را گر دكان خرم، تا نگريد، و بازى كند». سرى گفت ٥ : «اين كار را من كفايت كنم و دل تو را فارغ كنم». اين كودك را

__________

١ - «هـ» : چيزى كه تو را چاره نيست.

٢ - «م» : تا چشم او بر وى نيفتد.

٣ - اصل : ديدى. متن مطابق «م» است.

٤ - از «ن» افزوده شد.

٥ - با توجه به عبارات بعد گويا اينجا كلمه «گفتم» حذف شده باشد.

بردم و جامعه نو در وى پوشيدم و جوز خريدم و دل وى شاد كردم. در حال نورى در دلم پيدا شد و حالم دگرگون گشت.

نقل است كه روزى معروف را مسافرى رسيد و در خانگاه ١قبله نمى دانست.

روى به طرفى دگر كرد و نماز گزارد. بعد از آن چون او را معلوم گشت، از آن خجل شد.

گفت «آخر چرا مرا خبر نكردى؟». شيخ گفت : «ما درويشيم، و درويش را با تصرّف چه كار؟» و آن مسافر را مراعات بى حدّ كرد.

نقل است كه معروف را خالى بود كه والى آن شهر بود. روزى در جايى خراب مى گذشت. معروف را ديد نشسته، و نان مى خورد و سگى با وى هم كاسه. و لقمه يى در دهان خود مى نهاد و يكى در دهان سگ. خال گفت : «شرم ندارى كه با سگ نان مى خورى؟». گفت : «از شرم نان بدو مى دهم». پس سر برآورد و مرغى را از هوا بخواند.

مرغ فروآمد و بر دست وى نشست و به پر خود چشم و روى خود را ٢مى پوشيد.

معروف گفت : «هر كه از خداى عزّ و جلّ - شرم دارد، همه چيز از او شرم دارند». خال خجل شد.

نقل است كه يك روز طهارت خود بشكست. در حال تيمّم كرد. گفتند : «اينك دجله. تيمّم چرا مى كنى؟» گفت : «تواند بود كه به آنجا نرسم».

نقل است كه يك بار شوق بر او غالب شد. ستونى بود. برخاست و آن ستون را در كنار گرفت و چنان بفشرد كه نزديك بود ٣كه ستون پاره گردد.

[و او را كلماتى است عالى ٤]. گفت : «جوانمردى سه چيز است : يكى وفا بى خلاف، دوّم ستايش بى جود ٥، سيّوم عطاء بى سؤال». و گفت : «علامت گرفت خداى عزّ و جلّ، در حقّ كسى آن است كه او را مشغول كند به كار نفس خويش به چيزى كه او را به كار نيايد». و گفت : «علامت اولياء خداى - عزّ و جلّ - آن است كه فكرت ايشان انديشه خداى بود و قرار ايشان با خداى بود و شغل ايشان در خداى بود». و گفت :

«چون حق - تعالى - بنده يى را خيرى خواسته است، در عمل خير بر وى بگشايد و در

سخن بر وى ببندد - سخن گفتن مرد در چيزى كه به كار نيايد، علامت خذلان است - و چون به كسى شرّى خواهد بر عكس اين بود».

و گفت : «حقيقت وفا به هوش بازآمدن است از خواب غفلت و فارغ شدن انديشه از فضول آفت». و گفت : «چون خداى - تعالى - به كسى خيرى خواهد، بر او بگشايد در عمل و بربندد بر وى در كسل». و گفت : «طلب بهشت، بى عمل گناه است و انتظار شفاعت بى نگاهداشت سنّت نوعى است از غرور، و اميد داشتن به رحمت در نافرمانى جهل و حماقت است». و گفت : «تصوّف گرفتن حقايق و گفتن به دقايق و نوميد شدن از آنچه هست در دست خلايق». و گفت : «هر كه عاشق رياست است، هرگز فلاح نيابد». و گفت : «من راهى مى دانم به خداى - عزّ و جلّ - آن كه از كسى چيزى نخواهى و هيچت نبود كه كسى از تو خواهد». و گفت : «چشم فروخوابانيد و اگر همه نرى بود يا ماده يى». و گفت : «زبان از مدح نگه داريد چنان كه از ذمّ نگه داريد».

و پرسيدند كه : «به ١چه چيز دست يابيم بر طاعت؟». گفت : «بدان كه دنيا از دل بيرون كنى كه اگر اندك چيزى از دنيا در دل شما آيد، هر سجده كه كنيد آن چيز را كنيد».

و سؤال كردند از محبّت. گفت : «محبّت نه از تعليم خلق است، كه محبّت از موهبت حقّ است و از فضل او». و گفت : «عارف را اگر خود هيچ نعمتى نبود، او خود همه در نعمت است».

نقل است كه يك روز طعامى خوش مى خورد. او را گفتند : «چه مى خورى؟».

گفت : «من مهمانم. آنچه مرا دهند، آن خورم. با اين همه يك روز با نفس خود مى گفتم :

اى نفس! خلاص ده مرا تا تو نيز خلاص يابى».

و إبراهيم يك روز از او وصيّتى خواست. گفت : «توكّل كن به خداى تا خداى با تو بود و انيس تو بود و بازگشت بدو بود، كه از همه بدو شكايت كنى. كه جمله خلق تو را نه منفعت توانند رسانيد و نه دفع مضرّت توانند كرد». و گفت : «التماسى كه كنى از آنجا كن كه جمله درمانها نزديك اوست و بدانكه : هر چه به تو فرومىيد - رنجى يا بلايى يا فاقه [يى]- يقين مى دان كه فرج يافتن در نهان داشتن است». و ديگرى مى گفت : «مرا وصيّتى كن». گفت : «حذر كن از آن، كه خداى - تعالى - تو را مى بيند و تو در زمره مساكين نباشى».

سرى گفت : معروف مرا گفت : «چون تو را به خداى - عزّ و جلّ - حاجتى بود، سوگندش ده، بگو : يا ربّ! به حقّ معروف كرخى كه حاجت من روا كنى. كه حالى اجابت افتد».

نقل است كه سى و يك روز ١بر در رضا - رضى الله عنه - مزاحمت كردند و پهلوى معروف كرخى را بشكستند. و بيمار شد. سرى او را گفت : «مرا وصيّتى كن».

گفت : «چون بميرم، پيراهن من به صدقه ده، كه مى خواهم كه از دنيا برهنه بيرون روم، چنان كه از مادر برهنه آمدم». لاجرم در تجريد همتا نداشت و آن قوّت تجريد او بود كه بعد از وفات او خاك او را ترياك مجرّب مى گويند. كه به هر حاجت كه به خاك او روند، حق - تعالى - روا گرداند. پس چون وفات كرد از غايت خلق و تواضع او بود كه همه اديان در وى دعوى كردند : جهودان و ترسايان و مؤمنان.

خادم او گفت كه : وصيّت شيخ چنين است كه : «جنازه مرا هر كه از زمين بر تواند داشت، من از آن قومم». ترسايان و جهودان نتوانستند برداشت. اهل اسلام بيامدند و برداشتند و نماز كردند و هم آنجا او را در خاك كردند.

نقل است كه يك روز روزه دار بود و روز به نماز ديگر رسيده بود و در بازار مى رفت. سقّايى مى گفت : رحم الله من شرب - خداى، عزّ و جلّ رحمت كناد بر آن كس كه از اين آب بخورد - بستد و بازخورد. گفتند : «نه روزه دار بودى؟». گفت : «آرى، لكن به دعاى او رغبت كردم». و چون وفات كرد به خوابش ديدند. گفتند : «خداى - عزّ و جلّ با تو چه كرد؟». گفت : «مرا در كار آن سقّا كرد ٢و بيامرزيد». محمّد بن الحسين - رحمه الله - گفت : معروف را به خواب ديدم. گفتم : «خداى - عزّ و جلّ - با تو چه كرد؟».

گفت : «مرا بيامرزيد». گفتم : «به زهد و ورع؟» گفت : «نه. به قبول يك سخن كه از پسر سمّاك شنيدم به كوفه كه گفت : هر كه به جملگى به خداى - تعالى - بازگردد، خداى - عزّ و جلّ - به رحمت بدو بازگردد و همه خلق را بدو بازگرداند. سخن او در دل من افتاد و به خداى بازگشتم و از جمله شغلها دست بداشتم مگر خدمت علىّ بن موسى الرّضا.

اين سخن او را گفتم. گفت : اگر بپذيرى اين تو را كفايت».

__________

١ - «ن» و «هـ» : شيعه يك روز.

٢ - اصل : در كار عاشقان كرد. متن مطابق «م» است.

سرى گفت : معروف را به خواب ديدم در زير عرش، چون يكى كه واله و مدهوش باشد و از حق - تعالى - ندا مى رسيد به فرشتگان كه : «اين كى است؟». گفتند :

«بار خدايا! تو داناترى». فرمان آمد كه معروف است كه از دوستى ما واله گشته است و جز به ديدار ما باز هوش نيايد و جز به لقاء ما از خود خبر نيابد».

30 - ذكر سري سقطي رحمة الله عليه

٣٠ - ذكر سري سقطي رحمة الله عليه

آن نفس كشته مجاهده، آن دل زنده مشاهده، آن سالك حضرت ملكوت، آن شاهد عزّت جبروت، آن نقطه دايره لانقطى، شيخ وقت سرى سقطى - رحمة الله عليه - امام اهل تصوف بود، و در اصناف علم به كمال بود، و درياى اندوه و درد بود، و كوه حلم و ثبات بود و خزانه مروّت و شفقت بود. و در رموز و اشارات اعجوبه يى بود. و اوّل كسى كه در بغداد سخن حقايق و توحيد گفت، او بود. و بيشتر مشايخ عراق مريد وى بودند. و خال جنيد بود و مريد معروف بود و حبيب راعى را ديده بود - رحمهم الله - و در ابتدا در بغداد نشستى و دكان داشتى. پرده يى از درآويختى و نماز كردى. هر روز چندين ركعت نماز كردى.

يكى از كوه لكام ١ به زيارت وى آمد و پرده از آن در برداشت و سلام كرد و سرى را گفت: فلان پير از كوه لكام تو را سلام گفت. سرى گفت: «وى در كوه ساكن شده است؟ بس كارى نباشد. مرد بايد كه در ميان بازار مشغول تواند بود، چنان كه يك لحظه از حق - تعالى - غايب نشود».

نقل است كه در خريد و فروخت، جز ده نيم سود نخواستى و يك بار به شست دينار بادام خريد. بادام گران شد. دلاّل بيامد و گفت: «بفروش» [و] گفت: «به چند؟».

گفت: «به شست و سه دينار». گفت: «بهاى بادام امروز نود دينار است». گفت: «قرار من اين است كه بر هر ده دينار، نيم دينار بيش سود نگيرم. من عزم خود نقض نكنم». دلاّل

__________

١ - «م»: كوه لبنان.

گفت : «من نيز روا ندارم كه كالاى تو به كم بفروشم». نه دلاّل فروخت و نه سرى.

و در اوّل سقطفروشى كردى. يك روز بازار بغداد بسوخت. او را گفتند : «بازار بسوخت». گفت : «من نيز فارغ شدم». بعد از آن نگه كردند، دكان او نسوخته بود. چون اين حال بديد، آنچه داشت به درويشان داد و طريق تصوّف در پيش گرفت.

از او پرسيدند كه : «ابتداى حال تو چگونه بود؟». گفت : «روزى حبيب راعى به دكان من برگذشت. من چيزى بدو دادم كه : به درويشان ده. گفت : جزاك الله خيرا ١. از آن روز كه اين دعا بگفت، دنيا بر دل من سرد گشت. تا روز دگر معروف كرخى مىمد، كودكى با او همراه. گفت : اين كودك را جامه كن. من آن كودك را جامه كردم. معروف گفت : خداى - تعالى - دنيا بر دل تو دشمن گرداناد و تو را از اين شغل راحت دهاد. من به يك بارگى از دنيا فارغ آمدم از بركه دعاى معروف».

و كس را در رياضت آن مبالغت نبود كه او را، تا به حدّى كه جنيد گفت كه : «هيچ كس را نديدم در عبادت كامل تر از سرى كه نود و هشت سال بر او بگذشت كه پهلو بر زمين ننهاد، مگر در بيمارى مرگ».

و گفت : «چهل سال است تا نفس از من گزر در انگبين مى طلبد و ندادمش». و گفت هر روزى چند كرّت در آينه بنگرم، از بيم آن كه نبايد كه از شومى گناه رويم سياه شده باشد». و گفت «خواهم كه آنچه بر دل مردمان است، بر دل من استى از اندوه، تا ايشان فارغ بودندى از اندوه». و گفت : «اگر برادرى به نزديك من آيد و من دست به محاسن فروآرم، ترسم كه نامم در جريده منافقان ثبت كنند».

و بشر حافى گفت : «من از هيچ كس سؤال نكردم ٢مگر از سرى، كه زهد او را دانسته بودم كه : شاد شود چون چيزى از دست [وى] به در رود».

جنيد گفت : يك روز بر سرى رفتم. مى گريست. گفتم : «چه بوده است؟». گفت :

«در خاطرم آمد كه امشب كوزه يى بياويزم تا آب سرد شود. در خواب شدم. حورى را ديدم. گفتم : تو از آن كيستى؟ گفت : از آن آن كسى كه كوزه را نياويزد تا آب سرد شود. و آن حور كوزه را بر زمين زد. اينك بنگر». جنيد گفت : «سفالها شكسته ديدم. تا ديرگاه آن سفالها آنجا افتاده بود».

__________

١ - اصل : خيّرك الله. متن مطابق «م» است.

٢ - «م» : نكردمى.

جنيد گفت : شبى خفته بودم. چون بيدار شدم، سرّ من تقاضا كرد كه به مسجد شونيزيّه روم. برفتم و در مسجد شخصى ديدم هايل. بترسيدم. مرا گفت : «يا جنيد! از من مى ترسى؟». گفتم : «آرى». گفت : «اگر خداى را شناخته اى، چرا از جز وى بترسيدى؟». گفتم : «تو كيستى؟». گفت : «ابليس». گفتم : «مى خواستم كه تو را ديدمى».

گفت : «آن ساعت كه از من انديشيدى، از خداى - عزّ و جلّ - غافل شدى و تو را خبر نه.

مراد از ديدن من چه بود؟». گفتم ١ : «خواستم كه تو را پرسم كه : تو را بر فقرا هيچ دست باشد؟». گفت : «نه». گفتم : «چرا؟». گفت : «چون خواهم كه به دنيا بگيرمشان، به عقبى گريزند و چون خواهم كه به عقبى بگيرمشان، به مولى گريزند و مرا آنجا راه نيست».

گفتم : «اگر برايشان دست نيابى، ايشان را هيچ بينى؟» گفت : «بينم ٢. آنگاه كه در سماع و وجد افتند، بينمشان كه از كجا مى نالند». اين بگفت و ناپديد شد. چون به مسجد آمدم :

سرى را ديدم سر بر زانو نهاده. سر برآورد و گفت : «دروغ مى گويد آن دشمن خداى، كه ايشان [از آن] عزيزترند كه ايشان را به جبرئيل نمايد. پس ايشان را به دشمن چگونه نمايد؟».

جنيد گفت : با سرى به جماعت مخنّثان بگذشتم. به دل من درآمد كه : حال ايشان ٣چون خواهد بود؟ سرى گفت : «هرگز بر دل من نگذشته است كه : بر هيچ آفريده مرا فضل است در كلّ عالم». گفتم : «يا شيخ! و نه بر مخنّثان؟». گفت : «هرگز نه!». جنيد گفت : نزديك سرى شدم. وى را متغيّر ديدم. پرسيدم كه : «چه بوده است؟». گفت :

«پريى از پريان بر من آمد و سؤال كرد كه : حيا چه باشد؟ جواب دادم. آن پرى [آب] گشت. چنين كه مى بينى».

نقل است كه سرى خواهرى داشت. دستورى خواست كه : «خانه تو را بروبم؟».

دستورى نداد. گفت : «زندگانى من كراى اين نكند». تا يك روز درآمد. پير زنى را ديد كه خانه وى مى رفت. گفت : اى برادر! مرا دستورى ندادى تا خدمت تو كردمى. اكنون نامحرمى را آورده اى؟». گفت : «اى خواهر! دل مشغول مدار، كه اين دنياست كه در

__________

١ - اصل گفت. متن مطابق «ن» است.

٢ - اصل : اگر بر ايشان دست يابى ايشان هيچ نكنى. گفت : بكنم متن مطابق «م» و «ن» است.

٣ - اصل : حال من. متن مطابق نسخه هاى ديگر است.

عشق ما سوخته است و از ما محروم ماند. اكنون از حق - تعالى - دستورى خواست تا از روزگار ما او را نصيبى بود. جاروب حجره ما بدو داده اند». يكى از بزرگان مى گويد :

«چندين مشايخ را ديدم. هيچ يك [را] چنان بر خلق جهان مشفق نديدم كه سرى را».

نقل است كه هر كه سلامش كردى، روى ترش كردى و جواب دادى. از سرّ اين پرسيدند، گفت : «پيغمبر - صلّى الله عليه و سلّم - گفته است كه : هر كه سلام كند بر مسلمانى صد رحمت فروآيد. نود ١آن كس را بود كه روى تازه دارد. من روى ترش كرده ام تا نود رحمت او را بود». اگر كسى گويد ٢كه : «اين ايثار بود» - و درجه ايثار از آنچه او كرد زيادت است، پس چگونه او را به از خود خواسته باشد؟ ٣ - گوييم : نحن نحكم بالظّاهر. روى ترش كردن را به ظاهر حكم مى توانيم كرد؛ امّا بر ايثار، حكم نمى توانيم كرد تا از سر صدق بود يا نبود؟ يا از سر اخلاص بود يا نبود؟ لا جرم در ظاهر، آنچه به دست او بود به جاى آورد.

نقل است كه يك بار يعقوب - عليه السّلام - را به خواب ديد. گفت : «اى پيغمبر خدا! اين چه شور است كه از بهر يوسف در جهان انداخته اى؟ چون تو را از حضرت، محبّت بر كمال است، حديث يوسف را به باد برده». ندايى به سرّ او رسيد كه : «يا سرى! دل نگه دار». و يوسف را به وى نمودند. نعره يى بزد و بى هوش شد. سيزده شبانروز بى عقل افتاده بود و چون به عقل بازآمد، [گفتند] : «اين جزاى ٤آن كس است كه عاشقان درگاه ما را ملامت كند».

نقل است كه كسى پيش سرى - رحمه الله - طعامى آورد. گفت : «چند روز است نان نخورده اى ٥؟». گفت : «پنج روز». گفت : «گرسنگى تو گرسنگى بخل بوده است و گرسنگى فقر نبوده است».

نقل است كه سرى خواست تا يكى از اوليا بيند. پس به اتفاق، كسى را بر سر كويى بديد. گفت : «السّلام عليك. تو كيستى؟». گفت : «او». گفت : «چه مى كنى؟».

__________

١ - «م» : نود و نه.

٢ - اصل : بود. متن مطابق «م» است.

٣ - اصل : آن را به خود خواسته باشد. متن مطابق «م» و «ن» است.

٤ - اصل. اين چه جزاى. . . متن مطابق «م» و «ن» است.

٥ - اصل : تا نخورده اى. متن مطابق «ن» است.

گفت : «او». گفت : «چه مى خورى؟». گفت «او». گفت : «اين كه مى گويى : او، از اين خداى را مى خواهى؟». اين سخن بشنيد ١. نعره يى بزد و جان بداد.

جنيد گفت : سرى مرا روزى از محبّت پرسيد. گفتم : «گروهى گفتند : موافقت است و گروهى گفتند : اشارت است و چيزى ديگر گفته اند». سرى پوست دست خويش بگرفت و بكشيد. از دستش برنخاست. گفت : «به قدرت او كه اگر گويم : اين پوست از دوستى او خشك شده است، راست است». و از هوش بشد و روى او چون ماه گشت.

نقل است كه سرى گفت بنده به جايى رسد در محبّت كه اگر تيرى يا شمشيرى بر وى زنى، خبر ندارد و اگر [از آن] خبرى بود اندر دل من، تا آنگاه كه آشكارا شد كه چنين است». سرى گفت : «چون خبر مى يابم كه مردمان بر من مىيند تا از من علم آموزند، دعا گويم كه : يا رب! تو ايشان را علمى عطا كن كه مشغول گرداند، تا من ايشان را به كار نيايم ٢كه من دوست ندارم كه ايشان سوى من آيند».

نقل است كه مردى سى سال بود تا در مجاهده ايستاده بود. گفتند : «اين به چه يافتى؟». گفت : «به دعاى سرى». گفتند : «چگونه؟». گفت : «روزى به در خانه او شدم و در بكوفتم. او در خلوتى بود. آواز داد كه : كى است؟ گفتم كه : آشناست! گفت : اگر آشنا بودى، مشغول او بودى، پرواى مات، نبودى. پس گفت : خداوندا به خودش مشغول كن چنان كه پرواى هيچ كسش نبود. همين كه اين دعا بكرد، چيزى در سينه من فروآمد و كار بدينجا رسيد».

نقل است كه يك روز مجلس مى گفت. يكى از نديمان خليفه مى گذشت - نام او احمد يزيد كاتب - با تجمّلى تمام و جمعى خادمان و غلامان گرد او درآمده. گفت : «بيا تا به مجلس اين مرد رويم. چند به جايى رويم كه نبايد رفت؟ كه دلم اينجا ٣بگرفت».

پس به مجلس درآمد. بر زبان سرى برفت كه : «در هجده هزار عالم هيچ كس نيست از آدمى ضعيف تر و هيچ كس از انواع خلق خداى در فرمان خداى چنان عاصى نشود كه آدمى، كه اگر نيكو شود، چنان نيكو شود كه فرشته رشك برد از حالت او، و اگر بد شود، چنان شود كه ديو را ننگ آيد از او و صحبت او. عجب از آدميى بدين ضعيفى كه عاصى

__________

١ - اصل : اين بگفت. متن مطابق نسخه هاى ديگر است.

٢ - اصل : نيايد. متن مطابق «م» است.

٣ - «م» : آنجا.

شود در خدايى بدين بزرگى». اين سخن تيرى بود كه از كمان سرى جدا شد و بر جان احمد آمد. چندان بگريست كه از هوش بشد. پس گريان برخاست و بازخانه رفت و آن شب هيچ نخورد و سخن نگفت. ديگر روز پياده به مجلس آمد، اندوهگين و زرد روى.

چون مجلس به آخر رسيد بازخانه رفت. روز سيّوم بيامد، پياده، تنها. چون مجلس تمام شد، پيش سرى آمد و گفت : «اى استاد! آن سخن كه تو گفته اى مرا گرفته است و دنيا را بر دل من سرد گردانيده. مى خواهم كه از خلق عزلت گيرم و دنيا را فروگذارم. مرا بيان كن راه سالكان». گفت : «راه طريقت خواهى يا راه شريعت؟ راه عامّ خواهى يا راه خاصّ». گفت : «هر دو را بيان كن». گفت : «راه عامّ آن است كه پنج نماز پس امام نگه دارى و زكات بدهى - اگر مال باشد - و راه خاصّ آن است كه همه دنيا را پشت پاى زنى و به هيچ از آرايش وى مشغول نشوى و اگر بدهند، قبول نكنى. اين است اين دو راه».

پس از آنجا بيرون آمد و روى به صحرا نهاد. چون روزى چند برآمد، پيرزنى موى كنده و روى خراشيده بيامد و گفت : «اى امام مسلمانان! فرزند كى داشتم جوان و تازه روى.

به مجلس تو آمد خندان و خرامان، و بازگشت گريان و گدازان. اكنون چند روز [است] تا غايب شده است و نمى دانم كجاست؟ و دلم در فراق او بسوخت. تدبير كار من بكن».

از بس زارى كه كرد، سرى را رحم آمد. گفت : «دل تنگ مكن كه جز خير نبود - چون بيايد، من تو را خبر دهم - كه او ترك دنيا گرفته است و دنيا به اهل دنيا رها كرده و تائب حقيقى شده». چون مدّتى برآمد، شبى احمد بيامد. سرى خادم را گفت : «برو و پير زن را خبر ده». پس سرى، احمد را ديد زرد روى گشته و نزار شده و بالاى سروش دو تا گشته، گفت : «اى استاد مشفق! چنان كه مرا در راحت افگندى و از ظلمات رهانيدى، خدا تو را راحت دو جهانى ارزانى داراد». ايشان در اين سخن بودند كه مادر احمد و عيالان او آمدند و پسرك خرد كه داشت، با خود بياوردند. چون مادر را چشم بر احمد افتاد، بر آن حال بديد كه نديده بود. جامه كهن، سر پژوليده. خويشتن را در كنار او افگند. و عيال نيز از يك سو زارى مى كردند و پسرك مى گريست. و خروش از همه برآمد. سرى گريان شد. مادر، بچّه را ١در پاى پدر انداخت. هر چند كوشيدند تا او را به خانه بازبرند، سود نداشت. گفت : «اى امام مسلمانان! چرا ايشان را خبر كردى؟ كه كار

__________

١ - «م» : بچه خويشتن را. . .

مرا به زيان خواهند آورد». گفت : «مادرت بسيار زارى كرده بود و من از او پذيرفته بودم». پس احمد خواست كه بازگردد، زن گفت : «مرا در زندگى بيوه كردى و فرزندان را يتيم. اگر فرزند تو را خواهد، من چه كنم؟». لا جرم پسر را به خود گرفت و گفت : «چنين كنم فرزند را» : آن جامه نيكو ازش بيرون كرد و پاره يى گليم در بر وى انداخت و زنبيل در دست او نهاد و گفت : «روان شو!». مادر چون اين حال بديد، گفت : «مرا طاقت اين نباشد». فرزند را درربود. گفت : «تو را نيز اگر خواهى پايت گشاده كنم». پس احمد بازگشت و روى به صحرا نهاد، تا سالى چند برآمد. شبى نماز خفتن بود كه كسى به خانگاه درآمد ١و گفت : «مرا احمد فرستاده است و مى گويد : كار من تنگ درآمده است.

مرا درياب». شيخ برفت، احمد را ديد در گورخانه يى بر خاك خفته و نفس بر لب آمده و زبان مى جنبانيد، گوشش داشت ٢، مى گفت : «لمثل هذا فليعمل العاملون». سرى سر او را برداشت و از خاك پاك كرد و بر كنار خود نهاد. احمد چشم باز كرد و شيخ را ديد.

گفت : «اى استاد! به وقت آمدى كه كار من تنگ درآمده است». پس نفسش منقطع شد.

سرى گريان روى به شهر نهاد تا كار او بسازد. خلقى را ديد كه از شهر بيرون مىمدند.

گفت : «كجا مى رويد؟ ٣». گفتند : «خبر ندارى كه دوش از آسمان ندا آمد كه هر كه خواهد كه بر ولىّ خاصّ خدا نماز كند، گو : به گورستان شونيزيه رو». سرى را نفس چنين بود كه مريدان چنين مى خاستند و اگر از خدمت وى جنيد تنها خاست، تمام است.

و گفت : «اى برنايان! كار به برنايى كنيد پيش از آن كه به پيرى رسيد و ضعيف شويد و در تقصير بمانيد، چنين كه من مانده ام». و آن وقت كه اين سخن مى گفت، هيچ جوان طاقت عبادت او نداشتى. و گفت : «سى سال است كه استغفار مى كنم از يك شكر گفتن». گفتند : «چگونه؟». گفت : «بازار بغداد بسوخت امّا دكان من نسوخت. مرا خبر دادند، گفتم : الحمد لله. از شرم آن كه خود را به از برادران خواستم و از بهر دنيا حمد گفتم، از آن استغفار مى كنم». و گفت : «اگر يك حرف از وردى كه مراست فوت شود، هرگز آن را قضا نيست».

و گفت : «دور باشيد از همسايگان توانگر و قرّايان بازار و عالمان و اميران». و

__________

١ - «م» : به خانقاه سرى آمد.

٢ - «م» : گوش داشت.

٣ - اصل : مى روى متن مطابق «م» است.

گفت : «هر كه خواهد كه به سلامت بماند دين او، و به راحت رسد دل او و تن او، و اندك شود غم او، گو : از خلق عزلت كن كه اكنون زمان عزلت است و روزگار تنهايى». و گفت :

«جمله دنيا فضول است مگر پنج چيز : نانى كه سدّ رمق بود و آبى كه تشنگى ببرد و جامه يى كه عورت بپوشد و خانه يى كه در آنجا توان بود و علمى كه بدان كار مى كند ١». و گفت : «هر معصيت كه آن به سبب شهوت بود، اميد توان داشت به آمرزش آن. و هر معصيت كه آن به سبب كبر بود اميد نتوان داشت به آمرزش آن. زيرا كه معصيت ابليس از كبر بود و زلّت آدم از شهوت». و گفت : «اگر كسى در بستانى رود بسيار درخت، و به هر درخت مرغى نشسته و به زبانى فصيح مى گويد كه : السّلام عليك يا ولى الله، و آن كس نترسد كه : آن مكر است و استدراج، بر وى ببايد ترسيد». و گفت :

«علامت استدراج كورى است از عيوب نفس». و گفت : «مكر قولى است بى عمل». و گفت : «ادب ترجمان دل است».

و گفت : «قوى ترين قوّتى آن است كه بر نفس خود غالب آيى، و هر كه عاجز آيد از ادب نفس خويش، از ادب غيرى عاجزتر بود هزار بار». و گفت : «بسيارند كه گفت ايشان موافق فعل نيست امّا اندك است آن كه فعل او موافق قول اوست». و گفت : «هر كه قدر نعمت نشناسد زوال آيدش از آنجا كه نداند». و گفت : «هر كه مطيع شود آن را كه فوق اوست، مطيع او شود آن كه دون است». و گفت : «زبان تو ترجمان دل توست و روى تو آينه دل توست. بر روى پيدا شود آن چه در دل نهان دارى». و گفت : «دلها سه قسم است : دلى است مثل كوه كه آن را هيچ از جاى نتواند جنبانيد. و دلى است چون درخت بيخ او محكم، امّا باد او را گهگه حركتى مى دهد. و دلى است چون پرى، كه تا باد مى وزد به هر سو مى گردد». و گفت : «دلهاى ابرار معلّق به خاتمت است و دلهاى مقرّبان معلّق به سابقت است» - معنى آن است كه : حسنات ابرار سيّئات مقرّبان است و حسنه سيّئه از آن مى شود كه بدو فرومىيند. به هر چه فروآيى، آن كار بر تو ختم شود. و ابرار آن قومىند كه فروآيند كه : انّ الابرار لفى نعيم. بر نعمت فروآيند، لاجرم دلهاى ايشان معلّق خاتمت بود. امّا سابقان را كه مقرّبان اند چشم در ازل بود، لاجرم هرگز فرونيايند كه هرگز به ازل نتوان رسيد. از اين جهت چون به هيچ فرونيايند، ايشان را به زنجير به

__________

١ - «م» : مى كنى. ظ : «مى كنيد» درست است.

بهشت بايد كشيد - و گفت : «حيا و انس به در دل آيند. اگر در دلى زهد و ورع باشد فروآيند و اگر نه بازگردند». و گفت : «پنج چيز است كه قرار نگيرد در دل، اگر در آن دل چيزى ديگر بود : خوف از خداى - عزّ و جلّ - و رجا به خدا و دوستى به خدا و حيا از خدا و انس به خدا».

و گفت : «مقدار هر مردى در فهم خويش، بر مقدار ١نزديكى دل او بود به خدا». و گفت : «فهم كننده ترين خلق آن بود كه فهم كند اسرار قرآن و تدبير كند در آن اسرار». و گفت : «صابرترين خلق كسى بود كه بر حقّ صبر تواند كرد». و گفت : «فردا امّتان را به انبيا بازخوانند و لكن دوستان را به خدا بازخوانند». و گفت : «شوق برترين مقام عارف است». و گفت : «عارف آن است كه خوردن وى خوردن بيماران بود و خفتن وى خفتن مارگزيدگان بود و عيش وى عيش غرقه شدگان بود». [و گفت : ] «در بعضى كتب منزل نوشته است كه خداى - عزّ و جلّ - فرمود كه : اى بنده من! چون ذكر من [بر تو] غالب شود، [من عاشق تو شوم و عشق اينجا ٢] به معنى محبّت بود». و گفت : «عارف آفتاب صفت است كه بر همه عالم بتابد. و زمين شكل است كه بار همه موجودات بكشد و آب نهاد است كه زندگانى دلها بدو بود [و آتش رنگ است كه عالم بدو روشن گردد».

و گفت : «تصوّف نامى است سه معنى را : يكى آن كه معرفتش نور ورع را فرونگيرد و در عالم ٣باطن هيچ نگويد كه نقض ظاهر كتاب بود و كرامات او را بدان دارد كه مردم بازدارد از محارم ٤»]. و گفت : «علامت زهد آرام گرفتن نفس است از طلب، و قناعت كردن است بدانچه گرسنگى برود از او، و راضى بودن است به عورت پوشى، و نفور بودن نفس از فضول و برون كردن غلّ از دل». و گفت : «سرمايه عبادت زهد است در دنيا و سرمايه فتوت رغبت كردن است در آخرت». و گفت : «عيش زاهد خوش نبود، كه وى به خود مشغول است و عيش عارف خوش بود ٥چون از خويشتن مشغول بود». و گفت :

«كارهاى زهد همه بر دست گرفتم، هر چه خواستم، از او يافتم مگر زهد».

و گفت : «هر كه بيارايد در چشم خلق آنچه در او نبود، بيفتد از ذكر حق». و گفت :

__________

١ - «م» : به مقدار.

٢ - از «م» و «ن» افزوده شد.

٣ - «هـ» : در علم باطن.

٤ - از «م» و «ن» افزوده شد.

٥ - اصل : نبود. متن مطابق «م» است.

«آميختگى بسيار با خلق از اندكى صدق است». و گفت : «حسن خلق آن است كه نرنجانى و رنج خلق بكشى بى كينه و مكافات». و گفت : «از هيچ برادر بريده مشو بر گمان و شكّ، و دست از صحبت او بازمدار بى عتاب». و گفت : «قوى ترين خلق آن است كه با خشم خود برآيد». [و گفت] : «ترك گناه گفتن سه وجه است : يكى از خوف دوزخ و يكى از رغبت بهشت و يكى از شرم خداى، عزّ و جلّ». و گفت : «بنده كامل نشود تا آنگاه كه دين خود را بر شهوات اختيار نكند ١».

و يك روز در صبر سخن مى گفت. كژدمى چند بار او را زخم زد. آخر گفتند :

«چرا دفع نكردى؟». گفت : «شرم داشتم، چون در صبر سخن مى گفتم». و در مناجات گفته است : «الهى! عظمت تو مرا بازبريد از مناجات تو، و شناخت من به تو مرا انس داد به تو». و گفت : «اگر نه آنستى كه تو فرموده اى كه : مرا ياد كن به زبان، ياد نكردمى ٢».

يعنى تو در زبان من نگنجى و زبانى كه به لهو آلوده است به ذكر تو چگونه گشاده گردانم؟.

جنيد گفت كه سرى گفت كه «نمى خواهم كه در بغداد بميرم. از آن كه ترسم كه زمين مرا نپذيرد و رسوا شوم. و مردمان به من گمان نيكو برده اند و ايشان را بد افتد».

و چون بيمار شد به عيادت او شدم. بادبيزنى گرفتم و بادش مى كردم. گفت : «اى جنيد! بنه، كه آتش از باد تيزتر شود». جنيد گفت ٣ : «حال چيست؟». گفت : «عبد مملوك لا يقدر على شىء». گفتم : «وصيّتى كن». گفت : «مشغول مشو به سبب صحبت خلق از صحبت حق، تعالى» - جنيد گفت : «اگر اين سخن را پيش گفتى، با تو نيز صحبت نداشتمى» - و به جوار حق رسيد.

__________

١ - «م» : بر ترك گناه اختيار كند.

٢ - اصل : اگر نه ياد نكردمى. «اگر نه» به غلط تكرار شده بود و حذف گرديد.

٣ - بجاى اين جمله يا پس از آن بايد فعل متكلّم «گفتم» باشد!

31 - ذكر فتح موصليّ رحمة الله عليه

٣١ - ذكر فتح موصليّ رحمة الله عليه

آن عالم فرع و اصل، آن حاكم فصل و وصل، آن ستوده رجال، آن ربوده جلال، آن به حقيقت ولى، شيخ وقت فتح موصلى - رحمة الله عليه - از بزرگان مشايخ بود و صاحب همّت بود و حزنى و خوفى غالب داشت و انقطاع از خلق. و خود را از خلق پنهان داشتى، تا حدّى كه دسته يى كليد بر هم بسته بود به شكل بازرگانان. هر كجا رفتى، در پيش سجّاده نهادى تا كسى ندانستى كه او كى است؟ ابو عبد الله بن جلاّ گويد كه در خانه سرى بودم. چون پاره يى از شب بگذشت، جامه ها پوشيد و ردا برافگند. گفتم: «در اين وقت كجا مى روى؟». گفت: «به عيادت فتح موصلى». چون بيرون آمد، عسس او را بگرفت و به زندان برد. چون روز شد، فرمودند كه محبوسان را چوب زنند. چون جلاّد دست برداشت تا او را بزند، دستش خشك شد. نتوانست جنبانيدن. جلاّد را گفتند ١:

«چرا نمى زنى؟». گفت: «شخصى برابر من ايستاده است و مى گويد: هان! تا نزنى. و دست بى فرمان شد». بنگرستند، فتح موصلى بود. سرى را نزد او بردند ٢ و رها كردند.

نقل است كه روزى فتح را سؤال كردند از صدق. دست در كوره آهنگرى كرد.

پاره يى آهن تافته بيرون آورد و بر دست نهاد و گفت: «صدق اين است».

فتح گفت: امير المؤمنين على - عليه السّلام - را به خواب ديدم. گفتم: «مرا

__________

١ - اصل: گفت. متن مطابق «م» است.

٢ - اصل: سرى را بزدند و او را بزدند. متن مطابق «م» است.

وصيّتى كن». گفت : «نديدم نيكوتر از تواضع چيزى [و نديدم چيزى ١] كه توانگر كند مرد درويش را، جز اميد ثواب حق». گفتم : «بيفزاى ٢». گفت : «نيكوتر از اين، كبر درويش است بر توانگر از غايت اعتماد كه او دارد بر حق».

نقل است كه [فتح گفت] : وقتى در مسجد بود [م] با ياران. جوانى درآمد با پيرهن خلق و سلام كرد و گفت : «غريبان را خداى باشد. پس فردا به فلان محلّت آى و خواجه نشان خواه. و من خفته باشم. مرا بشوى و اين پيراهن را كفن كن و به خاك دفن كن».

برفتم و چنان كردم و بعد از دفن خواستم كه بازگردم، دامنم بگرفت و گفت : «اگر مرا اى فتح! در حضرت خداى - عزّ و جلّ - منزلتى بود تو را مكافات كنم بر اين رنج كه ديدى»، پس گفت : «مرد بر آن ميرد كه بر آن زيسته باشد». اين بگفت و خاموش شد.

نقل است كه يك روز مى گريست و اشكهاى خون آلود از ديدگان مى باريد.

گفتند : «يا فتح! چرا پيوسته گريانى؟». گفت : «چون از گناه خود ياد مى كنم، خون روان مى شود از ديده من كه : نبايد كه گريستن من به ريا بود نه به اخلاص!».

نقل است كه كسى فتح را پنجاه درم آورد. گفت : «در خبر است كه هر كه را بى سؤال چيزى دهند و رد كند، بر حق - تعالى - رد كرده است». يك درم بگرفت و باقى بازداد. و گفت : «با سى پير صحبت داشتم كه ايشان از جمله ابدال بودند. همه گفتند : پرهيز از صحبت خلق. و همه به كم خوردن فرمودند. اى مردمان! نه هر كه طعام و شراب از بيمار بازگيرد، بميرد؟». گفتند «بلى» گفت : «هم چنين دل كه از او علم و حكمت و سخن مشايخ بازگيرى، بميرد». و گفت : وقتى سؤال كردم از راهبى كه : «راه به خداى - تعالى - چگونه است؟». گفت : «چو كار وى آوردى ٣، اينجا است». و گفت : «اهل معرفت آن قوم اند كه چون سخن گويند، از خدا گويند، و چون عمل كنند، براى خدا كنند و چون طلب كنند، از خداى طلب كنند». و گفت : «مداومت بر ذكر دل ٤اينجا، شادى محبوب پديد آيد و هر كه آرزومند بود به خداى - عزّ و جلّ - روى بگرداند از هر چه جز اوست».

نقل است كه چون فتح وفات كرد، او را به خواب ديدند. گفتند : «خداى

__________

١ - از «م» افزوده شد.

٢ - اصل : بفرماى. متن مطابق «م» است.

٣ - «ن» : چو روى به راه آوردى.

٤ - «ن» : هر كه بر ذكر دل مداومت كند.

عزّ و جلّ - با تو چه كرد؟». گفت : «خداى - تعالى - فرمود كه : يا فتح! فرشته گناه تو را فرموده بودم تا چهل سال هيچ گناه بر تو ننويسد از بهر گريستن بسيار تو». و السّلام.

32 - ذكر أحمد بن أبي الحواري رحمة الله عليه

٣٢ - ذكر أحمد بن أبي الحواري ١ رحمة الله عليه

آن شيخ كبير، آن امام خطير، آن زين زمان، آن ركن جهان، آن ولىّ قبه توارى، قطب وقت احمد حوارى - رحمة الله عليه - يگانه وقت بود و در جمله علوم ذوفنون ٢ عالم بود. و در طريقت بيانى عالى داشت و در حقايق و دقايق معتبر بود و در روايات و احاديث مقتدا. و رجوع اهل عهد در واقعات بدو بود. و از اكابر مشايخ شام بود و به همه زبانها محمود بود تا به حدّى كه جنيد - رحمة الله عليه - گفت: «احمد حوارى ريحان شام بود». و از مريدان ابو سليمان دارائى بود و با سفيان عيينه صحبت داشته بود، و سخن او در دلها اثرى عظيم داشت. و در ابتدا به تحصيل علم مشغول بود تا در علم به درجه كمال رسيد. آن گه كتب را برداشت و به دريا انداخت ٣ و گفت: «نيكو دليلى تو. امّا پس از رسيدن به مقصود، مشغول بودن به دليل محال بود. كه دليل، تا آن گه بايد كه مريد در راه بود. چون به پيشگاه رسيد، درگاه و راه را چه قيمت؟». پس كتب را در دريا رها كرد و به سبب آن رنجهاى عظيم كشيد. و مشايخ گفتند كه: «آن در حال سكر بود».

نقل است كه ميان [ابو] سليمان دارائى و احمد حوارى - رحمهما الله، تعالى - عهد بود كه در هيچ چيز وى را مخالفت نكند. روزى [ابو سليمان] سخن مى گفت. وى را گفت:

«تنور تافته اند. چه مى فرمايى؟». ابو سليمان جواب نداد، تا سه بار بگفت: ابو سليمان گفت: «برو در آنجا نشين» بعد از ساعتى يادش آمد. گفت: «احمد را طلب كنيد». طلب

__________

١ - اصل: احمد حوارى. عنوان با توجّه به منابع كار عطّار تصحيح شده و در متن اين بخش به همان صورت مى ماند.

٢ - «م» و «ن»: در جمله فنون علوم.

٣ - «م»: برد.

كردند، نيافتند. گفت : «در تنور نگريد، كه با من عهد چنين دارد كه در هيچ چيز مرا مخالفت نكند». چون بنگرستند، در تنور بود، يك سرموى از وى نسوخته.

نقل است كه گفت : حورى را [به خواب] ديدم. نورى داشت كه مى درخشيد گفتم : «اى حور! رويى نيكو دارى». گفت : آرى يا احمد! آن شب كه بگريستى من آن آب ديده تو در روى ماليدم و روى من چنين شد».

و گفت : «بنده، تايب نبود تا پشيمان نشود به دل و استغفار نكند به زبان و از عهده مظالم بيرون نيايد، و تا جهد نكند در عبادت. چون چنين بود كه گفتم، از توبه و اجتهاد، زهد و صدق خيزد و از صدق، توكّل برخيزد [و از توكّل، استقامت برخيزد ١] و از استقامت، معرفت برخيزد. بعد از آن لذّت انس بود. بعد از انس حيا بود، بعد از حيا خوف بود از مكر و استدراج، و در جمله، اين احوال [از دل او مفارقت نكند از خوف آن كه نبايد كه اين احوال ٢] بر او زوال آيد و از لقاى حق بازماند». و گفت : «هر كه بشناسد آنچه از او ببايد ترسيدن، آسان شود بر او دور بودن از هر چه او را نهى كرده اند از آن». و گفت : «هر كه عاقل تر [بود]، به خداى عارف تر بود و هر كه به خداى عارف تر بود، زود به منزل رسد».

و گفت : «رجا قوت خايفان است». و گفت : «فاضل ترين گريستنى، گريستن بنده بود در فوت شدن اوقاتى كه در غير موافقت بوده باشد». و گفت : «هر كه به دنيا نظر كند به نظر ارادت و دوستى، حق - تعالى - نور فقر و زهد از دل او بيرون برد».

و گفت : «دنيا چون مزبله يى است و جايگاه جمع آمدن سگان است و كمتر از سگ باشد آنكه بر سر معلوم دنيا نشيند، از بهر آن كه سگ از مزبله، چون حاجت خود روا كند سير شود و بازگردد». و گفت : «هر كه نفس خويش را نشناسد، در دين خويش در غرور بود».

و گفت : مبتلا نگرداند حق - تعالى - هيچ بنده يى را به چيزى سخت تر از غفلت و سخت دلى». و گفت : «انبيا - عليهم السّلام - مرگ را كراهيّت داشته اند، از بهر آن كه از ذكر حق - تعالى - بازمانده اند». و گفت : «دوستى خداى را نشان، دوستى طاعت خدا بود. و هيچ دليل نيست بر شناخت خداى - عزّ و جلّ - جز خداى. امّا دليل طلب كردن

__________

١ - از «ن» افزوده شد.

٢ - از «م» افزوده شد.

براى آداب خدمت است». و گفت : «هر كه دوست دارد كه به خير او را شناسند يا به نيكويى ياد كنند ١، او مشرك است در عبادت حق - تعالى - به نزديك اين طايفه. از بهر آن كه هر كه خداى - عزّ و جلّ - را به دوستى پرستد، دوست ندارد كه خدمت او را هيچ كس بيند جز مخدوم او». و السّلام.

__________

١ - فعل دو جمله اخير در اصل مفرد آمده و تصحيح از روى نسخه هاى ديگر است.

33 - ذكر أحمد خضرويه بلخي رحمة الله عليه

٣٣ - ذكر أحمد خضرويه بلخي رحمة الله عليه

آن جوانمرد راه، آن پاكباز درگاه، آن متصرّف طريقت، آن متوكّل به حقيقت، آن صاحب فتوى و شيخى، احمد خضرويه بلخى - رحمة الله - از معتبران مشايخ خراسان بود و از كاملان طريقت بود و از مشهوران فتوّت و از سلاطين ولايت و از مقبولان جمله فرقت ١ بود، و در رياضات مشهور و در كلمات عالى مذكور، و صاحب تصنيف بود و هزار مريد داشت كه هر هزار بر آب مى رفتند و در هوا مى پريدند. و در ابتدا مريد حاتم اصمّ بود و با ابو تراب صحبت داشته بود و ابو حفص را ديده بود. و از ابو حفص پرسيدند كه: «از اين طايفه كه را ديدى ٢؟» گفت: «هيچ [كس] را نديدم بلندهمّت تر و صادق احوال تر از احمد خضرويه». و هم ابو حفص گفت: «اگر احمد نبودى، فتوّت و مروّت پيدا نگشتى».

و احمد جامه به رسم لشكريان پوشيدى. و فاطمه كه عيال او بود در طريقت آيتى بود و از دختران امير بلخ بود، و توبه كرد و به احمد كس فرستاد كه: [«مرا از پدر بخواه».

احمد اجابت نكرد. ديگر بار كس فرستاد كه ٣]: «اى احمد! من تو را مردانه تر از اين مى دانستم كه راه حق بزنى. راهبر باش نه راه زن». پس احمد كس فرستاد و او را از پدر بخواست. پدر به حكم تبرّك او را به احمد داد. فاطمه به ترك شغل دنياوى بگفت و به

__________

١ - «م» و «ن» مانند اصل: فرقت. «هـ»: مقبولان قربت.

٢ - ظ: دنباله اين جمله حذف شده است و در نسخه ها نيست.

٣ - از «م» افزوده شد.

حكم عزلت با احمد بياراميد. تا احمد را قصد زيارت بايزيد افتاد. فاطمه با وى برفت چون پيش بايزيد آمدند، فاطمه نقاب از روى برداشت. و با بايزيد گستاخ سخن مى گفت. احمد از آن متحيّر شد و غيرتى بر دلش مستولى گشت. گفت : «اى فاطمه اين چه گستاخى است كه با بايزيد مى كنى؟». فاطمه گفت : «از آن كه تو محرم طبيعت منى و بايزيد محرم طريقت من. از تو به هوا رسم و از او به خداى رسم. و دليل بر اين سخن آن است كه او از صحبت من بى نياز است و تو به من محتاجى». و پيوسته بايزيد با فاطمه گستاخ بودى، تا روزى بايزيد را چشم بر دست فاطمه افتاد. حنا بسته بود. گفت : «يا فاطمه! از بهر چه حنا بسته اى؟». گفت : «اى بايزيد! تا اين غايت تو دست و حناى من نديده بودى. مرا با تو انبساط بود. اكنون كه چشم تو بر اين ها افتاد صحبت ما با تو حرام است» - و اگر كسى را اينجا خيالى افتد، پيش از اين گفته ايم : بايزيد گفت : از خداى - عزّ و جلّ - درخواستم تا زنان را و ديوار را در چشم من يكسان گردانيده است. [چون كسى چنين بود، او كجا زن بيند؟ ١]- پس احمد و فاطمه از آنجا به نشابور رفتند ٢، و اهل نشابور را با احمد خوش بود. و چون يحيى معاذ رازى به نشابور آمد - و قصد بلخ داشت - احمد خواست كه او را دعوت كند. با فاطمه مشورت كرد كه : «دعوت يحيى را چه به كار مى بايد؟». فاطمه گفت : «چندين گاو و گوسفند و حوايج و چندين شمع و عطر، و با اين همه بيست خر نيز بايد تا بكشيم». احمد گفت : «خر كشتن بارى چرا؟».

گفت : «چون كريمى به مهمان آيد، بايد كه سگان محلّت را نيز از آن نصيب بود». فاطمه در مروّت چنين بود. لاجرم بايزيد گفت : «هر كه خواهد كه مردى را بيند پنهان در لباس زنان، گو : در فاطمه نگر».

نقل است كه احمد گفت : مدّتى مديد نفس خويش را قهر كردم. روزى جماعتى به غزايى رفتند ٣. رغبتى عظيم در من پيدا شد و نفس احاديثى كه در بيان ثواب غزا آمده است، در پيش من مىورد. عجب داشتم. گفتم : از نفس نشاط طاعت نيايد. اين مكرى است. گفتم : مكر او آن است كه او را پيوسته در روزه مى دارم. از گرسنگى طاقتش نمانده است. مى خواهد كه سفر كند تا روزه گشايد. گفتم : «به سفر روزه نگشايم». گفت :

__________

١ - از «م» افزوده شد.

٢ - «م» : آمدند.

٣ - «م» : به غزا مى رفتند.

«روا دارم». عجب داشتم. گفتم : مگر از بهر آن مى گويد كه من او را به نماز شب مى فرمايم. خواهد كه به سفر رود تا به شب بخسبد و بياسايد. گفتم : «تا روز بيدار دارمت». گفت : «روا دارم». عجب داشتم و تفكّر كردم كه : مگر از آن مى گويد كه تا با خلق بياميزد كه ملول گشته است از تنهايى. گفتم : «هر كجا فروآيم تو را به كناره اى فرودآرم و با خلق ننشينم». گفت : «روا دارم». عاجز فروماندم. به تضرّع به حق - تعالى بازگشتم تا از مكر وى مرا نگه دارد و آگه كند. ورا مقرّ آورد تا چنين گفت كه : «تو مرا به خلافهاى مراد ١و به هر روزى صد بار مى كشتى و خلق آگه نه. اينجا بارى در غزو به يك بار كشته شوم و بازرهم و همه جهان آوازه شود كه : زهى احمد خضرويه! كه او را بكشتند و درجه شهادت يافت». گفتم : «سبحان آن خدايى كه نفسى آفريند در زندگانى منافق ٢و از پس مرگ منافق. نه بدين جهان اسلام خواهد آورد و نه در آن جهان.

پنداشتم كه طاعت مى جويد. ندانستم كه زنّار مى بندد». و مخالفت او زيادت كردم.

و گفت : به باديه يك بارى به توكّل به راه حجّ درآمدم. پاره يى برفتم. خارى مغيلان در پايم ٣شكست. بيرون نكردم. [گفتم : توكّل باطل شود. هم چنان مى رفتم. پايم آماس گرفت. هم بيرون نكردم ٤]. لنگان لنگان به مكّه رسيدم و حج بگزاردم و هم چنان بازگشتم. و جمله راه از او چيزى مىمد و من در رنجى تمام بودم. مردمان ٥چنان ديدند و آن خار از پايم بيرون كردند. با پاى مجروح روى به بسطام نهادم، به نزديك بايزيد درآمدم. بايزيد را چشم بر من افتاد. تبسّمى كرد و گفت : «آن اشكال كه بر پايت نهادند، چه كردى؟». گفتم : «اختيار خويش به اختيار او بگذاشتم». شيخ گفت : «اى مشرك! اختيار من مى گويى؟ يعنى تو را نيز وجودى هست و اختيارى دارى؟ اين شرك نبود؟».

و گفت : «عزّ درويشى خويش را نهان دار». پس گفت : «درويشى در ماه رمضان توانگرى را به خانه برد و در خانه وى جز نان خشك نبود. چون توانگر بازگشت،

__________

١ - اصل : به خلاف ها و مرادها. متن مطابق نسخه هاى ديگر است.

٢ - اصل : موافق. متن مطابق نسخه هاى ديگر است.

٣ - اصل : پايش. متن مطابق «م» است.

٤ - از «م» افزوده شد.

٥ - «م» : مريدان.

صرّه يى زر بدو فرستاد. درويش آن زر را بازفرستاد و گفت : اين سزاى آن كس است كه سرّ خويش با چون تويى آشكارا كند؟ ما اين درويشى را به هر دو جهان نفروشيم».

نقل است كه دزدى به خانه او رفت و بسيارى بگشت. هيچ نيافت. خواست كه نوميد بازگردد. احمد گفت : «اى برنا! دلو برگير و آب بركش. و طهارت كن و به نماز مشغول شو تا چون چيزى برسد، به تو دهم، تا تهى دست از خانه من بازنگردى». برنا هم چنان كرد. چون روز شد، خواجه يى صد و پنجاه دينار به خدمت شيخ آورد. شيخ گفت : «بگير. اين جزاى يك شبى نماز توست». دزد را حالتى پديد آمد و لرزه بر اعضاى ١وى افتاد و گريان شد و گفت : «راه، غلط كرده بودم. يك شب از براى خداى - عزّ و جلّ - كار كردم، مرا چنين اكرام فرمود». توبه كرد و به خداى - تعالى - بازگشت و زر را قبول نكرد و از مريدان شيخ گشت.

نقل است كه يكى از بزرگان گفت : احمد خضرويه را ديدم در گردونى، نشسته، به زنجيرهاى زرين. فريشتگان آن گردون را مى كشيدند در هوا. گفتم : «شيخا! بدين منزلت به كجا مى روى؟». گفت : «به زيارت دوستى». گفتم : «تو را با چنان مقامى به زيارت كسى مى بايد رفت؟». گفت : «اگر من نروم تا او بيايد، درجه زائران او را بود نه مرا».

نقل است كه يك بار به خانگاهى ٢درآمد با جامه خلق، و از رسم صوفيان فارغ.

به وظايف حقيقت مشغول گشت. اصحاب خانقاه به باطن با او انكار كردند و با شيخ خود مى گفتند كه : «او اهل خانگاه ٣نيست». تا روزى احمد بر سر چاه آمد، دلوش در چاه افتاد. خادم او را برنجانيد. احمد بر شيخ آمد و گفت : «فاتحه بخوان تا دلو از چاه برآيد».

[متوقف شد كه : «اين چه التماس است؟». احمد گفت : اگر تو برنمى خوانى، اجازه ده تا من برخوانم». اجازه داد. احمد فاتحه برخواند. دلو بر سر چاه آمد ٤]. شيخ چون آن بديد، كلاه بنهاد و گفت : «اى جوان! تو كيستى؟ كه خرمن جاه، مرا ٥در برابر دانه تو كاه شد».

احمد گفت : «ياران را بگوى تا به چشم كمى در مسافران نگه نكنند. كه من خود رفتم».

__________

١ - «م» : اندام.

٢ - نسخه هاى ديگر : خانقاهى.

٣ - نسخه هاى ديگر : خانقاه.

٤ - از «م» افزوده شد.

٥ - «م» : خرمن جاه من.

نقل است كه مردى به نزديك او آمد. گفت : «من رنجورم و درويش. مرا طريقى آموز تا از اين محنت برهم». شيخ گفت : «نام هر پيشه يى كه هست بر كاغذ نويس و در توبره يى كن و نزديك من آر». مرد جمله پيشه ها بنوشت و به خدمت شيخ آورد.

شيخ دست در توبره كرد. يك كاغذ بيرون آورد. نام «دزدى» بر آنجا نوشته بود. گفت :

«تو را دزدى بايد كرد». [مرد] متعجّب بماند. گفت : «پير وقت مرا دزدى مى فرمايد.

چاره يى نيست». برفت به نزديك كسان ١كه راه مى زدند. گفت : «مرا در اين كار رغبت است. چون كنم؟». گفتند : «اين كار را يك شرط است كه : آنچه فرماييم، بكنى». گفت :

«چنين كنم كه شما مى گوييد ٢». چند روز با ايشان ببود تا روزى كاروانى برسيد. راه بزدند. يكى از كاروانيان [را] مال بسيار بود. او را بياوردند. اين نوپيشه را گفتند كه : «او را گردن بزن». اين مرد توقّفى كرد. با خود گفت : «اين مرد راهزن ٣چندين خون ناحق كرده است. من او را كشم، بهتر كه اين مرد بازرگان را». آن مرد او را گفت : «اگر به كارى آمده اى، اينت بايد كرد. و اگر نه از پى كارى ديگر رو». مرد گفت : «چون فرمان مى بايد برد، بارى فرمان حق برم نه فرمان دزد». پس شمشير برگرفت و مهتر دزدان را سر از تن جدا كرد. دزدان چون چنان ديدند، بگريختند و آن بارها به سلامت بماند و آن بازرگان خلاص يافت. و او را زر و سيم دادند چنان كه مستغنى شد.

نقل است كه وقتى درويشى مهمان احمد آمد. شيخ هفتاد شمع برافروخت.

درويش گفت : «مرا اين هيچ خوش نمىيد، كه تكلّف با تصوّف نسبتى ندارد». احمد گفت : «برو و هر چه نه از براى خداى برافروخته اند ٤، بكش». آن شب آن درويش تا بامداد آب و خاك بر آن مى ريخت يك شمع از آن نتوانست كشت. ديگر روز آن درويش را گفت : «اين همه تعجّب چيست؟ برخيز تا عجايب بينى». مى رفتند تا به در كليساى بزرگ. ترسايان نشسته بودند. چون احمد را بديدند، [مهتر] گفت ٥ : «درآييد».

ايشان در رفتند. خوانى بنهاد. پس احمد را گفت : «بخور». گفت : «دوستان با دشمنان نخورند». گفت : «اسلام عرضه كن». اسلام آورد و از خيل او هفتاد تن اسلام آوردند. آن

__________

١ - «م» : كسانى

٢ - اصل : مى گويى، متن مطابق «م» است.

٣ - «م» : مير دزدان.

٤ - «م» : برافروخته ام.

٥ - اصل : گفتند. متن مطابق «م» است.

شب حق - تعالى - را به خواب ديد كه گفت : «اى احمد! از براى ما هفتاد شمع [بر] افروختى. ما از براى تو هفتاد دل به نور شمع ١ايمان برافروختيم».

نقل است كه احمد گفت : «جمله خلق را ديدم كه چون گاو و خر از يك آخور علف مى خوردند». يكى گفت : «خواجه! تو كجا بودى؟». گفت : «من نيز با ايشان بودم.

امّا فرق آن بود كه ايشان مى خوردند و مى خنديدند و بر هم مى جستند و مى ندانستند. و من مى خوردم و مى گريستم و سر بر زانو نهاده بودم و مى دانستم». و گفت : «هر كه خدمت درويشان كند، به سه چيز مكرّم شود : تواضع و حسن ادب و سخاوت». و گفت :

«هر كه خواهد كه خداى - تعالى - با او بود، گو : صدق را ملازم باش كه انّ الله مع الصّادقين».

و گفت : «هر كه صبر كند بر صبر خويش، او صابر بود. نه آن كه صبر كند و شكايت كند. صبر زاد مضطرّان است و رضا درجه عارفان است». و گفت : «حقيقت معرفت آن است كه دوست دارى او را به دل، و ياد كنى او را به زبان، و همّت بريده گردانى از هر چه غير اوست». و گفت : «نزديك ترين كسى به خداى - عزّ و جلّ - آن است كه خلق او بيشتر است». و گفت : «نيست كسى كه حق او را مطالبت كند ٢به آلاى خويش، [جز كسى كه او را مطالبت كند به نعماى خويش ٣]». و از او پرسيدند كه : «علامت محبّت چيست؟». گفت : «آن كه عظيم نبود هيچ چيز از هر دو كون در دل او، از بهر آن كه دل او پر بود از ذكر حق - تعالى - و آن كه هيچ آرزو نبود او را مگر خدمت او، از جهت آن كه نبيند عزّ دنيا و آخرت مگر در خدمت او. و خويش را غريب بيند اگر چه در ميان اهل خويش بود، از جهت آن كه هيچ كس به آنچه او در آن است موافق او نبود در خدمت او ٤». و گفت : «دلها رونده است تا گرد عرش گردد يا گرد ٥پاكى». و گفت : «دلهاى زنده جايگاههاست ٦. هرگاه كه از حق پر شود، پديد آورد زيادتى آن انوار بر جوارح، و هرگاه كه پر شود از باطل، پيدا شود درياى ظلمات آن بر جوارح».

و گفت : «هيچ خواب نيست گران تر از خواب غفلت و هيچ مالك نيست

__________

١ - اصل : شعاع ايمان، متن مطابق «م» است.

٢ - اصل : كنى. متن مطابق «م» است.

٣ - از «م» افزوده شد.

٤ - «م» : در خدمت دوست او.

٥ - «م» : يا كرسى.

٦ - «م» : جويهاست.

به قوّت تر از شهوت. و اگر گرانى غفلت نبودى، هرگز شهوت ظفر نيافتى». و گفت : «تمامى بندگى در آزادى است و در تحقيق بندگى، آزاد [ى] تمام شود». و گفت : «شما را در دنيا و دين و در ميان دو متضادّ زندگانى مى بايد كرد». و گفت : «طريق هويداست و حق روشن است و [داعى] شنونده است و بس. بعد از اين تحيّرى نيست الاّ از كورى». و از او سؤال كردند كه : «كدام عمل فاضل تر؟». گفت : «نگاه داشتن سرّ از التفات كردن به چيزى غير الله».

و يك روز پيش او اين آيت برخواندند كه : فَفِرُّوا إِلَى اللهِ. گفت ١ : «تعليم مى دهد بر آن كه بهترين مفرّى در كار، خداى ٢ - عزّ و جلّ - است». و يكى او را گفت : «مرا وصيّتى كن». گفت : «بميران نفس را تا زنده گردانيش» ٣.

چون او را وفات نزديك آمد، هفتصد دينار وام داشت و همه به مساكين و مسافران خرج كرده بود و در نزع افتاد و غريمانش همه به يك بار بر بالين او گرد آمدند.

احمد در آن حالت در مناجات آمد. گفت : «الهى! مرا مى برى و گرو ايشان جان من است و من گروم نزديك ايشان. چون وثيقه ايشان مى ستانى، كسى را برگمار تا به حقّ ايشان قيام نمايد. آن گه جان من بستان». در اين سخن بود كه كسى در بكوفت كه : «غريمان شيخ! بيرون آييد». همه بيرون رفتند و زر خود تمام بستدند. چون وام گزارده شد، جان احمد ٤جدا شد. رحمه الله.

__________

١ - اصل : يعنى. متن مطابق نسخه هاى ديگر است.

٢ - «م» : درگاه خدا.

٣ - «م» : گردانندش.

٤ - «م» : از احمد.

34 - ذكر أبو تراب نخشبي رحمة الله عليه

٣٤ - ذكر أبو تراب نخشبي رحمة الله عليه

آن مبارز صفّ بلا، آن مرد ميدان وفا، آن عارف صدق و صفا ١، آن فرد ايوان تقوى، آن محقّق حقّ و نبى، قطب وقت ابو تراب نخشبى - رحمة الله عليه - از عيّارپيشگان طريقت بود و از مجرّدان راه بلا و از سيّاحان باديه فقر بود، و از سيّدان اين طايفه، و از اكابر مشايخ خراسان بود، و در مجاهده و تقوى قدمى راسخ داشت و در اشارات و كلمات نفسى عالى داشت. چهل موقف ايستاده بود و چندين سال سر هرگز به بالش ننهاده بود، مگر در حرم يك بار در سحرگاه به خواب شد. قومى از حوران خواستند تا خود را بر او عرضه كنند. شيخ گفت: «مرا چندان پروايى هست به غفور، كه پرواى حور ندارم». حوران گفتند: «اى بزرگ! هر چند چنين است امّا ياران ما شماتت مى كنند كه: بشنوند كه ما را پيش تو قبول نبود». تا رضوان جواب داد كه: «ممكن نيست كه اين عزيز را پرواى شما بود. برويد تا فردا كه در بهشت قرار گيرد ٢ و بر سرير مملكت نشيند، و آنگاه بياييد و تقصيرى كه در خدمت رفته است به جاى آريد». ابو تراب گفت:

«اى رضوان! اگر من به بهشت فروآيم، گو: خدمت كنيد».

ابن جلاّ گويد: «سيصد پير را خدمت كردم. در ميان ايشان بزرگتر از چهار تن نبود. اوّل ايشان ابو تراب بود». و ابن جلاّ گويد: «ابو تراب در مكّه آمد، تازه و خوش روى بود. گفتم: طعام كجا خورده اى؟ گفت: به بصره و ديگر به بغداد و

__________

١ - «م» و «ن»: آن مرد ميدان معنى. و آن دو نسخه عبارت «مرد ميدان وفا» را ندارند.

٢ - اصل: گيريد. متن مطابق «م» است.

ديگر اينجا».

نقل است كه چون از اصحاب خود چيزى ديدى كه كراهيّت داشتى، خود توبه كردى و در مجاهده بيفزودى و گفتى : «اين بيچاره به شومى من در بلا افتاده است». و اصحاب را گفتى : «هريك از شما كه مرقّع پوشيد، سؤال كرد و هر كه در خانقاه نشست، سؤال كرد و هر كه از مصحفى قرآن خواند، سؤال كرد». يك روز يكى از اصحاب وى دست به پوست خربزه دراز كرد و سه روز بود تا چيزى نخورده بود. گفت : «برو كه تو تصوّف را نشايى. تو را به بازار بايد شد».

گفت : «ميان من و حق - تعالى - عهدى است كه چون دست به حرام دراز كنم، مرا از آن بازدارد». و گفت : «هيچ آرزو [را] بر دل من دست ١نبوده است، مگر وقتى در باديه مىمدم و آرزوى نان گرم و تخم مرغ بر دلم گذر كرد. اتّفاق افتاد كه راه گم كردم.

به قبيله يى افتادم. جمعى ايستاده بودند و مشغله اى مى كردند. چون مرا ديدند، در من آويختند و گفتند : كالاى ما تو برده اى» -[و كسى آمده بود و كالاى ايشان برده بود ٢]- شيخ را بگرفتند و دويست چوب بزدند. در ميان اين چوب زدن، پيرى در آن موضع بگذشت. ديد كه يكى را مى زدند. نزديك او شد و او را بشناخت. مرقّع بدريد و فرياد در نهاد ٣و گفت : «شيخ الشّيوخ طريقت است. اين چه بى حرمتى است و چه بى داديى، كه با سيّد همه پيران طريقت مى كنيد؟». آن مردمان فرياد كردند و پشيمان شدند و عذر خواستند. شيخ گفت : «اى برادران! به حقّ وفاء اسلام كه هرگز وقتى بر من گذر نكرد خوش تر از اين وقت، و سالها بود تا مى خواستم كه اين نفس را به كام خود بينم، بدان آرزو اكنون رسيدم». پس پير صوفى دست او بگرفت و او را به خانقاه برد و دستورى خواست تا طعامى آرد. برفت و نان گرم و خايه مرغ آورد و پيش شيخ نهاد. شيخ خواست تا دست دراز كند، آوازى شنود كه : «اى ابو تراب! بخور، بعد از چندين ٤تازيانه، كه هر آرزو كه در دل تو خواهد گذشت، بى دويست تازيانه نخواهد بود».

__________

١ - اصل : دوست. متن مطابق نسخه هاى ديگر است.

٢ - از «م» افزوده شد.

٣ - «م» : فرياد برداشت.

٤ - «م» : دويست.

نقل است كه ابو تراب را چندين پسر بود و در عهد او گرگ مردم خوار پديد آمده بود. چند پسر او را بدريد. يك روز بر سر سجّاده نشسته بود. گرگى قصد او كرد. او را خبر كردند. هم چنان مى بود. گرگ او را بديد. بازگشت و برفت.

نقل است كه يك بار با مريدان در باديه مى رفت، اصحاب تشنه شدند و خواستند كه وضو سازند. به شيخ مراجعت كردند. شيخ خطّى بكشيد. آب برجوشيد. بخوردند و وضو ساختند. ابو العبّاس مى گفت : با ابو تراب در باديه بودم. يكى از ياران مرا گفت :

«تشنه ام». پاى بر زمين زد. چشمه اى آب پديد آمد. مرد گفت : «مرا چنان آرزوست كه به قدح بخورم». دست در زمين زد، قدحى برآمد از آبگينه سپيد كه از آن نيكوتر نباشد.

و از آن آب خورد و ياران را آب داد و آن قدح تا مكّه با ما بود.

ابو تراب، ابو العبّاس را گفت : «اصحاب تو چه مى گويند در اين كارها كه حق - تعالى - با اولياء خويش مى كند از كرامات؟». گفت : «هيچ كس نديدم كه بدين ايمان آرد، الاّ اندكى». گفت : «هر كه ايمان نيارد بدين، كافر بود».

و يك بار مريدان در باديه گفتند : «گزير نيست [از قوت». شيخ گفت : «گزير نيست ١] از آن كه از او گريز نيست».

ابو تراب گفت : شبى در باديه مى رفتم تنها، و شبى به غايت تاريك بود. ناگاه سياهى پيش من آمد، چند مناره يى. بترسيدم. گفتم : «تو پريى يا آدمى؟». گفت : «تو مسلمانى يا كافر؟». گفتم : «مسلمان». گفت : «مسلمان به دون خداى - عزّ و جلّ - از چيزى ترسد؟». شيخ گفت : «دل من به من بازآمد و دانستم كه فرستاده غيب است.

تسليم كردم و خوف از دل من برفت».

و گفت : غلامى ديدم در باديه بى زاد و راحله. گفتم : اگر يقين نيستى با او، هلاك شودى! پس گفتم : «اى غلام! به چنين جاى مى روى بى زاد؟». گفت : «اى پير! سر بردار تا جز خداى هيچ كس را بينى؟». گفتم : «اكنون هر كجا خواهى برو». [و گفت : ] «مدّت بيست سال نه از كسى چيزى گرفتم و نه كسى را چيزى دادم». گفتند : «چگونه؟».

گفت : «اگر مى گرفتم از وى مى گرفتم و اگر نمى گرفتم، از وى نمى گرفتم». و گفت :

«روزى طعامى بر من عرضه كردند. منع كردم. چهارده روز گرسنه ماندم از شومى آن

__________

١ - از «م» و «ن» افزوده شد.

منع». و گفت : «هيچ نمى دانم مريد را مضرّتر از سفر كردن بر متابعت نفس. و هيچ فساد به مريد راه نيافت الاّ به سبب فساد سفرهاى باطل». و گفت : «حق تعالى فرموده است كه دور باشيد از كباير، و كباير نيست الاّ دعوى فاسد و اشارت باطل. و اطلاق كردند بر ١عبارات بى معانى و الفاظ ميان تهى بى حقيقت». ثمّ قال : «قال الله، تعالى : و انّ الشّياطين ليوحون الى اوليائهم [ليجادلوكم» و گفت ٢] : «هرگز هيچ كس به رضاى خداى - عزّ و جلّ - نرسد، اگر دنيا [را] يك ذرّه در دل او مقدار بود». و گفت : «چون بنده يى صادق بود در عمل، حلاوت يابد پيش از آن كه عمل كند و اگر اخلاص به جاى آرد در آن ٣، حلاوت يابد در آن وقت كه آن عمل بكند». و گفت : «شما سه چيز دوست مى داريد ٤و آن سه چيز از آن شما نيست : نفس را دوست مى داريد و نفس از آن خداى عزّ و جلّ - است، و روح را دوست مى داريد، و روح از آن خداى است، و مال را دوست مى داريد، و مال از آن خداى است. و دو چيز طلب مى كنيد و نمى يابيد : شادى و راحت. و اين هر دو در بهشت خواهد بود».

و گفت : «سبب وصول به حق هفده درجه است. ادناء آن اجابت است و اعلاء آن توكّل كردن بر خدا به حقيقت». و گفت : «توكّل آن است كه خود را در درياى عبوديّت افگنى و دل در خداى بسته دارى. اگر دهد شكر گويى و اگر بازگيرد صبر كنى». و گفت :

«هيچ چيز عارف را تيره نكند و همه تيرگى ها بدو روشن شود». و گفت : «قناعت [گرفتن] قوتى است از خداى، تعالى». و گفت : «هيچ چيز نيست از عبادت، نافع تر از اصلاح خواطر». و گفت : «از دلها دلى است كه زنده است به نور فهم، از خداى، تعالى». و گفت : «انديشه خويش را نگاه دار، زيرا كه مقدمه همه چيزهاست، كه هر كه را انديشه درست شد، بعد از آن هر چه بر او رود از افعال و احوال، همه درست بود». و گفت : «حق تعالى - گويا گرداند علما را در هر روزگارى مناسب اعمال اهل روزگار». و گفت :

«حقيقت غنا آن است كه مستغنى باشى از هر كه مثل توست، و حقيقت فقر آن است كه محتاج باشى به هر كه مثل توست».

__________

١ - «ن» و اطلاق كردن. . .

٢ - از «م» و «ن» افزوده شد.

٣ - اصل : و آن. متن مطابق نسخه هاى ديگر است.

٤ - اصل : مى دارى. متن مطابق «م» است.

نقل است كه از او پرسيدند كه : «تو را هيچ حاجت هست به ما؟». شيخ گفت : «مرا چگونه به تو و مثل تو حاجت بود؟ كه مرا به خداى - عزّ و جلّ - حاجت هم نيست» يعنى در مقام رضاام. راضى را به حاجت چه كار؟ -. و گفت : «فقير آن است كه قوت او آن بود كه يابد و لباس او آن بود كه عورتى بازپوشد و مسكن او آن بود كه در آنجا بباشد».

نقل است كه وفات او در باديه بصره بود. از پس چندين سال جماعتى بدو رسيدند، او را ديدند بر پاى ايستاده، روى به قبله كرده و خشك شده، و ركوه در پيش نهاده و عصا در دست گرفته، و هيچ سباعى گرد او ناگشته. رحمة الله عليه.

35 - ذكر يحيى بن معاذ رحمة الله عليه

٣٥ - ذكر يحيى بن معاذ رحمة الله عليه

آن چشمه روضه رضا، آن نقطه كعبه رجا، آن ناطق حقايق، آن واعظ خلايق، آن مرد مراد، يحيى بن معاذ - رحمة الله عليه - لطيف روزگار بود و خلقى عجب داشت و بسطى با قبض آميخته و رجايى غالب. كار خايفان پيش گرفته، و زبان طريقت و محبّت بود و همّتى عالى داشت و گستاخ درگاه بود، و وعظى شافى داشت، چنان كه او را يحيى واعظ گفتندى. در علم و عمل قدمى راسخ او را بود و به لطايف و حقايق مخصوص بود و به مجاهده و مشاهده موصوف بود و صاحب تصنيف. و سخنى موزون و نفسى گيرا داشت. تا به حدّى كه مشايخ گفته اند كه: خداوند - عزّ و جلّ - را دو يحيى بود: يكى از انبيا و يكى از اوليا. يحيى زكريّا - عليه السّلام - طريق خوف چنان سپرد كه همه صدّيقان به خوف او از فلاح خود نوميد شدند، و يحيى بن معاذ طريق رجا را چنان سلوك كرد كه دست همه مدّعيان رجا را در خاك ماليد. گفتند: «حال يحيى زكريّا - عليه السّلام - معلوم است. حال اين يحيى چگونه بود؟». گفت: «چنين رسيده است كه هرگز وى را در طاعت سآمت ١ نبود و بر وى كبيره يى نرفت، و در معاملت و ورزش، از خدا خيرى ٢ عظيم داشت كه كس طاقت آن نداشت.

از اصحاب او گفتند: «اى شيخ! معامله رجا و معامله خايفان چيست؟». گفت:

«بدانكه ترك عبوديت ضلالت بود، و خوف و رجا دو قائمه ايمان اند. محال باشد كه كسى به ورزش ركنى از اركان ايمان به ضلالت افتد. خايف عبادت كند، ترس قطيعت

__________

١ - «م» و «ن»: ملالت.

٢ - «م»: در معاملت و روش، از خداى تعالى چيزى. . .!

را، و راجى اميد دارد وصلت را. تا عبادت حاصل نباشد نه خوف درست آيد و نه رجا.

و چون عبادت حاصل بود، بى خوف و رجا نبود». و هيچ كس از مشايخ اين طايفه بعد از خلفاء راشدين بر منبر نشد مگر او.

نقل است كه يك روز به منبر برآمد. چهار هزار مرد حاضر بودند. بنگريست نيكو، و از منبر فرودآمد و گفت : «براى آن كس كه ما به منبر آمديم، حاضر نيست».

نقل است كه برادرى داشت. به مكّه رفت و مجاور بنشست و به يحيى نامه يى نوشت كه : «مرا سه چيز آرزو بود و يافتم، و يكى مانده است. دعا كن تا آن يكى را نيز خداى عزّ و جلّ - كرامت كند : مرا آرزويى بود كه آخر عمر خود در بقعه اى فاضل به سر برم، به حرم آمدم ١كه فاضل ترين بقاع است. دوّم آرزو آن بود كه خادمى باشد تا مرا خدمت كند و آب وضوء من مرتّب دارد، كنيزكى شايسته حق - تعالى - مرا عطا داد.

سيّوم آرزوى من آن است كه پيش از مرگ تو را بينم، بود كه خداى - عزّ و جلّ - اين نيز روزى كند». يحيى جواب نوشت كه : «آن كه گفتى : آرزوى بهترين بقاع بود، تو بهترين خلق شو و در هر بقعه اى كه خواهى باش. بقعه به مردم عزيز است نه مردم به بقعه. و امّا آن كه گفتى كه : مرا خادمى آرزو بود و يافتم، اگر تو را فتوّت و جوانمردى بودى، خادم حق را خادم خود نگردانيدى و از خدمت حق بازنداشتى. تو را خادم مى بايد بودن.

مخدومى آرزو مى كنى؟ مخدومى صفات حقّ است و خادمى صفات بنده. بنده را بنده بايد بود. چون بنده را مقام حق آرزو كرد، فرعونى بود. و امّا آن كه گفتى : مرا آرزوى ديدار توست، اگر تو را از خداى - عزّ و جلّ - خبر بودى از من تو را ياد نيامدى. با حق صحبت چنان كن كه تو را از برادر ياد نيايد. كه اينجا فرزند قربان بايد كرد تا به برادر چه رسد. اگر او را يافتى، من تو را به چه كار آيم؟ و اگر نيافتى، از من تو را چه سود؟».

نقل است كه يك بار به دوستى نامه نوشت كه : «دنيا چون خواب است و آخرت چون بيدارى. هر كه به خواب بيند كه مى گريد، تعبيرش اين بود كه در بيدارى بخندد و شاد گردد. تو در خواب دنيا بگرى تا در بيدارى آخرت بخندى و شاد باشى».

يحيى ٢دخترى داشت. روزى مادر را گفت كه : «مرا فلان چيز مى بايد». مادر گفت : «از خداى خواه». گفت : «اى مادر! شرم مى دارم كه بايست نفسانى خواهم از

__________

١ - اصل : محرم آمد. متن مطابق «م» است.

٢ - «م» : نقل است كه يحيى. . .

خداى - تعالى - تو بده آنچه مى دهى، كه هم از آن او بود».

نقل است كه يحيى يك روز با برادرش به در ديهى گذشت. برادرش گفت :

«خوش ديهى است اين». يحيى گفت : «خوش تر از اين ديه دل آن كس است كه از اين ديه فارغ است. اكتفى بالملك من الملك».

نقل است كه او را به دعوتى بردند - و او كم خوردى - چيزى نمى خورد. الحاح كردند. گفت : «ما يك دم تازيانه رياضت از دست ننهيم، كه هواى نفس ما در كمينگاه مكر خود نشسته است كه اگر يك لحظه عنان به وى رها كنيم ١، ما را در ورطه هلاك اندازد». شبى شمعى پيش او نهاده بودند. بادى درآمد و شمع را بنشاند. يحيى در گريستن آمد. گفتند : «چرا مى گريى؟ همين ساعت باز درگيريم». گفت : «از اين نمى گريم. از آن مى گريم كه شمعهاى ايمان و چراغهاى توحيد در سينه ها افروخته اند، مى ترسم كه : نبايد كه از مهبّ بى نيازى بادى درآيد همچنين، و آن همه را فرونشاند».

روزى در پيش او مى گفتند كه : «دنيا با ملك الموت حبّه يى نيرزد».

گفت : «اگر ملك الموت نيستى، حبّه يى نيرزيدى. الموت جسر يوصل الحبيب الى الحبيب» - گفت : مرگ جسرى است كه دوست را به دوست مى رساند - و يك روز بدين آيت رسيد كه : آمَنّا بِرَبِّ الْعالَمِينَ. گفت : ٢ «ايمان يك ساعته از محو كردن كفر دويست ساله عاجز نيايد، ايمان هفتادساله از محو كردن گناه هفتادساله كى عاجز آيد؟». و گفت : «اگر خداى - تعالى - روز قيامت گويد : چه چيز مى خواهى؟ گويم : خداوندا! آن مى خواهم كه مرا به قعر دوزخ فرستى و بفرمايى تا از بهر من سراپرده هاى آتشين بزنند و در آن سراپرده تختى آتشى ٣بنهند تا چون ما در قعر دوزخ بر سرير مملكت نشينيم، دستورى فرمايى تا يك نفس بزنيم از آن آتش كه در سرّ من وديعت نهاده اند. تا مالك را و خزنه دوزخ را به يك بار به كتم عدم برم» - و اگر اين سخن را از نصّ مستندى خواهى، جزيا مؤمن فانّ نورك أطفأ لهبي تمام است - و گفت : «اگر دوزخ مرا بخشند، هرگز هيچ عاشق را نسوزم از بهر آن كه

__________

١ - اصل : كنم. متن مطابق نسخه هاى ديگر است.

٢ - اصل : يعنى. متن مطابق نسخه هاى ديگر است.

٣ - «م» : آتشين.

عشق، خود او را صدباره سوخته است». سائلى گفت : «اگر آن عاشق را جرم بسيار بود، او را نسوزى؟». گفت : «نه، كه آن جرم اختيارى نبوده باشد، كه كار عاشقان اضطرارى است، نه اختيارى». و گفت : «هر كه شاد شود به خدمت خداى - عزّ و جلّ - جمله اشياء به خدمت او شاد شوند. و هر كه را چشم روشن شود به خداى - عزّ و جلّ - چشم جمله اشياء به نظر كردن در او روشن شود».

و گفت : «نيست كسى كه در خداى - عزّ و جلّ - متحيّر شود، هم چون كسى كه متحيّر شود در عجايبى كه بر وى مى گذرد». و گفت : «خداى - عزّ و جلّ - از آن كريم تر است كه عارفان را دعوت كند به طعام بهشت. كه ايشان را همّتى است كه جز به ديدار خداى - عزّ و جلّ - سر فرونيارد». و گفت : «به قدر آن كه خداى - عزّ و جلّ - را دوست دارى، خلق تو را دوست دارند، و به قدر آن كه از خداى - عزّ و جلّ - ترسى، خلق از تو ترسند و به قدر آن كه به خداى - تعالى - مشغول باشى، خلق به كار تو مشغول باشند. و هر كه شرم داشته باشد از خداى - تعالى - در حال طاعت، خداى - عزّ و جلّ - شرم كرم دارد كه او را عذاب كند از بهر گناه». و گفت : «حياء بنده، حياء ندم بود، و حياء خداى حياء كرم». و گفت : «گمان نيكوى بنده به خدا به قدر معرفت او بود به كرم خداى، و نبود هرگز كسى كه ترك گناه كند براى نفس خويش - كه بر نفس خويش ترسد - هم چون كسى كه ترك كند از شرم خداى. كه مى داند كه خداى - تعالى - او را مى بيند در چيزى كه نهى كرده است. پس او از آن جهت اعراض كند نه از جهت خود». و گفت : «گمان نيكو به خداى - عزّ و جلّ - نيكوترين گمانهاست، چون به اعمال شايسته و مراقبت به هم بود. امّا اگر با غفلت و معاصى بود، آن آرزو بود كه او را در خطر اندازد». و گفت : «از عمل نيكوگمان نيكو خيزد و از عمل بدگمان بد».

و گفت : «معيوب ١آن كس است كه مهمل گذارد روزگار خويش را به بطالت، و مسلّط گرداند جوارح خود را بر ٢هلاكت و بميرد پيش از آن كه به هوش بازآيد از جنايت». و گفت : «عبرت به خروار است و كسى بايد كه عبرت بگيرد به مثقال». و گفت :

«هر كه اعتبار نگيرد به معاينه، مستغنى نگردد از نصيحت و هر كه اعتبار گيرد به معاينه، مستغنى گردد از نصيحت». و گفت : «دور باش از صحبت سه قوم : يكى علماى غافل و

__________

١ - «ن» : مغبون.

٢ - ظ : بر جوارح خود. . .

دوّم قرّاء مداهن و سيّوم متصوّف جاهل».

و گفت : «تنهايى آرزوى صدّيقان است و انس گرفتن با خلق وحشت ايشان است». و گفت : «سه خصلت از صفت اولياست : اعتماد كردن بر خداى - عزّ و جلّ - در همه چيزها و بى نياز بودن بدو از همه چيزها، و رجوع كردن بدو در همه چيزها». و گفت : «اگر مرگ را در بازار فروختندى و بر طبق نهادندى، سزاوار بودى اهل آخرت را كه هيچشان آرزو نيامدى و نخريدندى جز مرگ». و گفت : «اصحاب دنيا را خدمت، پرستاران و بندگان كنند، و اصحاب آخرت را خدمت ابرار و احرار و زهّاد [و بزرگواران] كنند». و گفت : «مرد، حكيم نبود تا جمع نبود در او سه خصلت : يكى آن كه به چشم نصيحت در توانگران نگرد، نه به چشم حسد، دوّم آن كه به چشم شفقت در زنان نگرد، نه به چشم شهوت، سيّوم آن كه به چشم تواضع در درويشان نگرد، نه به چشم تكبّر».

و گفت : «هر كه خيانت كند خداى - عزّ و جلّ - را در سرّ، خداى - عزّ و جلّ - پرده او بدراند آشكارا». و گفت : «چون بنده انصاف خداى - تعالى - بدهد از نفس خويش، خداى - تعالى - او را بيامرزد». و گفت با مردمان سخن اندك گوييد و با خداى تعالى - بسيار». و گفت : «چون عارف با خداى دست از ادب بدارد، هلاك شود با هلاك شدگان». و گفت : «هر كه را توانايى به خدا بود، هميشه توانگر است و هر كه را توانگرى [به] كسب خويش بود، هميشه فقير بود» - و به اوّل مجذوبان را مى خواهد و به آخر مجاهدان را - چنان كه گفت : «خداى - تعالى - را در سرّاء، نعمت فضل است و در ضرّاء، نعمت تطهير. تو اگر بنده باشى، در سرّا باش». و گفت : «عجب مى دارم از آه موحّدان در دوزخ زبانه زن، كه چگونه مى سوزد آتش از صدق توحيد ايشان». و گفت :

«سبحان آن خدايى كه بنده گناه كند و حقّ از او شرم دارد». و گفت : «ولىّ مرائيى و منافقى نكند و چنين كس را دوست كم بود». و گفت : «بد دوستى باشد كه تو را حاجت آيد از او چيزى خواستن و ١او را گفتن كه : به دعا ياد دار. و يا در زندگانى كه با او كنى حاجت آيد به مدارا كردن و يا حاجت آيد به عذر خواستن از وى در زلّتى كه از تو ظاهر شود». و گفت : «نصيب مؤمن از تو سه چيز بايد كه بود : اگر منفعتى نتوانى رسانيدن، مضرّتى نرسانى. و اگر شادش نتوانى كرد، بارى اندهگنش نگردانى. و اگر

__________

١ - «ن» يا.

مدحش نگويى، بارى ذمّش نكنى».

و گفت : «هيچ حماقت بيش از آن نيست كه : تخم آتش مىندازد و بهشت طمع مى دارد». و گفت : «يك ١گناه بعد از توبه زشت تر بود از هفتاد گناه پيش از توبه». و گفت : «گناه مؤمن ميان بيم و اميد بود. چون روباهى بود در ميان دو شير» و گفت : «بسنده است شما را از داروها ترك گناه». و گفت : «عجب دارم از كسى كه پرهيز كند از طعام از بيم علّت. چرا پرهيز نمى كنى ٢از گناه از بيم عقوبت». و گفت : «كرم خداى - تعالى - در آفريدن دوزخ ظاهرتر است از آن كه در آفريدن بهشت. از بهر آن كه هر چند به بهشت وعده كرده است، اگر بيم دوزخ نبودى يك تن از اهل طاعت نبودندى».

و گفت : «دنيا جايگاه اشغال است و پيوسته ميان مشغولى و بيم است بنده، تا بر چه قرار گيرد؟ امّا بهشت و امّا دوزخ». و گفت : «جمله دنيا از اوّل تا آخر در برابر يك ساعته غم نيرزد، پس چگونه بود جمله عمر در غم بودن از بهر اندك نصيبى از او». و گفت : «دنيا دكان شيطان است، زنهار تا از دكان او چيزى ندزدى، كه از پس درآيد و از تو بازستاند». و گفت : «دنيا خمر شيطان است، هر كه از آن مست شد، هرگز باز هوش نيايد مگر در ميان لشكر خدا، روز قيامت، در حسرت و ندامت». و گفت : «دنيا چون عروسى است و جوينده او چون مشاطه اوست و زاهد در وى كسى بود كه روى وى سياه كند و موى او بكند و جامه او بدرد». و گفت : «در دنيا انديشه است و غم، و در آخرت عذاب است و عقاب. پس از او راحت كى بود؟ كه خداوند - جلّ و علا - مى فرمايد كه : از من شكايت مى كنيد؟ بر شما اين پوشيده است كه هر دو جهان مراست و من شما را؟». و گفت : «در كسب كردن دنيا ذلّ نفوس است و در كسب كردن بهشت عزّ نفوس است. اى عجب! از كسى كه اختيار كند خوارى و مذلّت در طلب چيزى كه جاويد و باقى نخواهد ماند». و گفت : «شومى دنيا تو را بدان درجه است كه آرزوى آن تو را از خداى - عزّ و جلّ - مشغول مى كند تا به يافت چه رسد». و گفت : «عاقل سه تن است : يكى آن كه ترك دنيا كند پيش از آن كه دنيا ترك او كند. و آن كه بنياد لحد نهد و گور را عمارت كند، پيش از آن كه در لحد رود. و آن كه خداى - عزّ و جلّ - را راضى گرداند پيش از آن كه

__________

١ - اصل : يكى. متن مطابق نسخه هاى ديگر است.

٢ - «م» : پرهيز نمى كند.

بدو رسد».

و گفت : «دو مصيبت است بنده را كه اوّلين و آخرين سخت تر از آن نشنوده اند و آن وقت مرگ بود بنده را در مال كه دارد». گفتند : «آن كدام بود؟». گفت : «آن كه مالى جمع كرده است و از او بستانند. دوّم آن كه از يك يك از آن مال سؤالش كنند». و گفت :

«دينار ١و درم كژدم است. دست در آن مكن تا افسون وى نياموزى. و اگر نه زهر او تو را هلاك گرداند». گفتند : «افسون او چيست؟». گفت : «آنكه دخل او از حلال بود و خرج او به حق بود». و گفت : «دنيا طلب كردن عاقل را، نيكوتر از ترك كردن دنيا جاهل را».

و گفت : «اى خداوندان علم! قصرهاتان قيصرى است و خانه هاتان كسروى است و عمارتهاتان شدّادى است و كبرتان عادى است. اين همه تان هست. همچنان احدى ٢نيست». و گفت : «جوينده اين جهان هميشه در ذلّ معصيت است و جوينده آن جهان هميشه در عزّ طاعت ٣، و جوينده حق هميشه در روح و راحت است». و گفت :

«هر كه در توكّل طعن كند، در ايمان طعن كرده است». و گفت : «تكبّر كردن در آن كس ٤كه با تو به مال تكبّر كند، تواضع بود». و گفت : «از پايگاه افتادن مرد آن بود كه در خويشتن به غلط افتد». و گفت : «مريدان را ٥از سه چيز گريز نيست : خانه يى كه در آنجا متوارى بود و كفافى كه بدان زندگانى تواند كرد و عملى كه بدان حرفتى تواند كرد، امّا خانه او خلوت است و كفاف او توكّل است و حرفت او عبادت است». و گفت : «چون مريد مبتلا گردد به بسيار خوردن، ملايكه بر او بگريند، و هر كه به حرص بسيار خوردن ٦مبتلا گردد، زود بود كه به آتش شهوت سوخته گردد. و در تن فرزند آدم هزار عضو است جمله از شرّ، و آن همه در دست شيطان. چون مريد را گرسنه بود و نفس را رياضت دهد آن جمله اعضا خشك گردد و به آتش گرسنگى سوخته شود». و گفت :

«گرسنگى نورى است و سير خوردن نارى است و شهوت هيزم، كه از او آتش بركنند.

آن آتش فروننشيند تا خداوند آن را نسوزد».

__________

١ - اصل : دنيا. متن مطابق نسخه هاى ديگر است.

٢ - «ن» : احمدى.

٣ - اصل : عز و طاعت.

٤ - «م» : بر آن كس.

٥ - با توجه به جمله هاى بعد. ظ : مريد را.

٦ - «م» : حرص بر خوردن.

و گفت : «هيچ بنده سير نخورد تا خداى - تعالى - نبرد از او چيزى كه هرگز بعد از آن آن را باز نتواند يافت». و گفت : «گرسنگى طعام خداى - تعالى - است در زمين كه تن هاى صدّيقان بدان قوّت يابد». و گفت : «گرسنگى مريدان را رياضت است و تايبان را تجربت است و زاهدان را سياست است و عارفان را مكرمت است». و گفت : «پناه مى گيرم از زاهدى كه فاسد گرداند معده خود را از بسيار خوردن طعامهاى گوناگون توانگران».

و گفت : «ايشان سه قوم اند : زاهدان و مشتاقان و واصلان : زاهد معالجه به صبر كند، و مشتاق [معالجه] به شكر كند، و واصل معالجه به ولايت كند». و گفت : «چون بينى كه مرد اشارت به عمل كند، بدانكه طريق او ورع است، و چون بينى كه تعلّق او به ذكر است، بدانكه طريق او طريق ابدالان است، و چون بينى كه اشارت به آلاء مى كند، بدانكه طريق او طريق عارفان است». و گفت : «ما دام كه تو شكر مى كنى، شاكر نه اى، و غايت شكر تحيّر است». و گفت : «مريد آخرت را دل ساكن نشود مگر در چهار موضع :

يا گوشه خانه يى، يا مسجدى، يا گورستانى، يا موضعى كه هيچ كس وى را نتواند ديد.

پس با كسى ننشيند، مگر با كسى كه سير نگردد از ذكر خداى، عزّ و جلّ».

گفتند : «بر مريد چه سخت تر؟». گفت : «هم نشينى اضداد». و گفت : «بنگر انس خويش به خلوت و انس تو به حق در خلوت. اگر انس تو به خلوت بود، چون از خلوت بيرون آيى، انس برود؛ و اگر انس تو به حق بود، جهان جمله ١تو را يكى بود : دشت و كوه و بيابان». و گفت : «تنهايى هم نشينى صدّيقان است». و گفت : «در وقت نزول بلا حقايق صبر آشكارا گردد، و در وقت مكاشفه مقدور، حقايق رضا روى نمايد». و گفت :

«هر كه امروز [را] دوست دارد، آنچه دشمن دارد فردا از پس درآيدش، و هر كه امروز را دشمن دارد، چيزى را كه دوست مى دارد فردا آن چيز بدو رسد». و گفت : «ضايع شدن دين از طمع است، و باقى ماندن دين در ورع است». و گفت : «با خوى نيك معصيت زيان ندارد». و گفت : «مقدار يك سپندان دانه از دوستى، نزديك من دوست تر از آن كه هفتادساله عبادت بى دوستى».

و گفت : «اعمال محتاج است به سه خصلت : علم و نيّت و اخلاص»، و گفت : «به

__________

١ - «م» : جايها جمله.

صدق توكّل، آزادى ١توان يافت از بندگى، و به اخلاص استخراج جزا توان كرد و به رضا دادن به قضا عيش را خوش توان گردانيد». و گفت : «ايمان سه چيز است : خوف و رجا و محبّت. و در ضمن خوف ترك گناه است تا از آتش نجات يابى، و در ضمن رجا در طاعت خوض كردن است تا بهشت يابى، و در ضمن محبّت احتمال مكروهات است تا رضاى حق به حاصل آيد». و گفت : «عارف آن است كه هيچ چيز دوست تر از ذكر خداى - تعالى - ندارد ٢» و گفت : «معرفت به دل تو راه نيابد تا معرفت را نزديك تو حقّى مانده است، تا گزارده نگردد». و گفت : «خوف درختى است در دل و ثمره آن دعا و تضرّع. چون دل خايف گردد، جمله جوارح به طاعت اجابت كند و از معاصى اجتناب نمايد». و گفت : «بلندتر منزلى طالبان را خوف است و بلندترين منزلى و اصلان را حياست». و گفت : «هر چيزى را زينتى است و زينت عبادت خوف است و علامت خوف كوتاهى امل است». و گفت : «علامت فقر خوف فقر است». و گفت : «بلندترين پرهيزگارى تواضع است». و گفت : «اخلاص خداى را، پاك كردن عمل است از عيوب». و گفت : «٣علامت شوق به خداى - تعالى - دوستى حيات است با راحت به هم» - يعنى چون حيات بود و رنج نبود كه بسوزاند، شوقش زيادت شود - و گفت :

«طاعت خزانه خداى است و كليد آن دعا».

و گفت : «توحيد نور است و شرك نار. نور توحيد جمله سيّئات موحّدان را بسوزاند، و نار شرك جمله حسنات مشركان را خاكستر گرداند». و گفت : «چون توحيد عاجز نيست از هر چه در پيش رفته است از كفر و طغيان، هم چنين نيز عاجز نبود كه محو گرداند هر چه بعد از آن رفته است از گناه و عصيان». و گفت : «ورع ايستادن بود بر حدّ علم بى تأويل». و گفت : «ورع دو گونه بود : ورعى بود در ظاهر كه نجنبد مگر به خدا. و ورعى بود در باطن و آن، آن بود كه در دلت به جز خدا در نيايد».

و گفت : «زهد سه حرف است : زا و ها و دال. امّا از ترك زينت است، و ها ترك هوا، و دال ترك دنيا». و گفت : «از زهد سخاوت خيزد به ملك، و از حبّ سخاوت به

__________

١ - اصل : به صدق آزادى توكل. متن مطابق «ن» است.

٢ - اصل : نباشد. متن مطابق «م» است.

٣ - «ن» اضافه دارد، علامت شوق آن است كه جوارح از شهوات نگاه دارى.

نفس و روح». و گفت : «زهد آن است كه ترك دنيا كند». و گفت : «زهد ١آن است كه به ترك دنيا حريص تر بود از حرص بر طلب دنيا». و گفت : «زاهد به ظاهر صافى است و به باطن آميخته. و عارف به باطن صافى است و به ظاهر آميخته». و گفت : «فوت سخت تر است از موت. زيرا كه موت انقطاع است از خلق و فوت انقطاع است از حق، تعالى». و گفت : «هر كه سخن گويد پيش از آن كه بينديشد، پشيمانيش بار آرد و هر كه بينديشد پيش از آن كه بگويد. سلامت يابد». و گفت : «علامت توبه نصوح سه چيز است : كم خوردن از بهر روزه، و كم خفتن از بهر نماز، و كم گفتن از بهر ذكر حق، تعالى». و گفت :

«توبه جمله گنه را غرق كند، خود رضاى او چگونه بود؟ و رضاى او غرقه گرداند امانى را، حبّ او خود چگونه بود؟ و حبّ او در دهشت اندازد عقول را، خود ودّ او چگونه بود؟ و ودّ او فراموش گرداند هر چه دون اوست، خود لطف او چگونه بود؟».

پرسيدند كه : «به چه توان شناخت كه حق - تعالى - از ما راضى است يا نه؟».

گفت : «اگر تو راضى باشى از او، نشان آن است كه او از تو راضى است». گفتند : «كسى بود كه از او راضى نبود و دعوى معرفت او كند؟». گفت : «آرى! هر كه غافل ماند از انعام او و در خشم بود بسبب مقدورى : چه از نعمت، چه از محنت، چه از معصيت ٢».

كسى گفت : «كى بود كه به مقام توكّل رسم و ردا از بر درافكنم و با زاهدان نشينم ٣؟». گفت : «آنگاه كه نفس را در سرّ رياضت دهى، تا به حدّى كه اگر سه روز تو را حق روزى ندهد ضعيف نگردى. و اگر بدين جمله نرسيده نباشى، نشست تو بر بساط زاهدان جهل بود و از فضيحت شدن تو ايمن نباشم».

گفتند : «فردا كه ايمن تر بود؟». گفت : «هر كه امروز بيشتر ترسد». گفتند : «مرد به توكّل كى رسد؟». گفت : «آن گه كه خداى - عزّ و جلّ - را به وكيلى رضا دهد». گفتند :

«توانگرى چه باشد؟». گفت : «ايمن بودن به خدا». گفتند : «عارف كه باشد؟». گفت :

«[آن كه] هست نيست بود». گفتند : «درويشى چيست؟». گفت : «آن كه به خداوند خويش از جمله كاينات توانگر شوى». و يك روز در پيش او سخن درويشى و

__________

١ - ظ : زاهد.

٢ - «م» : چه از مصيبت.

٣ - «م» : ننشينم.

توانگرى مى رفت، گفت : «فردا نه توانگرى را وزنى خواهد بود و نه درويشى [را]. صبر و شكر وزن خواهد داشت ١. بايد كه شكر كنى ٢و صبر كنى».

گفتند : «از خلق كه ثابت قدم تر؟». گفت : «آن كه يقين او بيشتر بود». گفتند :

«محبّت را نشان چيست؟». گفت : «آن كه به نيكويى زيادت نشود و به جفا نقصان نگيرد».

يكى از وى وصيّتى خواست. گفت : «سبحان الله، چون نفس من از من قبول نمى كند، ديگرى از من چگونه قبول كند؟». گفتند : «جماعتى را مى بينيم كه تو را غيبت مى كنند». گفت : «اگر خداى - تعالى - مرا خواهد آمرزيد، هيچ زيان ندارد و اگر نخواهد آمرزيد، پس سزاى آنم كه ايشان همى گويند».

گفتند : «تو چرا همه از رجا مى گويى و همه از لطف و كرم او مى گويى؟». گفت :

«لابدّ سخن چون منى با جوانمردى، به جز [از] كرم و لطف نبود».

و مناجات او اين است : «خداوندا! اميد من به تو به سيّئات بيش از آن است كه اميد من به حسنات. از بهر آن كه من چنان مى نمايم ٣كه اعتماد كنم بر طاعت و اخلاص.

و من چگونه طاعت به اخلاص توانم كرد - و من به آفات معروف - و لكن خود را در گناه چنان مى يابم كه اعتماد كنم بر عفو تو. و تو چگونه گناه من عفو نكنى؟ و تو به جود موصوف». و گفت : «الهى! تو موسى كليم را و هارون عزيز را به نزديك فرعون ظالم كافر ياغى فرستادى، و گفتى : سخن با او آهسته و نرم گوييد. الهى! اين لطف توست با كسى كه دعوى خدايى مى كند، خود لطف تو چگونه بود با كسى كه تو را از ميان جان و دل خدمت كند؟». و گفت : «الهى! لطف و حلم تو با كسى كه انا ربّكم الاعلى گويد اين است، [پس لطف تو با كسى كه سبحان ربّى الاعلى گويد ٤] كى داند كسى كه چه خواهد بود؟». و گفت : «الهى! در جمله مال و ملك من جز گليمى كهنه نيست؛ با اين همه اگر كسى از من بخواهد - اگر چه محتاجم - از او بازندارم. تو را چندين هزار رحمت است و به ذرّه يى محتاج نه اى و چندين درمانده رحمت، از ايشان دريغ داشتن چون بود؟». و

__________

١ - اصل : خواهد بود. متن مطابق «م» است.

٢ - نسخه هاى ديگر : شكر آرى.

٣ - «ن» : خويشتن چنان نمى يابم. و به قرينه جمله هاى بعد شايد اين وجه مناسب تر باشد.

٤ - از «م» و «ن» افزوده شد.

گفت : «الهى! تو فرموده اى كه : مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثالِها ١ - هر كه نيكويى به ما آرد، بهتر از آن بدو بازدهيم - هيچ نيكوتر از ايمان نيست كه داده اى. چه بهتر از آن به ما دهى جز لقاء تو خداوندا!». و گفت : «الهى! چنان كه تو به كس نمانى، كارهاى تو به كس نماند. هر كسى كه مر كسى را دوست دارد، همه راحت او خواهد. تو چون مر كسى را دوست دارى، بلا بر سر او بارانى». و گفت : «خداوندا! هر چه مرا از دنياوى خواهى داد، به كافران ده. و هر چه از عقبى خواهى داد، به مؤمنان ده. كه مرا بسنده است در دنيا ذكر تو و در عقبى ديدار تو». و گفت : «الهى! چگونه امتناع نمايم از دعا به سبب گناه، كه نمى بينم تو را كه امتناع نمايى به سبب گناه من از عطا. اگر چه گناه مى كنم، تو هم چنان عطا مى فرستى. پس من نيز اگر چه گناه مى كنم، از دعا باز نتوان ايستاد». و گفت : «الهى! اگر من نتوانم كه از گناه بازايستم، تو توانى كه گناهم را بيامرزى». و گفت : «هر گناه كه از من در وجود مىيد، دو روى دارد : يكى روى به لطف تو دارد، يكى [روى] به ضعف من. تا بدان روى گناهم عفو كنى كه به لطف تو دارد، و بدان روى بيامرزى كه به ضعف من دارد». و گفت : «الهى! به بدكردارى كه مراست از تو مى ترسم، و به فضلى كه تو راست به تو اميد مى دارم. پس از من بازمدار فضلى كه تو راست به سبب بدكردارى كه مراست». و گفت : «الهى! بر من ببخشاى تو، زيرا كه من آن توام». و گفت : «الهى! چگونه ترسم از تو - و تو كريمى - و چگونه نترسم از تو كه تو عزيزى». و گفت : «الهى! چگونه خوانم تو را، و من بنده عاصى. و چگونه نخوانم تو را، و تو خداوند كريمى». و گفت :

«الهى! زهى خداوند پاك! كه بنده گناه كند و تو را شرم كرم بود». و گفت : «الهى! تو دوست مى دارى كه من تو را دوست دارم، با آن كه بى نيازى از من. پس چگونه دوست ندارم كه تو مرا دوست دارى با اين همه احتياج كه به تو دارم». و گفت : «الهى! من غريبم و ذكر تو غريب، و من با ذكر تو الف گرفته ام زيرا كه غريب با غريب الف گيرد». و گفت :

«شيرين ترين عطاها در دل من رجاء تو خداوند است و خوش ترين سخن ها بر زبان اين گنهكار ثناء توست و دوست ترين وقت ها بر اين بنده مسكين گنهكار لقاء توست». و گفت : «الهى! مرا عمل بهشت نيست و طاقت دوزخ ندارم. اكنون [كار] با فضل تو افتاد».

و گفت : «اگر فردا گويند چه آوردى؟ گويم : خداوندا! از زندان موى باليده ٢و جامه

__________

١ - «ن» : فله خير منها. تعليقات را نگاه كنيد.

٢ - «م» : ماليده.

شوخگن و عالمى اندوه و خجلت بر هم بسته توان آورد. مرا بشوى و خلعتى فرست و مپرس».

نقل است كه يحيى را در شهر صدهزار درم وام افتاد كه بر حاجيان و غازيان و فقرا و علما و صوفيان صرف كرده بود، و قرض خواهان تقاضا مى كردند و دل او بدان مشغول بود. شب آدينه پيغمبر را - عليه الصّلاة و السّلام - به خواب ديد. گفت : «اى يحيى! دل تنگ مشو، كه از دلتنگى تو من رنجورم. برخيز و به خراسان رو، كه آن صدهزار درم را يك زن در آنجا سيصد هزار ١درم نهاده است از براى تو». گفت : «يا رسول الله! آن شهر كدام است و آن شخص كى است؟». گفت : «شهر به شهر مى رو و سخن مى گوى - كه سخن تو شفاء دلهاست - كه من خود چنان كه به خواب تو آمدم به خواب آن كس روم. پس يحيى به نشابور آمد و او را در پيش طاق ٢منبر نهادند. گفت :

«اى مردمان نشابور! من به اشارت پيغمبر - عليه الصّلاة و السّلام - آمده ام كه فرمود كه :

وام تو يك كس بگزارد. و من صدهزار درم نقره وام دارم. و بدانيد كه سخن ما را در هر وقت جمالى بود، اكنون اين وام حجاب آمد». يكى گفت : «من پنجاه هزار درم ٣وام تو بازدهم». ديگرى گفت : «چهل هزار درم بدهم». يحيى نگرفت و گفت : «سيّد - عليه الصّلاة و السّلام - به يك كس اشارت كرده است». پس در سخن آمد. روز اوّل هفت جنازه از مجلس او برداشتند. پس در نشابور وام گزارده نشد. عزم بلخ كرد و [چون آنجا رسيد] مدّتى او را بازداشتند تا سخن گفت و توانگرى را فضل نهاد بر درويشى.

صدهزار درمش بدادند. شيخى در آن نواحى بود. مگر او را اين سخن خوش نيفتاد، گفت : «خداى - تعالى - بركت مكناد بر وى». چون از بلخ بيرون آمد، راهش بزدند و مالش ببردند. گفتند : «اثر دعاى آن پير بود». پس عزم هرى كرد. گويند كه به مرو رفت، پس به هرى آمد. و خواب بازگفت. دختر امير هرى در مجلس بود. كس فرستاد كه : «اى امام! دل از وام فارغ دار، كه آن شب كه سيّد - عليه الصّلاة و السّلام - در خواب به تو گفت، با من نيز گفت. گفتم : يا رسول الله! من پيش او روم؟ فرمود كه او خود آيد. و من انتظار تو مى كردم. چون پدر مرا به شوهر داد، آنچه ديگران را مس و روى باشد، مرا نقره

__________

١ - «م» : صدهزار.

٢ - «م» : پيش خلق.

٣ - اصل : دينار. متن مطابق «ن» است.

و زر ساخت. آنچه نقره است، سيصد هزار درم ١است. جمله به تو ايثار كردم و لكن يك حاجت دارم، و آن، آن است كه چهار روز ديگر مجلس گويى». يحيى چهار روز مجلس گفت. روز اوّل ده جنازه برگرفتند، روز دوّم بيست، روز سيّوم چهل، روز چهارم هفتاد. پس روز پنجم از هرى برفت با هفت شتروار نقره. چون به بلهم رسيد، پسر او با او بود و آن مال مىورد. گفت : «نبايد كه چون به شهر رسد، مال به غرما و فقرا دهد و ما را بى نصيب گذارد». هنگام سحر مناجات مى كرد، سر به سجده نهاد، ناگاه سنگى بر سر او زدند. يحيى گفت : «مال به غريمان دهيد»، و جان بداد. و اهل طريقت بر گردن به نشابور آوردند و به گورستان معمّر دفن كردند. و السّلام.

__________

١ - اصل : دينار. متن مطابق «ن» است.

36 - ذكر شاه شجاع كرماني رحمة الله عليه

٣٦ - ذكر شاه شجاع كرماني رحمة الله عليه

آن تيزچشم بصيرت، آن شاه باز صورت و سيرت، آن صدّيق معرفت، آن مخلص بى صفت، آن نور چراغ روحانى، شاه شجاع كرمانى - رحمة الله عليه - بزرگ عهد بود و محتشم روزگار و از عيّاران طريقت و از سالكان سبيل حقيقت بود. و تيزفراست بود كه البتّه فراست او خطا نيفتادى و از ابناء ملوك بود و صاحب تصنيف. و كتابى ساخته است، نام او مرآة الحكماء. و بسيار مشايخ را ديده بود، چون ابو تراب و يحيى بن معاذ و غير ايشان. و قبا پوشيدى. چون به نشابور آمد، ابو حفص حدّاد با عظمت خود، چون او را بديد، برخاست و پيش او آمد و گفت: «وجدت فى القباء ما طلبت فى العباء». يافتم در قبا آنچه در گليم مى طلبيدم.

نقل است كه چهل سال نخفت. و نمك در چشم مى كرد و چشمهاش چون دو كاسه خون شده بود. شبى بعد از چهل سال بخفت. خداى را - جلّ جلاله - به خواب ديد.

گفت: «بار خدايا! من تو را به بيدارى مى جستم، در خواب يافتم». فرمود كه: «اى شاه! ما را در خواب از آن بيدارى ها يافتى. اگر آن بيدارى ها نبودى، چنين خوابى نديدى».

بعد از آن او را ديدندى كه هرجا كه رفتى، بالشى مى نهادى و مى خفتى و گفتى: «باشد كه اين يك بار ديگر چنان خواب بينم». عاشق خواب خود شده بود و گفتى كه: «يك ذرّه از اين خواب به بيدارى همه عالم ندهم».

نقل است كه شاه را پسرى بود، به خطّى سبز بر سينه او «الله» نبشته بود. چون جوانى بر او غالب شد، به تماشا مشغول شد و رباب زدن بياموخت، و آوازى خوش

داشت. و رباب مى زد و مى گريست. شبى بيرون آمد، رباب زنان و سرودگويان. به محلّتى فرورفت. عروسى از كنار شوهر برخاست و به نظاره او آمد. مرد بيدار شد و زن را نديد. برخاست و آن حال مشاهده كرد. آواز داد كه : «اى پسر! هنوز وقت توبه نيست؟». اين سخن بر دل او آمد و گفت : «آمد، آمد» و جامه بدريد و رباب بشكست و غسل كرد و بازخانه نشست. آن «الله» كه بر سينه داشت، مسمّى گشت [و در سينه نشست ١]. و چهل روز از خانه بيرون نيامد و هيچ نخورد. پس بيرون آمد و برفت. پدر گفت : «آنچه ما را به چهل سال دادند، او را به چهل روز دادند».

نقل است كه شاه را دخترى بود و پادشاهان [كرمان] مى خواستند. سه روز مهلت خواست و در آن سه روز در مساجد مى گشت، تا درويشى را ديد كه نماز مى گزارد. صبر كرد تا نماز تمام كرد. گفت : «اى درويش! اهل دارى؟». گفت : «نه».

گفت : اهلى از اهل قرآن خواهى». گفت : «مرا چنين زن كه دهد؟ كه سه درم بيش ندارم».

شاه گفت : «من دهم دختر خود را به تو، به اين سه درم كه دارى : يكى به نان ده و يكى به شيرينى و يكى به عطر، و عقد نكاح بند». پس چنان كرد و هم در آن شب دختر به خانه او فرستاد. دختر چون به خانه درويش آمد، نانى خشك ديد بر سر كوزه آب. گفت :

«اين نان چيست؟». گفت : «دوش بازمانده بود، به جهت امشب بازگذاشتم». دختر قصد كرد كه بيرون آيد. درويش گفت : «دانستم كه دختر شاه با من نتواند بود». دختر گفت : «اى جوان! من نه از بينوايى تو مى روم. بل كه از ضعف ايمان و يقين تو مى روم كه از دوش و از نانى نهاده اى. اعتماد بر رزّاق ندارى؟ و لكن عجب از پدر خود مى دارم كه بيست سال مرا در خانه داشت و گفت : تو را به پرهيزگارى خواهم داد. و به كسى داد كه اعتماد به خداى - عزّ و جلّ - ندارد». درويش گفت : «اين گنه را عذرى است؟». گفت :

«عذر آن است كه در اين خانه من باشم يا نان خشك».

نقل است كه ابو حفص به شاه نامه يى نوشت و گفت : «نظر كردم در نفس خود و عمل خود و تقصير خود. پس نااميد شدم. و السّلام». شاه جواب نامه نوشت كه : «نامه تو را آينه دل خويش گردانيدم. اگر خالص بود مرا نااميدى از نفس خويش، اميدم به خداى صافى شود، و اگر صافى شود [اميد من به خداى، صافى شود ٢] خوف من از

__________

١ - از «هـ» افزوده شد.

٢ - از «م» افزوده شد.

خداى - عزّ و جلّ - آن گه نااميد شوم از نفس خويش. اگر نااميد شوم از نفس خويش، آنگه خداى - عزّ و جلّ - را ياد توانم كرد و اگر خدا را ياد كنم، خدا مرا ياد كند و اگر خدا مرا ياد كند، نجات يابم از مخلوقات، و پيوسته شوم به جمله محبوبات».

نقل است كه ميان شاه و يحيى بن معاذ دوستى بود. به يك شهر گرد آمدند ١و شاه به مجلس يحيى حاضر نشدى. گفتند : «چرا نيايى؟». گفت : «صواب در اين است».

الحاح كردند تا يك روز به مجلس حاضر شد و در گوشه يى بنشست، چنان كه يحيى ندانست. سخن بر يحيى بسته شد. گفت : «كسى حاضر است كه به سخن گفتن از من اولاتر است». شاه گفت : «من گفتم كه آمدن من مصلحت نيست».

و گفت : «اهل فضل را فضل باشد بر همه تا آن گه كه فضل خود نديد. [چون فضل خود ديدند ٢] ديگرشان فضل نباشد. و اهل ولايت را ولايت است تا آن گه كه ولايت نديد. چون ديد، ديگر او را ولايت نباشد». و گفت : «فقر سرّ حقّ است نزديك بنده.

چون فقر نهان دارد، امين بود و چون ظاهر گرداند، اسم فقر از او برخاست». و گفت :

«علامت فقر ٣سه چيز است : اوّل آن كه قدر دنيا از دل تو برود چنان كه زر و سيم پيش تو چون خاك بود، و تا هرگه كه سيم و زر به دست تو افتد، دست از وى چنان افشانى كه از خاك. دوّم آن كه ديدن خلق از دل تو بيفتد چنان كه مدح و ذمّ پيش تو يكى بود، كه نه از مدح زيادت شوى و نه از ذمّ ناقص گردى. سيّوم آن كه بازگرفتن ٤شهوات از دل تو بيفتد، چنان شوى از شادى گرسنگى و تشنگى و ترك شهوت، كه اهل شهوت شاد شوند از سير خوردن و راندن شهوات. پس هرگه كه چنين باشى ملازمت طريق مريدان كن، و اگر چنين نه اى، تو را با اين سخن چه كار؟». و گفت : «ترسكارى اندوه دايم است». و گفت : «خوف واجب آن است كه دانى كه تقصير كرده اى در حقوق خداى، تعالى». و گفت : «علامت خوش خويى رنج خود از خلق برداشتن است و رنج خلق كشيدن».

و گفت : «علامت تقوى ورع است و علامت ورع از شبهات بازايستادن». و گفت : «عشّاق به عشق مرده در آمدند، از آن بود كه چون به وصال رسيدند، از خيالى به

__________

١ - اصل : نيك مردم شهر گرد آمدند. متن با توجه به نسخه هاى ديگر تصحيح شده است.

٢ - از «ن» افزوده شد.

٣ - «م» و «ن» : صدق

٤ - «ن» : راندن.

خداوندى دعوى كردند». و گفت : علامت رجا حسن ظاهر است». و گفت : «علامت صبر سه چيز است. ترك شكايت و صدق رضا و قبول قضا به دل خوشى». و گفت : «هر كه چشم نگه دارد از حرام و تن از شهوات، و باطن آبادان دارد به مراقبت دايم، و ظاهر آراسته دارد به متابعت سنّت و عادت كند به حلال خوردن، فراست او خطا نشود».

[نقل است كه ١] روزى ياران را گفت كه : «از دروغ گفتن و خيانت كردن و غيبت كردن دور باشيد. باقى هر چه خواهيد كنيد». و گفت : «دنيا بگذار، و توبه كردى ٢و هواء نفس بگذار كه به مراد رسيدى».

از او پرسيدند كه : «در شب چونى». گفت : «مرغى را كه بر بابزن زده باشند و به آتش مى گردانند ٣، حاجت نبود از او پرسيدن كه : چونى؟».

نقل است كه خواجه على سيرگانى كه بر سر تربت شاه نان مى داد، يك روز طعام در پيش نهاد و گفت : «خداوندا! مهمان فرست». ناگاه سگى درآمد. خواجه على بانگى بر وى زد تا برفت. هاتفى آواز داد از سر تربت شاه، كه : «مهمان خواهى، چون بفرستم بازگردانى؟». در حال برخاست و بيرون دويد و گرد محلّتها مى گشت. [سگ را] نديد. به صحرا رفت. او را ديد، در گوشه يى خفته. ما حضرى كه داشت در پيش او نهاد.

التفات نكرد. خواجه على خجل شد. در مقام استغفار بايستاد و دستار برگرفت و گفت :

«توبه كردم». سگ گفت : «احسنت اى خواجه على! مهمان خواهى، چون بيايد برانى؟ تو را چشم بايد. اگر نه سبب شاه بودى، ديدى آنچه ديدى». و السّلام.

__________

١ - از «م» افزوده شد.

٢ - «م» : بگذاريد و توبه كنيد.

٣ - اصل : مى گردانيد.

37 - ذكر يوسف بن الحسين رحمة الله عليه

٣٧ - ذكر يوسف بن الحسين رحمة الله عليه

آن معتكف حضرت دايم، آن حجّت ولايت و لا يخافون لومة لائم، آن آفتاب نهانى، آن در ظلمت آب زندگانى، آن شاه باز كونين، قطب وقت يوسف بن الحسين - رحمة الله عليه - از جمله مشايخ بود و از متقدّمان اوليا، [عالم] به انواع علوم ظاهر و باطن، و زبانى داشت در بيان معارف و اسرار، و صحبت مشايخ بزرگ يافته. و با ابو تراب صحبت داشته و از رفيقان ابو سعيد خرّاز ١ بود. و مريد ذو النّون مصرى، و عمرى دراز يافته بود و پيوسته در كار جدّى تمام داشت و در ملازمت ٢ قدمى ثابت و همّتى بلند داشت. و ابتداى احوال او آن بود كه دختر امير عرب چون او را بديد، بر او فتنه شد، كه عظيم صاحب جمال بود. دختر فرصت جست و خود را پيش او انداخت. او بلرزيد و آنجا رها كرد و به قبيله يى دورتر رفت و آن شب نخفت. همه شب سر بر زانو نهاده بود، و در خواب شد. موضعى كه مثل آن نديده بود بديد و جمعى سبزپوشان گرد آمدند، و يكى بر تخت نشسته پادشاه وار. يوسف آرزو كرد كه بداند كه: ايشان كيان اند؟ خود را به نزديك ايشان افگند. ايشان او را راه بدادند و تعظيم كردند. پرسيد كه:

«شما كيان ايد؟». گفتند: «فرشتگانيم. و اين كه بر تخت نشسته است يوسف پيغمبر است عليه الصّلاة و السّلام - به زيارت يوسف بن الحسين آمده است». گفت: مرا گريه آمد كه:

«من كه باشم كه پيغمبر خداى به پرسش من آيد؟». در اين بودم كه يوسف - عليه السّلام -

__________

١ - اصل: ابو الحسين خراز. متن مطابق نسخه هاى ديگر است.

٢ - «م» ملامت.

از تخت فروآمد و مرا در كنار گرفت و بر تخت نشاند. گفتم : «يا نبىّ الله! من كه باشم كه با من اين لطف كنى؟». گفت : «در آن ساعت كه آن دختر صاحب جمال خود را پيش تو انداخت و تو خود را به حق - تعالى - مى سپردى و پناه بدو مى جستى حق - تعالى - تو را بر من و ملايكه عرضه كرد و جلوه فرمود : گفت بنگر اى يوسف! تو آن يوسفى كه قصد كردى به زليخا تا دفع كنى او را. و او آن يوسف است كه قصد نكرد به دختر شاه عرب و بگريخت. مرا با اين فرشتگان به زيارت تو فرستاد و بشارت داد كه تو از گزيدگان حقّى». پس گفت : «در هر عهدى نشانه اى باشد و در اين عهد نشانه ذو النّون مصرى است و نام اعظم او داند. پيش او رو».

يوسف چون بيدار شد، جمله نهادش درگرفت ١و شوق بدو غالب شد و روى به مصر نهاد و در آرزوى نام بزرگ حق - تعالى - مى سوخت. چون به مسجد ذو النّون رسيد، سلام كرد و بنشست. ذو النّون گفت : «عليك السّلام». يوسف يك سال در گوشه مسجد بنشست كه زهره نداشت كه از ذو النّون چيزى پرسد، و بعد از يك سال ذو النّون گفت كه : «اين جوان از كجاست؟». گفت : «از رى». يك سال ديگر هيچ نگفت و يوسف هم در آن گوشه مقيم بود. چون يك سال ديگر بگذشت، ذو النّون گفت : «اين جوان به چه كار آمده است؟». گفت : «به زيارت شما». بعد از آن گفت : «هيچ حاجتى هست؟».

گفت : «بدان آمده ام كه اسم اعظم در من آموزى». يك سال ديگر هيچ نگفت. بعد از آن كاسه يى چوبين سر پوشيده بدو داد و گفت : «از رود نيل بگذر. فلان جايگه شيخى است. اين كاسه بدو ده و هر چه به تو گويد، ياد گير». يوسف كاسه برداشت و روان شد.

چون پاره يى راه برفت، وسوسه يى در وى پيدا شد كه : «در اين كاسه چه باشد؟ كه مى جنبد». سر كاسه بگشاد. موشى برون جست و برفت. يوسف متحيّر بماند. گفت :

«اكنون كجا روم؟ پيش شيخ روم يا پيش ذو النّون؟». عاقبت پيش آن شيخ رفت با كاسه تهى. شيخ چون او را بديد، تبسّمى كرد. گفت : «نام بزرگ خداى - تعالى - از او خواسته اى؟». گفت : «آرى». گفت : «ذو النّون بى صبرى تو مى ديد. موشى به تو داد.

سبحان الله! موشى نگه نمى توانى داشت. اسم اعظم چون نگه دارى؟». يوسف خجل شد و به مسجد ذو النّون آمد. ذو النّون گفت : «دوش هفت بار از حق - تعالى - اجازت

__________

١ - نسخه هاى ديگر : درد گرفت.

خواستم تا اسم اعظم به تو آموزم، دستورى نداد. - يعنى هنوز وقت نيست - پس حق - تعالى - فرمود كه : او را به موشى بيازماى. چون بيازمودم چنين بود. اكنون به شهر خود بازرو تا وقت آيد». يوسف گفت : «وصيّتى كن». گفت : «وصيّت آن است كه تو را به سه چيز وصيّت مى كنم ١، يكى بزرگ و يكى خرد و يكى ميانه : بزرگ آن است كه هر چه خوانده اى فراموش كنى و هر چه نبشته اى بشويى تا حجاب برخيزد - يوسف گفت :

«اين نتوانم». - و ميانه آن است كه مرا فراموش كنى و نام من با كسى نگويى كه : پير من چنين گفته است و شيخ من چنين فرموده است، كه همه خويشتن ستايى است - گفت :

«اين هم نتوانم» -[وصيّت خرد آن است كه : خلق را نصيحت كن و به خداى خوان - گفت : اين توانم ٢] ان شاء الله، تعالى امّا به شرطى نصيحت كنى كه خود را در ميان نبينى». گفت : «چنين كنم». پس باز رى آمد - و او بزرگ زاده شهر رى بود - و اهل شهر او را استقبال كردند.

چون مجلس آغاز كرد، سخن حقايق بيان كرد. اهل ظاهر به خصمى او برخاستند، كه در آن وقت به جز علم صورت علمى ديگر نبود، و او نيز در ملامت رفتى.

تا چنان شد كه كس به مجلس او نيامد. روزى درآمد كه مجلس گويد، كسى را نديد.

خواست كه بازگردد. پيرزنى آواز داد كه : «نه با ذو النّون عهد كرده بودى كه خلق را در ميان نبينى در نصيحت كردن، و از براى خدا گويى؟». چون اين بشنيد، متحيّر شد و سخن آغاز كرد. اگر كسى بودى و اگر نه، پنجاه سال بدين حال بگذرانيد. و إبراهيم خوّاص مريد او شد و حال او قوى گشت. و إبراهيم از بركه صحبت او به جايى رسيد كه باديه را بى زاد و راحله قطع مى كرد. تا إبراهيم گفت : شبى ندايى شنيدم كه : «برو و يوسف حسين را بگوى كه : تو از راندگانى». إبراهيم گفت : مرا اين سخن چنان سخت آمد كه اگر كوهى ٣بر من زدندى، آسان تر از اين سخن بودى كه با وى گويم. شبى ديگر همان آواز شنودم. هم چنين تا سه شب همان آواز مى شنيدم كه : «او را بگوى كه تو از راندگانى، و اگر نگويى زخمى چنان خورى كه برنخيزى». برخاستم و با اندوهى تمام به مسجد شدم. او را ديدم در محراب نشسته. چون مرا بديد گفت : «هيچ بيت ياد دارى».

__________

١ - «م» : گفت تو را سه وصيت كنم.

٢ - از «م» افزوده شد.

٣ - «م» : كوهى آهنين.

گفتم : «دارم». بيتى تازى ياد داشتم، بگفتم. او را وقت خوش شد. برخاست و ديرى بر پاى بود و آب از چشمش روان شد چنان كه با خون آميخته شد ١. پس روى به من كرد و گفت : «از بامداد تا اكنون پيش من قرآن مى خواندند، يك قطره آب از چشم من نيامد.

بدين يك بيت كه خواندى، چنين حالى ظاهر شد و طوفان از چشم من روان گشت.

مردمان راست مى گويند كه : زنديق است و از حضرت خطاب راست مىيد كه : او از راندگان است. كسى كه از بيت چنين شود و از قرآن بر جاى بماند، رانده بود». إبراهيم گفت : من متحيّر شدم در كار او. و اعتقاد من سستى گرفت. ترسيدم. برخاستم و روى به باديه نهادم. اتّفاق با خضر افتادم. فرمود كه : «يوسف بن الحسين زخم خورده حقّ است و لكن جاى او اعلى علّيّين است، كه در راه حق چندان قدم بايد زد كه اگر دست ردّ بر پيشانى تو بازنهند، هنوز اعلى علّيّين جاى تو ٢باشد. كه هر كه در اين راه از پادشاهى بيفتد، از وزارت نيفتد».

نقل است كه عبد الواحد بن زيد ٣مردى ٤شطّار بود. مادر و پدرش پيوسته از پى او دويدندى كه به غايت ناخلف بود. به مجلس يوسف حسين بگذشت. او اين كلمه مى گفت : دعاهم بلطفه كانّه محتاج اليهم - حق تعالى بنده عاصى [را] مى خواند به لطف خويش، چنان كه كسى را به كسى حاجت بود - عبد الواحد نعره يى بزد و بيفتاد. و برخاست و به گورستان رفت سه شبانه روز. اوّل شب يوسف بن الحسين در خواب خطابى شنيد كه : ادرك الشّابّ التّائب - اين جوان تايب را درياب - يوسف مى گرديد تا در آن گورستان به وى رسيد. سر وى در كنار نهاد. او چشم باز كرد و گفت : «سه شبانروز است تا تو را فرستاده اند. اكنون مىيى».

نقل است كه در نشابور بازرگانى كنيزكى ترك داشت. به هزار دينار خريده. و غريمى داشت در شهر ديگر. خواست كه به تعجيل برود و مال خود از وى بستاند. و در نشابور بر كس اعتماد نداشت كه كنيزك را به وى سپارد. پيش ابو عثمان حيرى آمد و

__________

١ - «م» و «ن» : آميخته بود.

٢ - اصل : جاى او. متن مطابق نسخه هاى ديگر است.

٣ - اصل : عبد الله بن زيد. متن مطابق نسخه هاى ديگر است.

٤ - اصل : مريدى. متن مطابق «م» است.

حال بازنمود. ابو عثمان گفت : «قبول نمى كنم». شفاعت بسيار كرد و گفت : «در حرم خود او را راه ده. كه هر چه زودتر بازآيم». القصّه قبول كرد و بازرگان برفت. ابو عثمان را بىختيار نظرى بر آن كنيزك افتاد و عاشق او شد، چنان كه بى طاقت گشت. ندانست كه چه كند. برخاست و پيش شيخ خود ابو حفص حداد رفت. ابو حفص او را گفت كه :

«تو را به رى مى بايد رفت پيش يوسف حسين». ابو عثمان در حال عزم عراق كرد.

چون به رى رسيد مقام يوسف بن الحسين پرسيد. گفتند : «آن زنديق مباحى را چه كنى؟ تو از اهل صلاح مى نمايى. تو را صحبت او زيان دارد». از اين نوعها بسيار بگفتند.

ابو عثمان از رفتن ١پشيمان گشت و بازگشت. چون به نشابور آمد، ابو حفص گفت :

«يوسف بن حسين را ديدى؟». گفت «نه». گفت : «چرا؟». حال بازگفت كه شنيدم كه مردى چنين و چنين است، نرفتم و بازآمدم. ابو حفص گفت : «بازگرد و او را ببين».

ابو عثمان بازگشت و باز رى آمد و خانه او پرسيد. صدچندان ديگر بگفتند. او گفت :

«مرا مهمّى است پيش او»، تا نشان دادند. چون به در خانه او رسيد، پيرى ديد نشسته.

پسرى امرد صاحب جمال پيش او و صراحى و پياله نهاده، و نور از روى او مى ريخت.

درآمد و سلام كرد و بنشست. شيخ يوسف در سخن آمد و چندان سخن عالى بگفت كه ابو عثمان متحيّر شد. پس گفت : «اى خواجه! از براى خداى، با چنين كلمات و چنين مشاهده، اين چه حال است كه تو دارى : خمر و امرد؟». يوسف گفت : «اين امرد پسر من است. قرآنش مىموزم، و در اين گلخن صراحيى افتاده بود، برداشتم و پاك بشستم و پرآب كردم تا هر كه خواهد بازخورد، كه كوزه نداشتم». ابو عثمان گفت : «از براى خدا چرا چنين مى كنى تا مردم مى گويند آنچه مى گويند؟». يوسف گفت : «از براى آن مى كنم تا هيچ كس كنيزك ترك به معتمدى به خانه من نفرستد». ابو عثمان چون اين بشنيد، در پاى شيخ افتاد و دانست كه هر كه به صلاح مشهورتر است، در كار او رگى از ملامت است».

نقل است كه در چشم يوسف بن الحسين سرخيى بود ظاهر و فتورى از غايت بى خوابى. از إبراهيم خوّاص پرسيدند كه : «عبادت او چگونه است؟». گفت : «چون از نماز خفتن فارغ شود، تا روز بر پاى باشد. نه ركوع كند و نه سجود». پس از يوسف

__________

١ - «م» : از آمدن.

پرسيدند كه : «تا روز ايستادن چه عبادت باشد؟». گفت : «نماز فريضه به آسانى مى گزارم. امّا مى خواهم كه نماز شب گزارم، همچنين ايستاده باشم، امكان آن نبود كه تكبير توانم گفت، از عظمت او. ناگاه چيزى بمن درآيد و مرا هم چنين مى دارد تا به وقت صبح. چون صبح برآيد، فريضه بگزارم».

نقل است كه وقتى به جنيد نامه يى نوشت كه : «خداى - تعالى - تو را طعم نفس تو مچشاناد، كه اگر اين طعم بچشاند، پس از آن هيچ نبينى».

و گفت : «هر امّتى را صفوه يى است كه ايشان وديعت خداى - عزّ و جلّ - اند، كه ايشان را از خلق پنهان مى دارد. اگر ايشان در اين امّت هستند، صوفيان اند». و گفت :

«آفت صوفيان در صحبت كودكان و در معاشرت اضداد و در رفيقى زنان است». و گفت : «قومى كه مى دانند كه خداى - عزّ و جلّ - ايشان را مى بيند، پس ايشان شرم دارند از نظر حق كه مهابت چيزى كنند ١جز آن كه وى فرموده است ٢و هر كه به حقيقت ذكر خداى - عزّ و جلّ - كند، ذكر غير فراموش كند در ياد كرد او. و هر كه فراموش كند ذكر اشياء در ذكر حق، همه چيز بدو نگه دارند، از بهر ٣آن كه خداى - تعالى - او را عوض بود از همه چيز». و گفت : «اشارت خلق بر قدر يافت خلق است و يافت خلق بر قدر شناخت خلق و شناخت [خلق] بر قدر محبّت خلق است و هيچ حال نيست به نزديك خداى - تعالى - دوست تر از محبّت بنده يى خداى را».

و پرسيد [ند] از محبّت. گفت : «هر كه خداى را دوست دارد، خوارى و ذلّ او سخت تر بود و شفقت او و نصيحت [او] خلق خداى را بيشتر بود». و گفت : «علامت صادق دو چيز است : تنهايى دوست دارد و نهان داشتن طاعت». و گفت : «توحيد خاصّ آن است كه در سرّ و دل، در وجد، چنان پندارد كه پيش حضرت او ايستاده است، تدبير او بر او مى رود، و در احكام و قدرت او، در درياهاى توحيد او، از خويشتن فانى شده و او را خبر نه. اكنون كه هست همچنان است كه پيش از اين بود در جريان حكم او».

__________

١ - اصل : كند. متن مطابق نسخه هاى ديگر است.

٢ - ظ : كلمه «مهابت» در اين جمله تصحيف «متابعت» است و با مضمون عبارت نيز «متابعت» مناسب مى نمايد. نسخه هاى ديگر : كه از مهابت چيزى كنند جز از آن وى.

٣ - اصل : و از بهر. . .

و گفت : «هر كه در بحر تجريد افتاد، هر روز تشنه تر بود و هرگز سيراب نگردد.

زيرا كه تشنگى حقيقت دارد و آن جز به حق ساكن نشود». و گفت : «عزيزترين چيزى در دنيا اخلاص است و هر چند جهد مى كنم تا ريا از دل خود برون كنم، به لونى ديگر از دل من برويد». و گفت : «اگر خداى - تعالى - را با جمله معاصى بينم، دوست تر از آن دارم كه با ذرّه يى تصنّع بينم». و گفت : «از علامت زهد آن است كه طلب مفقود نكند تا وقتى كه موجود خود را مفقود نگرداند». و گفت : «غايت عبوديّت آن است كه بنده او باشى در همه چيز». و گفت : «هر كه بشناخت او را به فكر، عبادت كرد او را [به دل]». و گفت : «ذليل ترين كسان مردم طامع اند، چنان كه شريف ترين ايشان درويش صادق است».

چون وفاتش نزديك آمد، گفت : «بار خدايا! تو مى دانى كه نصيحت كردم خلق را قولا، و نصيحت كردم نفس را فعلا. و خيانت نفس من به نصيحت خلق خويش بخش».

بعد از وفات به خوابش ديدند. گفتند : «خداى - عزّ و جلّ - با تو چه كرد؟». گفت :

«بيامرزيد». گفتند : «به چه سبب؟». گفت : «به بركت آن كه هرگز هزل با جدّ نياميختم».

و السّلام.

38 - ذكر أبو حفص حدّاد رحمة الله عليه

٣٨ - ذكر أبو حفص حدّاد رحمة الله عليه

آن قدوه رجال، آن نقطه كمال، آن عابد صادق، آن زاهد عاشق، آن سلطان اوتاد، قطب عالم ابو حفص حدّاد - رحمة الله عليه - پادشاه مشايخ بود على الاطلاق، و خليفه حق بود به استحقاق، و از محتشمان اين طايفه بود و كسى به بزرگى او نبود. در وقت خود در رياضت و كرامت و مروّت و فتوّت بى نظير بود و در كشف و بيان يگانه، و معلّم و ملقّن او بى واسطه خداى - عزّ و جلّ - بود و پير ١ ابو عثمان حيرى بود، و شاه شجاع از كرمان به زيارت او آمد و در صحبت او به بغداد شد به زيارت مشايخ.

و ابتداء او آن بود كه بر كنيزكى عاشق شد چنان كه قرار نداشت. او را گفتند: «در شهر نشابور جهودى جادوست. تدبير كار تو او كند». ابو حفص پيش او رفت و حال بگفت. او گفت: «تو را چهل روز نماز نبايد كرد و هيچ طاعت و عمل نيكو نبايد كرد و نام خدا بر زبان نبايد راند، تا من حيلت كنم و تو را به سحر به مقصود رسانم». ابو حفص چهل روز چنان كرد. بعد از آن جهود طلسم بكرد و مراد حاصل نشد. جهود گفت:

«بى شكّ از تو چيزى در وجود آمده است و اگر نه مرا يقين است كه مقصود حاصل شدى». ابو حفص گفت: «من هيچ چيز نكردم. الاّ در راه كه مىمدم سنگى به پاى از راه با كناره افگندم تا كسى بر آن نيفتد». جهود گفت: «مآزار آن خدايى را كه تو چهل روز فرمان او ضايع كنى و او از كرم، اين مقدار رنج تو ضايع نگذارد». پس آتشى از اين سخن

__________

١ - اصل: پير او. متن مطابق «م» و با توجه به صحت مطلب تصحيح شده است. به باب چهل و هفتم كتاب (ابو عثمان حيرى) نگاه كنيد.

در دل ابو حفص افتاد و چندان قوّت كرد كه ابو حفص به دست جهود توبه كرد. و همان آهنگرى مى كرد و واقعه خود نهان مى داشت. و هر روز يك دينار كسب كردى و به درويشان دادى و در شب به كليد دان بيوه زنان انداختى، چنان كه كس ندانستى. و نماز خفتن دريوزه كردى و روزه بدان گشادى. وقت بودى كه در حوضى كه تره شستندى، بقاياى آن برچيدى و نان خورش كردى. و مدّتى بدين طريق روزگار گذاشت.

يك روز نابينايى در بازار مى گذشت و اين آيت مى خواند : بِسْمِ اللهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ،

وَ بَدا لَهُمْ مِنَ اللهِ ما لَمْ يَكُونُوا يَحْتَسِبُونَ. دلش بدين آيت مشغول شد و چيزى به وى فروآمد و بى خود گشت، و به جاى انبر، دست در كوره كرد و آهن تفسيده بيرون كرد و بر سندان نهاد و شاگردان پتك مى زدند. نگه كردند و آهن در دست او ديدند كه مى گردانيد. گفتند : «اى استاد! اين چه حالت است؟». او بانگ بر شاگردان زد كه :

«بزنيد». گفتند : «اى استاد! به كجا زنيم، چون [آهن] پاك شد». پس ابو حفص به خود بازآمد. آهن تافته در دست خود ديد، ١و اين سخن بشنيد كه : «چون پاك شد بر كجا زنيم؟». نعره يى بزد و آهن از دست بيفگند و دكان را به غارت داد و گفت : «ما چندين گاه خواستيم كه به تكلّف اين كار را رها كنيم و نكرديم، تا آن گه كه اين حديث حمله آورد و ما را از ما بستد. و اگر چه من دست از كار مى داشتم، تا كار دست از من نداشت فايده نبود». پس روى به رياضت آورد و عزلت و مراقبت در پيش گرفت. چنان كه :

نقل است كه در همسايگى وى ٢احاديث استماع مى كردند. گفتند : «آخر چرا نيايى تا سماع احاديث كنى؟». گفت : «سى سال است تا مى خواهم كه داد يك حديث بدهم، و نمى توانم داد. سماع دگر حديث چون توانم كرد؟». گفتند : «آن كدام حديث است؟». گفت : «اين كه پيغمبر - عليه الصّلاة و السّلام - فرموده است : من حسن اسلام المرء تركه ما لا يعنيه». از نيكويى اسلام مرد آن است كه ترك كند چيزى كه به كارش نيايد.

نقل است كه با ياران به صحرا رفته بود و سخن مى گفت تا وقت ايشان خوش گشت. آهويى از كوه بيامد و سر بر كنار ابو حفص نهاد. ابو حفص تپانچه بر روى خود زد

__________

١ - اصل : ديد، بيفگند. متن مطابق نسخه هاى ديگر است.

٢ - اصل : در همسايه وى. متن مطابق «م» است.

و فرياد مى كرد. آهو برفت. شيخ به حال خود بازآمد. اصحاب سؤال كردند كه : «اين چه بود؟». گفت : «چون وقت [ما] خوش شد، در خاطرم آمد كه : كاشكى گوسفندى بودى تا بريان كردمى ١و ياران امشب پراگنده نشدندى. چون اين در خاطرم بگذشت، آهو بيامد». مريدان گفتند : «يا شيخ! كسى را كه با حق چنين حالى بود، فرياد و تپانچه زدن چه معنى دارد؟». شيخ گفت : «نمى دانيد كه مراد در كنار نهادن از در بيرون كردن است؟ اگر خداى - تعالى - به فرعون نيكى خواسته بودى، بر مراد او [رود] نيل را روان نكردى».

نقل است كه هر وقت كه در خشم شدى، سخن در خلق نيكو گفتى تا خشم او ساكن شدى. آن گه به سخنى ديگر شدى.

نقل است كه روزى مى گذشت. يكى را ديد متحيّر و گريان. گفت : «تو را چه بوده است؟». گفت : «خرى داشتم، گم شده است و جز آن هيچ دگر نداشتم». شيخ توقّف كرد و گفت : «به عزّت تو كه گام برندارم تا خر بدو بازرسد». در حال خر باز ديد آمد.

ابو عثمان حيرى گويد كه : روزى پيش ابو حفص مى رفتم ٢. ميويزى چند ديدم پيش او نهاده. يكى برداشتم و در دهان نهادم. حلق مرا بگرفت و گفت : «اى خائن! ميويز من بخوردى، از چه وجه؟». گفتم : «من از دل تو دانم و بر تو اعتماد دارم و نيز دانسته ام كه هر چه دارى، ايثار كنى». گفت : «اى جاهل [من] بر دل خويش اعتماد ندارم. تو بر دل من چون اعتماد دارى؟ به پاكى حق - كه عمرى است تا بر هواى او مى زيم ٣نمى دانم كه از من چه خواهد آمد؟ كسى كه درون خويش نداند، ديگرى درون او چون داند؟». و هم ابو عثمان گفت كه : با ابو حفص به خانه ابو بكر حنفيّه ٤بودم و جمعى از اصحاب آنجا بودند و از درويشى ياد مى كردند. گفتم : «كاشكى حاضر بودى!». شيخ گفت : «اگر كاغذ بودى رقعه يى نوشتمى تا بيامدى». گفتم : «اينجا كاغذ هست». گفت : «خداوند خانه به بازار رفته است. اگر مرده باشد و كاغذ وارث را شده، نشايد بر اين كاغذ چيزى نوشت». و ابو عثمان گفت كه ابو حفص را گفتم كه : «مرا چنان روشن شده است كه

__________

١ - اصل : كردمانى. متن مطابق «م» است.

٢ - همه نسخه ها : مى رفتم. ظ : «رفتم» صحيح است (بى نشانه استمرار.)

٣ - اصل : مى زنم. متن مطابق «ن» است.

٤ - اصل : ابو بكر ابو حنيفه. تعليقات را نگاه كنيد.

مجلس علم گويم». گفت : «تو را چه بدين آورده است؟». گفتم : «شفقت بر خلق». پس گفت : «شفقت تو بر خلق تا چه حدّ است؟». گفتم : «تا بدان حدّ كه اگر حق - تعالى - مرا به عوض همه عاصيان در دوزخ كند و عذاب كند، روا دارم». گفت : «اگر چنين است، بسم الله. امّا چون مجلس گويى، اوّل دل خود را پند ده و تن خود را. و ديگر آن كه جمع آمدن مردم تو را غرّه نكند، كه ايشان ظاهر تو را مراقبت مى كنند و حق - تعالى - باطن تو را». پس من بر تخت برآمدم. ابو حفص پنهان در گوشه يى بنشست. چون مجلس به آخر آمد، سائلى برخاست و پيراهنى خواست. در حال پيراهن خود بوى داد [م]. ابو حفص گفت : «يا كذّاب! انزل من المنبر» - فرودآى اى دروغ زن! - گفتم : «چه دروغ گفتم؟».

گفت : «دعوى كردى كه : شفقت من بر خلق بيش از آن است كه بر خود. و در صدقه دادن سبقت كردى تا فضل سابقان تو را باشد. خود را بهتر خواستى. اگر دعوى تو راست بودى، زمانى درنگ كردى تا فضل سابقان ديگرى را بودى. پس تو كذّابى و منبر نه جاى كذّابان است».

نقل است كه يك روز در بازار مى رفت. جهودى در پيش ١آمد. در حال شيخ بيفتاد و بى هوش گشت. چون باز هوش آمد، از آن سؤال كردند. گفت : «مردى را ديدم لباس عدل پوشيده و خود را ديدم لباس فضل پوشيده، ترسيدم كه : نبايد كه لباس فضل از سر من بركشند و در او پوشند و لباس عدل از وى بركشند و در من پوشند». و گفت :

«سى سال چنان بودم كه حق - تعالى - را خشمگين مى ديدم كه در من مى نگريست».

سبحان الله! آن چه سوز و بيم بوده باشد او را در آن حال؟

نقل است كه ابو حفص را عزم حجّ افتاد و او عامى بود و تازى نمى دانست. چون به بغداد رسيد، مريدان با هم گفتند كه : «شينى عظيم باشد كه : شيخ الشّيوخ خراسان را ترجمانى به كار بايد تا زبان ايشان را بداند». پس جنيد مريدان را به استقبال او فرستاد.

و شيخ بدانست كه اصحاب چه مىنديشند. در حال، تازى گفتن آغاز كرد چنان كه اهل بغداد در فصاحت او عجب بازماندند. و جماعتى از اكابر پيش او جمع آمدند و از فتوّت سؤال كردند. ابو حفص گفت : «عبارت، شما راست، شما گوييد». جنيد گفت : «فتوّت نزديك من آن است كه فتوّت از خود نبينى و آنچه كرده باشى، آن را به خود نسبت ندهى

__________

١ - «م» : پيش. لفظ «در» در نسخه هاى ديگر هم نيست.

كه : اين من كرده ام». ابو حفص گفت : «نيكوست. امّا فتوّت نزديك من آن است كه انصاف بدهى و انصاف نطلبى». جنيد گفت : «در عمل آريد اصحابنا!». ابو حفص گفت :

«اين [به] سخن راست نيايد». جنيد چون اين بشنيد، گفت : «برخيزيد اى اصحاب! كه زيادت آورد ابو حفص بر آدم و ذريّت او در جوانمردى». يعنى خطى گرد اولاد آدم بكشيد در جوانمردى، اگر جوانمردى اين است كه او مى گويد».

و ابو حفص اصحاب خود را عظيم به هيبت و ادب ١داشتى و هيچ مريد را زهره نبودى كه پيش او بنشيند و چشم در روى او نيارستى انداخت و بىمر او ننشستى. و ابو حفص سلطان وار نشسته بودى. جنيد گفت : «اصحاب را ادب سلاطين آموخته است». ابو حفص گفت : «تو عنوان نامه بيش نمى بينى امّا از عنوان دليل توان ساخت بر صحّت آنچه در نامه است». پس ابو حفص گفت : «ديگى زيره با و حلوا فرماى تا بسازند». جنيد اشارت به مريدى كرد تا بساخت. چون بياوردند، ابو حفص گفت : «بر سر حمّالى نهيد تا ببرد، چندان كه خسته شود. آنجا به در خانه يى كه برسد، آواز دهد و به هر كه بيرون آيد، بدهد». حمّال چنان كرد و مى رفت تا خسته شد. بر در خانه يى بنهاد و آواز داد. خداوند خانه گفت : «اگر زيره با و حلوا آورده اى، درآى». حمّال گفت : عجب داشتم. پرسيدم از او كه : «اين چه حال است و تو چه دانستى كه من زيره با و حلوا آورده ام؟». گفت : «دوش در مناجات اين در خاطرم بگذشت، كه مدّتى است تا فرزندان از من مى طلبند. دانم كه بر زمين نيفتاده باشد».

نقل است كه مريدى بود در خدمت ابو حفص سخت با ادب. جنيد چند بار در وى نگرست از بس كه ادب او خوش آمدش. سؤال كرد كه : «چند سال است تا در خدمت شماست؟». ابو حفص گفت : «ده سال ٢است». گفت : «ادبى تمام دارد و فرّى عجب، و شايسته جوانى است». ابو حفص گفت : «آرى، هفده هزار دينار در راه ما باخته است و هفده هزار ديگر وام كرده و هنوز زهره آن ندارد كه از ما سخن پرسد».

پس ابو حفص روى به باديه نهاد و گفت : ابو تراب را ديدم در باديه. و من شانزده روز هيچ نخورده بودم. به كنار حوض رفتم تا آب خورم. به فكرى فرورفتم. ابو تراب گفت : «تو را چه نشانده است اينجا؟». گفتم : «ميان علم و يقين انتظار مى كنم تا غلبه

__________

١ - «م» : به تهذيب و ادب.

٢ - «م» : دو سال.

كدام را بود؟ و يار آن باشم كه غالب باشد» - يعنى : اگر غلبه علم را بود، آب خورم و اگر يقين را بود، رها كنم -[ابو تراب] گفت : «روزگار تو بزرگ شود».

پس چون به مكّه رسيد، جماعتى مساكين را ديد، مضطرّ و فرومانده، خواست كه در حقّ ايشان انعامى كند. گرم گشت و حالتى در وى ١ظاهر شد. دست فروكرد و سنگى برداشت و گفت : «به عزّت تو كه اگر چيزى نمى دهى، جمله قناديل مسجد بشكنم». اين بگفت و در طواف آمد. در حال يكى بيامد و صرّه يى زر بياورد و بدو داد تا به درويشان خرج كرد.

چون حج بگزارد و باز بغداد آمد، اصحاب جنيد استقبال كردند. جنيد گفت : «اى شيخ! ره آورد ما چه آورده اى؟». ابو حفص گفت : «مگر يكى از اصحاب ما - چنان كه بايست - زندگانى نمى توانست كرد. اينم فتوح بود كه گفتم : اگر از برادرى ترك ادبى بينيد، آن را عذرى از خود برانگيزيد و بىو آن عذر از خود بخواهيد. اگر بدان عذر غبار برنخيزد و حق به دست تو بود، عذرى بهتر برانگيز و عذرى ديگر از خود بخواه.

اگر بدان نيز برنخيزد و حق به دست تو بود، عذرى بهتر برانگيز و عذرى ديگر از خود بخواه ٢تا چهل بار. بعد از آن [اگر غبار] برنخيزد و حق به جانب تو بود و اين چهل عذر در مقابله آن جرم، نيفتد، بنشين و با خود بگوى كه : زهى گاو نفس، زهى گران و تاريك، زهى خودراى بىدب، زهى ناجوانمرد كه تويى! برادرى براى جرمى چهل عذر از تو خواست، و تو يكى قبول نكردى، و هم چنان بر سر كار خودى؟ من دست از تو شستم.

تو دانى. چنان كه خواهى، مى باش». جنيد چون اين بشنيد، تعجّب كرد. يعنى : اين قوّت، كى تو را تواند بود؟

نقل است كه شبلى چهار ماه ابو حفص را مهمانى مى كرد و هر روز چند گونه طعام و چند گونه حلوا آوردى. آخر چون به وداع او رفت، گفت : «يا شبلى! اگر وقتى به نشابور آيى، ميزبانى و جوانمردى به تو آموزم». گفت : «يا باحفص! چه كردم؟». گفت :

«تكلّف كردى و متكلّف جوانمرد نبود. مهمان را چنان بايد داشت كه خود را به آمدن

__________

١ - «م» : بروى.

٢ - جمله اخير در نسخه هاى ديگر نيست و ظ : تكرار آن مى تواند خطاى كاتبان باشد.

مهمان گران ١نيايدت و به رفتن شادى نبودت، و چون تكلّف كنى، آمدن او بر تو گران بود و رفتن آسان، و هر كه را با مهمان حال اين بود، جوانمرد نبود». پس چون شبلى به نشابور آمد، پيش ابو حفص فروآمد و چهل تن بودند. ابو حفص شبانه چهل و يك چراغ درگرفت. شبلى گفت : «نگفتى كه : تكلّف نبايد كرد؟». ابو حفص گفت : چه تكلف كردم؟». گفت «چهل و يك چراغ در گرفتى». ابو حفص گفت «برخيز و بنشان». شبلى برخاست هر چند جهد كرد، يك چراغ بيش نتوانست نشاند. پس گفت : «يا شيخ! اين حال چيست؟». گفت : «شما چهل تن بوديد ٢فرستاده حق، [كه مهمان فرستاده حق باشد ٣] لا جرم به نام هر يكى از شما چراغى [در] گرفتم براى خداى - تعالى - و يكى براى خود. آن چهل كه از براى خداى - تعالى - بود، نتوانستى نشاند. امّا آن يكى كه براى من بود، نشاندى. تو هر چه در بغداد كردى، براى من كردى و من اين كه كردم، خداى را ٤كردم. لا جرم آن تكلّف باشد و اين نه».

ابو على ثقفى گويد كه : ابو حفص گفت : «هر كه افعال و احوال خود به هر وقتى نسنجد به ميزان كتاب و سنت، و خاطر خود را متّهم ندارد، او را از جمله مردان مشمر».

پرسيدند كه : «ولى را خاموشى به يا سخن؟». گفت : «اگر سخن گوى آفت سخن بداند، هر چند تواند خاموش باشد، اگر چه به عمر نوح بود. و خاموش، اگر راحت خاموشى بيابد، از خداى - تعالى - درخواهد تا دو چند [ان] عمر نوح دهدش، تا سخن نگويد».

گفتند : «چرا دنيا را دشمن دارى؟». گفت : «از آن كه سرايى است كه هر ساعت بنده را در گناهى ديگر مىندازد». گفتند : «اگر دنيا بد است، توبه نيك است و توبه هم در دنيا حاصل مى شود». گفت : «چنين است. اما به گناهى كه در دنيا كرده مىيد، يقينيم، و در يقين قبول توبه به شك، و بر خطريم».

گفتند : «عبوديّت چيست؟». گفت : «آن كه ترك هر چه تو راست، بگويى و ملازم باشى چيزى [را] كه تو را به آن فرموده اند». گفتند : «درويشى چيست؟». گفت : «به حضرت خداى - تعالى - شكستگى عرضه كردن». گفتند : «نشان دوستى چيست؟».

__________

١ - نسخه هاى ديگر : گرانى.

٢ - اصل : بودى. متن مطابق «ن» است.

٣ - از «م» افزوده شد.

٤ - «م» : براى خدا.

گفت : «آن كه روزى كه بميرد، دوستان شاد شوند» - يعنى چنان مجرّد از دنيا بيرون رود ١كه از وى چيزى نماند، كه آن چيز خلاف دعوى وى بود در تجريد - گفتند : «ولى كى است؟». گفت : «آن كه او را قوّت كرامات داده باشند و او را از آن غايب گردانيده».

گفتند : «عاقل كى است؟». گفت : «آن كه از نفس خويش اخلاص طلبد». گفتند : «بخيل كى است؟». گفت : «آن كه ايثار را ترك كند در وقتى كه به آن محتاج بود». و گفت : «ايثار آن است كه مقدّم دارى نصيب برادران بر نصيب خود در كارهاى دنيا و آخرت». و گفت :

«كرم، انداختن دنيا است براى كسى كه به آن محتاج است و روى آوردن به خداى - تعالى - به سبب احتياجى كه تو راست به حق». و گفت : «نيكوترين وسيلتى كه بنده به آن تقرّب كند، دوام افتقار است به همه حالها، و ملازمت سنّت در همه فعلها و طلب قوت حلال». و گفت : «هر كه خود را متّهم ندارد در همه وقتها، و در همه حالتها مخالفت خود نكند، مغرور بود. و هر كه به عين رضاء [به] خود نگرست، هلاك شد». و گفت : «خوف چراغ دل بود [و آنچه در دل بود ٢] از خير و شرّ، به آن توان ديد». و گفت : «كسى را فقر ٣درست نيايد تا دادن دوست تر از گرفتن ندارد». و گفت : «كس را نرسد كه دعوى فراست كند، و لكن از فراست ديگران ببايد ترسيد ٤». و گفت : «هر كه بدهد و بستاند، او مردى ٥است، و هر كه بدهد و نستاند، او نيم مردى است و هر كه ندهد و نستاند، او مگسى است نه كسى، و در او هيچ خير نيست». ابو عثمان حيرى را از معنى اين سخن پرسيدند، گفت : «هر كه از خداى - عزّ و جلّ - بستاند و به خدا دهد، او مردى است زيرا كه او خود را در اين حال نمى بيند. و هر كه بدهد و نستاند، نيم مردى است زيرا كه در اين چه مى كند، خود را در ناستدن فضل مى بيند. و هر كه ندهد و نستاند، او هيچ كسى است زيرا كه گمان او چنان است ٦كه دهنده و ستاننده اوست نه خداى».

و گفت : «هر كه در همه حال فضل خدا مى بيند بر خويشتن، اميد دارم كه از هالكان نباشد». و گفت : «مبادا كه عبادت خداى - عزّ و جلّ - تو را پشتى باشد، تا معبود معبود

__________

١ - اصل : روند. متن مطابق «ن» است.

٢ - از «م» افزوده شد.

٣ - اصل : كسى را در فقر، متن مطابق «م» است.

٤ - «م» : نبايد پرسيد.

٥ - اصل : مريد است. متن مطابق «م» است.

٦ - اصل : حيات است. متن مطابق «م» است.

بود». و گفت : «فاضل تر چيزى اهل اعمال را مراقبت خويش است با خداى، تعالى» و گفت : «چه نيكوست استغنا ١به خداى - تعالى - و چه زشت است استغنا به لئام». و گفت :

«هر كه جرعه يى از شراب ذوق چشيد، بى هوش شد به صفتى كه باز هوش نيايد مگر وقت لقا و مشاهده». و گفت : «حال مفارقت نكند از عالم و مفارقت بكند با قبول».

و گفت : «خلق خبر مى دهند از وصول و از قرب و از مقامات عالى، و مرا همه آرزوى آن است كه دلالت كنند مرا به راهى كه آن به حق بود، اگر همه خود يك لحظه بود». و گفت : «عبادات در ظاهر سرور است و در حقيقت غرور از آن كه مقدور سبقت گرفته است، و اصل آن است كه : كس به فعل خود شاد نشود مگر مغرورى». و گفت :

«معاصى بريد كفر است چنان كه زهر بريد مرگ». و گفت : «هر كه داند كه او [را] خواهند برانگيخت و حسابش خواهند كرد، و از معاصى اجتناب ننمايد و از مخالفات روى نگرداند، يقين است كه از خود خبر مى دهد كه : من ايمان ندارم به بعث و حساب». و گفت : «هر كه دوست دارد كه دل او متواضع شود، گو : در صحبت صالحان باش و خدمت ايشان را ملازمت كن». و گفت : «روشنى تن ها به خدمت است و روشنى جانها به استقامت». و گفت : «خلاص در تقواى محض است». و گفت : «تصوّف همه ادب است».

و گفت : «بنده در توبت بر هيچ كار نيست زيرا كه توبت آن است كه بدو آيد نه آن كه ٢از او آيد». و گفت : «هر عمل كه شايسته بود، آن را ببرند و بر تو فراموش كنند». و گفت :

«نابينا آن است كه خداى - عزّ و جلّ - را به اشيا بيند، و نبيند اشيا را به خدا. و بينا آن است كه از خداى - عزّ و جلّ - بود نظر او به مكوّنات».

نقل است كه يكى از او وصيّتى خواست، گفت : «يا اخى! لازم يك در باش، تا همه درها بر تو گشايند و لازم يك سيّد باش تا همه سادات تو را گردن نهند».

محمش گفت : «بيست [و] دو سال با ابو حفص صحبت داشتم. نديدم كه هرگز بر غفلت و انبساط خداى - تعالى - را ياد كرد، بل كه چون خداى - تعالى - را ياد كردى، بر سبيل حضور و تعظيم و حرمت ياد كردى و در آن حال متغيّر شدى چنان كه حاضران دريافتندى ٣».

__________

١ - در نسخه اصل كتابت اين كلمه استغنى است.

٢ - اصل : نه از آن كه. متن مطابق «م» است.

٣ - «م» : چنان كه حاضران را نديدى.

و در وقت نزع گفت كه : «شكسته دل بايد بودن به همه حال از تقصيرهاى خويش». و از او پرسيدند كه : «بر چه روى به خدا آورده اى؟». گفت : «فقير چون روى به غنى آرد به چه آرد؟ الاّ به فقر و فروماندگى». و وصيّت عبد الرّحمن ١سلمى اين بود كه :

«چون وفات كنم ٢، سر من بر پاى ابو حفص نهيد». و السّلام.

__________

١ - ظ : ابو عبد الرحمن.

٢ - اصل : در حال وفات. متن مطابق «م» است.

39 - ذكر حمدون قصّار رحمة الله عليه

٣٩ - ذكر حمدون قصّار رحمة الله عليه

آن يگانه قيامت، آن نشانه ملامت، آن پير ارباب ذوق، آن شيخ اصحاب شوق، آن موزون ابرار، حمدون قصّار - رحمة الله عليه - از كبار مشايخ بود و موصوف بود به ورع و تقوى، و در علم فقه و علم حديث درجه عالى داشت، و در عيوب نفس ديدن صاحب نظرى عجب بود، و مجاهده و معامله اى به غايت داشت، و كلامى در دلها مؤثّر و عالى، و مذهب ثورى داشت و مريد ابو تراب بود و پير عبد الله مبارك بود ١ و به ملامت خلق مبتلا بود، و مذهب ملامتيان در نشابور از او منتشر گشت، و در طريقت مجتهد و صاحب مذهب بود. و جمعى از اين طايفه بدو تولّى كنند و ايشان را قصّاريان خوانند. و در تقوى چنان بود كه شبى بر بالين دوستى بود در حالت نزع، چون آن دوست وفات كرد، چراغ بنشاند و گفت: «اين ساعت چراغ وارث راست، روا نباشد سوختن آن». و گفت: روزى در محلّتى ٢ از نشابور مى گذشتم. عيّارى بود به فتوّت معروف، نام او نوح.

در پيش آمد. گفتم: «يا نوح! جوانمردى چيست؟». گفت: «جوانمردى من يا از آن تو؟».

گفتم: «هر دو». گفت: «جوانمردى من آن است كه قبا بيرون كنم و مرقّع درپوشم و معاملت مرقّع پوشان پيش گيرم تا صوفيى شوم و از شرم خلق در آن جامه از معصيت پرهيز كنم، و جوانمردى تو آن است كه مرقّع بيرون كنى، تا تو به خلق و خلق به تو فريفته نگردند. پس جوانمردى من حفظ شريعت بود بر اظهار و آن تو حفظ حقيقت بود بر اسرار». و اين اصلى عظيم است.

__________

١ - عبد الله منازل. به تعليقات نگاه كنيد، و بخش ٦٠ عبد الله منازل.

٢ - «م»: در جويبار جره.

نقل است كه چون كار او عالى شد و كلمات او منتشر گشت. ائمّه و اكابر نشابور بيامدند و وى را گفتند كه : «تو را سخن بايد گفت كه سخن تو فايده دلهاى مرده بود».

گفت : «مرا سخن گفتن روا نيست». گفتند : «چرا؟». گفت : «از آن كه دل من هنوز بسته دنيا و جاه است، سخن من فايده يى ندهد و در دلها اثر نكند و سخنى كه در دلها مؤثر نبود، گفتن آن بر علم استهزاء كردن بود و بر شريعت استخفاف كردن. و سخن، آن كس را مسلّم بود كه به خاموشى او دين باطل ١شود و چون بگويد خلل برخيزد». و گفت :

«نشايد هيچ كس را كه در علم سخن گويد، چون همان سخن كسى ديگر مى گويد و نيابت مى دارد، و روا نبود كه سخن گويد تا نبيند كه فرضى واجب است بر وى سخن گفتن. تا او را صلاحيت آن بود». گفتند : «نشان صلاحيت چيست؟». گفت : «آن كه هر سخن كه گفته باشد، هرگزش حاجت نبود بار دگر گفتن، و در وى تدبير آن نبود كه بعد از اين چه خواهم گفت؟ و سخن او از غيب بود. چنان كه از غيب بر او مىيد، مى گويد، و خود را در ميان نبيند».

پرسيدند كه : «چرا سخن سلف نافع تر بود دلها را؟». گفت : «به جهت آن كه ايشان سخن از براى عزّ اسلام گفتند و جهت نجات نفس و از بهر رضاى حق. ما از بهر عزّ نفس و طلب دنيا و قبول خلق مى گوييم». و گفت : «بايد كه علم حق - تعالى - به تو نيكوتر از آن باشد كه علم خلق» - يعنى با حق در خلا معاملت بهتر از آن كنى كه در ملا - و گفت :

«هر كه محقّق بود در حال خود، از حال خويش خبر باز نتواند داد». و گفت : «فاش مگردان بر هيچ كس، آنچه واجب است كه از تو نيز پنهان بود». و گفت : «هر چه خواهى كه پوشيده بود، بر كس آشكارا مكن». و گفت : «در هر كه خصلتى بينى از خير، از او جدايى مجوى. كه زود بود كه از بركات او چيزى به تو رسد». و گفت : «من شما را به دو چيز وصيّت مى كنم : طلب صحبت علما و احتراز از جهّال». و گفت : «صحبت با صوفيان كنيد كه زشت ٢را نزد ايشان عذرها بود، و نيكى را بس خطرى نباشد تا تو را بدان بزرگ دارند و تو بدان در غلط افتى». و گفت : «هر كه در سيرت هاى سلف نظر كند، تقصير خود بداند و بازپس ماندن خويش از درجه مردان». [و گفت] : «بسنده است آنچه به تو مى رسانند به آسانى بى رنجى. امّا رنج كه هست در طلب زيادت است». و گفت : «شكر

__________

١ - اصل : باقى. متن مطابق «ن» است.

٢ - «م» : زشتى ها.

نعمت آن است كه خود را طفيلى بينى». و گفت : «هر كه تواند كه كور نبود از ديدن نقصان نفس خود، گو : كور مباش». و گفت : «هر كه پندارد كه نفس او بهتر است از نفس فرعون، كبر آشكارا كرده است». و گفت : «هرگه مستى را بينى كه مى خسبد و مى خيزد ١، نگر تا وى را ملامت نكنى، كه نبايد كه به همان بلا مبتلا گردى». و گفت : «ملامت ترك سلامت است».

پرسيدند از ملامت، گفت : «راه اين بر خلق دشوار است و مغلق، امّا طرفى بگويم :

رجاء مرجيان و خوف قدريان، صفت ملامتيان بود» - يعنى در رجا چندان رفته است كه مرجيان، تا بدان سبب همه ملامت كنند، و در خوف چندان سلوك كرده باشد كه قدريان، تا بدان سبب همه ملامت كنند. تا او در همه حال نشانه تير ملامت بود - و گفت :

«من نيك خويى را ندانم مگر در سخاوت و بدخويى را نشناسم الاّ در بخل». و گفت :

«هر كه خود را ملكى داند، بخيل بود». و گفت : «حال فقير در تواضع بود. چون به فقر خويش تكبّر كند، بر جمله اغنيا در تكبّر بايد كه زيادت آيد». و گفت : «تواضع آن بود كه كس را به خود محتاج نبينى، نه در اين جهان و نه در آن جهان». و گفت : «منصب حق، فقير را چندان بود كه او متواضع بود و هرگه كه تواضع را ترك كرد، جمله خيرات را ترك كند». و گفت : «ميراث زيركى، عجب است و از اين است كه مشايخ و بزرگان بيشتر زيركان را از اين طريق دور داشته اند». و گفت : «اصل همه دردها بسيار خوردن است و آفت دين بسيار خوردن است». و گفت : «هر كه را مشغول گردانند به طلب دنيا از آخرت، ذليل و خوار گشت، يا در دنيا يا در آخرت». و گفت : «خوار دار دنيا را تا بزرگ نمايى در چشم اهل دنيا».

و عبد الله بن مبارك ٢گفت : «حمدون مرا وصيّت كرد كه : تا توانى از بهر دنيا خشم مگير».

پرسيدند كه : «بنده كى است؟». گفت : «آن كه حق را پرستد و دوست ندارد كه او را پرستند». گفتند : «زهد چيست؟». گفت : «نزديك من آن است كه بدانچه در دست توست ساكن دل تر نباشى از آنچه در ضمان خداى - تعالى - است». پرسيدند از توكّل.

گفت : «آن است كه اگر دو هزار درم تو را وام بود و چشم بر هيچ ندارى، نوميد نباشى از حق - تعالى - به گزاردن آن». و گفت : «توكّل دست به خداى - تعالى - زدن است». و گفت : «اگر توانى كه كار خود به خداى - تعالى - بازگذارى، بهتر از آن كه به حيله و تدبير مشغول شوى». و گفت : «جزع نكند در مصيبت مگر كسى كه خداى - تعالى - را متهم داشته باشد» و گفت : «ابليس و ياران او به هيچ چيز چنان شاد نشوند كه به سه چيز : يكى آن كه مؤمنى مؤمنى را بكشد، دوّم آن كه كسى در كفر بميرد، سيّوم از دلى كه در وى بيم درويشى بود».

عبد الله مبارك ١گفت : چون حمدون بيمار شد، او را گفتند : «فرزندان را وصيّتى كن». گفت : «من بر ايشان از توانگرى بيش مى ترسم كه از درويشى». و عبد الله را گفت در حال نزع كه : «مرا در ميان زنان مگذار».

40 - ذكر منصور بن عمّار رحمة الله عليه

٤٠ - ذكر منصور بن عمّار رحمة الله عليه

آن سابق راه معنى، آن ناقد نقد تقوى، آن نگين خاتم هدايت، آن امين عالم ولايت، آن گنجور اسرار، منصور بن عمّار - رحمة الله عليه - از حكماء مشايخ و از سادات اين طايفه بود، و در موعظه كلماتى عالى داشت چنان كه كسى نيكوتر از او سخن نگفت و بيانى شافى داشت، و در انواع علوم كامل و در معاملت و معرفت تمام. و بعضى متصوّفه در كار او مبالغت كنند. و از اصحاب عراقيان بود و مقبول اهل خراسان و از مرو بود و بعضى گويند از پوشنگ، و در بصره مقيم شد.

سبب توبه او آن بود كه در راه كاغذى يافت، «بسم الله الرّحمن الرّحيم» بر وى نبشته. برداشت. جايى نيافت كه آن را بنهادى. بخورد. در خواب ديد كه: «به حرمتى كه داشتى آن رقعه را، در حكمت بر تو گشاده كرديم». پس مدّتى رياضت كشيد و مجلس آغاز كرد.

نقل است كه جوانى به مجلس فساد مشغول بود. چهار درم به غلامى داد كه نقل مجلس خرد. غلام در راه به مجلس منصور عمّار بگذشت. گفت: «ساعتى توقّفى كنم ١ تا چه مى گويد؟». منصور از براى درويشى چيزى مى خواست، گفت: «كى است كه چهار درم بدهد تا چهار دعا كنم او را؟». غلام گفت: «هيچ چيز بهتر از اين نيست». پس آن چهار درم بداد. منصور گفت: «چه دعا خواهى؟». گفت: «اوّل آن كه آزاد گردم. دوّم آن كه حق - تعالى - خواجه مرا توبت روزى كند. سيّوم آن كه عوض چهار درم بازدهد.

__________

١ - «م»: توقف كنم.

چهارم آن كه بر تو و مجلسيان و من و خواجه رحمت كند». منصور عمّار دعا كرد. غلام بازخانه رفت. خواجه گفت : «كجا بودى و چه آوردى؟». گفت : «به مجلس منصور عمّار بودم و چهار دعا خريدم بدان چهار درم». خواجه گفت : «چه دعا؟». غلام حال بازگفت. خواجه گفت : «تو را آزاد كردم و توبه كردم خداى را كه هرگز خمر نخورم و به عوض چهار درم چهارصد درم بخشيدم. باقى آن - چهارم - به من تعلّق ندارد. آنچه به دست من بود، كردم». شبانه در خواب ديد كه هاتفى آواز داد كه : «آنچه به دست تو بود، با لئيمى خويش ١كردى. آنچه حواله به ماست نيز كرديم. بر تو و غلام و بر منصور و مجلسيان رحمت كرديم».

نقل است كه روزى مجلس مى گفت. يكى رقعه يى بدو داد. اين بيت بر آنجا نوشته بود كه : شعر :

و غير تقىّ يأمر النّاس بالتّقى ... طبيب يداوى النّاس و هو مريض

يعنى كسى كه متّقى نيست و خلق را به تقوى مى فرمايد، هم چون طبيبى است كه علاج ديگران كند و خود از همه بيمارتر بود. منصور جواب داد كه : «اى مرد! تو به قول من عمل مى كن، كه قول و علم ٢من تو را سود دارد و تقصير من در عمل، تو را زيان ندارد».

و گفت : شبى بيرون آمدم. به در خانه يى رسيدم. يكى مناجات مى كرد كه :

«خداوندا! اين گناه كه بر من رفت از آن نبود ٣تا فرمان تو را خلاف كنم، بلكه از نفس من بود كه راه بر من زد، ابليس مدد كرد، لاجرم در گناه افتادم. اگر تو دستم نگيرى، كه گيرد؟ و اگر تو در نگذارى، كه [در] گذارد». و چون اين بشنيدم، آغاز كردم : «اعوذ بالله من الشّيطان الرّجيم، وقودها النّاس و الحجارة عليها ملئكة غلاظ شداد» ٤. پس آوازى شنيدم. [بامداد به در آن خانه مى گذشتم ٥] و خروشى و غلبه يى ديدم. گفتم : «چه حال است؟». پيرى آنجا بود گفت : «فرزندم دوش از بيم خداى - تعالى - بمرده است. كه در كوى، كسى آيتى برخواند. نعره يى بزد و جان بداد». منصور گفت : «من خواندم و من

__________

١ - «م» : با نفس خويش.

٢ - اصل : عمل. متن مطابق «ن» است.

٣ - «م» : نه از آن بود.

٤ - «م» : وقودها الناس برخواندم.

٥ - از «م» افزوده شد.

كشتم او را».

نقل است كه هارون الرّشيد او را گفت : «از تو سؤالى كنم و سه روز مهلت دهم در جواب آن». گفت : «بگوى». [گفت : ] «عالم ترين خلق كى است؟ و جاهل ترين كى است؟». منصور [برخاست و] بيرون آمد. پس هم از راه بازگشت و گفت : «اى امير المؤمنين! جواب شنو : عالم ترين خلق مطيع ترسناك است و جاهل ترين خلق، عاصى ايمن».

و گفت : «پاك است آن خدايى كه دل عارفان را محلّ ذكر خود گردانيد و دل زاهدان را موضع توكّل گردانيد و دل متوكّلان را منبع رضاء و دل درويشان را جاى قناعت و دل اهل دنيا را وطن طمع گردانيد ١». و گفت : «مردمان بر دو گونه اند : يكى نيازمندان به خداى - عزّ و جلّ - و اين درجه بزرگ ترين است به حكم ظاهر شريعت. و يكى آن كه ديده افتقارش ٢به جز خداى - تعالى - نباشد، از آن كه مى داند كه حق - تعالى - آنچه قسمت كرد در ازل، از خلق و رزق و اجل و حيات و سعادت و شقاوت، جز آن نباشد. پس اين كس در عين افتقار است به حق، و در عين استغناء است از غير حق». و گفت : «حكمت سخن گويد در دل عارفان به زبان تصديق و در دل زاهدان به زبان تفضيل و در دل عابدان به زبان توفيق و در دل مريدان به زبان تفكّر و در دل عالمان به زبان تذكّر».

و گفت : «خنك كسى كه بامداد برخيزد، و عبادت حرفت او بود و درويشى آرزوى او بود و عزلت شهوت او و آخرت همّت او و مرگ فكرت او و توبه كردن عزم او و قبول توبه و رحمت، اوميد او بود». و گفت : «مردمان بر دو قسم اند : يا به خود عارف اند يا به حق. آن كه به حق ٣عارف بود، شغلش مجاهده و رياضت بود و آن كه به خود عارف بود شغلش عبادت و طلب رضاء او بود». و گفت : «دلهاى بندگان همه روحانى صفت اند. پس چون دنيا در آن دل راه يافت، روحى كه بدان دلها مى رسيد در حجاب شود». و گفت : «نيكوترين لباسى بنده را تواضع و شكستگى است و نيكوترين لباسى

__________

١ - اصل : وطن جمع گردانيدن. متن مانند نسخه هاى ديگر است.

٢ - اصل : ديد و اعتقادش. تصحيح مطابق «م» و با توجّه به جمله هاى بعد است.

٣ - نسخه هاى ديگر : به خود.

عارفان را تقوى است». و گفت : «هر كه مشغول ذكر خلق شد از ذكر حق بازماند». و گفت : «سلامت نفس در مخالفت اوست و بلاء تن در متابعت اوست».

و گفت : «هر كه جزع كند از مصايب دنيا، زود بود كه در مصايب دين افتد». و گفت : «آرزوى دنيا را ترك گير تا از غم ١راحت يابى، و زبان را نگه دار تا از عذر خواستن برهى». و گفت : «شادى تو به معصيت در آن ساعت كه توانى و دست يابى، بتر است ٢از معصيت». و گفت : «هرجا كه رسى سنگى بر آهنى مى زن، باشد كه سوخته يى در ميان آيد، اگر بسوزد، گو : معذور دار كه در گذر قافله ٣افتاده بودى».

چون منصور ٤ - رحمة الله [عليه]- وفات يافت، ابو الحسن شعرانى او را به خواب ديد. گفت : «خداى - عزّ و جلّ - با تو چه كرد؟». گفت : «فرمود كه : منصور عمّار تويى؟ گفتم : بلى. گفت : تو بودى كه مردمان را به زهد مى فرمودى و خود بدان كار نمى كردى؟ گفتم : خداوندا! چنين است كه مى فرمايى. امّا هرگز هيچ مجلسى نگفتم الاّ كه نخست ثناء پاك تو گفتم، آن گه بر پيغمبر - عليه السّلام - صلوات فرستادم، آن گه خلق تو را نصيحت كردم. حق - تعالى - فرمود كه : راست گفتى. پس فرشتگان را فرمود كه در كرسيى نشانده به آسمان بريد تا در ميان فريشتگان مرا ثنا گويد، چنان كه در زمين در ميان آدميان مى گفت». و السّلام.

__________

١ - اصل : از عمر. متن مطابق نسخه هاى ديگر است.

٢ - اصل : بترس. متن مطابق «ن» است.

٣ - اصل : قافيه. متن مطابق «ن» و «هـ» است.

٤ - اصل : حسين منصور. متن مطابق نسخه هاى ديگر است.

41 - ذكر أحمد بن عاصم أنطاكي رحمة الله عليه

٤١ - ذكر أحمد بن عاصم أنطاكي رحمة الله عليه

آن امام صاحب صدر، آن همام بسيار قدر، آن مبارز جدّ و جهد، آن مجاهد اهل عهد، آن مقدّس عالم پاكى، احمد بن عاصم الانطاكى - رحمة الله عليه - از قدماء مشايخ و از كبار اوليا بود. و عالم بود به انواع علوم ظاهر و باطن. مجاهده يى تمام داشت، و عمرى دراز يافت و اتباع تابعين را يافته بود و مريد محاسبى بود و بشر و سرّى و فضيل را يافته. و ابو سليمان دارائى او را «جاسوس القلوب» خواندى از تيزفراستى او. و او را كلماتى عالى است و اشارتى بديع لطيف، چنان كه از او پرسيدند كه: «تو مشتاق خدايى؟». گفت: «نه». گفتند: «چرا؟». گفت: «به جهت آن كه شوق به غايب بود امّا چون غايب حاضر شود، كجا شوق بود؟».

گفتند: «معرفت چيست؟». گفت: «مدارج آن سه است: به درجه اوّل اثبات وحدانيّت واحد قهّار و درجه دوّم بريده كردن دل از ما سوى الله، درجه سيّوم آن كه هيچ كس را از عبارت ١ كردن آن راه نيست. و من لم يجعل الله له نورا فما له من نور».

گفتند: «علامت محبّت چيست؟». گفت: «آن كه عبارت او اندك بود و تفكّر او دايم و خلوت او بسيار و خاموشى او پيوسته. چون بدو درنگرند، او نبيند و چون بخوانند، نشنود و چون مصيبتى رسد، اندوهگين نشود و چون صوابى روى در او نهد، شاد نگردد و از هيچ كس نترسد و به هيچ كس اوميد ندارد».

گفتند: «خوف و رجا چيست؟ و علامت هر دو كدام است؟». گفت: «علامت

__________

١ - اصل: عبادت. متن مطابق «ن» است.

خوف گريز است و علامت رجا طلب است و هر كه صاحب رجاست و طلب ندارد دروغ زن است و هر كه صاحب خوف است و گريز ندارد، كذّاب است». و گفت :

«راجى ترين ١مردمان به نجات، كسى را ديدم كه ترسناك تر بود بر نفس خويش [كه] نبايد كه نجات نيابد، و ترسناك تر خلق به هلاك كسى را يافتم كه امين تر بود بر نفس خود. آن نديدى كه يونس - عليه السّلام - چون چنان گمان برد كه حق - تعالى - عتاب نكند، چگونه عقوبت روى در وى نهاد؟». و گفت : «كمترين يقين آن است كه چون به دل رسد، دل را پرنور [كند] و پاك كند از وى هرجا كه شكّى است، تا از دل ٢شكر و خوف خداى - تعالى - پديد آيد؛ و يقين، معرفت عظمت خداى - تعالى - بود، و بر قدر عظمت خداى تواند بود، و عظمت معرفت عظمت خداى بود».

و گفت : «چون با اهل جدّ نشينيد، به صدق نشينيد كه جاسوس ٣دلهااند. در دلهاى شما روند و بيرون آيند». و گفت : «نشان رجا آن است كه چون نيكويى بدو رسد، او را الهام شكر دهند با اوميد تمام نعمت از خداى - تعالى - و تمامى عفو در آخرت». و گفت : «نشان زهد چهار است : اعتماد بر حق و بيزارى از خلق و اخلاص از براى خداى عزّ و جلّ - و احتمال ظلم از جهت كرامت دين». و گفت : «نشان اندكى معرفت بنده به نفس خويش، اندكى ٤حيا بود و اندكى خوف». و گفت : «هر كه به خدا عارف تر، از وى ترسان تر». و گفت : «چون صلاح دلجويى يارى خواه بر وى به نگه داشت زبان». و گفت : «نافع ترين فقرى آن بود كه تو بدان متحمّل و راضى باشى و نافع ترين عقلى آن بود كه تو را شناسا گرداند تا نعمت خداى - عزّ و جلّ - بر خود بشناسى و يارى دهد تو را بر شكر آن و برخيزد به خلاف هوا». و گفت : «نافع ترين اخلاص آن بود كه دور كند از تو ريا و تصنّع و تزيّن». و گفت : «بزرگترين تواضع آن بود كه دور كند از تو كبر، و خشم را در تو بميراند». و گفت : «زيان كارترين معاصى آن بود كه طاعت كنى بر جهل، كه ضرر آن بر تو بيش از آن بود كه معصيت كنى بر جهل».

و گفت : «هر كه اندكى را آسان شمرد و خرد گيرد، زود بود كه در بسيار افتد» و گفت : «خواصّ غوّاصى مى كنند در درياى فكرت، و عوامّ سرگشته و گمراه مى گردند در

__________

١ - اصل : راضى ترين. متن مطابق «ن» است.

٢ - اصل : دل از. متن مطابق «م» است.

٣ - «م» : جاسوسان.

٤ - اصل : از اندكى.

بيابان غفلت». و گفت: «امام جمله عمل ها علم است و امام جمله علم ها عنايت». و گفت: «يقين نورى است كه حق - تعالى - در دل بنده پديد آرد تا بدان جمله انوار آخرت مشاهده كند». و گفت: «اخلاص آن است كه چون عمل كنى، دوست ندارى كه تو را بدان ياد كنند و تو را بزرگ دارند از سبب عمل تو، و طلب نكنى ثواب عمل خويش از هيچ كس مگر ١ از حق، تعالى. اين اخلاص عمل بود». و گفت: «عمل كن و چنان عمل كن كه هيچ كس نيست در روى زمين به جز تو و هيچ كس نيست در آسمان و زمين به جز او». و گفت: «اين روزى چند كه مانده است، آن را غنيمتى بزرگ شمر، و اين قدر عمر كه در پيش دارى در صلاح گذار، تا بيامرزند آنچه از پيش گذشته است».

و گفت: «دواء دل پنج چيز است: هم نشينى اهل صلاح، و خواندن قرآن، و تهى داشتن شكم، و نماز شب، و زارى كردن در وقت سحر». و گفت: «عدل دو قسم است:

عدلى است ظاهر ميان تو و ميان خلق، و عدلى است باطن ميان تو و حق - تعالى - و طريق عدل استقامت است و طريق فضل طريق فضيلت». و گفت: «موافق اهل صلاحيم در اعمال جوارح، و مخالف ايشانيم به همّتها». و گفت: «خداى - عزّ و جلّ - مى فرمايد: أَنَّما أَمْوالُكُمْ وَأَوْلادُكُمْ فِتْنَةٌ، و ما فتنه زياد مى كنيم».

نقل است كه شبى سى و اند كس از ياران او جمع شدند و سفره نهادند، نان اندك بود. شيخ پاره پاره كرد و چراغ برگرفت. چون چراغ بازآوردند، همه پاره ها بر جاى خود بود، كه كس نخورده بود از طريق ايثار. مريدان را چنين تربيت كرده بود.

__________

١ - اصل: فكر. متن مطابق «م» است.

42 - ذكر عبد الله خبيق رحمة الله عليه

٤٢ - ذكر عبد الله خبيق رحمة الله عليه

آن غوّاص درياى دين، آن درّ درياى يقين، آن قطب مكنت، آن ركن سنّت، آن امام اهل جذبه و سبيق، عبد الله بن خبيق - رحمة الله عليه - از زهّاد و عبّاد و متصوّفه بود و از متورّعان و از متوكّلان بود. و در حلال خوردن مبالغتى تمام داشت و با يوسف اسباط صحبت داشته بود. در اصل كوفى بود و در انطاكيّه نشستى. و مذهب سفيان [بن سعيد] ثورى داشت در فقه و معاملت و حقيقت، و اصحاب او را ديده بود، و كلماتى رفيع داشت.

فتح موصلى گويد كه: اوّل كه او را ديدم، مرا گفت: «يا خراسانى! اعضاء چهار بيش نيست: چشم و زبان و دل و هوا. به چشم در جايى منگر كه نشايد، و به زبان چيزى مگو كه خداى - تعالى - در دل [تو] به خلاف آن داند و دل نگاه دار از خيانت و كبر بر مسلمانان، و هوا نگه دار در سر و هيچ مگوى. اگر اين چهار بدين صفت نباشد، خاكستر بر سر مى بايد كرد. كه در آن شقاوت تو بود».

و گفت: «خداوند - تعالى - دل ها را موضع ذكر آفريد. چون با نفس صحبت داشتند، موضع شهوت شد ١، و شهوات از دل بيرون نرود مگر از خوفى بى قراركننده يا شوقى بىرام كننده». و گفت: «هر كه خواهد كه در زندگانى خويش زنده باشد، گو: دل را بسته طمع مدار تا از كلّ آزاد شوى». و گفت: «اندوه مدار مگر از براى چيزى كه فردا تو را از آن مضرّت بود، و شاد مباش الاّ به چيزى كه فردا تو را شاد كند». و گفت:

__________

١ - «م»: شدند و باك ندارند.

«رميده ترين بندگان خداى آن بود كه به دل وحشى تر بود. اگر ايشان را انسى بود با خداى - تعالى - همه چيز را با ايشان انس بود». و گفت : «نافع ترين خوفها آن بود كه تو را از معصيت بازدارد». و گفت : «نافع ترين اميدها آن بود كه كار بر تو آسان گرداند». و گفت : «هر كه باطل بسيار شنود، حلاوت طاعت از دل او برود». و گفت : «نافع ترين خوف آن بود كه اندوه تو را دايم گرداند بر آنچه فوت شده است از عمر در غفلت، و فكرت را لازم تو گرداند در بقيّت عمر تو». و گفت : «رجا سه گونه است : مردى بود كه نيكى كند و اميد دارد كه قبول كنند، و يكى بود كه زشتى كند و توبه كند و اميد دارد كه خداى - تعالى - او را بيامرزد. و يكى رجاء كاذب بود كه پيوسته گناه مى كند و اميد مى دارد كه خداى تعالى او را بيامرزد و هر كه بدكردار بود، خوف او بايد كه بر رجا غالب بود». و گفت : «اخلاص در عمل سخت تر از عمل، و عمل خود چنان است كه عاجز مىيند از گزاردن آن، تا به اخلاص چه رسد». و گفت : «مستغنى نتواند بود - به هيچ حال از جمله احوال -[از صدق، و صدق مستغنى است از جمله احوال ١] و هر كه به صدق بود [در آنچه] ميان او و ميان خداى - تعالى - به حقيقت ٢هست، مطّلع گردد بر خزاين غيب، و امين گردد در آسمانها و زمين ها. و اگر خواهى كه هيچ كس بر تو سبق نگيرد ٣، در كار خداوند چنان كن كه سبقت گيرى، و تا توانى بر خداى خود هيچ مگزين كه او تو را از همه چيزها بهتر».

__________

١ - از «م» افزوده شد.

٢ - اصل : كه به حقيقت. متن مطابق نسخه هاى ديگر است.

٣ - «م» : سبقت نگيرد.

43 - ذكر جنيد بغدادي رحمة الله عليه

٤٣ - ذكر جنيد بغدادي رحمة الله عليه

آن شيخ على الاطلاق، آن قطب به استحقاق، آن منبع اسرار، آن مرتع انوار، آن سبق برده به استادى، سلطان طريقت جنيد بغدادى - رحمة الله عليه - شيخ المشايخ عالم بود و امام الائمّه جهان، و در فنون علم كامل و در اصول و فروغ مفتى، و در معاملات و رياضات و كرامات و كلمات لطيف و اشارات عالى بر جمله سبقت داشت و از اوّل حال تا آخر روزگار پسنديده بود و مقبول، و محبوب همه فرقت بود و جمله بر امامت ١ او متّفق بودند، و سخن او در طريقت حجّت است و به همه زبانها ستوده. و هيچ كس به ظاهر و باطن او انگشت نتوانست نهاد به خلاف سنّت، و اعتراض نتوانست كرد مگر كوران. ٢ و مقتداى اهل تصوّف بود و او را سيّد الطّائفه و لسان القوم خواندند و اعبد المشايخ نوشتند و طاوس العلماء و سلطان المحقّقين.

و در شريعت و حقيقت به اقصىلغايه بود، و در زهد و عشق بى نظير و در طريقت مجتهد، و بيشتر مشايخ بغداد در عصر او و بعد از وى مذهب او داشته اند. و طريق او طريق صحو است به خلاف طيفوريان كه اصحاب بايزيداند. و معروف تر طريقى در طريقت و مشهورترين مذهبى مذهب جنيد است، و در وقت او مرجع مشايخ، او بود و او را تصانيف عالى است در اشارات و حقايق و معانى. و اوّل كسى كه علم اشارت منتشر كرد، او بود و با چنين روزگارى بارها دشمنان و حاسدان به كفر و زندقه او گواهى دادند. و صحبت محاسبى يافته و خواهرزاده سرى بود و مريد وى.

__________

١ - «م»: امانت.

٢ - «م» مگر كوكور بود.

روزى از سرى پرسيدند كه : «هيچ مريد را درجه از درجه پير بلندتر باشد؟».

گفت : «باشد، و برهان آن ظاهر است : جنيد را درجه بالاى درجه من است». و جنيد همه درد و شوق بود و در شيوه معرفت و كشف توحيد شأنى رفيع داشت و در مجاهده و مشاهده و فقر آيتى بود، تا از او نقل است كه با آن عظمت كه سهل تسترى داشت، جنيد گفت : «سهل صاحب آيات و سبّاق غايات بود و لكن دل نداشته است ١ملك صفت بوده است، ملك صفت [نبوده است ٢]. چنان كه آدم - عليه السّلام - كه همه درد و عبادت بود». يعنى : دردمندى ٣كارى ديگر است و ايشان دانند كه چه گويند، ما را كار با نقل است و ما را نرسد كسى را از ايشان بر ديگرى تفضيل نهادن ٤.

و ابتداى حال او آن بود كه از كودكى باز درد زده بود و طلب كار و با ادب و بافراست و فكرت، و تيزفهمى عجب بود. يك روز از دبيرستان بازخانه آمد. پدر را ديد گريان. گفت : «چه بوده است؟». گفت : «امروز چيزى از زكات مال پيش خال تو - يعنى :

سرى - بردم، قبول نكرد. مى گريم كه عمر خود در اين پنج درم صرف كردم و هيچ دوستى از دوستان خداى را نمى شايد». جنيد گفت : «به من ده تا ببرم، كه بستاند».

بستد و روانه شد و در خانه خال بزد. گفت : «كى است؟». گفت : «منم جنيد». درش نگشادند. ٥گفت : «اين قراضه بستان». سرى گفت : «نمى ستانم». گفت : «بدان خداى كه با تو اين فضل و با پدرم اين عدل كرده است كه بستانى». سرى گفت : «اى جنيد! با من چه فضل و با او چه عدل كرده است؟». جنيد گفت : «با تو اين فضل كرد كه درويشى داد و با پدرم آن عدل كرد كه او را به دنيا مشغول گردانيد. تو اگر خواهى قبول كنى و اگر خواهى ردّ كنى. و او اگر خواهد و اگر نه، زكات مال به مستحق بايد رسانيد». سرى را اين سخن خوش آمد. گفت : «اى پسر! پيش از آن كه اين زكات قبول كنم، تو را قبول كردم». و در بگشاد و آن زر بستد و او را در دل خود جاى داد.

و جنيد هفت ساله بود كه سرى او را به حج برد و در مسجد الحرام مسئله شكر مى رفت در ميان چهارصد پير، و چهارصد قول بگفتند در شرح و بيان شكر، هر كسى

__________

١ - اصل : ندانسته است. متن مطابق نسخه هاى ديگر است.

٢ - از «ن» افزوده شد. اصل : ملك صفت نه.

٣ - «ن» : درد گينى.

٤ - «م» : فضل نهادن.

٥ - «م» : درش بگشاد.

قولى. سرى، جنيد را گفت! «تو نيز چيزى گو». جنيد گفت : «شكر آن است كه نعمتى كه خداى - عزّ و جلّ - تو را داده است، بدان نعمت در وى عاصى نشوى و نعمت او را سرمايه معصيت نسازى». چون جنيد اين بگفت، هر چهارصد گفتند : «احسنت يا قرّة عين الصّدّيقين». و همه اتّفاق كردند كه بهتر از اين نتوان گفت. [تا سرى گفت] : «يا غلام! زود باشد كه حظّ تو از خداى [زبان تو بود ١]». جنيد گفت : «من بدين مى نگرستم كه سرى گفت. پس شيخ گفت : اين از كجا آوردى؟ گفتم : از مجالس تو».

پس باز بغداد آمد و آبگينه فروشى كردى و هر روز به دكان شدى و پرده فروگذاشتى و چهارصد ركعت نماز كردى. مدّتى بر اين بگذشت. پس دكان رها كرد. و خانه يى بود در دهليز خانه سرى. در آنجا نشست و به پاسبانى دل مشغول گشت و سجاده در عين مراقب ٢بازكشيد تا هيچ چيز دون حق بر خاطر او گذر نكرد و چهل سال هم چنين بنشست، چنان كه سى سال نماز خفتن بگزاردى و بر پاى ايستادى و تا صبح «الله» مى گفتى و هم بدان وضو نماز صبح بگزاردى. گفت : چون چهل سال برآمد، مرا گمان افتاد كه به مقصود رسيدم. در ساعت هاتفى آواز داد كه : «يا جنيد! گاه آن آمد كه زنّارگوشه يى به تو وانماييم». چون اين بشنيدم، گفتم : «خداوندا! جنيد چه گناه كرده است كه چنين است؟». ندايى شنيدم كه : «گناهى بيش از اين مى خواهى كه تو، هستى».

آه كرد و سر دركشيد و گفت : «من لم يكن للوصال اهلا، فكلّ احسانه ذنوب».

پس جنيد در آن خانه بنشست و همه شب «الله، الله» مى گفت. زبان در كار او دراز كردند و حكايت او با خليفه گفتند. خليفه گفت : «او را بى حجّتى منع نتوان كرد».

گفتند : «خلق به سخن او در فتنه مىفتند». خليفه كنيزكى داشت و به سه هزار دينار خريده بود و به جمال او كسى نبود ٣و خليفه عاشق او بود. فرمود تا او را به لباس فاخر و جواهر نفيس بياراستند و او را گفتند : «پيش جنيد رو و روى بگشاى و خود را و جامه را و جواهر را بر او عرضه كن و بگو كه : من مال بسيار دارم و دلم از كار جهان گرفته است.

آمدم تا مرا بخواهى تا در صحبت تو روى در طاعت آرم، كه دلم با هيچ كس قرار نمى گيرد. و خود را بر وى عرضه كن و حجاب بردار و در اين باب جدّى بليغ نماى».

__________

١ - از «م» و «ن» افزوده شد.

٢ - نسخه هاى ديگر : مراقبت.

٣ - «م» : كسى نديد.

پس خادمى با وى روان كرد. كنيزك با خادم پيش شيخ آمدند و آنچه تقرير كرده بود، به اضعاف آن به جاى آوردند. جنيد را بىختيار چشم بر وى افتاد. خاموش شد و هيچ جواب نداد. و كنيزك آن حكايت مكرّر مى كرد و جنيد سر در پيش افگنده، ناگاه سر بر آورد و گفت : «آه» ١و در آن كنيزك دميد، در حال بيفتاد و بمرد. خادم برفت و با خليفه حال بازگفت. خليفه را آتش در جان افتاد و پشيمان شد و گفت : «هر كه با مردان آن كند كه نبايد كرد، آن بيند كه نبايد ديد». برخاست و پيش جنيد رفت و گفت : «چنين كس را به خدمت بايد رفت». پس جنيد را گفت : «اى شيخ! آخر دلت داد كه چنان صورت را بسوزى؟». جنيد گفت : «اى امير المؤمنين! تو را شفقت بر مؤمنان اين است كه خواستى تا رياضت و بى خوابى و جان كندن چهل ساله مرا به باد دهى؟ من خود در ميانه كىم؟ امّا مكن تا نكنند».

بعد از آن كار جنيد بالا گرفت و آوازه او به عالم رسيد و در هر چه او را امتحان كردند، هزار چندان آمد ٢. و در سخن آمد. تا وقتى گفت كه : «با مردمان سخن نگفتم تا سى كس از ابدال اشارت نكردند كه : شايد كه تو خلق را به خدا خوانى». و گفت :

«دويست پير را خدمت كردم كه بيش از هفت از ايشان اقتدا را نشايست». و گفت : «ما اين تصوّف ٣به قيل و قال نگرفتيم و به جنگ و كارزار به دست نياورده ايم، امّا از گرسنگى و بى خوابى يافته ايم و دست داشتن از دنيا و بريدن از آنچه دوست داشته ايم و در چشم آراسته». و گفت : «اين راه كسى رود كه كتاب خداى - عزّ و جلّ - بر دست راست گرفته باشد و سنّت مصطفى - عليه السّلام - بر دست چپ گرفته، و به روشنايى اين دو شمع مى رود تا نه در مغاك ٤شبهت افتد و نه در ظلمت بدعت». و گفت : «شيخ ما در اصول و فروع و بلا كشيدن، امير المؤمنين علىّ [مرتضى] است - عليه السّلام - مرتضى را در گزاردن حربها، از او چيزها حكايت كردند كه كس طاقت شنيدن آن ندارد، كه او اميرى بود كه خداوند - تعالى - او را چندان علم و حكمت كرامت كرده بود».

و گفت : «اگر مرتضى يك سخن به كرامت نگفتى، اصحاب طريقت چه كردندى؟». و

__________

١ - «م» : گفت الله.

٢ - «م» : بود.

٣ - اصل : تصرف. متن مطابق «م» است.

٤ - اصل : خاك. متن مطابق نسخه هاى ديگر است.

اين سخن ١آن است كه از مرتضى سؤال كردند كه : «خداى - عزّ و جلّ - را به چه شناختى؟»، گفت : «بدان كه شناسا گردانيد مرا به خود، كه او خداوندى است كه او را شبه نيست و او را در نتوان يافت به هيچ وجهى و او را قياس نتوان كرد به هيچ خلقى، كه او نزديك است در دورى خويش و دور در نزديكى خويش، بالاى همه چيزهاست و نتوان گفت كه تحت او چيزى هست. و او نيست از چيزى و نيست چون چيزى و نيست در چيزى [و نيست به چيزى ٢]. سبحان آن خدايى كه او چنين است، و چنين نيست هيچ چيز از غير او» - و اگر شرح اين سخن دهد به مجلّدها برآيد، فهم من فهم - و گفت :

«ده هزار مريد صادق را با جنيد در نهج صدق كشيدند و در معرفت همه را به درياى قهر فرومى بردند ٣تا ابو القاسم جنيد را بر سر آوردند و از وى خورشيد ٤فلك ارادت ساختند».

و گفت : «اگر من هزار سال بزيم، از اعمال يك ذرّه كم نكنم مگر كه مرا از آن بازدارند». و گفت : «به گناه اوّلين و آخرين من مأخوذم كه ابو القاسم را از عهده نقير و قطمير بيرون مى بايد آمد» - و اين نشان آمدن كلّيت بود. چون كسى خود را كلّ بيند و خلايق را به مثابت اعضاء خود بيند و به مقام المؤمنون كنفس واحدة برسد، سخنش اين بود، كه ما اوذى نبى مثل ما أوذيت - و گفت : «روزگار چنان گذاشتم كه اهل آسمان و زمين بر من گريستند، باز چنان شدم كه [من] بر عيب ايشان گريستم. اكنون چنان شدم كه نه از ايشان خبر دارم و نه از خود». و گفت : «ده سال بر در دل نشستم و به پاسبانى دل را نگه داشتم تا ده سال دل من [مرا] نگه داشت، اكنون بيست سال است كه نه [من] از دل خبر دارم و نه دل از من خبر دارد». و گفت : «خداى - تعالى - سى سال به زبان جنيد سخن گفت با خلق و جنيد در ميانه نه ٥و خلق را خبر نه». و گفت : «بيست سال بر حواشى اين علم سخن گفتم، امّا آنچه غوامض آن بود نگفتم، كه زبانها را از گفتن آن منع كرده اند و دل را از ادراك محروم». و گفت : «خوف مرا منقبض مى گرداند و رجا منبسط مى كند. پس هرگاه كه منقبض شوم به خوف، آنجا فنا شوم و هرگه كه منبسط شوم

__________

١ - «م» : آن سخن.

٢ - از «م» افزوده شد.

٣ - اصل : مى برند. متن مطابق «م» است.

٤ - «م» ماه و خورشيد.

٥ - «م» : در ميان نه.

به رجا، مرا به من بازدهند». و گفت : «اگر فردا خداى - تعالى - مرا گويد كه : مرا ببين، نبينم. گويم : چشم در دوستى غير بود و بيگانه، و غيرت مرا از ديدار بازمى دارد. كه در دنيا بى واسطه چشم مى ديدم». و گفت : «تا بدانستم كه انّ الكلام لفى الفؤاد، سى ساله نماز را قضا كردم». و گفت : «بيست سال تكبير اوّل از من فوت نشد، چنان كه اگر در نمازى مرا انديشه دنياوى درآمدى، آن نماز را قضا كردمى، و اگر انديشه آخرت و بهشت درآمدى، سجده سهو كردمى». يك روز اصحاب را گفت : «اگر دانمى كه نمازى بيرون فريضه، فاضل تر از نشستن ١با شما بودى، هرگز با شما ننشستمى».

نقل است كه جنيد پيوسته روزه داشتى، چون ياران درآمدندى، با ايشان روزه گشادى، و گفتى : «فضل مساعدت با برادران كم از فضل روزه نبود».

نقل است كه ميان جنيد و ابو بكر كتّانى هزار مسئله مراسلت بودى. چون كتّانى وفات كرد، فرمود كه : «اين مسايل به دست كس مدهيد و با من در خاك نهيد». جنيد گفت : «من چنان دوست مى داشتم كه آن مسايل به دست كس نيفتد».

نقل است كه جنيد جامه به رسم علما پوشيدى. اصحاب گفتند : «اى پير طريقت! چه باشد اگر براى خاطر اصحاب مرقّع درپوشى؟». گفت : «اگر دانمى كه به مرقّع كارى برآمدى، از آهن و آتش لباسى ساختمى و درپوشيدمى. لكن هر ساعت در باطن ندا مى كنند كه : ليس الاعتبار بالخرقة، انّما الاعتبار بالحرقة».

چون جنيد را سخن بلند شد، سرى سقطى گفت : «تو را وعظ بايد گفت». جنيد متردّد خاطر شد و رغبت نمى كرد و مى گفت : «با وجود شيخ ادب نباشد سخن گفتن». تا شبى مصطفى را - عليه الصّلاة و السّلام - به خواب ديد كه گفت : «سخن گوى». بامداد برخاست تا با سرى گويد. سرى را ديد بر در ايستاده. گفت : «در بند آن بودى كه ديگران تو را گويند : سخن گوى؟ اكنون بايد گفت، كه سخن تو را سبب نجات عالميان گردانيده اند. چون به گفتار مريدان نگفتى و به شفاعت مشايخ بغداد نگفتى و من گفتم و نگفتى، اكنون چون پيغمبر - عليه الصّلاة و السّلام - فرمود، ببايد گفت». جنيد اجابت كرد و استغفار كرد. سرى را گفت : «تو چه دانى كه من پيغمبر [را]- عليه السّلام - به خواب ديدم؟». سرى گفت : «من خداى - عزّ و جلّ - را به خواب ديدم و فرمود كه : رسول را فرستادم تا جنيد را بگويد تا بر منبر سخن گويد». گفت : «بگويم به شرط آن كه از چهل

__________

١ - اصل : فاضل تر از پيشين. متن مطابق «م» است.

تن زيادت نباشند». روزى مجلس گفت. چهل تن حاضر بودند، هجده تن جان بدادند و بيست و دو بى هوش شدند و ايشان را بر گردن نهادند و بازخانه ها بردند.

روزى در جامع مجلس گفت. غلامى ترسا درآمد - چنان كه [كس] ندانست كه او ترساست - و گفت : «ايّها الشّيخ! قول پيغمبر است كه : اتّقوا فراسة المؤمن، فانّه ينظر بنور الله» - بپرهيزيد از فراست مؤمن كه او به نور خداى عزّ و جلّ مى نگرد - جنيد گفت :

«قول آن است كه مسلمان شوى و زنّار ببرى كه وقت مسلمانى است». در حال مسلمان شد. خلق غلوّ كردند. چون مدّتى مجلس گفت، ترك كرد و در خانه متوارى شد. هر چند درخواست كردند، اجابت نكرد. گفت : «مرا خوش مىيد. خود را هلاك نتوانم كرد».

بعد از آن به مدّتى ديگر به منبر شد و سخن آغاز كرد، بىن كه گفتند. پس از آن از او سؤال كردند كه : «در اين چه حكمت بود؟». گفت : «در حديث يافتم كه رسول - عليه الصّلاة و السّلام - فرموده است كه : در آخر زمان زعيم قوم آن كس بود كه بترين ايشان بود و ايشان را وعظ گويد. و من خود را بترين خلق مى دانم. براى سخن پيغمبر - عليه السّلام - سخن مى گويم تا سخن او را خلاف نكرده باشم».

و از او پرسيدند كه : «بدين درجه به چه رسيدى؟». گفت : «بدان كه چهل سال بر آستانه او به قدم مجاهده ايستاده بودم». يعنى [بر] آستانه سرى.

نقل است كه گفت : «يك روز دلم گم شده بود. گفتم : الهى! دل من بازده. ندايى شنيدم كه : يا جنيد! ما دل بدان ربوده ايم كه با ما بمانى. تو باز مى خواهى تا با غير ما بمانى؟».

نقل است كه چون حسين بن منصور - رحمه الله - در غلبه حالات از عمرو بن عثمان مكّى تبرّا كرد و پيش جنيد آمد، جنيد گفت : «به چه آمده اى؟ چنان نبايد ١كه با سهل تسترى و عمرو عثمان كردى». حسين گفت : «صحو و سكر دو صفت اند بنده را، و پيوسته بنده از خداوند خود [محجوب تا ٢] اوصاف وى فانى شود» ٣. جنيد گفت : «اى ابن منصور! خطا كردى. در صحو و سكر از آن خلاف نيست، كه صحو، عبارت است از

__________

١ - اصل : چنان ببايد. متن مطابق «ن» است.

٢ - در نسخه هاى تذكرة الأولياء اين جمله ناقص نقل شده است و ما از روى مأخذ ديگر تصحيح كرديم. تعليقات را نگاه كنيد.

٣ - اصل : باوصاف به وى فانى نشود.

صحّت حال با حق، و اين در تحت صفت و اكتساب خلق نيايد، و من اى پسر منصور! در كلام تو فضول بسيار مى بينم و عبارات بى معنى».

نقل است كه جنيد گفت : جوانى را ديدم [در باديه] زير درخت مغيلانى. گفتم :

«چه نشانده است تو را؟». گفت : «حالى داشتم. اينجا گم شد. ملازمت كرده ام تا بازيابم».

جنيد گفت : به حج رفتم. چون بازگشتم، هم چنان نشسته بود. گفتم : «سبب ملازمت چيست؟». گفت : «آنچه مى جستم، اينجا يافتم. لاجرم اينجا ملازمت مى نمايم».

جنيد ١گفت : «ندانم كه كدام شريف تر از اين دو حال : ملازمت در طلب يا ملازمت دريافت حال؟».

نقل است كه شبلى گفت : «اگر حق - تعالى - در قيامت مرا مخيّر كند ميان بهشت و دوزخ، من دوزخ اختيار كنم. از آن كه بهشت مراد من است و دوزخ مراد دوست. هر كه اختيار خود بر اختيار دوست نگزيند، نشان محبّت باشد». جنيد را از اين سخن خبر دادند. گفت : «شبلى كودكى مى كند، كه اگر مرا مخيّر كنند، من اختيار نكنم. گويم : بنده را به اختيار چه كار؟ هرجا كه فرستى بروم و هرجا كه بدارى بباشم. مرا اختيار آن باشد كه تو خواهى».

نقل است كه يك روز كسى پيش جنيد آمد و گفت : «ساعتى حاضر باش تا سخنى گويم». جنيد گفت : «اى عزيز! تو از من چيزى مى طلبى كه مدّتى است تا من مى طلبم، و مى خواهم كه يك نفس با حق - تعالى - حاضر شوم، نيافتم. اين ساعت به تو حاضر چون توانم شد؟».

نقل است كه رويم گفت : در باديه رفتم. عجوزى را ديدم عصا در دست و ميان بسته. گفت : «چون به بغداد رسى، جنيد را بگوى كه : شرم ندارى كه حديث او كنى در پيش عوامّ؟». چون رسالت گزاردم، جنيد گفت : «معاذ الله كه ما حديث او مى كنيم، كه از او حديث نتوان كرد».

نقل است كه يكى از بزرگان رسول را - عليه الصّلاة و السّلام - به خواب ديد نشسته و جنيد حاضر، كسى فتوى درآورد. پيغمبر - عليه الصّلاة و السّلام - فرمود كه :

«به جنيد ده تا جواب گويد». گفت : «يا رسول الله! در حضور تو چگونه كسى جواب

__________

١ - اصل : به جنيد. متن مطابق «م» است.

فتوى دهد؟». گفت : «چندان كه همه انبيا را به همه امّت خود مباهات است، مرا به جنيد مباهات است».

جعفر بن نصير ١گفت كه : جنيد درمى به من داد كه : «انجير وزيرى و زيت بستان». بخريدم. نماز شام چون روزه گشاد ٢، يك انجير در دهان نهاد. پس بينداخت و بگريست و مرا گفت : «بردار». گفتم : «چه بود؟». گفت : «هاتفى آواز داد كه : شرم ندارى كه چيزى كه براى ما بر خود حرام كرده اى، باز گرد آن مى گردى؟». و اين بيت برخواند :

نون الهوان من الهوى مسروقة ... و صريع كلّ هوى صريع هوان

نقل است كه يك بار رنجور شد و گفت : «اللهمّ اشفنى». هاتفى آواز داد كه : «اى جنيد! ميان بنده و خداى چه كار دارى؟ تو در ميان ميا و بدانچه تو را فرموده اند مشغول باش و بدانچه مبتلا كرده اند، صبر كن. تو را به اختيار چه كار؟».

نقل است كه يك بار به عيادت درويشى رفت و درويش مى ناليد. گفت : «از كه مى نالى؟». درويش خاموش شد. گفت : «اين صبر با كه مى كنى؟». درويش فرياد برآورد و گفت : «نه سامان ناليدن است و نه قوّت صبر كردن».

نقل است كه يك بار جنيد را پاى درد كرد. فاتحه خواند و بر پاى دميد. هاتفى آواز داد كه : «شرم ندارى كه كلام ما در حقّ خود صرف كنى؟».

نقل است كه يك بار چشمش درد كرد. طبيب گفت : «اگر چشمت به كار است، آب مرسان». چون طبيب برفت، وضو ساخت و نماز كرد و به خواب فروشد چون بيدار شد، چشمش نيك شده بود. آوازى شنيد كه : «يا جنيد! در رضاى ما ترك چشم كردى، اگر بدين عزم دوزخيان را از ما خواستى، اجابت افتادى ٣». چون طبيب بازآمد، چشم او نيك ديد. گفت : [«چه كردى؟». گفت ٤] : «وضو و نماز». طبيب ترسا بود. در حال ايمان آورد و گفت : «اين علاج خالق است نه علاج مخلوق. و درد چشم مرا بود نه تو را و طبيب تو بودى نه من».

نقل است كه بزرگى پيش جنيد مىمد، ابليس را ديد كه از پيش او مى گريخت.

__________

١ - اصل : جعفر بن منصور. متن مطابق «ن» و با توجه به مآخذ عطار تصحيح شده است.

٢ - اصل : گشادم. متن مطابق نسخه هاى ديگر است.

٣ - «م» : اجابت يافتى.

٤ - از «م» افزوده شد.

چون پيش ١جنيد آمد، او را ديد كه گرم شده و خشم در وى پيدا، و يكى را مى رنجانيد.

گفت : «يا شيخ! من شنيدم ٢كه ابليس را بيشتر در آن وقت دست بود بر فرزند آدم كه او در خشم بود، و تو اين ساعت در خشمى، و ابليس را ديدم كه از تو مى گريخت!». جنيد گفت : «نشنيده اى و ندانسته اى كه ما به خود در خشم نشويم؟ بلكه به حق در خشم شويم. لاجرم ابليس هيچ وقت از ما چنان نگريزد كه آن وقت كه خشم گيريم. خشم ديگران به حظّ نفس خود بود و اگر نه آن بودى كه حق - تعالى - فرموده است كه :

اعوذ بالله من الشّيطان الرّجيم گويند، من هرگز استعاذت ٣نخواستمى».

نقل است كه گفت : خواستم تا ابليس را ببينم. در مسجد ايستاده بودم. پيرى را ديدم كه از دور مىمد. چون او را بديدم، وحشتى در من پيدا شد. گفتم : «تو كيستى؟».

گفت : «من، آرزوى تو». گفتم : «اى ملعون! چه چيز تو را از سجده آدم بازداشت؟».

گفت : «يا جنيد! تو را چه صورت بندد كه من غير او را سجده كنم؟». جنيد گفت : «من متحيّر ماندم در سخن او. به سرّ من ندا آمد كه بگوى كه : دروغ مى گويى، كه اگر تو بنده بودى، امر او را منقاد بودى و از امر او بيرون نيامدى و به نهى او تقرّب نكردى». ابليس چون اين بشنيد، بانگى كرد و گفت : «بالله كه مرا سوختى» و ناپديد شد.

نقل است كه شبلى روزى گفت : «لا حول و لا قوة الاّ بالله». جنيد گفت : «اين گفتار تنگ دلان است و تنگ دلى از دست داشتن رضا بود به قضا».

يكى پيش جنيد آمد و گفت : «از مريدان خود كسى را دلالت كن كه صحبت را بشايد». جنيد گفت : «اگر كسى مى طلبى كه مئونت تو كشد، عزيز است و اگر كسى مى خواهى كه تو مئونت او كشى، از اين جنس برادران بسيارند پيش من».

نقل است كه شبى با مريدى در راه ٤مى رفت. سگى بانگ كرد. جنيد گفت :

«لبّيك! لبّيك!». مريد گفت : «اين چه حال است؟». گفت : «قوّه و دمدمه سگ از قهر حق تعالى - ديدم و آواز او از قدرت حق - تعالى - شنيدم و سگ را در ميانه نديدم. لاجرم لبّيك جواب دادم». و يك روز زار مى گريست. سؤال كردند كه : «موجب گريه چيست؟». گفت : «اگر بلا اژدهايى گردد، اوّل كسى من باشم كه خود را لقمه او سازم و با

__________

١ - «م» : در پيش.

٢ - «م» : شنيده ام.

٣ - «م» : استعانت.

٤ - «م» : در راهى.

اين همه عمرى گذاشتم در طلب بلا، و هنوز با من مى گويند ١كه : تو را چندان بندگى [نيست كه] به بلاى ما ارزد».

گفتند : «ابو سعيد خرّاز را در وقت نزع تواجد بسيار بود». جنيد گفت : «عجب نبود اگر از شوق جان او بپريدى». گفتند : «اين چه مقام بود؟». گفت : «غايت محبّت، و اين مقامى عزيز است كه جمله عقول را مستغرق گرداند و جمله نفوس را فراموش كند و اين عالى ترين ٢مقامى است در معرفت، و علم و معرفت را در اين وقت مقامى نبود، كه بنده به جايى برسد كه داند كه خداى - تعالى - او را دوست مى دارد. لاجرم اين بنده گويد كه : به حقّ من بر تو، و به جاه من نزديك تو. و نيز گويد : به دوستى تو مرا». پس گفت : «اين قومى باشند كه بر خداى - عزّ و جلّ - ناز كنند و انس بدو گيرند و ميان ايشان و خداى - عزّ و جلّ - حشمت برخاسته بود. ايشان سخنان ٣گويند كه نزديك عامّه شنيع باشد». و جنيد گفت : «شبى در خواب ديدم كه به حضرت خداى - عزّ و جلّ - ايستاده بودم. مرا فرمود كه : از كجا مى گويى ٤اين سخن؟ گفتم : آن چه مى گويم، حق مى گويم.

فرمود كه صدقت ٥ : راست مى گويى».

نقل است كه ابن سريج به مجلس جنيد بگذشت. گفتند ٦ : «آنچه جنيد مى گويد، به علم بازمى خواند؟». گفت : «آن نمى دانم و لكن اين مى دانم كه سخن او را صولتى است كه گويى حق مى راند بر زبان او». چنان كه نقل است كه جنيد چون در توحيد سخن گفتى، هر بار به عبارتى دگر آغاز كردى كه كس را فهم بدان نرسيدى. روزى شبلى در مجلس جنيد گفت : «الله». جنيد گفت : «اگر خداى غايب است، ذكر غايب غيبت است و غيبت حرام است، و اگر حاضر است، در مشاهده حاضر نام او بردن ترك حرمت است».

و روزى سخن مى گفت، يكى برخاست و گفت : «در فهم آن نمى رسم». گفت : «طاعت هفتادساله در زير پاى نه». گفت : «نهادم و نمى رسم». گفت : «سر زير پاى نه. اگر نرسى، جرم از من دان». و يكى در مجلس، جنيد را بسى مدح گفت. جنيد گفت : «اين كه تو مى گويى، مرا هيچ نيست. تو ذكر خداى مى كنى و ثنا او را مى گويى».

__________

١ - اصل : مى گوئيد. متن مطابق «م» است.

٢ - اصل : و اين از عالى ترين. متن مطابق «ن» است.

٣ - «م» : سخنانى.

٤ - اصل : مىيى. متن مطابق «ن» است.

٥ - اصل : صدق است. متن مطابق «ن» است.

٦ - اصل : گفت. متن مطابق «ن» است.

نقل است كه يكى در مجلس او برخاست و گفت : «دل كدام وقت خوش بود؟».

گفت : «آن وقت كه او دل بود». و يكى پانصد دينار پيش جنيد آورد. گفت : «به غير از اين چيزى ديگر دارى؟». گفت : «بسيار». گفت : «ديگرت مى بايد؟». گفت : «بايد». گفت :

«بردار كه تو بدين اولاترى، كه من هيچ ندارم و مرا نمى بايد».

نقل است كه جنيد از جامع بيرون مىمد بعد از نماز، و خلق بسيار ديد. جنيد ١روى به اصحاب كرد و گفت : «اين همه حشو بهشت اند. امّا همنشينى حق را قومى ديگراند».

نقل است كه مردى در مجلس جنيد برخاست و سؤال كرد. جنيد را در خاطر آمد كه : اين مرد تندرست است و كسب تواند كرد. سؤال چرا مى كند؟ و اين مذلّت بر خود چرا مى نهد؟ آن شب در خواب ديد كه طبقى سر پوشيده در پيش او نهادند و او را گفتند :

«بخور». چون سرپوش برداشت، سائل را ديد مرده و بر آن طبق نهاده. گفت : «من گوشت مرده نخورم». گفتند : «پس چرا دى مى خوردى در مسجد؟». جنيد دانست كه غيبت كرده است به دل، و او را به خاطرى بگيرند. گفت : «از هيبت آن بيدار شدم و طهارت كردم و دو ركعت نماز گزاردم و به طلب درويش رفتم. او را ديدم بر لب دجله و از آن تره ريزه ها كه شسته بودند از سر آب مى گرفت و مى خورد. سر برآورد و مرا ديد كه پيش او رفتم. گفت : اى جنيد توبه نكردى از آنچه در حقّ ما انديشيدى؟ گفتم : كردم.

گفت : اكنون برو، و هو الّذى يقبل التّوبة عن عباده، و اين توبه خاطر نگه دار».

نقل است كه گفت : اخلاص از حجّامى آموختم. وقتى به مكّه بودم. حجّامى موى خواجه يى راست مى كرد. گفتم : «از براى خداى موى من توانى ستردن؟». گفت : «توانم» و چشم پرآب كرد و خواجه را بازگذاشت تمام ناشده. گفت : «برخيز كه چون حديث خداى آمد، همه در باقى شد». مرا بنشاند و بوسه بر سرم مى داد. و موى باز كرد. پس كاغذى به من داد. در آنجا قراضه اى چند بود. و گفت : «اين را به حاجت خود صرف كن». با خود نيّت كردم كه اوّل فتوحى كه مرا باشد، به جاى او ٢مروّت كنم. بسى بر نيامد كه از بصره صرّه يى زر برسيد. پيش او بردم. گفت : «چيست؟». گفتم : «نيّت كرده بودم

__________

١ - در «م» نام جنيد در صدر اين جمله تكرار نشده است.

٢ - اصل : به جاى تو. متن مطابق «م» و با توجه به عبارات بعد تصحيح شده است.

كه هر فتوحى كه اوّل مرا رسد، به تو دهم. اين آمده است». گفت : «اى مرد! از خداى شرم ندارى؟ كه مرا گفتى : از براى خدا مويم باز كن، و پس مرا چيزى مى دهى. كه را ديدى كه از براى خدا كارى كرد و بدان مزد گرفت؟».

و گفت : وقتى در شب به نماز مشغول شدم. هر چند جهد كردم، نفس در يك سجده با من موافقت نكرد و هيچ تفكّر نيز نتوانستم كرد. دل تنگ شدم. خواستم كه از خانه بيرون آيم. چون در بگشادم، جوانى را ديدم گليمى پوشيده و بر در سراى سر در گليم كشيده. چون مرا ديد، گفت : «تا اين ساعت در انتظار تو بودم». گفتم : «پس تو بوده اى كه مرا بى قرار كردى؟». گفت : «آرى. مسئله مرا ١جواب ده : چه گويى در نفس كه هرگز درد او داروى او گردد؟». گفتم : «گردد، چون مخالفت هواى خود كند». چون اين بگفتم، به گريبان فرونگريست و گفت : «اى نفس! چندين بار همين جواب از من شنيدى، اكنون از جنيد بشنو». برخاست و برفت و ندانستم كه از كجا آمده بود و به كجا شد؟.

جنيد گفت : «يونس چندان بگريست كه نابينا شد و چندان در نماز بايستاد كه پشتش دو تا گشت». و گفت : «به عزّت تو، كه اگر ميان من و خدمت تو دريايى آتش بود و راه بر آنجا باشد، من درآيم از غايت شوق كه به حضرت تو دارم».

نقل است كه علىّ سهل - رحمه الله - نامه يى نوشت به جنيد كه : «خواب غفلت است و قرار ٢، چنان بايد كه محبّ را خواب و قرار نباشد. اگر بخسبد، از مقصود بازماند و از خود و وقت خود غافل شود، چنان كه حق - تعالى - به داود عليه السّلام وحى فرستاد كه : دروغ گفت آن كه دعوى محبّت ما كرد و چون شب درآمد بخفت و از دوستى من بپرداخت». جنيد جواب نوشت كه : «بيدارى ما معاملت ماست در راه حق، و خواب ما فعل حقّ است بر ما؛ پس آنچه بىختيار ما بود از حق به ما، بهتر از آن بود كه به اختيار ما بود از ما به حق. و النّوم موهبة من الله على المحبّين آن عطايى بود از حق - تعالى - بر دوستان». و عجب از جنيد آن است كه او صاحب صحو بود و در اين نامه تربيت اهل

__________

١ - اصل : مسئله را. متن مطابق «م» است.

٢ - در نسخه اصل بالاى سطر، بعد از كلمه قرار به خطّى الحاقى افزوده شده است : از كسل است. و اين عبارت در نسخه هاى ديگر نيست.

سكر مى كند. تواند بود كه آنجا معنى اين حديث مى خواهد كه : نوم العالم عبادة، يا آن مى خواهد كه : تنام عيناى و لا ينام قلبى.

نقل است كه در بغداد دزدى را آويخته بودند. جنيد برفت و پاى او را بوسه داد.

او را سؤال كردند، گفت : «هزار رحمت بر وى باد كه در كار خود ١مرد بوده است و چنان اين كار را به كمال رسانيده است كه سر در سر آن كرد».

نقل است كه شبى دزدى به خانه جنيد رفت. جز پيرهنى ٢نيافت. برداشت و برفت. روز ديگر در بازار مى گذشت. پيراهن خود به دست دلاّلى ديد كه مى فروخت، و خريدار آشنا مى طلبيد و گواه، تا يقين شود كه از آن اوست، تا بخرد. جنيد نزديك رفت و گفت : «من گواهى دهم كه : از آن اوست»، تا بخريد.

نقل است كه ٣پيرزنى پيش جنيد آمد و گفت : «پسرم غايب است. دعايى كن تا بازآيد». گفت : «صبر كن». پيرزن برفت و روزى چند صبر كرد. شيخ گفت : «صبر كن».

تا چند نوبت بگذشت. روزى پيرزن بيامد و گفت : «هيچ صبرم نمانده است. [خداى را دعايى كن». جنيد گفت : «اگر راست مى گويى، پسرت بازآمده است ٤] كه حق - تعالى - مى فرمايد : أَمَّنْ يُجِيبُ الْمُضْطَرَّ إِذا دَعاهُ». پس دعا كرد. پيرزن گفت : «چون بازخانه رفتم، پسرم آمده بود».

نقل است كه يكى پيش جنيد حكايت مى كرد از گرسنگى و برهنگى. جنيد گفت :

«برو و ايمن باش، كه او گرسنگى و برهنگى به كسى ندهد كه تشنيع زند و جهان را پر از شكايت كند. و به صدّيقان و دوستان خود دهد. تو شكايت مكن».

نقل است كه جنيد با اصحاب نشسته بود. دنيادارى درآمد و درويشى را بخواند و با خود ببرد. بعد از ساعتى بيامد، زنبيلى بر سر درويش نهاده، در وى انواع طعام. جنيد چون آن بديد، غيرت كرد. فرمود تا آن زنبيل بر روى آن دنيادار باززدند. گفت :

«درويشى مى بايست تا حمّالى كند؟». آن گه گفت : «اگر درويشان را نعمت نيست، همت هست و اگر دنيا نيست آخرت هست».

نقل است كه يكى از توانگران صدقه خويش جز به صوفيان ندادى. گفتى :

__________

١ - اصل : وى متن مطابق «م» است.

٢ - اصل : پيرهن. متن مطابق «م» است.

٣ - اصل : گفت. متن مطابق «م» است.

٤ - از «م» افزوده شد.

«ايشان قومىند كه هيچ همّت ندارند جز خداى - تعالى - ايشان را چون حاجتى بود، همّت ايشان پراگنده شود و از حق - تعالى - بازمانند، و من چون يكدل به حضرت خداى - عزّ و جلّ - بازبرم، دوست تر دارم از هزار دل كه همّت او دنيا بود». اين سخن با جنيد گفتند. گفت : «اين سخن دوستى است از دوستان خدا». پس اتفاق چنان افتاد كه آن مرد مفلس شد، به سبب آن كه هر چه درويشان خريدندى، بها نگرفتى. جنيد مالى چند بدو داد و گفت : «چون تو مرد را تجارت زيان ندارد».

نقل است كه مريدى بسيار مال داشت و همه در راه شيخ درباخته بود و او را هيچ نمانده بود، الاّ خانه يى. گفت : «يا شيخ! چه كنم؟». گفت : «بفروش و زر بياور تا كارت انجام گيرد». برفت و بفروخت. شيخ گفت : «آن زر در دجله انداز». برفت و در دجله انداخت و به خدمت شيخ شد. شيخ او را براند و خود را بيگانه ساخت و گفت : «از من بازگرد». هر چند مىمد، مى راند - يعنى : تا خودبينى نكند كه من چندين زر درباخته ام تا آن گه كه راهش انجام گرفت.

نقل است كه جوانى را در مجلس جنيد حالتى ظاهر شد. توبه كرد و هر چه داشت به غارت داد و حقّ ديگران بداد و هزار دينار برداشت تا به خدمت جنيد برد. گفتند :

«حضرت او حضرت دنيا نيست. آن حضرت را آلوده نتوان كرد». بر لب دجله نشست و يك يك دينار را در آب مىنداخت تا هيچ نماند. پس برخاست و به خانقاه رفت. جنيد چون او را بديد، گفت : «قدمى كه يك بار بايد نهاد، تو به هزار بار مى نهى؟ برو كه ما را نشايى. از دلت نيامد كه به يك بار انداختى. در اين راه نيز اگر هم چنين حساب خواهى كرد، برو كه ١به هيچ جا نرسى. بازگرد و باز بازار ٢شو، كه حساب و صرفه ديدن در بازار راست آيد».

نقل است كه مريدى را صورت بست كه : «به درجه كمال رسيدم و تنها بودن مرا بهتر». به گوشه يى رفت و مدّتى بنشست تا چنان شد كه هر شب شترى ٣بياوردندى و گفتندى كه : «تو را به بهشت مى بريم». او بر آن شتر نشستى و مى رفتى تا به جايى خوش و خرّم رسيدى و قومى با صورت زيبا و طعامهاى پاكيزه و آب روان. و تا سحر آنجا

__________

١ - عبارت «برو كه» در نسخه هاى ديگر نيست و شايد باشتباه در اينجا تكرار شده باشد.

٢ - «م» : به بازار.

٣ - «م» شيرى.

بودى. آن گه به خواب درشدى. خود را در صومعه يافتى ١. تا رعونت در وى ظاهر شد و پندارى عظيم در وى سر برزد و به دعوى پديد آمد، و گفت : «هر شبى مرا به بهشت مى برند». اين سخن به جنيد رسيد. برخاست و به صومعه او شد. او را ديد با تكبّرى تمام. حال پرسيد. همه با شيخ بازگفت. شيخ گفت : «امشب چون تو را آنجا برند، سه بار بگوى : لا حول و لا قوّة الاّ بالله العلىّ العظيم». چون شب درآمد و او را مى بردند، او به دل انكار شيخ مى كرد. چون بدان ٢موضع رسيد، تجربه را لا حول گفت. آن قوم به جملگى بخروشيدند [و برفتند] و او خود را در مزبله يى يافت استخوان مرده در پيش نهاده، و بر خطاى خود واقف شد و توبه كرد و به صحبت شيخ پيوست و بدانست كه مريد را تنها بودن زهر است.

نقل است كه جنيد سخن مى گفت. مريدى نعره يى بزد. شيخ او را از آن منع كرد و گفت : «اگر يك بار ديگر نعره زنى تو را مهجور گردانم». پس شيخ با سر سخن شد. آن مرد خود را نگه مى داشت تا حال به جايى رسيد كه طاقتش نماند و هلاك شد. برفتند و او را ديدند، ميان دلق خاكستر شده.

نقل است كه از مريدى مگر ترك ادبى در وجود آمد. سفر كرد و به مسجد شونيزيه بنشست. جنيد را روزى گذر بر آنجا افتاد. در وى نگريست. آن مريد در حال از هيبت شيخ بيفتاد و سرش بشكست و خون روان شد و از هر قطره يى نقش «الله» پديد مىمد. جنيد گفت : «جلوه گرى مى كنى يعنى : به مقام ذكر رسيدم ٣؟ كه همه كودكان با تو در ذكر برابرند. مرد مى بايد كه به مذكور رسد». اين سخن بر جان او آمد و در حال وفات كرد. بعد از مدّتى او را به خواب ديدند، پرسيدند كه : «چون يافتى خود را؟». گفت :

«سالها [ى] دراز است تا مى روم اكنون به سر كفر خود رسيدم و كفر و دين خود را ديدم.

دور دور است ٤. آن همه مكر بود».

نقل است كه جنيد را در بصره مريدى بود. در خلوت مگر روزى انديشه گناهى كرد. در آينه نگه كرد و روى خود سياه ديد. متحيّر شد. هر حيلت كه كرد، سودى

__________

١ - «م» : به حضرت يافتى.

٢ - اصل : بدين. متن مطابق «ن» است.

٣ - اصل. به مقامى ديگر رسيدم. متن مطابق «ن» است و با توجه به جمله بعد تصحيح شده است.

٤ - «ن» : كفر خود را مى بينم و دين دور دور است.

نداشت. از شرم روى به كس ننمود تا سه روز برآمد. پاره پاره آن سياهى كم مى شد. ناگاه يكى در بزد. گفت : «كى است؟». گفت : «نامه يى آورده ام از جنيد». نامه برخواند. نبشته بود كه : «چرا در حضرت عزّت به ادب نباشى؟ كه سه شبانروز است تا مرا گازرى مى بايد كرد تا سياهى رويت به سپيدى بدل شود».

نقل است كه جنيد را مريدى بود. مگر روزى نكته يى بر وى گرفتند از خجالت برفت و باز خانقاه نيامد. تا يك روز جنيد با اصحاب در بازار مى گذشتند. نظر شيخ بر آن مريد افتاد. مريد از شرم بگريخت. جنيد اصحاب را بازگردانيد و گفت : «ما را مرغى از دام نفور شده ١، و بر عقب او برفت. مريد بازنگريست شيخ را ديد كه مى رفت. گام گرم كرد و مى رفت تا به جايى رسيد كه راه نبود. روى به ديوار بازنهاد از شرم شيخ. ناگاه شيخ بدو رسيد. مريد گفت : «كجا مىيى؟». شيخ گفت : «جايى كه مريد را پيشانى به ديوار آيد، شيخ آنجا به كار بايد». پس او را باز خانقاه برد و مريد در قدم شيخ افتاد و استغفار كرد. چون خلق اين حال بديدند، رقّتى در خلق بازديد آمد. و بسيار توبه كردند.

نقل است كه جنيد با مريدى به باديه فروشد، و گوشه جيب مريد دريده بود.

آفتاب در او ٢مى تافت تا بسوخت و خون از وى روان شد. به زبان مريد برفت كه «امروز روزى گرم است». شيخ به هيبت در وى نگريست و گفت : «برو كه تو اهل صحبت نيستى». و او را مهجور گردانيد.

نقل است كه مريدى داشت كه او را از همه عزيزتر داشتى. ديگران را غيرت آمد.

شيخ به فراست بدانست. گفت : «ادب و فهم او از همه زيادت تر است. ما را نظر در آن است. امتحان كنيم تا شما را معلوم گردد». فرمود تا بيست مرغ آوردند و گفت : «هر مريدى يكى برداريد و جايى كه كس شما را نبيند، بكشيد و بياريد». همه برفتند و بكشتند و بازآمدند، الاّ آن مريد كه مرغ زنده بازآورد. شيخ پرسيد كه : «چرا نكشتى؟».

گفت : «از آن كه شيخ فرموده بود كه : جايى بايد كه كسى نبيند. و من هرجا كه مى رفتم حق - تعالى - مى ديدم ٣». شيخ گفت : «ديديد ٤كه فهم او چگونه است و از آن ديگران

__________

١ - «م» : شده است.

٢ - «م» : بر گردن او.

٣ - «م» : مى ديد. متن درست است. تعليقات را نگاه كنيد.

٤ - اصل : ديدى. متن مطابق «م» است.

چون؟». بعد از آن استغفار كردند.

نقل است كه او را هشت مريد بود كه از خواصّ او بودند، كه هر انديشه يى كه بودى، ايشان كفايت كردندى. ايشان را در خاطر آمد كه به جهاد مى بايد رفت. ديگر روز جنيد خادم را فرمود كه : «ساختگى جهاد كن». پس شيخ با هر هشت به جهاد رفتند به روم. چون صف بركشيدند، مبارزى درآمد از كفّار و هر هشت را شهيد كرد. جنيد نگاه كرد. گفت : در هوا نه هودج ديدم ايستاده. روح هريك را كه شهيد مى شد از آن مريدان، در آن هودج مى نهادند. پس يك هودج تهى بماند. من گفتم كه : «شايد كه آن از آن من باشد». در صفّ كارزار شدم. آن مبارز كه اصحاب را كشته بود، درآمد و گفت : «اى ابو القاسم! آن هودج نهم از آن من است. تو به بغداد بازرو، و پير قوم باش. و ايمان بر من عرضه كن». پس مسلمان شد و به همان تيغ كه ايشان را كشته بود هشت كافر را ٥بكشت. پس شهادت يافت. جنيد گفت : «جان او را نيز در آن هودج نهادند و ناپديد شدند».

نقل است كه جنيد را گفتند : «سى سال است تا فلان كس سر از زانو بر نگرفته است و طعام و شراب نخورده و جمّندگان ٦در وى افتاده و او را از آن خبر نه. چه گويى در چنين كسى؟ او در جمع جمع باشد يا نه؟». گفت : «بشود، ان شاء الله».

نقل است كه سيّدى بود كه او را ناصرى گفتندى. قصد حج كرد. چون به بغداد رسيد، به زيارت جنيد رفت و سلام كرد. جنيد پرسيد كه : «سيّد از كجاست؟». گفت : «از گيلان» گفت : «از فرزندان كيستى؟». گفت : «از فرزندان امير المؤمنين على». گفت : «پدر تو دو شمشير مى زد : يكى با كافران و يكى با نفس. اى سيّد كه فرزند اويى، از اين دو كدام را كار فرمايى؟». سيّد چون اين بشنيد، بسيار بگريست و پيش جنيد مى غلطيد.

گفت : «اى شيخ! حجّ من اينجا بود. مرا به خداى ره نماى». گفت : «اين سينه تو حرم خاصّ خدا است. تا توانى هيچ نامحرم را در حرم خاصّ راه مده». [گفت : «تمام شد».

و جنيد را كلمات عالى است ٧]. گفت : «فتوّت به شام است و فصاحت به عراق و

٥ - اصل : هشت كافر ديگر را. متن مطابق «م» است.

٦ - «هـ» : جنبندگان.

٧ - از «م» افزوده شد.

صدق به خراسان». و گفت : «در اين راه قاطعان بسيارند و در راه سه گونه دام مىندازند : دام مكر و استدراج، و دام قهر، و دام لطف، و اين را نهايت نيست. اكنون مريدى بايد تا فرق كند ميان دامها». و گفت : «نفس رحمانى چون از سرّ بازديد آيد، نفس سينه و دل ١بميراند و بر هيچ نگذرد الاّ كه آن چيز را بسوزد و اگر همه خود عرش بود». و گفت : «چون قدرت معاينه گردد، صاحب آن، نفس به كراهيّت تواند زد و چون عظمت معاينه شود، از نفس زدن منع كنند و چون هيبت معاينه شود، آنجا هر كه نفس زند كافر شود». و گفت : «نفسى كه به اضطرار از مرد برآيد، جمله حجابها و گناه ها كه ميان بنده و خداى - تعالى - است، بسوزد». و گفت : «صاحب تعظيم را نفس زدن تواند بود و آن نفس زدن از او گناه نبود [و نتواند كه از او بازايستد. و صاحب هيبت ٢صاحب حمد ٣است و اين نزديك او گناه بود ٤] و نتواند كه آنجا نفس زند». و گفت : «خنك كسى كه او را در همه عمر يك ساعت حضور بوده است». و گفت : «لحظت، كفران است و خطرت ايمان و اشارت غفران» - يعنى لحظت اختيار بود - و گفت : «بندگان دو قسم اند : [بندگان حقّ اند و بندگان حقيقت. امّا بندگان حق آنجااند كه اعوذ برضاك من سخطك، و امّا ٥] بندگان حقيقت آنجااند ٦كه اعوذ بك منك». و گفت : «خداى - عزّ و جلّ - از بندگان دو علم مى خواهد : يكى شناخت علم عبوديّت، دوّم شناخت علم ربوبيت و هر چه جز اين است، حظّ نفس است». و گفت : «شريف ترين نشست ها ٧و بلندترين نشستى اين است كه با فكرت بود در ميدان توحيد». و گفت : «همه راه ها بر خلق بسته است مگر كه بر راه محمّد - عليه الصّلاة و السّلام - رود. كه هر كه حافظ قرآن نباشد و حديث پيغمبر - عليه الصّلاة و السّلام - ننوشته باشد، به وى اقتدا مكنيد زيرا كه علم به كتاب و سنّت بازبسته است». و گفت : «ميان بنده و حق -[تعالى]- چهار درياست كه تا بنده آن را قطع نكند، به حق نرسد : يكى دنيا و كشتى او زهد است، و يكى آدميان و كشتى او دور بودن است از ايشان و يكى ابليس و كشتى او بغض است، و يكى

__________

١ - اصل : نفس و سر و دل. متن مطابق نسخه هاى ديگر است.

٢ - «م» : صيت. تصحيح از «ن» است.

٣ - ظ : جمع. در نسخه ها همه جا «حمد» است.

٤ - از «م» افزوده شد.

٥ - از «ن» افزوده شد.

٦ - اصل : آنجاست. متن مطابق «ن» است.

٧ - اصل، به جاى «نشست»، «نسبت». متن مطابق «ن» است.

هوا و كشتى او مخالفت است». و گفت : «ميان هواجس نفسانى و وسواس شيطانى فرق آن است كه نفس [به] چيزى الحاح كند و تو منع مى كنى و او معاودت مى كند اگر چه بعد از مدّتى بود، تا وقتى كه به مراد خود رسد. امّا شيطان چون دعوت كند به چيزى، اگر خلاف آن كنى، او ترك آن دعوت كند». و گفت : «اين نفس، بدى ١فرماينده است، به هلاك خواند و يارى دشمنان كند و متابع هوا بود و به همه بدى ها متّهم بود». و گفت :

«ابليس مشاهده نيافت در طاعتش، و آدم مشاهده كم نكرد در زلّتش». و گفت : «طاعت علّت [نيست] بدانچه در ازل رفته است و لكن بشارت مى دهد بر آن كه در آن ٢كار كه رفته است در حقّ طاعت كننده، نيكو رفته است». و گفت : «مرد به سيرت نيكو مرد آيد، نه به صورت».

و گفت : «دل دوستان خداى، جاى سرّ خدا است و خداى - عزّ و جلّ - سرّ خود در دلى ننهد كه در وى دوستى دنيا بود». و گفت : «اساس آن است كه قيام نكند به مراد نفس». و گفت : «غافل بودن از خداى - عزّ و جلّ - سخت تر از آن كه در آتش شدن». و گفت : «به حقيقت آزادى نرسى تا از عبوديّت هيچ بر تو باقى مانده بود». و گفت : «نفس هرگز با حق - تعالى - الفت نگيرد». و گفت : «هر كه نفس خود را بشناسد، عبوديت بر وى آسان گردد». و گفت : «هر كه نيكو بود رعايت او، دايم بود ولايت او». و گفت : «هر كه را معاملت بر خلاف اشارت بود، او مدّعى و كذّاب است». و گفت : «هر كه گويد : الله - بى مشاهده - اين كس دروغ زن است». و گفت : «هر كه نشناخت خداى را، هرگز شاد نبود». و گفت :

«هر كه خواهد كه دين او به سلامت باشد و تن او آسوده و دل او به عافيت، گو : از مردمان جدا باش كه اين زمانه وحشت است و خردمند آن است كه تنهايى اختيار كند». و گفت :

«هر كه را علم به يقين نرسيده است و يقين به خوف، و خوف به عمل و عمل به ورع، و ورع به اخلاص، و اخلاص به مشاهده، او از هالكين است». و گفت : «مردانى بوده اند كه به يقين بر آب مى رفتند و آن مردان كه از تشنگى مى مردند، يقين ايشان فاضل تر». و گفت : «به رعايت حقوق نتوان رسيد مگر به حراست قلوب ٣». و گفت : «اگر جمله دنيا يك كس را بود، زيانش ندارد و اگر سرّش شره يك دانه خرما كند، زيانش دارد». و

__________

١ - اصل : بدو. متن مطابق «ن» است.

٢ - «ن» : در ازل.

٣ - اصل : قبول. متن مطابق نسخه هاى ديگر است.

گفت : «اگر توانى كه اوانى خانه تو جز سفال نباشد، بكن». و گفت : «بنده آن است كه با هيچ كس شكايت نكند و ترك تقصير كند در خدمت، و تقصير در تدبير است».

و گفت : «هرگه كه برادران و ياران حاضر شوند، نافله بيفتد». و گفت : «مريد صادق بى نياز بود از علم عالميان». و گفت : «به درستى كه حق - تعالى - معامله اى [كه] در آخر ١با بندگان خواهد كرد، به اندازه آن بود كه بندگان در اول با او كرده باشند». و گفت : «به درستى كه خداى - تعالى - بر دل بندگان نزديك شود، بر اندازه آن كه بنده را به خويش قرب بيند». و گفت : «اگر از تو تحقيق بدانند، راه بر تو آسان گردانند. و اگر مردانه باشى در اوّل مصايب، بر تو روشن شود بسى چيز از لطايف و عجايب. و الصّبر عند الصّدمة الاولى». و گفت : «در جمله دليل بذل مجهود است و نبود كسى كه خداى - تعالى - را طلب كند به بذل مجهود، چون كسى كه او را طلب كند از طريق جود». و گفت :

«جمله علم علما به دو حرف بازرسيده است : تصحيح ملّت و تجريد خدمت». و گفت :

«حيات هر كه به نفس خود بود، موت ٢او به رفتن جان بود. و حيات هر كه به خداى بود، او نقل كند از حيات طبع به حيات اصل، و حيات بر حقيقت اين است و هر چشمى كه به عبرت حق - تعالى - مشغول نبود، نابينا به، و هر زبان كه به ذكر او مستغرق نيست، گنگ به؛ و هر گوش كه به حق شنيدن مترصّد نيست، كر به؛ و هر تنى كه به خدمت خداى - عزّ و جلّ - در كار نبود، مرده به». و گفت : «هر كه دست در عمل خود زند، قدمش از جاى برود و هر كه دست در مال زند، در اندكى افتد، و هر كه دست در خداى زند، جليل و بزرگوار شود». و گفت : «چون حق - تعالى - به مريدى نيكى خواسته است ٣، او را پيش صوفيان اندازد و از قرّايان بازدارد». و گفت : «نشايد كه مريدان چيزى آموزند، مگر آن چه در نماز بدان محتاج باشند و فاتحه و قل هو الله احد. و هر مريدى كه زن كند و علم نويسد، از او هيچ نيايد». و گفت : «هر كه ميان خود و حضرت خداى توبره يى پرطعام نهاده است، آن گه خواهد كه لذّت مناجات يابد، اين هرگز نبود». و گفت : «دنيا در دل مريدان تلخ تر از صبر است. چون معرفت به دل ايشان رسد، اين صبر شيرين تر از عسل گردد». و گفت : «شما را كه درويشان ايد، به خدا شناسند و از براى او اكرام كنند.

__________

١ - «ن» : آخرت.

٢ - اصل : مودت. متن مطابق «م» است.

٣ - «م» : نيك خواهد.

بنگريد تا در خلا با وى چگونه ايد؟». و گفت : «زمين درخشان است از متعبّدان چنان كه آسمان درخشان است به ستارگان». و گفت : «فاضل ترين اعمال، علم اوقات آموختن است و آن علم آن است كه نگهدارنده نفس باشى و نگهدارنده دل و نگهدارنده دين». و گفت : «خاطرها چهار است : خاطرى است از حق كه بنده را دعوت كند به حق ١؛ و خاطرى است از ملك كه بنده را دعوت كند به طاعت؛ و خاطرى است از نفس كه دعوت كند به آرايش نفس و تنعّم به دنيا؛ و خاطرى است از شيطان كه دعوت كند به حقد و حسد و عداوت». و گفت : «بلا چراغ عارفان است و بيداركننده مريدان و هلاك كننده غافلان». و گفت : «همّت اشارت خداى است و ارادت اشارت فريشته و خاطر اشارت معرفت و زينت تن اشارت شيطان و شهوات اشارت نفس و لهو اشارت كفر». و گفت :

«خداى - تعالى - هرگز صاحب همّت را عقوبت نكند، اگر چه معصيت رود بر وى». و گفت : «هر كه را همّت است، او بيناست و هر كه را ارادت است، او نابيناست». و گفت :

«هيچ شخصى بر هيچ شخصى سبقت نگيرد و هيچ عمل [را] بر هيچ عمل پيشى نبود، و لكن پيشى آن بود كه صاحب همّت بر همّتهاى ديگر سبقت گيرد و همّتها از اعمال غيرى در پيش شود». و گفت : «اجماع چهار هزار پير طريقت است كه : نهايت رياضت اين است كه هرگه كه دل خود طلبى، ملازم حق بينى». و گفت : «هر كه در موافقت به حقيقت رسيده باشد، از آن ترسد كه حظّ او از خداى - عزّ و جلّ - فوت شود به چيزى ديگر». و گفت : «مقامات به شواهد است، هر كه را مشاهده احوال است، او رفيق است و هر كه را مشاهده صفات است، او امير است. كه رنج آنجا رسد كه خودى بر جاى بود، در شبانروزى هزار بارش ببايد مرد. چون او فانى شد و شهود حق - تعالى - حاصل گشت، امير شد».

و گفت : «سخن انبيا خبر باشد از حضور؛ و كلام صدّيقان اشارت است از مشاهده». و گفت : «اوّل چيزى كه ظاهر شود از احوال اهل احوال، خالص شدن افعال ايشان بود. هر كه را سرّ خالص نبود، هيچ فعل او صافى نبود». و گفت : «صوفى چون زمين بود كه همه پليدى در وى افگنند و همه نيكويى از وى بيرون آرند». و گفت :

«تصوّف ذكرى است به اجتماع و وجدى است به استماع و عملى به اتّباع». و گفت :

«تصوّف از اصطفاست (!) هر كه گزيده شود از ماسوى الله، او صوفى است». و گفت :

__________

١ - اصل : به طاعت. متن مطابق «م» است.

«صوفى آن است كه دل او چون دل إبراهيم سلامت يافته بود از دوستى دنيا؛ و به جاى آرنده فرمان خداى بود؛ و تسليم او تسليم اسماعيل بود؛ و اندوه او اندوه داود؛ و فقر او فقر عيسى؛ و صبر او صبر ايّوب؛ و شوق او شوق موسى در وقت مناجات، و اخلاص او اخلاص محمّد، عليهم الصّلاة و السّلام».

و گفت : «تصوّف نعتى است كه اقامت بنده در آن است». گفتند : «نعت حق است يا نعت خلق؟». گفت : «حقيقتش نعت حق است و اسمش ١نعت خلق». و گفت : «تصوّف آن است كه تو را خداى - عزّ و جلّ - از تو بميراند و به خود زنده كند». و گفت : «تصوّف آن است كه با خداى - عزّ و جلّ - باشى بى علاقه [يى]». و گفت : «تصوّف ذكرى است، پس وجدى، پس نه اين است و نه آن، تا نمايد، چنان كه نبود». پرسيدند از ذات تصوّف.

گفت : «بر تو باد كه ظاهرش بگيرى و از حقيقتش ٢نپرسى، كه ستم كردن بود بر وى».

و گفت : «صوفيان آن اند كه قيام ايشان به خداوند است. از آنجا كه نداند ٣الاّ او» چنان كه : جوانى در ميان اصحاب جنيد افتاد و چند روز سر بر نياورد مگر به نماز، پس برفت.

جنيد مريدى را در عقب او بفرستاد كه : «از او سؤال كن كه : صوفيى كه به صفا موصوف بود، چگونه دريابد چيزى كه او را وصف نيست؟». مريد برفت و از آن درويش سؤال كرد. جواب داد كه : «كن بلا وصف، حتّى تدرك ما لا وصف له» - بى وصف باش تا بى وصف را دريابى - جنيد چون اين بشنيد، چند روز در عظمت اين سخن فروشد و گفت : «دريغا كه مرغى عظيم بود و من قدر او ندانستم».

و گفت : «عارف را هفتاد مقام است : يكى از آن نايافت مراد است از مرادات اين جهان». و گفت : «عارف را حالى از حالى بازندارد و منزلتى از منزلتى بازندارد». و گفت : «عارف آن است كه حق - تعالى - او را آن منزلت دهد كه از سرّ او سخن گويد و او خاموش باشد». و گفت : «عارف آن است كه در درجات مى گردد، چنان كه هيچ چيز او را حجاب نكند و بازندارد». و گفت معرفت دو قسم است : معرفت تعرّف است و معرفت تعريف. معرفت تعرّف آن است كه خود را با ايشان آشنا گرداند و معرفت تعريف آن

__________

١ - اصل : رحمتش. «هـ» مانند اصل است، اما چون معنى مناسبى از آن دريافت نشد، متن مطابق «ن» تصحيح گرديد.

٢ - «م» : ذاتش.

٣ - «ظ» : ندانند.

است كه ايشان را بشناسد».

و گفت : «معرفت مشغولى است به خداى، تعالى». و گفت : «معرفت مكر خداى - تعالى -[است]» - يعنى هر كه پندارد كه عارف است، ممكور است - و گفت : «معرفت وجود جهل است در وقت حصول علم تو». گفتند : «زيادت كن». گفت : «عارف و معروف اوست». و گفت : «علم چيزى است محيط و معرفت چيزى است محيط. پس خداى - عزّ و جلّ - كجاست و بنده كجا؟» - يعنى علم خداى راست و معرفت بنده را و هر دو محيط است و اين محيط از آن است كه عكس آن است. چون اين محيط در آن محيط فروشود، شرك نماند. و تا تو خداى و بنده مى گويى، شرك مى نشيند. بلكه عارف و معروف يكى است، چنان كه گفته اند : در حقيقت اوست. آنجا خداى و بنده كجاست؟ يعنى همه خداى است - و گفت : «اوّل علم است، پس معرفت است به آن كار، پس جحود به انكار، پس نفى است، پس غرق است، پس هلاك. و چون پرده برخيزد، همه خداوند حجاب اند».

و گفت : «علم آن است كه قدر خويش بدانى». و گفت : «اثبات مكر است و علم به اثبات مكر، و حركات غدر است و آنچه موجود است در داخل، مكر و غدر است».

و گفت : «علم توحيد خداى است از وجود او و وجود او مفارق علم است بدو».

و گفت : «بيست سال است تا علم توحيد را در نوشته اند و مردمان در حواشى آن سخن مى گويند». و گفت : «توحيد خداى، دانستن قدم او بود از حدث» - يعنى دانى كه :

اگر سيل به دريا باشد، امّا نه دريا باشد - و گفت : «غايت توحيد انكار توحيد است».

يعنى هر توحيد كه بدانى انكار كنى، كه : اين توحيد نيست.

و گفت : «محبّت امانت خداست». و گفت : «هر محبّت كه به عوض بود، چون عوض برخيزد محبّت برخيزد». و گفت : «محبّت درست نشود مگر در ميان دو تن كه يكى ديگرى را گويد كه : اى من!» و گفت : «چون محبّت درست گردد، شرط ادب بيفتد». و گفت : «حق - تعالى - حرام گردانيده است محبّت بر صاحب علاقت». و گفت :

«محبّت افراط ميل است بى ميل». و گفت : «به محبّت خداى به خداى نتوان رسيد، تا به جان در راه او سخاوت نكنى». و گفت : «انس يافتن به وعده ها و اعتماد كردن بر آن خلل است در سخاوت». و گفت : «اهل انس در خلوت و مناجات چيزها گويند كه

نزديك عامّ كفر نمايد و اگر عامّ آن را بشنوند، ايشان را تكفير كنند، و ايشان در احوال خويش بر آن مزيد يابند، و هر چه گويند از ايشان احتمال كنند، و لايق ايشان اين بود».

و گفت : «مشاهده غرق است و وجد هلاك». و گفت : «وجد زنده كننده همه است و مشاهده ميراننده همه». و گفت : «مشاهده اقامت ربوبيّت است و ازالت عبوديّت، به شرط آن كه تو در ميانه هيچ نبينى». و گفت : «معاينه شدن چيزى با نايافت ١ذات آن چيز مشاهده است». و گفت : «وجد هلاك وجد است ٢». و گفت : «وجد انقطاع اوصاف است در ظهور ذات، در سرور» - يعنى آن چه اوصاف تويى توست، منقطع گردد و آن چه ذات توست درون عيب، برون روى نمايد ٣ - و گفت : «قرب به وجد، جمع است و غيبت او در بشريت تفرقه».

گفت : «مراقبه ٤آن بود كه ترسنده باشد بر فوت شده». پرسيدند كه : «فرق چيست ميان مراقبت و حيا؟». گفت : «مراقبت انتظار غايب است و حيا خجلت از حاضر مشاهده». و گفت : «وقت چون فوت شود، هرگز باز نتوان يافت و هيچ چيز عزيزتر از وقت نيست». و گفت : «اگر صادقى هزار سال روى به حقّ آرد پس يك لحظه از حقّ اعراض كند، آنچه در آن لحظه از او فوت شده باشد بيش از آن بود كه در آن هزار سال حاصل [كرده بود» - يعنى در آن يك لحظه حاصل توانستى كرد آنچه در آن هزار سال حاصل ٥] كردى. ديگر معنى آن است كه ماتم، مضرّت ٦ضايع شدن حضور آن يك لحظه [است] كه ٧از خداى عزّ و جلّ اعراض كرده باشد، و به هزارساله طاعت و حضور، جبر آن ٨بىدبى نتوان كرد - و گفت : «هيچ چيز بر اوليا سخت تر از نگاهداشت انفاس در اوقات نيست». و گفت : «عبوديّت دو خصلت است : صدق افتقار به خداى - عزّ و جلّ - در نهان و آشكارا، و نيكى اقتدا به رسول خداى، تعالى». و گفت : «عبوديّت ترك

__________

١ - «ن» و «م» : يافت.

٢ - ظ : هلاك واجد است.

٣ - «ن» : در عين پيروزى روى نمايد. «م» مانند اصل است. بطور كلى عبارت نسخه ها خالى از ابهام نيست. تعليقات را نگاه كنيد.

٤ - ظ : مراقب. «م» : مراتب.

٥ - از «م» افزوده شد.

٦ - اصل : حضرت. متن مطابق «ن» است.

٧ - اصل : آنچه. متن مطابق نسخه هاى ديگر است.

٨ - «م» : جبران.

مشغله هاست و مشغول بودن بر آنچه اصل فراغت است». و گفت: «عبوديّت ترك كردن اين دو نسبت است: يكى ساكن شدن در لذّت، دوّم اعتماد كردن بر حركت. چون اين هر دو از تو كم شد، آنجا حقّ عبوديّت گزارده آمد».

و گفت: «شكر آن است كه نفس خود را از اهل نعمت نشمرد». و گفت: «شكر را علّتى است و آن، آن است كه نفس خود را مريد ١ بدان مطالبت كند و با خداى - عزّ و جلّ - ايستاده باشد به حظّ نفس». و گفت: «حدّ زهد تهى بودن است، و خالى بودن از مشغله آن». و گفت: «حقيقت صدق آن است كه راست گويى در مهمّ ترين كارى كه از او نجات نيايى مگر به دروغ». و گفت: «هيچ كس نيست كه طلب صدق كند و نيابد. و اگر نيابد، بعضى بيابد» و گفت: «صادق روزى چهل بار از حال به حال بگردد و مرائى چهل سال بر يك حال بماند». و گفت: «علامت فقراى صادق آن است كه سؤال نكنند و معارضه نكنند، و اگر كسى با ايشان معارضه كند، خاموش شوند». و گفت: «تصديق زيادت شود و نقصان نگيرد؛ و اقرار زبان نه زيادت شود و نه نقصان [پذيرد] و عمل اركان زيادت و نقصان پذيرد».

و گفت: «صبر بازداشتن نفس است با خداى - تعالى - بىن كه جزع كند». و گفت: غايت صبر توكّل است، قال الله تعالى: الَّذِينَ صَبَرُوا، وَعَلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ». و گفت: «صبر فروخوردن تلخ هاست و روى ترش ناكردن». و گفت: «توكّل خوردن بى طعام است» - يعنى طعام در ميانه نبيند - و گفت: «توكّل آن است كه خداى را باشى، چنان كه پيش از اين كه نبودى، خداى را بودى». و گفت: «پيش از اين توكّل حقيقت بود، امروز علم است». و گفت: «توكّل نه كسب كردن است و نه ناكردن. لكن سكون دل است به وعده حق، تعالى». و گفت: «يقين قرار گرفتن علمى بود در دل كه به هيچ حال نگردد و از دل ٢ خالى نبود». و گفت: «يقين آن است كه عزم رزق نكنى و اندوه رزق نخورى، و اين از تو كفايت آيد. و آن است كه به عملى كه در گردن تو كرده اند مشغول شوى، كه به يقين او رزق تو برساند».

__________

١ - «ن» مزيد.

٢ - اصل: دلى. متن مطابق «ن» است.

و گفت : «فتوّت آن است كه با درويشان نقار و با توانگران معارضه نكنى». و گفت : «جوانمردى آن است كه بار خلق بكشى و آنچه دارى بذل كنى». و گفت : «تواضع آن است كه تكبّر نكنى بر اهل هر دو سراى و مستغنى باشى به حق، تعالى». و گفت :

«خلق چهار چيز است : سخاوت و الفت و نصيحت و شفقت». و گفت : «صحبت با فاسقان نيكوخوى دوست تر دارم از آن كه با قرّاء بدخوى». و گفت : حيا ديدن آلاء است و ديدن تقصير. پس از اين هر دو حال حالتى زايد كه آن را حيا گويند». و گفت : «عنايت پيش از آب وگل بوده است»، و گفت : «حال چيزى است كه به دل فروآيد امّا دايم نبود». و گفت : «رضا رفع اختيار است» و گفت : «رضا آن است كه بلا را نعمت شمرى». و گفت : «فقر درياى بلاست». و گفت : «فقر خالى شدن دل است از اشكال». و گفت : «خوف آن است كه بيرون كنى حرام از جوف ١و ترك عمل گيرى به عسى و سوف». و گفت : «صوم نصفى از طريقت است». و گفت : «توبه را سه معنى است : اوّل ندامت، دوّم عزم بر ترك معاودت، سيّوم خود را پاك كردن از مظالم و خصومت». و گفت : «حقيقت ذكر، فانى شدن ذاكر است در ذكر و ذكر در مشاهده مذكور». و گفت :

«مكر آن است كه كسى بر آب مى رود و در هوا مى رود، و وهم او را در اين تصديق مى كند و اشارات او را در اين تصحيح مى كند. اين همه مكر بود كسى را كه داند». و گفت : «ايمن بودن مريد از مكر از كباير بود و ايمن بودن و اصل از مكر كفر بود».

پرسيدند كه : «چه حال است كه مرد آرميده است، چون سماع شنود اضطراب در وى پديد آيد؟». گفت : «حق - تعالى - ذريّت آدم را در ميثاق خطاب كرد كه : الست بربّكم؟ همه ارواح مستغرق لذّت آن خطاب شدند. چون در اين عالم سماع شنوند، در حركت و اضطراب آيند». و گفت : «تصوّف صافى كردن دل است از مراجعت خلقت، و مفارقت از اخلاق طبيعت، و فروميرانيدن صفات بشريّت، و دور بودن از دواعى نفسانى و فروآمدن بر صفات روحانى و بلند شدن ٢به علوم حقيقى و به كار داشتن آنچه اولاتر است الى الابد، و نصيحت كردن جمله امّت و وفا به جاى آوردن بر حقيقت و متابعت پيغمبر - عليه الصّلاة و السّلام - در شريعت». و [بازپرسيدند] از تصوّف. گفت : «بر تو باد

__________

١ - اصل : بيرون كنى از خوف. متن مطابق «ن» است.

٢ - اصل : بليد شدن. متن مطابق نسخه هاى ديگر است.

كه دور باشى از سخن تصوّف. به ظاهر مى گير و از ذات سؤال مكن». پس رويم الحاح كرد، گفت: «صوفيان قومىند قايم به خداوند، چنان كه ايشان را نداند الاّ خداى، تعالى». و پرسيدند كه: «از همه زشتى ها صوفى را چه زشت تر؟». گفت: «بخل».

و از توحيد سؤال كردند. گفت: «معنى آن است كه ناچيز گردد در وى رسوم و ناپيدا شود در وى علوم، و خداى - تعالى - بود چنان كه بود هميشه و باشد، [فنا و نقص گردش راه نيابد ١]. بازگفتند: «توحيد چيست؟». گفت: «صفت بندگى همه ذلّ است و عجز و ضعف و استكانت، و صفت خداوند همه عزّ و قدرت. هر كه اين جدا تواند كرد، با آن كه ٢ گم شده است، موحّد است». باز پرسيدند از توحيد. گفت: «يقين است». گفتند:

«چگونه؟». گفت: «آن كه بشناسى كه حركات و سكنات خلق فعل خداست - عزّ و جلّ - و كسى را با او شركت نيست. چون اين به جاى آوردى، شرط توحيد به جاى آوردى».

سؤال كردند از فنا و بقا. گفت: «بقا حق راست و فنا ما دون او را».

گفتند: تجريد چيست؟. گفت: «آن كه ظاهر او مجرّد بود از اعراض و باطن او از اعتراض». سؤال كردند از محبّت. گفت: «آن كه صفات محبوب بدل صفات محبّ نشيند.

قال النّبىّ - صلى لله عليه و على آله و سلّم - فاذا احببته كنت له سمعا و بصرا». سؤال كردند از انس. گفت: «آن بود كه حشمت برخيزد». سؤال كردند از تفكّر. گفت: «در اين چند وجه است: تفكّرى است در آيات خدايى و علامتش آن بود كه از او معرفت زايد؛ و تفكّرى است در آلاء و نعماء خداى - تعالى - كه از او محبّت زايد، و تفكّرى است در وعده خداى و عذاب او. و از او هيبت زايد؛ و تفكّرى است در صفات نفس و در احسان خداى - عزّ و جلّ - با نفس، و از او حيا زايد از خداى، تعالى». و اگر كسى گويد: چرا از فكرت در وعده هيبت زايد؟ گوييم: از اعتماد بر كرم خداى - عزّ و جلّ - از خداى - عزّ و جل - بگريزد و به معصيت مشغول شود.

سؤال كردند از تحقيق بنده در عبوديّت. گفت: «چون بنده جمله اشيا را ملك خداى عزّ و جلّ بيند و پديد آمدن جمله از خداى بيند و قيام جمله به خداى بيند، و مرجع جمله به خداى بيند، چنان كه خداى - تعالى - فرموده است: فَسُبْحانَ الَّذِي بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ، و اين همه او را محقّق بود، به صفوت عبوديّت رسيده بود».

__________

١ - از «م» و «ن» افزوده شد.

٢ - اصل: بآنك. متن مطابق نسخه هاى ديگر است.

سؤال كردند از حقيقت مراقبت. گفت : «حالى است كه مراقبت را ١انتظار مى كنند آنچه از وقوع او ترسند. لاجرم خلقى بود چنان كه كسى از شبيخون ترسد، نخسبد. قال الله تعالى : فَارْتَقِبْ يعنى فانتظر». سؤال كردند از صادق و صدّيق و صدق. گفت : «صدق صفت صادق است و صادق آن است كه چون او را بينى چنان بينى كه شنوده باشى. خبر او چون معاينه بود، بل كه خبر او اگر يك بار به تو رسيده باشد، همه عمرش هم چنان يابى، و صدّيق آن است كه پيوسته بود صدق او در افعال و اقوال و احوال».

پرسيدند از اخلاص. گفت : «فرض فى فرض و نقل فى نقل» - گفت : اخلاص فريضه است در هر چه فريضه بود چون نماز و غير آن، و نماز كه فريضه است، فرض است در سنّت به اخلاص بودن. و به اخلاص بودن مغز نماز بود و نماز مغز سنّت». و هم از اخلاص پرسيدند. گفت : «فناء توست از فعل خويش و برداشتن فعل خويش و ديدن از پيش». و گفت : «اخلاص آن است كه بيرون آرى خلق را از معامله خداى و نفس» - يعنى نفس دعوى ربوبيّت مى كند - سؤال كردند از خوف. گفت : «چشم داشتن عقوبت است در هر نفسى». گفتند : «بلاى او چه كار كند؟». گفت : «بوته توست ٢، كه مرد را بپالايد. هر كه در اين بوته پالوده گشت، هرگز او را بلا ننمايد ٣». سؤال كردند از شفقت بر خلق. گفت : «شفقت بر خلق آن است كه به طوع به ايشان دهى آنچه طلب مى كنند و بارى بر ايشان ننهى كه طاقت آن ندارند و سخنى نگويى كه ندانند».

گفتند. «تنها بودن كى درست آيد؟». گفت : «وقتى كه از نفس خويش عزلت گيرى، و آنچه تو را دى نوشته اند، امروز درس تو شود». گفتند : «عزيزترين خلق كى است؟» : گفت : «درويش راضى». گفتند : «صحبت با كه داريم؟». گفت : «با كسى كه هر نيكى كه با تو كرده باشد، بر وى فراموش شود و آنچه بر وى بود مى گزارد». گفتند :

«هيچ چيز فاضل تر از گريستن نيست ٤» گفت : «گريستن بر گريستن». گفتند : «بنده كى است؟» گفت : «آن كه از بندگى كسان ديگر آزاد بود». گفتند : «مريد و مراد كى است؟».

گفت : «مريد در سياست بود از علم و عمل، و مراد در رعايت حق بود. زيرا كه مريد

__________

١ - بيشتر نسخه ها مانند متن است. شايد. درست اين باشد كه : حالى است مراقب را كه انتظار مى كند. . .

٢ - «ن» : بوته يى است.

٣ - ظ : صحيح «بنماند» است.

٤ - «م» : هست؟

دونده بود و مراد پرنده. دونده در پرنده كى رسد؟». گفتند : «راه به خداى - تعالى - چگونه است؟». گفت : «دنيا را ترك گير و يافتى و خلاف هوا كن كه به حق پيوستى».

گفتند : «تواضع چيست؟». گفت : «سر فروداشتن و پهلو به زير داشتن ١». گفتند :

«مى گويى كه حجاب سه است : نفس و خلق و دنيا». گفت : «اين سه عامّ است، و حجاب خاصّ سه است : ديد طاعت و ديد ثواب و ديد كرامت». و گفت : «زلّت عالم ميل است از حلال به حرام، و زلّت زاهد ميل است از بقا به فنا، و زلّت عارف ميل است از كريم به كرامت».

گفتند : «فرق ميان دل مؤمن و منافق چيست؟». گفت : «دل مؤمن در ساعتى هفتاد بار بگردد و دل منافق هفتاد سال بر يك حال بماند». و گفت ٢ : «يا ربّ مرا فرداى قيامت نابيناانگيزان». گفتند : «اين چه دعاست؟». گفت : «از آن كه چون تو را بيند، كسى ديگر نبايد ديد».

چون وفاتش نزديك آمد، گفت : «خوان ٣را بكشند و سفره را بنهند، تا به مجمجه خوردن اصحاب جان بدهم». چون كارش نيك تنگ درآمد، گفت : «مرا وضو دهيد».

مگر تخليل فراموش كردند. فرمود تا خلال به جاى آوردند. پس در سجود افتاد و مى گريست. گفتند : «اى سيّد طريقت! با اين همه طاعت و عبادت كه از پيش فرستاده اى، چه وقت سجود است؟». گفت : «هيچ وقت جنيد محتاج تر از اين ساعت نيست». و حالى قرآن خواندن آغاز كرد و مى خواند. مريدى گفت : «قرآن مى خوانى؟».

گفت : «اولى تر از من در اين ساعت بر ٤من كه خواهد بود؟ كه اين ساعت صحيفه عمر من در خواهند نورديد و هفتادساله طاعت و عبادت خود را مى بينم، در هوا به يك موى آويخته. و بادى درآمده و آن را مى جنباند. نمى دانم كه باد قطعيت است يا باد وصلت، و بر يك جانب صراط و بر يك جانب ملك الموت؛ و قاضى كه عدل صفت اوست ميل نكند؛ و راهى در پيش من نهاده، و نمى دانم كه مرا به كدام راه خواهند برد!». پس [از] سورة البقرة هفتاد آيت برخواند و كارش تنگ درآمد. گفتند : «بگوى : الله». گفت :

«فراموش نكرده ام». پس در تسبيح انگشت عقد مى كرد. تا چهار انگشت عقد گرفت و انگشت مسبّحه را فروگذاشت و با عظمتى تمام گفت : «بسم الله الرّحمن الرّحيم» و ديده

__________

١ - ظ : در نقل اين سخن تصحيف و خطايى پديد آمده است.

٢ - «م» : نقل است كه جنيد را ديدند كه مى گفت. . .

٣ - اصل : خان. متن مطابق «م» است.

٤ - اصل : از. متن مطابق «م» است.

فراز كرد ١و جان بداد. غسّال در وقت غسل كردن خواست تا آبى به چشم او رساند.

هاتفى آواز داد كه : «دست از ديده دوست ما بدار. كه چشمى كه به نام ما بسته شد جز به لقاء ما نگشايد». پس خواست تا انگشت كه عقد كرده بود باز كند. آواز آمد كه :

«انگشتى كه به نام ما عقد كرده شد، جز به فرمان ما گشاده نكردد». و چون جنازه او برداشتند، كبوترى سپيد بر گوشه جنازه او نشست. هر چند كه مى راندند، نمى رفت تا آواز داد كه : «خود را و مرا رنجه مداريد كه چنگ من به مسمار عشق بر گوشه جنازه دوخته اند. من از بهر اين نشسته ام كه امروز قالب او نصيب كرّوبيان است. كه اگر غوغاء شما نبودى، قالب او چون بازى سپيد در هوا پرواز كردى».

يكى او را به خواب ديد و گفت : «جواب منكر و نكير چون دادى؟». گفت : «چون آن دو مقرّب از درگاه عزّت با آن هيبت بيامدند و گفتند : من ربّك؟ من در ايشان نگرستم و بخنديدم و گفتم : آن روز كه پرسنده او بود از من كه : الست بربّكم؟ من جواب دادم كه : بلى. اكنون شما آمده ايد ٢كه : خداى تو كى است؟ كسى كه جواب سلطان داده باشد، از غلام كى انديشد؟ هم امروز به زبان او مى گويم : الّذي خلقنى فهو يهدين. به حرمت از پيش من برفتند و گفتند : او هنوز در سكر محبّت است».

ديگرى او را به خواب ديد. گفت : «كار خود را چون ديدى؟». گفت : «كار غير از آن بود كه ما دانستيم. كه صد و اند هزار نقطه نبوّت سرافگنده و خاموش اند. ما نيز خاموش شده ايم تا كار چگونه آيد؟».

جريرى گفت : جنيد را به خواب ديدم. گفتم : «خداى - عزّ و جلّ - با تو چه كرد؟».

گفت : «رحمت كرد، و آن همه اشارات و عبارات باد بود، مگر آن دو سه ركعت نماز كه در نيم شبان مى كردم».

نقل است كه شبلى يك روز بر سر خاك جنيد ايستاده بود. يكى از وى مسئله يى پرسيد. جواب نداد و گفت : «و انّى استحييته - و التّرب بيننا - كما كنت استحييته ٣و هو يراني». بزرگان را حال حيات و ممات يكى است. من شرم دارم كه پيش خاك او جواب مسئله گويم چنان كه [در حال حيات شرم داشتم]».

__________

١ - اصل : باز كرد. متن مطابق «ن» است.

٢ - اصل : آمده متن مطابق «م» است.

٣ - اصل : استحييه.

44 - ذكر عمرو بن عثمان مكّي رحمة الله عليه

٤٤ - ذكر عمرو بن عثمان مكّي رحمة الله عليه

آن شيخ الشّيوخ طريقت، آن اصل اصول به حقيقت، آن شيخ عالم، آن چراغ حرم، آن انسان ملكى، عمرو بن عثمان مكّى - رحمه الله - از بزرگان طريقت و سادات اين قوم بود، و از محتشمان و معتبران اين طايفه، و همه منقاد او بودند و سخن او پيش همه مقبول بود، و به رياضت و ورع مخصوص [بود] و به حقايق و لطايف موصوف، و روزگارى ستوده داشت و هرگز سكر را به خود دست نداد و در صحو رفت. و تصانيف لطيف دارد در اين طريق و كلماتى عالى دارد. و ارادت او به جنيد بود، بعد از آن كه ابو سعيد خرّاز را ديده بود. و پير حرم بود، و سالهاى دراز آنجا معتكف بود.

نقل است كه حسين بن منصور حلاّج را ديد كه چيزى مى نوشت. گفت: «چه مى نويسى؟». گفت: «چيزى مى نويسم كه با قرآن مقابله كنم». پس عمرو او را دعاى بد كرد، و از پيش خود مهجور كرد. پيران گفتند: «هر چه بر حسين آمد [از بلاها ١] از دعاى او آمد».

نقل است كه روزى ترجمه گنج نامه يى بر كاغذى نوشته بود و در زير سجّاده نهاده بود، و به طهارت رفته. در متوضّا او را باز ياد آمد. خادم را گفت تا آن جزو را بردار.

چون خادم بيامد، هيچ نيافت. با شيخ گفت: شيخ گفت: «برد و رفت». پس گفت: «آن مرد كه آن گنج نامه برد، زود باشد كه دستهاش ببرند و پايهاش جدا كنند و بر دارش كنند و بسوزند و خاكسترش بر باد دهند. او را به سر گنج مى بايد رسيد. او گنج نامه

__________

١ - از «م» افزوده شد.

مى دزدد؟». و [آن] گنج نامه اين بود كه گفت : «آن وقت كه جان در قالب آدم - عليه السّلام - آمد، جمله فريشتگان را سجود او فرمودند. همه سر بر خاك نهادند. ابليس گفت : من سجده نكنم و جان ببازم تا سرّ ببينم. كه شايد لعنتم كنند و طاغى و مرائى و فاسق خوانند. سجده ١نكرد تا سرّ آدم را بديد و بدانست. لاجرم به جز ابليس هيچ كس را بر سرّ آدمى وقوف نيست و كسى سرّ ابليس ندانست مگر آدمى. پس ابليس بر سرّ آدمى وقوف يافت از آن كه سجده نكرد تا سرّ بديد [كه به سرّ ديدن مشغول بود ٢] و ابليس آن مردود بود كه بر ديده او گنج نهاده بودند و گفتند : ما گنجى در خاك نهاديم و شرط گنج آن است كه يك تن بيند امّا سرش ببرّند تا غمّازى نكند. پس ابليس فرياد برآورد كه : اندر اين مهلتم ده و مرا مكش. و لكن من مرد گنجم. گنج بر ديده من نهادند و اين ديده به سلامت نرود. صمصام لا ابالى فرمود كه : انّك من المنظرين. تو را مهلت داديم و لكن متّهمت گردانيديم تا اگر هلاك نكنيم، متّهم و دروغ زن باشى و هيچ كس تو را راست گوى نداند، تا گويند : كان من الجنّ ففسق عن امر ربّه. و شيطان راست از كجا گويد؟ لاجرم ملعون است و مطرود و مخذول و مجهول». گنج نامه عمرو [بن] عثمان مكّى اين بود و هم او در كتاب محبّت گفته است كه : «حق - تعالى - دلها را بيافريد پيش از جانها به هفت هزار سال، و در روضه انس بداشت. سرّها را پيش از جانها به هفت هزار سال، و در درجه وصل بداشت و هر روز سيصد و شست نظر كرامت فرمود و كلمه محبّت، جانها را مى شنوانيد و سيصد و شست لطيفه انس بر دلها ظاهر كرد و سيصد و شست بار كشف جمال بر سرّ تجلىّ كرد. تا جمله در كون نگاه كردند و از خود ٣گرامين تر كس نديدند. زهوى و فخرى در ميان ايشان پديد آمد. حق - تعالى - بر ايشان رحمت كرد. سرّ را در جان به زندان كرد، جان را در دل محبوس گردانيد و دل را در تن بازداشت. آن گه عقل را در ايشان مركّب گردانيد و انبيا را فرستاد و فرمانها بداد. آن گه هر كسى از اهل آن، مقام خود را ٤جويان شدند. و حق - تعالى - نمازشان فرمود، تا : تن در نماز شد، دل در محبّت پيوست، جان به قربت رسيد سرّ به وصلت قرار گرفت».

__________

١ - اصل : سجده شكر. كلمه «شكر» در نسخه هاى ديگر نبود و زائد به نظر رسيد.

٢ - از «م» افزوده شد.

٣ - اصل : از كس. متن مطابق «م» است.

٤ - اصل : مقام خود را و حق، تعالى و دو كلمه «حق، تعالى» در نسخه هاى ديگر نيست و زائد مى نمود.

نقل است كه از حرم به عراق نامه يى نوشت، به جنيد و جريرى و شبلى كه :

«بدانيد شما كه عزيزان و پيران عراق ايد كه : هر كه را زمين حجاز و جمال كعبه بايد، گويند : لم تكونوا بالغيه الاّ بشقّ الانفس. و هر كه را بساط قرب و درگاه عزّت بايد ١، با وى گويند : لم تكونوا بالغيه الاّ بشقّ الارواح». و در آخر نامه نوشت كه : «اين نامه يى است از عمرو بن عثمان و از پيران حجاز كه همه با خودند و در خودند و بر خودند؛ و اگر از شما كسى هست كه همّت بلند دارد، گو : درآى در اين راه كه در وى دو هزار كوه آتشين است و دو هزار درياى مغرق مهلك. و اگر اين پايگاه نداريد، دعوى مكنيد كه به دعوى هيچ نمى دهند». چون نامه به جنيد رسيد، پيران عراق را جمع كرد و نامه بر ايشان خواند. آنگاه جنيد گفت : «بياييد و بگوييد كه زين ٢كوهها چه خواسته است؟».

گفتند كه : «از اين كوهها مراد، نيستى است. تا مرد هزار بار نيست نگردد و هزار بار هست نگردد، به درگاه عزّت نرسد». پس جنيد گفت : «من از هزار كوه آتشين يكى بيش به سر نبرده ام». جريرى گفت : «دولت تو را كه آخر يكى بريدى، كه من هنوز سه قدم نبريده ام». شبلى به هاى هاى بگريست و گفت : «خنك تو را كه سه قدم بريدى، كه من هنوز گرد آن از دور نديده ام».

نقل است كه چون عمرو بن عثمان به اصفهان آمد به جهت جوانى كه به صحبت او پيوسته بود ٣، پس آن جوان بيمار شد و مدّتى بكشيد. روزى جمعى به عيادت او آمدند. شيخ [را] اشارت كرد [كه] : «قوّال را [بگوى] تا چيزى گويد». عمرو قوّال را گفت تا اين بيت گويد : شعر :

ما لى مرضت فلم يعدنى عائد ... منكم، و يمرض عبدكم فاعود

بيمار چون اين بشنيد، در حال صحّت يافت و يكى از بزرگان طريقت شد.

پرسيدند از معنى أ فمن شرح الله صدره للاسلام؟ گفت : «معنى آن است كه : چون نظر بنده بر عظمت علم وحدانيّت [و] جلال ربوبيّت افتاد، نابينا شود از هر چه نظر بر او افتد». و گفت : «بر تو باد كه پرهيز كنى از تفكّر كردن در چيزى از عظمت خداى، يا در چيزى از صفات خدا، كه تفكّر در خداى - تعالى - معصيت است و كفر» و گفت : «جمع

__________

١ - اصل : يابد. متن مطابق «م» است.

٢ - «م» : ازين.

٣ - «ن» : جوانى به صحبت او پيوست.

آن است كه حق - تعالى - خطاب كرد بندگان را در ميثاق. و تفرقه آن است كه عبارت مى كند از او با وجود به هم». و گفت : «عبارت بر كيفيّت وجد دوستان نيفتد، از آن كه آن سرّ حق است نزديك مؤمنان». و گفت : «اوّل مشاهده قربت است و معرفت به علم اليقين و حقايق آن». و گفت : «اوّل مشاهده زوايد ١يقين است و اوّل يقين آخر حقيقت است».

و گفت : «محبّت داخل است در رضا، و رضا نيز در محبت ٢. از جهت آن كه دوست ندارى مگر آن كه بدان راضى باشى و راضى نباشى مگر [بد] آنچه دوست دارى». و گفت : «تصوّف آن است كه بنده به هر وقتى مشغول به چيزى بود كه در آن وقت اولاتر بود». و گفت : «صبر بر ايستادن بود با خداى و گرفتن بلا به خوشى و آسانى».

__________

١ - «م» : روى آيد (؟).

٢ - اصل : و رضا بيرون محبت. متن مطابق «ن» است.

45 - ذكر أبو سعيد خرّاز رحمة الله عليه

٤٥ - ذكر أبو سعيد خرّاز رحمة الله عليه

آن پخته جهان قدس، آن سوخته مقام انس، آن قدوه طارم طريقت، آن غرقه قلزم حقيقت، آن معظّم عالم اعزاز، قطب وقت ابو سعيد خرّاز - رحمه الله - از مشايخ كبار و از قدماء ايشان بود، و اشرافى عظيم داشت، و در ورع و رياضت به غايت بود و به كرامت مخصوص بود، و در حقايق و دقايق به كمال و در همه فنّ بر سر آمده، و در مريد پروردن آيتى بود، و او را «لسان التصوّف» گفتندى و اين لقب از بهر آن دادند كه در اين امّت كس را زبان حقيقت چنان نبود كه او را. و در اين علم او را چهارصد كتب ١ تصنيف است. و در تجريد و انقطاع بى همتا بود.

و اصل او از بغداد بود و ذو النّون را ديده و با بشر و سرى صحبت داشته بود و در طريقت مجتهد بود. و ابتداء عبارت از حالت بقا و فنا او كرد و طريقت خود را در اين دو عبارت متضمّن گردانيد. و در دقايق علوم، بعضى از علماى ظاهر بر او انكار كردند و او را به كفر منسوب كردند به بعضى الفاظ كه در تصانيف او ديدند - و آن كتاب را «كتاب السّرّ» نام كرده بود - و مفتيان معنى آن را فهم نكردند. يكى اين بود از سخنهاى او: «انّ عبدا رجع [الى] الله و تعلّق بالله و سكن فى قرب الله، قد نسى نفسه و ماسوى الله. فلو قلت له: من اين انت؟ و ايش تريد؟ لم يكن له جواب غير: الله» - گفت: چون بنده به خداى - تعالى - رجوع كند و تعلّق به خداى كند [و] در قرب خدا ساكن شود، هم نفس خويش و هم ماسوى الله فراموش كند. اگر او را گويند: تو از

__________

١ - «م»: كتاب.

كجايى؟ و چه خواهى؟ او را هيچ جواب خوب تر از آن نباشد كه گويد : «الله». و در صفت اين قوم كه او مى گويد، اين است كه بعضى از اين قوم را گويند كه : «تو چه خواهى؟». گويد : «الله». اگر چنان بود كه اندامهاى او در تن به سخن آمدى، همه گويند :

«الله»؛ كه اعضا و مفاصل پر برآمده بود از نور الله؛ كه مجذوب است در وى. پس در قرب به غايتى رسد ١كه هيچ كس نتواند كه پيش او گويد : «الله». از جهت آن كه آنجا هر چه رود، از حقيقت رود بر حقيقت، و از خدا بر خدا. چون آنجا هيچ [از] الله به سرّ نيامده بود، چگونه كسى گويد : الله؟ جمله عقل عقلا آنجا برسد و در حيرت بماند. تمام شد اين سخن - و گفت : «سالها با صوفيان صحبت داشتم كه هرگز ميان من و ايشان مخالفت نبود. از آن كه هم با ايشان بودم و هم با خود» و گفت : «اگر همه را مخيّر كنند ميان قرب و بعد، من بعد اختيار كردم، كه مرا طاقت قرب نبود» - چنان كه لقمان - عليه السّلام - گفت : «مرا مخيّر گردانيدند ميان حكمت و نبوّت. من حكمت اختيار كردم، كه طاقت تحمّل بار نبوّت نبود» - و گفت : «شبى در خواب ديدم كه دو فرشته از آسمان بيامدند و مرا گفتند : صدق چيست؟. گفتم : الوفاء بالعهود. گفتند : صدقت. و هر دو بر آسمان رفتند». و گفت : «شبى رسول را - عليه الصّلاة و السّلام - به خواب ديدم. فرمود كه مرا دوست دارى؟ گفتم : معذور فرماى كه دوستى خدا [ى]- تعالى - مرا از دوستى تو مشغول كرده است. گفت هر كه خداى را دوست دارد مرا دوست داشته بود».

و گفت : ابليس را به خواب ديدم. عصا برگرفتم تا او را بزنم. هاتفى آواز داد كه :

«او از عصا نترسد، از نورى ترسد كه در دل باشد». گفتم : «بيا!». گفت : «شما را چه كنم؟ كه شما انداخته ايد آنچه من مردمان را بدان مى فريبم». گفتم : «آن چيست؟». گفت :

«دنيا». چون از من درگذشت. بازنگريد و گفت : «مرا در شما لطيفه يى است كه بدان مراد خود بيابم». گفتم : «آن چيست؟». گفت : «با كودكان نشستن».

و گفت : به دمشق بودم. رسول را - عليه الصّلاة و السّلام - به خواب ديدم كه مىمد و بر ابو بكر و عمر - رضى الله عنهما - تكيه زده بود، و من بيتى با خود مى گفتم و انگشتى بر سينه مى زدم. رسول - عليه الصّلاة و السّلام - فرمود كه : «شرّ اين از خير اين بيشتر است». يعنى سماع.

__________

١ - اصل : رسيد. متن مطابق نسخه هاى ديگر است.

نقل است كه ابو سعيد خرّاز را دو پسر بود. يكى پيش از وى وفات كرد. شبى او را به خواب ديد. گفت : «اى پسر! خداى - عزّ و جلّ - با تو چه كرد؟». گفت : «مرا در جوار خود فرودآورد و گرامى كرد». گفتم ١ : «اى پسر! مرا وصيّتى كن» گفت : اى پدر! به بددلى با خداى - تعالى - معامله مكن». گفتم : «از خداى - تعالى - يارى خواهم». گفت :

«اى پدر! ميان خود و حق تعالى - يك پيرهن مگذار». و سى سال بعد از آن بزيست كه هرگز پيراهنى ديگر نپوشيد.

و گفت : «وقتى نفسم بر آن داشت كه از خداى - تعالى - چيزى خواهم. هاتفى آواز داد كه : «به جز خدا چيزى ديگر مى خواهى؟». لاجرم گفت : «از خداى - تعالى - شرم دارم كه براى روزى چيزى جمع كنم، بعد از آن كه او ضمان كرده است».

و گفت : وقتى در باديه مى رفتم. گرسنگى غلبه كرد و نفس مطالبه چيزى كرد تا از خداى - تعالى - طعام خواهم. گفتم : «طعام خواستن كار متوكّلان نيست». هيچ نگفتم.

چون نفس نااميد شد، مكرى ديگر ساخت. گفت : «طعام نمى خواهى، بارى صبر خواه». قصد كردم تا صبر خواهم. عصمت حق مرا دريافت. آوازى شنيدم كه كسى مى گويد ٢كه : «اين دوست ما مى گويد كه : ما بدو نزديكيم. و مقرّر است كه ما آن كس را كه سوى ما آيد ضايع نگذاريم تا از ما قوت و صبر مى خواهد، و عجز و ضعف خويش پيش مىرد، و پندارد كه نه او ما را ديده است و نه ما او را». يعنى به طعام خواستن محجوب گشتى، از آن كه طعام غير ما بود، و به صبر خواستن هم محجوب شدى كه صبر هم غير ماست.

و گفت : وقتى در باديه شدم بى زاد، و مرا فاقه رسيد. چشم من به منزلى افتاد. شاد شدم. نفس گفت : «سكون يافتم». سوگند خوردم كه : در آن منزل فرونيايم. گورى بكندم و در آنجا شدم. آوازى شنيدم كه : «اى مردمان در فلان منزل يكى از اولياء خداى خود را بازداشته است در ميان ريگ. او را دريابيد». جماعتى بيامدند و مرا ٣برگرفتند و به منزل بردند.

و گفت : يك چند هر سه روز طعام خوردمى. در باديه رفتم و سه روز چيزى

__________

١ - ظ : گفت : يا «گفت : گفتم. . .»

٢ - ظ : مى گفت.

٣ - اصل : او را. متن مطابق «ن» است.

نيافتم. چهارم روز ضعفى در من پيدا آمد. طبع به عادت خود طعام خواست. بر جايى بنشستم. هاتفى آواز داد كه : «اختيار كن ١كه سببى خواهى دفع سستى را، يا طعام خواهى سكونت نفس را؟». گفتم : «الهى! سببى». پس قوّتى در من بازديد آمد و دوازده منزل ديگر برفتم بى طعام و شراب.

و گفت : يك روز بر كرانه دريا جوانى را ديدم مرقّع پوشيده و محبره يى آويخته.

گفتم : «سيماى او عيان است و معاملتش نه چنان است. چون در وى مى نگرم، گويم از رسيدگان است، و چون در محبره مى نگرم، گويم از طالب علمان است. بيا تا از او بپرسم تا از كدام است؟». گفتم : «اى جوان! راه به خداى چگونه است؟». گفت : «راه به خداى دو است : راه خواصّ و راه عوام. تو را از راه خواصّ هيچ خبرى نيست. امّا راه عوام اين است كه تو مى سپرى و معاملت خود را علّت وصول به حق مى نهى، و محبره را آلت حجاب مى شمرى».

و گفت : «روزى به صحرا رفتم. ده سگ درنده شبانان روى در من نهادند. چون نزديك من آمدند، من روى به مراقبت آوردم. سگى سپيد در آن ميان بود. بر ايشان حمله كرد و همه را از من دور كرد و از من جدا نشد تا وقتى كه از آن سگان دور شدم».

نقل است كه روزى سخن مى گفت در ورع. عبّاس بن المهتدى ٢بگذشت. گفت :

«يا ابو سعيد! شرم ندارى كه در زيربناى دوانقى نشينى و از حوض زبيده آب خورى، آنگاه در ورع سخن گويى!». در حال تسليم شد كه : «چنين است كه تو مى گويى».

و سخن اوست كه : «آفرينش دلها بر دوستى آن كس است كه با او نيكى كند». و گفت : «عجبا! آن كه در همه عالم خداى - عزّ و جلّ - را محسن نداند، چگونه دل به كليّت بدو سپارد،» و گفت : «دشمنى فقرا، بعضى با بعضى، از غيرت حق بود كه با يكديگر آرام نتوانند ٣گرفت». و گفت : «حق - تعالى - مطالبت كند اعمال را از اولياء خود، چون او را برگزيده اند و اختيار كرده، كه روا ندارد ايشان را كه ميان او و ميان ايشان در آينده بود؛ و احتمال نكند كه ايشان را در هيچ كارى راحتى بود الاّ بدو».

__________

١ - اصل : اختيار خواهى. متن مطابق «ن» است.

٢ - اصل : المهدى. متن مطابق «ن» است.

٣ - اصل : نتوانيد. متن مطابق نسخه هاى ديگر است.

و گفت : «چون حق - تعالى - خواهد كه دوست گيرد بنده يى از بندگان خود را، در ذكر بر وى گشاده گرداند. [پس هرگاه كه از ذكر لذّت يافت در فتوّت بر وى گشاده گرداند ١]. پس او را در سراى فردانيّت فرودآرد و محلّ جلال و عظمت بر وى مكشوف گرداند، پس هرگاه كه چشم او بر جلال و عظمت او افتد، باقى ماند، و اويى او در حفظ خداى افتد». و گفت : «اوّل مقامات اهل معرفت تحيّر است با افتقار، پس سرور با اتصال، پس فنا است با انتباه، پس بقا است با انتظار. و نرسد هيچ مخلوقى بالاى اين».

و اگر كسى گويد : «پيغمبر - عليه الصّلاة و السّلام - نرسيد؟». گوييم : رسيد. امّا در خور خويش، چنان كه همه را حق - تعالى - متجلّى شود، و ابو بكر را - رضى الله عنه - يك بار متجلّى شود در خور او، و هر يكى را در خور آن كس.

و گفت : «هر كه گمان برد كه به جهد به وصال حق رسد، خود را در رنج بى نهايت افگند». و گفت : «خلق در قبضه خداى - عزّ و جلّ - اند و در ملك او. هرگاه كه مشاهده حاصل شود ميان بنده و حقّ، در سرّ بنده و در فهم بنده جز خداى هيچ نماند». و گفت :

«وقت عزيز خود را جز به عزيزترين چيزها مشغول مكن و عزيزترين چيزها شغلى بود بين الماضى و المستقبل» - يعنى وقت نگه دار ٢ - و گفت : «هر كه به نور فراست نگرد، به نور حق نگرسته باشد و مادّه علم وى از حق بود. وى را سهو و غفلت نباشد. بل كه حكم حق بود كه زبان بنده را بدان گويا گرداند».

و گفت : «از بندگان حق قومىند كه ايشان را خشيت خداى - تعالى - خاموش گردانيده است و ايشان فصحا و بلغااند در نطق، بدو». و گفت : «هر كه را معرفتى در دل قرار گرفت، درست آن است كه در هر دو سراى نبيند جز او و نشنود جز از او و مشغول نبود جز بدو». و گفت : «فنا در فناء بنده باشد از رؤيت بندگى، و بقا، بقاء بنده باشد در حضور الهى». و گفت : «فنا متلاشى شدن است به حق و بقا حضور است با حق». و گفت :

«حقيقت قرب پاكى دل است از همه چيزها و آرام دل با حق، تعالى». و گفت : «هر باطن كه ظاهر وى به خلاف او بود، باطل بود». و گفت : «ذكر سه وجه است : ذكرى است به زبان و دل از آن غافل، و اين ذكر عادت بود؛ و ذكرى است به زبان و دل حاضر، اين ذكر

__________

١ - از «م» افزوده شد.

٢ - اصل : نگه دارد. متن مطابق نسخه هاى ديگر است.

طلب ثواب بود؛ و ذكرى است كه دل را بگرداند و زبان را گنگ كند، قدر اين ذكر كس نداند جز خداى، تعالى».

و گفت : «اوّل توحيد فانى شدن است همه چيزها از دل مرد، و به خداى - عزّ و جلّ - بازگشتن به جملگى». و گفت : «عارف تا نرسيده است، يارى مى خواهد از همه چيز. [چون برسد، مستغنى گردد به خداى از همه چيز ١] و بدو محتاج گردد همه چيز ٢» و گفت : «حقيقت قرب آن است كه به دل احتباس هيچ چيز نتوانى كرد و به وجود هيچ چيز حبس نتوانى يافت». و گفت : «علم آن است كه در عمل آرد تو را، و يقين آن است كه برگيرد تو را». و گفت : «تصوّف تمكين است از وقت». پرسيدند از تصوّف.

گفت : «آن است كه صافى بود از خداوند خويش، و پر بود از انوار، و در عين لذّت بود ٣از ذكر». و هم از تصوّف پرسيدند. گفت : «چيست گمان تو به قومى كه بدهند تا گشايش يابند و منع كنند تا نيابند. پس ندا مى كنند به اسرار كه بگرييد ٤بر ما؟».

پرسيدند كه : «عارف را گريه بود؟». گفت : «گريه او چندان بود كه در راه باشد.

چون به حقايق قرب رسيد و طعم وصال چشيد، گريه زايل شود». و گفت : «عيش زاهد خوش نبود كه به خود مشغول بود». و گفت : خلق عظيم آن بود كه او را هيچ همّت نبود جز خداى». و گفت : «توكّل اعتماد دل است بر خداى». و گفت : «توكّل اضطرابى است بى سكون و سكونى بىضطراب» - يعنى صاحب توكّل بايد كه چنان مضطرب شود در نايافت، كه سكونش نبود هرگز، تا چنان سكونش بود در قرب يافت، كه هرگزش حركت نبود». و گفت : «هر كه تحكم نتواند كرد در آنچه ميان خود ٥و خداست، به تقوى و مراقبت، به كشف و مشاهده نتواند رسيد». و گفت : «غرّه مشويد به صفاء عبوديّت كه منقطع است از نفس و ساكن است با خداى».

گفتند : «چون است كه حقّ توانگران به درويشان نمى رسد؟». گفت : «سه چيز را :

يكى آن كه [آنچه] ايشان دارند حلال نباشد، دوّم آن كه بر آن موافق نباشند، سيّوم آن كه درويشان بلا اختيار كرده اند». و السّلام.

__________

١ - از «ن» افزوده شد.

٢ - اصل : به همه چيز. متن مطابق «ن» است. اين سخن در «م» نيست.

٣ - اصل : نبود. متن مطابق «ن» است.

٤ - اصل : بگزيند. متن مطابق «ن» است.

٥ - «ن» : او.

46 - ذكر أبو الحسين نوري رحمة الله عليه

٤٦ - ذكر أبو الحسين نوري رحمة الله عليه

آن مجذوب وحدت، آن مسلوب عزّت، آن قبله انوار، آن نطفه ١ اسرار، آن خويشتن كشته درد دورى، لطيف عالم ابو الحسين نورى - رحمة الله عليه - يگانه عهد بود و قدوه وقت و ظريف اهل تصوّف و شريف اهل محبّت؛ و رياضتى شگرف و معاملتى پسنديده و نكتى عالى و رموزى عجب و نظرى صحيح و فراستى صادق و عشقى با كمال و شوقى بى نهايت داشت؛ و مشايخ بر تقديم او متّفق بودند و او را «امير القلوب» گفتندى و «قمر الصّوفية». مريد سرى سقطى بود و [صحبت] احمد حوارى يافته و از اقران جنيد بود و در طريقت مجتهد بود و صاحب مذهب؛ و از صدور علما و مشايخ بود، و او را در طريقت براهينى قاطعه هست و حجّتى لامعه. و قاعده مذهبش آن است كه تصوّف را بر فقر تفضيل نهد؛ و معاملتش موافق جنيد است و از نوادر طريقت او يكى آن است كه صحبت بىيثار حرام داند و در صحبت، ايثار حقّ صاحب فرمايد بر حقّ خويش، و گويد: «صحبت با درويشان فريضه است و عزلت ناپسنديده» و ايثار صاحب بر صاحب فريضه گويد. و او را نورى از آن گفتند كه چون شب تاريك سخن گفتى، نور از دهان او بيرون آمدى ٢، چنان كه خانه روشن شدى. و نيز از آن نورى گفتند كه به نور فراست از اسرار باطن خبر دادى. و نيز گفتند: او را صومعه يى بود در صحرا كه همه شب آنجا عبادت كردى و خلق آنجا به نظاره شدندى. به شب نورى ديدند كه مى درخشيدى و از صومعه او به بالا برمى شدى. و ابو محمّد مغازلى گفت: «هيچ كس

__________

١ - «ن»: نقطه.

٢ - اصل: مىمدى. متن مطابق «ن» است.

نديدم به عبادت نورى».

و در ابتدا چنان بود كه هر روز بامداد از خانه بيرون آمدى كه : «به دكان مى روم» و نانى چند برداشتى و در راه صدقه كردى و در مسجد شدى و نماز كردى تا پيشين.

پس به دكان آمدى. اهل خانه پنداشتندى كه در دكان چيزى خورده است و اهل دكان را گمان بودى كه در خانه چيزى خورده است. هم چنين بيست سال ١بدين طريق معاملت كرد، كه كس بر احوال او مطّلع نشد.

نقل است كه گفت : سالها مجاهده كردم و خود را به زندان بازداشتم و پشت بر خلايق كردم و رياضت كشيدم. راه بر من گشاده نشد. با خود گفتم : «چيزى [مى] بايد كرد كه كار برآيد، يا فروشوم و از اين نفس برهم». پس گفتم : «اى تن! تو سالها به هوا و مراد خود خوردى و گفتى و ديدى و شنيدى، و رفتى و گرفتى و خفتى، و عيش كردى و شهوت راندى، و اين همه بر تو تاوان است. اكنون در خانه رو تا بندت برنهم و هر چه حقوق حقّ است در گردنت قلاده كنم. اگر بر آن بمانى صاحب دولتى شدى و اگر نه، بارى در راه حق فروشوى». چهل سال چنين كردم و من شنيده بودم كه : «دلهاى اين طايفه به غايت نازك بود، هر چه ايشان بينند و شنوند، سرّ آن بدانند». و من در خود آن نمى ديدم. گفتم : «قول انبيا و اوليا حق بود. مگر من مجاهده به ريا كردم و اين خلل از من است، كه آنجا خلاف را راه نيست». آنگاه گفتم : «اكنون گرد خود برآيم تا بنگرم كه چيست؟». به خود فرونگرستم. آفت آن بود كه نفس با دل من يكى شده بود. چون نفس با دل يكى شود، بلا آن بود. كه هر چه ٢بر دل تابد، نفس حظّ خود از وى بستاند. چون چنان ديدم، دانستم كه از آن بر جاى مى پايد كه هر چه از درگاه به دل مى رسيد، نفس حظّ خود مى ستد. بعد از آن هر چه نفس بدان بياسودى، گرد آن نگشتمى و چنگ در چيزى ديگر زدمى. مثلا اگر او را با نماز، يا با روزه خوش بودى، [يا با خلوت، يا با خلق ٣] در ساختن، خلاف آن كردمى تا آن را همه بيرون انداختم و گام ها بريده گشت. آن گه اسرار در من پديد آمد. پس گفتم : «تو كه اى؟». گفت : «من درّ كان بى كامىم ٤و گفت :

__________

١ - «م» : هشت سال.

٢ - اصل : بر هر چه. متن مطابق «م» است.

٣ - از «م» افزوده شد.

٤ - اصل : من در كام بى كامى است. متن مطابق «ن» است.

«اكنون با مريدان بگو كه : كار من كار ناكامى است و درّ من درّ نامرادى است». آن گه به دجله رفتم و ميان دو زورق بايستادم و گفتم : «نروم تا ماهيى در شست من نيفتد». آخر در افتاد. چون بركشيدم، گفتم : «الحمد لله كه كار من نيك آمد». برفتم و با جنيد بگفتم كه : «مرا فتوحى چنين پديد آمد». گفت : «اى ابو الحسين! آن كه ماهى افتاد، اگر مارى بودى، كرامت تو بودى. لكن چو تو در ميان آمدى، فريب است نه كرامت! كه كرامت آن بود كه تو در ميان نباشى». سبحان الله! اين آزادگان چه مردان بوده اند!

نقل است كه چون غلام خليل به دشمنى اين طايفه برخاست و پيش خليفه گفت كه : «جماعتى پديد آمده اند كه رقص مى كنند و سرود مى گويند و كفريّات مى گويند و همه روز به تماشا مشغول اند و در سردابه ها مى روند پنهان، و سخن ها مى گويند. اين قومىند از زنادقه. اگر امير المؤمنين فرمان دهد ايشان را بكشند، مذهب زنادقه متلاشى شود، كه سر همه اين گروه اند. اگر اين خير از دست امير المؤمنين برآيد، من او را ضامنم به ثوابى جزيل»، خليفه در حال فرمود تا ايشان را ١حاضر كردند و ايشان ابو حمزه و رقّام و شبلى و نورى و جنيد بودند - رحمهم الله - چون خليفه فرمود تا ايشان را به قتل آورند، سيّاف قصد كشتن رقّام كرد. نورى در جست و خود را در پيش افگند به صدق و بازجاى رقّام نشست و گفت : «اوّل مرا به قتل آر» طرب كنان و خندان. سيّاف گفت :

«هنوز وقت تو نيست و شمشير چيزى نيست كه شتاب زدگى بدان كنند». نورى گفت :

«بناء طريقت ٢من بر ايثار است و عزيزترين چيزها جان است. مى خواهم كه اين نفسى چند در كار اين برادران كنم تا عمر نيز ايثار كرده باشم؛ و با آن كه يك نفس در دنيا نزديك من دوست تر از هزارساله آخرت، از آن كه اين سراى خدمت است و آن سراى قرب، و قربت به خدمت باشد». چون اين سخن از وى بشنيدند. در خدمت خليفه عرضه داشتند. خليفه را از انصاف و قدم صدق او تعجّب آمد. فرمود كه : «توقّف كنيد» و به قاضى رجوع فرمود تا در كار ايشان نظرى كند. [قاضى گفت : «بى حجّتى ايشان را منع نتوان كرد» ٣]. پس قاضى دانست كه جنيد در علوم كامل است و سخن نورى شنيده

__________

١ - اصل : او را. متن مطابق «م» است.

٢ - اصل : بنا به طريقت. متن مطابق نسخه هاى ديگر است.

٣ - از «م» افزوده شد.

بود. گفت : «از اين ديوانه مزاج - يعنى شبلى - چيزى از فقه بپرسم، كه او جواب نتواند داد»، گفت : «از بيست دينار چند زكات بايد داد؟». شبلى : گفت «بيست و نيم دينار».

گفت : «اين كه كرده است؟». گفت : «صدّيق اكبر - رضى الله عنه - كه چهل هزار دينار بداد و هيچ بازنگرفت». گفت : «اين نيم دينار چيست؟». گفت : غرامت را، كه آن بيست دينار چرا نگه داشت؟ تا نيم دينارش ببايست داد». پس از نورى مسئله يى پرسيد از فقه. در حال جواب داد. قاضى خجل شد. آنگه نورى گفت : «اى قاضى! اين همه پرسيدى و هيچ نپرسيدى كه خداى - عزّ و جلّ - را مردان اند كه قيام همه بدوست، حركت و سكون همه بدوست، و همه زنده بدواند، و پاينده به مشاهده او. اگر يك لحظه از مشاهده حق بازمانند، جان از ايشان برآيد. بدو خسبند و بدو خورند و بدو گيرند و بدو روند و بدو بينند و بدو شنوند و بدو باشند. علم اين بود نه آن كه تو پرسيدى». قاضى متحيّر شد و كس به خليفه فرستاد كه : «اگر اين ها ملحد و زنديق اند، من حكم كنم كه : در روى زمين يك موحّد نيست». خليفه ايشان را بخواند و گفت : «چه حاجت خواهيد؟» گفتند : «حاجت ما آن است كه ما را فراموش كنى. نه به قبول خود ما را مشرّف گردانى و نه به طرد خود مهجور؛ كه ما را ردّ تو چون قبول و قبول تو چون ردّ است». خليفه بسيار بگريست و ايشان را به كرامتى تمام روانه كرد.

نقل است كه نورى يك روز مريدى را ديد كه در نماز با محاسن خود ١بازى مى كرد. گفت : «دست از محاسن حق بدار». اين سخن به خليفه رسانيدند و فقها اجماع كردند كه : «او بدين [سخن] كافر شد». او را پيش خليفه بردند. گفت : «اين سخن تو گفتى؟». گفت : «بلى». گفت : «چرا گفتى؟» گفت : «بنده از آن كى است؟». گفت : «از آن حق». گفت : «محاسن از آن كه بود؟». گفت : «از آن كسى كه بنده از آن او بود». پس خليفه گفت : «الحمد لله كه خداى - تعالى - مرا از قتل او نگه داشت».

و گفت : «چهل سال است تا ميان من و ميان دل جدا كرده اند كه در اين چهل سال مرا هيچ آرزو نبود و در هيچ چيز شهوتم نبود و هيچ چيز در دلم نيكو ننمود و اين از آن وقت باز بود كه حق - تعالى -[را] بشناختم». و گفت : نورى درخشان ديدم در غيب، پيوسته در وى نظر مى كردم تا وقتى كه من همه آن نور شدم». و گفت : «وقتى از خداى -

__________

١ - اصل : در محاسن خود در نماز. متن مطابق «م» است.

تعالى - درخواستم كه مرا حالتى دايم دهد. هاتفى آواز داد كه : اى ابو الحسين! بر دايم صبر نتواند كرد الاّ دايم».

نقل است كه ١جنيد يك روز پيش نورى شد. نورى پيش جنيد به تظلّم در خاك افتاد و گفت : «حرب سخت شده است و طاقت نمانده است. سى سال است كه چون او پديد مىيد من گم مى شوم، و چون من پديد مىيم او غايب مى شود. و حضور او در غيبت من است. هر چند زارى مى كنم، مى گويد : يا من باشم يا تو». جنيد اصحاب را گفت : «بنگريد كسى را كه درمانده و ممتحن و متحيّر حق - تعالى - است». پس جنيد گفت : «چنان بايد كه اگر زنده شود به تو، و اگر آشكارا شود به تو، تو نباشى، خود همه او بود».

نقل است كه جمعى پيش جنيد آمدند و گفتند : «چند شبانروز است تا نورى بر سر يك خشت مى گردد و مى گويد : الله، الله. و هيچ طعام و شراب نخورده است و نخفته. و نمازها به وقت مى گزارد و آداب نماز به جاى مىورد». اصحاب جنيد گفتند :

«او هشيار است، و فانى نيست، از آن اوقات نماز نگه مى دارد و آداب به جاى آوردن مى شناسد. پس اين تكلّف است نه فنا، كه فانى از هيچ خبر ندارد». جنيد گفت : «چنين نيست كه شما مى گوييد. كه آنها كه در وجد باشند، محفوظ باشند. پس خداى - تعالى - ايشان را نگه دارد از آن كه وقت خدمت از خدمت محروم مانند». پس جنيد پيش نورى آمد و گفت : «يا ابا الحسين! اگر دانى كه با او خروش سودى دارد، تا من نيز در خروش آيم و اگر دانى كه رضا به، تسليم شو تا دلت فارغ گردد». نورى در حال از خروش بازايستاد و گفت «نيكو معلّما كه تويى ما را!».

نقل است كه شبلى مجلس مى گفت. نورى بيامد و بر كناره اى بايستاد و گفت :

«السّلام عليك يا ابا بكر!». شبلى گفت : «و عليك السّلام يا امير القلوب!». گفت : «حق - تعالى - راضى نشود از عالمى در علم گفتن، كه آن را در عمل نيارد. اگر تو در عملى، جاى نگه دار و اگر نه فرودآى». شبلى نگاه كرد و خود را راست نيافت. فرودآمد و چهار ماه در خانه بنشست و بيرون نيامد. خلق جمع شدند و او را بيرون آوردند و بر منبر كردند. نورى خبر يافت. بيامد و گفت «يا ابا بكر : تو بر ايشان پوشيده كردى. لاجرم بر

__________

١ - اصل : و گفت. متن مطابق «م» است.

منبرت كردند؛ و من نصيحت كردم، مرا به سنگ براندند و به مزبله ها انداختند». گفت :

«يا امير القلوب! نصيحت تو چه بود و پوشيده كردن من چه؟». گفت : «نصيحت من آن بود كه رها كردم خلق خداى را به خدا، و پوشيده كردن تو آن بود كه حجاب شدى ميان خدا و خلق. و تو كيستى كه ميان خداى و خلق واسطه باشى؟ پس من نمى بينم تو را الاّ فضولى».

نقل است كه جوانى پاى برهنه از اصفهان به عزم زيارت نورى بيرون شد. چون نزديك رسيد، نورى مريدى را فرمود تا يك فرسنگ راه به جاروب برفت و گفت :

«جوانى مىيد كه اين حديث بر وى تافته است». چون برسيد، نورى گفت : «از كجا مىيى؟». گفت : از «اصفهان» - و ملك اصفهان آن جوان را كوشكى و هزار دينار اسباب و كنيزكى ترك به هزار دينار مى داد كه : آنجا مرو. پس نورى گفت : «اگر ملك اصفهان تو را كوشكى و كنيزكى صاحب جمال و هزار دينار اسباب مى داد كه : مرو، تو اين طلب را با آن مقابله كردى؟» جوان در حال فرياد برآورد كه : «مرا مزن». نورى گفت : «اگر حق - تعالى - هژده هزار عالم بر طبقى نهد و در پيش مريدى آرد، و مريد در آن نگرد، مسلّمش نبود كه حديث خداى كند».

نقل است كه نورى با يكى نشسته بود و هر دو زار مى گريستند. چون آن كس برفت، نورى روى به ياران كرد و گفت : «دانستيد كه اين شخص كه بود؟». گفتند : «نه».

گفت : «ابليس بود و حكايت خدمات خود مى كرد و افسانه روزگار خود مى گفت و از درد فراق مى ناليد و چنين كه ديديد ١مى گريست؛ و من نيز مى گريستم». جعفر خلدى ٢گفت : نورى در خلوت مناجاتى مى كرد. من گوش مى داشتم تا : چه گويد؟ گفت : «بار خدايا! اهل دوزخ را عذاب كنى، جمله آفريدگان تواند به علم و قدرت و ارادت قديم؛ و اگر هرآينه دوزخ را از مردم پر خواهى كرد، قادرى بر آن كه دوزخ را از من پر كنى و ايشان را به بهشت برى» جعفر گفت : من متحيّر شدم. آن گه به خواب ديدم كه يكى بيامدى و گفتى ٣ : «خداى - عزّ و جلّ - فرموده است كه : ابو الحسين را بگوى كه ما تو را

__________

١ - اصل : ديدى. متن مطابق «م» است.

٢ - اصل : جدوى. متن مطابق نسخه هاى ديگر است.

٣ - «م» : بيامد و گفت.

بدان تعظيم و شفقت بخشيديم».

نقل است كه گفت : شبى طوافگاه را خالى يافتم طواف مى كردم. هر بار كه به حجر الاسود مى رسيدم، دعا [مى] كردم و مى گفتم : «اللهمّ ارزقنى حالا و صفة لا اتغيّر منه» - بار خدايا! مرا حالتى و صفتى روزى كن كه از آن نگردم. يك روز از ميان كعبه آوازى شنيدم : «يا ابا الحسين! مى خواهى كه با ما برابرى كنى؟ ماايم كه از صفت خود نگرديم. امّا بندگان را گردان داريم تا ربوبيّت از عبوديّت پيدا گردد. ماايم كه بر يك صفتيم. صفت آدمى، گردان است».

شبلى گويد : پيش نورى شدم. او را ديدم به مراقبت نشسته، كه مويى بر تن او حركت نمى كرد. گفتم : «مراقبتى چنين نيكو از كه آموختى؟». گفت : «از گربه يى كه بر در سوراخ موش بود. و او بسيار از من ساكن تر بود».

نقل است كه شبى اهل قادسيّه شنيدند كه : «دوستى از دوستان خداى - تعالى - خود را در وادى شيران بازداشته است. او را دريابيد». خلق جمله بيرون آمدند و به وادى سباع رفتند. نورى را ديدند كه گورى فروبرده بود و در آنجا نشسته. شفاعت كردند و او را به قادسيّه بردند. پس، از آن حال سؤال كردند، گفت : «مدّتى بود تا چيزى نخورده بودم. در اين باديه بودم. چون خرما بنان ديدم. آرزوى رطب كردم. گفتم : هنوز جاى آرزويى مانده است در من؟ در اين وادى فرودآمدم تا شيران مرا بدرند، و بيش خرما آرزو نكند».

نقل است كه گفت : يك روز در آبى غسل مى كردم. دزدى جامه من ببرد. هنوز از آب بيرون نيامده بودم كه بازآورد، دست او خشك شده. گفتم : «الهى! چون او جامه بازآورد، تو دست بدو بازده». در حال نيك شد.

پرسيدند كه : «خداى - تعالى - با تو چه كند؟». گفت : «چون به گرمابه روم، جامه من نگه دارد. كه روزى به گرمابه رفتم. يكى جامه من ببرد. گفتم : خداوندا! جامه بازده.

در حال آن مرد جامه بازآورد و عذر خواست».

نقل است كه بازار نخاس ١بغداد را آتش افتاده بود و خلق بسيار بسوختند. بر

__________

١ - «ن» : بازار نخاسان.

يك دكان دو غلام بچه رومى بودند سخت صاحب جمال. و آتش گرد ايشان فروگرفته بود و خداوند غلام مى گفت : «هر كه ايشان را بيرون آورد هزار دينار مغربى بدهم».

هيچ كس را زهره نبود كه گرد آن گردد. ناگاه نورى برسيد. آن دو غلام بچه را ديد كه فرياد مى كردند. گفت «بسم الله الرّحمن الرّحيم» و پاى در نهاد و هر دو را به سلامت بيرون آورد. خداوند غلام هزار دينار مغربى پيش نورى نهاد. نورى گفت : بردار و خداى - تعالى - را شكر كن. كه اين مرتبت كه به ما داده اند، به ناگرفتن داده اند كه ما دنيا را با آخرت بدل كرده ايم».

نقل است كه خادمه يى داشت زيتونه نام. گفت : روزى نان و شير پيش نورى بردم و او آتش به دست گردانيده بود و انگشتان او سيه شده ١هم چنان ناشسته نان مى خورد. گفتم : «بى هنجار مردى است». در حال زنى [بيامد] و مرا ٢بگرفت كه : «رزمه جامه من برده اى» و مرا پيش امير بردند، و نورى بيامد و امير را گفت : «او را مرنجان كه جامه اينك مىورند» نگاه كرد ٣، كنيزكى آمد و رزمه جامه آورد. پس من خلاص يافتم. شيخ مرا گفت : «دگر گويى كه : بى هنجار مردى است؟» زيتونه گفت : «توبه كردم».

نقل است كه نورى مى گذشت. يكى را ديد بار افتاده و خرش مرده، و او زار مى گريست. نورى پاى بر خر زد و گفت : «برخيز. چه جاى خفتن است؟». حالى برخاست. مرد باربر نهاد و برفت.

نقل است كه نورى بيمار شد. جنيد به عيادت او آمد و گل و ميوه آورد. بعد از مدّتى جنيد بيمار شد. نورى با اصحاب به عيادت او آمدند. پس ياران را گفت كه :

هركس از اين بيمارى جنيد چيزى برگيريد تا او صحّت يابد». گفتند «برگرفتيم». جنيد حالى برخاست. نورى گفت : «از اين نوبت كه به عيادت آيى، چنين آى، نه چنان كه گل و ميوه آرى».

نورى گفت : پيرى ضعيف را ديدم و بى قوّت ٤، كه تازيانه مى زدند [ش] و او صبر مى كرد. پس به زندان بردند. من پيش او رفتم و گفتم : «تو چنين ضعيف و بى قوّت - كه به

__________

١ - «م» : سياه شده بود.

٢ - اصل : او را. متن مطابق نسخه هاى ديگر است.

٣ - «م» : نگاه كردند.

٤ - «م» : پيرى ديدم ضعيف و بى قوّت.

تازيانه مى زدند ١ - چگونه صبر كردى بر آن تازيانه؟» گفت : «اى فرزند! به همّت بلا توان كشيد نه به جسم». گفتم : «پيش تو صبر چيست؟». گفت : «آن كه در بلا آمدن هم چنان بود كه از بلا بيرون آمدن».

نقل است كه از نورى سؤال كردند كه : «راه به معرفت چون است؟». گفت : «هفت درياست از نار و نور. چو هر هفت دريا را گذار كردى، آن گه لقمه يى كردى چنان، كه اوّلين و آخرين به يك لقمه فروبرى».

نقل است كه يكى از اصحاب ابو حمزه را گفت - و ابو حمزه اشارت به قرب كردى - گفت : «او را بگوى كه : نورى سلام مى رساند و مى گويد : قرب قرب در آنچه ما در آنيم، بعد بعد بود».

و سؤال كردند از عبوديّت. گفت : «مشاهده ربوبيّت است». گفتند : «آدمى كى مستحقّ آن بود كه خلق را سخن گويد؟». گفت : «وقتى كه از خداى - عزّ و جلّ - فهم كند. و اگر از خداى - عزّ و جلّ - فهم نمى كند، بلاى او در بلاد الله و عباد الله عام بود».

سؤال كردند از اشارت، گفت : «اشارت مستغنى است از عبارت، و يافتن اشارت ٢به حق استغراق سراير است از صدق ٣». و سؤال كردند از وجد. گفت : «به خدايى كه ممتنع است زبان از نعت حقيقت او، و گنگ است بلاغت اديب از وصف جوهر او، كه كار وجد از بزرگترين كارهاست و هيچ رنجى نيست دردمندتر از معالجت وجد». و گفت : «وجد زبانه يى است كه در سرّ نگنجد ٤و از شوق پديد آيد، كه اندامها به جنبش آيد، از شادى يا از اندوه». گفتند : «دليل چيست به خداى؟» گفت : «خداى». گفتند : «پس حال عقل چيست؟». گفت : «عقل عاجزى است، و عاجز دلالت نتواند كرد جز بر عاجزى كه مثل او بود». و گفت : «راه مسلمانى بر خلق بسته اند. تا سر بر خطّ رسول - صلى الله عليه [و] سلّم - ننهند ٥، گشاده نشود». و گفت : «صوفيان آن قوم اند كه جان ايشان از كدورت بشريّت آزاد گشته است، و از آفت نفس صافى شده و از هوا خالص شده، تا در صفّ اوّل و درجه اعلى با حق بياراميده اند و از غير او رميده، نه مالك بوند و نه مملوك». و گفت :

__________

١ - اين جمله در نسخه «ن» نيست و زائد مى نمايد.

٢ - اصل : از اشارت. متن مطابق «ن» است.

٣ - «ن» : از عبارت صدق.

٤ - «م» : بجنبد.

٥ - اصل : ننهد. متن مطابق «م» است.

«صوفى، هيچ در بند او نبود و او در بند هيچ نبود». و گفت : «تصوّف نه علم است و نه رسوم، ليكن اخلاقى است» - يعنى اگر رسم بودى، به مجاهده به دست آمدى و اگر علم بودى، به تعليم حاصل شدى. بل كه اخلاقى است كه : تخلّقوا باخلاق الله. و به خلق خداى بيرون آمدن، نه به رسوم دست دهد و نه به علوم - و گفت : «تصوّف آزادى است و جوانمردى و ترك تكلّف، و سخاوت». و گفت : «ترك، ترك جمله نصيبهاى نفس است براى نصيب حق». و گفت : «تصوّف دشمنى دنياست و دوستى مولى».

نقل است كه روزى نابينايى مى گفت : «الله، الله». نورى پيش او رفت و گفت :

«تو او را چه دانى؟ و اگر بدانى زنده نمانى». اين بگفت و بى هوش شد و از آن شوق به صحرا افتاد، در نيستانى نو دروده. و چرخ مى زد و آن نى در پاى و پهلوى او مى رفت و خون روان مى شد و از قطره ١خون «الله، الله» بازديد مىمد.

ابو نصر سرّاج گويد - رحمه الله - چون او [را] از آنجا باز خانه آوردند، گفتند :

بگو : لا اله الاّ الله. گفت : «آخر هم آنجا مى روم» و در آن وفات كرد. جنيد گفت - رحمه الله - «تا نورى وفات كرد، هيچ كس در حقيقت صدق سخن نگفت كه صدّيق زمانه او بود». رحمة الله عليه.

__________

١ - «م» : قطرات.

47 - ذكر [أبو] عثمان حيري رحمة الله عليه

٤٧ - ذكر [أبو] عثمان حيري رحمة الله عليه

آن حاضر اسرار طريقت، آن ناظر ١ انوار حقيقت، آن ادب يافته عتبه عبوديّت، آن جگر سوخته جذبه ربوبيّت، آن سبق برده در مريدى و پيرى، قطب وقت [ابو] عثمان حيرى - رحمة الله عليه - از اكابر اين طايفه و از معتبران اهل تصوّف بود، و رفيع قدر و عالى همّت و مقبول اصحاب بود و مخصوص به انواع كرامات و رياضات. و وعظى عالى داشت و اشارتى بلند، و در فنون علوم شريعت و طريقت كامل. و سخنى موزون و مؤثر داشت و هيچ كس را در بزرگى او سخن نيست [چنان كه اهل طريقت در عهد او چنين گفتند كه: «در دنيا سه مردند كه ايشان را چهارم نيست ٢]: [ابو] عثمان در نشابور و جنيد در بغداد و ابو عبد الله بن الجلا به شام، و [عبد الله] محمّد رازى گفت:

«جنيد و رويم و يوسف حسين و محمّد بن فضل و ابو على جوزجانى ٣ و غير ايشان [را]- رحمهم الله - از مشايخ بسى يافتم. هيچ كس را از اين قوم شناساتر به خداى از ابو عثمان حيرى نديدم».

و اظهار تصوّف در خراسان از او بود و او با جنيد و رويم و يوسف حسين و محمّد بن فضل صحبت داشته بود و او را سه پير بزرگوار بود: اوّل يحيى معاذ، دوّم شاه شجاع كرمانى، سيّوم ابو حفص حدّاد. و هيچ كس از مشايخ از دل پيران چندان بهره نيافتند كه او يافت. و در نشابور او را منبر نهادند تا سخن اهل تصوّف بيان كرد.

__________

١ - اصل: باطن. متن مطابق نسخه هاى ديگر است.

٢ - از «ن» افزوده شد.

٣ - اصل: جرجانى. متن مطابق «ن» است.

و ابتداء او آن بود كه گفت : «پيوسته دلم چيزى از حقيقت مى طلبيد در حال طفوليّت، و از اهل ظاهر نفرتى داشتم، و پيوسته بدان مى بودم كه : جز اين كه عامّ بر آن اند چيزى ديگر هست و شريعت را اسرارى است جز اين ظاهر».

نقل است كه روزى به دبيرستان مى رفت با چهار غلام، يكى حبشى و يكى رومى و يكى كشميرى و يكى ترك. و دواتى زرين در دست داشت و دستارى قصب بر سر و خزى پوشيده. به كاروانسرايى كهنه رسيد. خرى ديد پشت ريش. كلاغ جراحت او مى كند و او را قوّت آن نه كه از خود براند. رحم آمدش. غلامى را گفت : «تو چرا با منى؟» گفت : «تا هر انديشه كه در خاطر تو گذرد، ما در آن يار تو باشيم». در حال جبّه خز بيرون كرد و بر درازگوش پوشيد و دستار قصب بر وى فروبست. در حال خر به زبان حال در حضرت [عزّت] مناجاتى كرد، و بوعثمان هنوز به خانه نيامده بود كه واقعه مردان بدو فرودآمد. چون شوريده يى به مجلس يحيى افتاد و از سخن يحيى [معاذ] كار بر وى گشاده شد. از مادر و پدر ببريد و چند مدّت در خدمت يحيى رياضت كشيد تا جمعى از پيش شاه شجاع برسيدند. حكايت شاه بازگفتند. او را ميلى عظيم [به ديدن شاه ١] بازديد آمد. دستورى خواست ٢و به كرمان شد به خدمت شاه. شاه او را بار نداد و گفت : «تو با رجا خو كرده اى و مقام يحيى رجاست، و كسى كه پرورده رجا بود، از وى سلوك ٣نيايد [كه] رجا به تقليد كردن، كاهلى بار آورد، و رجاء يحيى تحقيق است ٤و تو را تقليد». بسيار تضرّع نمود و بيست روز بر آستانه او معتكف شد تا بار داد. و مدّتى در صحبت او بماند و فوايد بسيار گرفت، تا شاه عزم نشابور [كرد] به زيارت ابو حفص. [ابو] عثمان با وى بيامد - و شاه قبا پوشيدى ابو حفص، شاه را استقبال كرد و ثنا گفت. پس ابو عثمان را همّت صحبت ابو حفص بود، امّا حشمت شاه او را از آن منع مى كرد كه چيزى گويد، كه شاه غيور بود و ابو عثمان از خداى مى خواست تا شبى بىزار شاه پيش ابو حفص بماند، از آن كه كار ابو حفص عظيم بلند مى ديد. چون شاه عزم بازگشتن كرد، ابو عثمان هم برگ راه بساخت. تا روزى ابو حفص با شاه گفت به

__________

١ - از «هـ» افزوده شد.

٢ - اصل : دستورى داد. متن مطابق «ن» است.

٣ - اصل : نيكو نيايد. متن مطابق «ن» است.

٤ - اصل : به حقيقت. متن مطابق «م» است.

حكم انبساط، كه : «اين جوان را اينجا بمان كه ما را با وى خوش است». شاه روى به [ابو] عثمان كرد و گفت : «اجابت كن شيخ را». پس شاه برفت و ابو عثمان آنجا بماند و ديد آنچه ديد. تا ابو حفص در حقّ ابو عثمان گفت كه : «آن وعظ يحيى او را به زيان آورده بود، تا كى به صلاح بازآيد؟» يعنى نخست آتشى بود. كسى ١مى بايست تا آن را زيادت كند و نبود.

نقل است كه ابو عثمان گفت : «هنوز جوان بودم كه ابو حفص مرا از پيش خود براند و گفت : نخواهم كه دگر نزديك من آيى. من هيچ نگفتم و دلم بار نداد كه پشت بر وى كنم. همچنان روى سوى او، بازپس مى رفتم گريان، تا از چشم او غايب شدم و در برابر او جايى ساختم و سوراخى بريدم كه از آنجا او را مى ديدم، و عزم كردم كه از آنجا بيرون نيايم مگر به فرمان شيخ». چون شيخ او را چنان ديد و آن حال مشاهده كرد، او را بخواند و مقرّب گردانيد و دختر بدو داد.

و گفت : «چهل سال است كه خداوند مرا در [هر] حال كه داشته است، كاره نبوده ام». و دليل بر اين سخن آن است كه منكرى او را به دعوت خواند، ابو عثمان برفت تا در خانه او، پس او شيخ را گفت : «اى شكم خوار ٢چيزى نيست. بازگرد» ابو عثمان بازگشت. چون پاره يى بازآمد، دگر آواز داد كه : «اى شيخ! بازآى» بازگشت. گفت :

«نيكو جدّى دارى در چيزى خوردن. برو كه چيزى كمتر است». شيخ بازگرديد. دگر [بار] بازخواند، بازآمد. گفت : «سنگ است. بخور و الاّ بازگرد». شيخ بازگرديد.

همچنين [تا] سى نوبت او را مى خواند و مى راند. شيخ مىمد و مى رفت، كه هيچ تغيّرى در وى پديد نيامد. بعد از آن مرد در پاى شيخ افتاد و بگريست و توبه كرد و مريد شد. و گفت : «تو چه مردى؟ كه سى بار تو را به خوارى براندم، يك ذرّه تغيّر در تو پديد نيامد».

ابو عثمان گفت : «اين سهل كارى است. كار سگان همين باشد. چون برانى بروند، چون بخوانى بيايند و هيچ تغيّر در ايشان بازديد نيايد، اين بس كارى نباشد كه سگان با ما برابرند. كار مردان ديگر است».

نقل است كه روزى مى رفت. يكى از بام طشتى خاكستر بر سر او ريخت.

اصحاب در خشم شدند. خواستند تا او را برنجانند. ابو عثمان گفت : «هزار شكر مى بايد

__________

١ - اصل : كى. متن مطابق «ن» است.

٢ - اصل : شكم خار.

كرد؛ كه كسى كه سزاى آتش بود، به خاكستر [با وى] صلح كردند».

ابو عمرو گفت : در ابتداء توبه كردم در مجلس ابو عثمان. و مدّتى در آن بودم. باز در معصيت افتادم و از خدمت او اعراض نمودم و هرجا كه او را مى ديدم، مى گريختم.

روزى ناگه بدو رسيدم. مرا گفت : «اى پسر! دشمنان منشين مگر كه معصوم و پاك باشى. از آن كه دشمن ١عيب تو بيند، چون معيوب باشى، دشمن شاد گردد و چون معصوم باشى، اندوهگين شود. اگر تو را بايد كه معصيتى كنى، پيش ما آى تا ما بلاى تو را به جان كشيم و تو دشمن كام نگردى». چون شيخ اين بگفت، دلم از گناه سير شد و توبه نصوح كردم.

نقل است كه جوانى قلاّش مى رفت و ربابى در دست داشت و سرمست. ناگاه ابو عثمان را بديد. موى در زير كلاه پنهان كرد و رباب در آستين كشيد. پنداشت كه شيخ احتساب خواهد كرد. ابو عثمان از روى شفقت نزديك او شد و گفت : «مترس، كه برادران همه يكى باشند». جوان چون آن بديد، توبه كرد و به خانقاه شد. شيخ غسلش فرمود و خرقه در وى پوشيد و سر برآورد و گفت : «الهى! من از آن خود كردم. باقى، تو را مى بايد كرد». در ساعت واقعه مردان به وى فروآمد، چنان كه ابو عثمان در آن واقعه متحيّر شد. نماز ديگر ابو عثمان مغربى برسيد. ابو عثمان حيرى گفت : «اى شيخ! از رشك ٢مى سوزم. كه هر چه ما به عمرى طمع داشتيم، رايگان در كنار اين جوان نهادند كه از شكمش بوى خمر مىيد. تا بدانى كه كار، خداى دارد نه خلق».

نقل است كه يكى از او پرسيد كه : «به زبان ذكر مى گويم، و دل با آن يار نمى گردد». گفت : «شكر كن كه يك عضو بارى مطيع شد و يك جزو را از تو راه دادند.

باشد كه دل نيز موافقت كند».

نقل است كه مريدى از وى پرسيد كه : «چه گويى در حقّ كسى كه اگر جمعى براى او برخيزند، خوش آيد او را و اگر برنخيزند، ناخوش آيد او را؟». شيخ هيچ نگفت تا روزى ميان جمع گفت : «از من مسئله يى چنين و چنين پرسيدند. چه گويم چنين كسى را؟ كه اگر در همين بماند، گو : خواه ترسا مير و خواه جهود».

نقل است كه مريدى ده سال خدمت او كرد و از آداب و حرمت هيچ بازنگرفت و

__________

١ - اصل : دشمنى. متن مطابق «ن» است.

٢ - اصل : از رشك تو. متن مطابق «م» و «ن» است.

با شيخ به سفر حجاز شد و رياضات كشيد، و در اين مدّت مى گفت كه : «سرّى از اسرار با من بگوى» تا بعد از ده سال شيخ گفت : «چون به مبرز ١روى، ايزار پاى بكش، كه اين سخن دراز است. فهم من فهم» - اين سخن بدان ماند كه از ابو سعيد بن ابى الخير، رحمه الله، پرسيدند كه : «معرفت چيست؟» گفت : «آن كه كودكان گويند : نخست بينى پاك كن، آن گه حديث ما كن» - و گفت : «صحبت با خداى - تعالى - به حسن ادب بايد كرد و دوام هيبت؛ و با رسول - عليه السّلام - به متابعت سنّت و لزوم ظاهر علم؛ و صحبت با اوليا به حرمت داشتن و خدمت كردن؛ و صحبت با برادران به تازه رويى - اگر در گناه نباشند - و صحبت با جهّال به دعا و رحمت كردن بر ايشان». و گفت : «چون مريدى چيزى شنود از علم اين قوم و آن را كار فرمايد، نور آن در آخر عمر در دل او بازديد آيد و نفع آن بدو رسد، و هر كه از او سخن شنود، او را سود دارد. و هر كه چيزى شنود از علم ايشان و بدان كار نكند، حكايتى بود كه ياد گرفت، روزى چند برآيد، فراموش كند». و گفت : «هر كه را در ابتدا ارادت درست نشود، او را به روزگار نيفزايد الاّ ادبار». و گفت :

«هر كه سنّت را بر خود امير كند، حكمت گويد و هر كه هوا را بر خود امير كند، بدعت گويد».

و گفت : «هيچ كس عيب خود نبيند تا هيچ از او نيكو بيند. [كه عيب نفس كسى بيند ٢] كه در همه حالها خود را نكوهيده دارد». و گفت : «مريد تمام نشود تا در دل چهار چيز برابر نكند ٣ : منع و عطا و عزّ و ذلّ». و گفت : «عزيزترين چيزى بر روى زمين سه چيز است : عالمى كه سخن او از علم ٤بود، و مريدى كه او را طمع نبود و عارفى كه صفت حق كند بى كيفيّت». و گفت : «اصل ما در اين طريقت خاموشى است و بسنده كردن به علم خداى، تعالى». و گفت : «خلاف سنّت در ظاهر علامت رياء باطن بود». و گفت :

«سزاوار است آن را كه خداى - تعالى - به معرفت عزيز كرد كه : او خود را به معصيت ذليل نكند». و گفت : «صلاح دل در چهار چيز است : در فقر به خدا، و در استغنا از غير خدا، و تواضع، و مراقبت؛ و هر كه انديشه او در جمله معانى، خداى - تعالى - نبود، نصيب او در جمله معانى از خدا ناقص بود». و گفت : «هر كه تفكّر كند در آخرت و پايدارى آن،

__________

١ - اصل : به مرو. متن مطابق «ن» است.

٢ - از «ن» افزوده شد.

٣ - «م» : برابر نگردد.

٤ - شايد : از عمل. همه نسخه ها مانند متن است.

رغبت در آخرتش بازديد آيد». و گفت : «هر كه زاهد شود در نصيب خويش از راحت و عزّ و رياست، دلى فارغش پديد آيد و رحمت بر بندگان خداى كند». گفت : «زهد دست داشتن دنياست و باك ناداشتن در دست هر كه بود».

و گفت : «اندوهگن آن است كه پرواى آنش نبود كه از اندوه بترسد». و گفت :

«اندوه به همه وجه فضيلت مؤمن است، اگر سبب معصيت نبود». و گفت : «خوف از عدل اوست و رجا از فضل او». و گفت : «[صدق] خوف پرهيز كردن است از روزگار به ظاهر و باطن». و گفت : «خوف خاصّ در وقت بود و خوف عامّ در مستقبل». و گفت : «خوف تو را به خداى رساند و عجب دور گرداند». و گفت : «صابر آن بود كه خوى كرده بود به مكاره كشيدن». و گفت : «شكر ١عامّ بر طعام و لباس بود و شكر خاصّ از آنچه در دل ايشان آيد از معانى». و گفت : «اصل تواضع از سه چيز است : از آن كه بنده از جهل خويش ياد كند و از آن كه از گناه خويش ياد كند و از آن كه احتياج خويش به خداى - تعالى - ياد كند».

و گفت : «توكّل بسنده كردن است به خداى - تعالى - از آن كه اعتماد بر وى دارد».

و گفت : «هر كه از حيا سخن گويد و شرم ندارد از خداى در آنچه گويد، او مستدرج بود». و گفت : «يقين آن است كه انديشه و [قصد كار ٢] فردا او را اندك بود». و گفت :

«شوق ثمره محبت بود، هر كه خداى را دوست دارد، آرزومند خدا و لقاء خدا بود». و گفت : «به قدر آن كه به دل بنده از حق - تعالى - سرورى [رسد]، بنده را بدو اشتياق پديد آيد، و به قدر آن كه بنده ٣از دور بماندن او و از راندن او مى ترسد، [بدو نزديك شود ٤»].

و گفت : «به خوف محبّت درست گردد و به ملازمت ادب دوستى مؤكّد گردد». و گفت :

«محبّت را از آن نام محبّت كردند كه هر چه در دل بود جز محبوب، محو گرداند». و گفت : «هر كه وحشت غفلت نچشيده باشد، حلاوت انس نيابد». و گفت : «تفويض آن بود كه : علمى كه ندانى به عالم آن علم بگذارى؛ و تفويض مقدّمه رضاست، و الرّضا باب الله الاعظم». و گفت : «زهد در حرام فريضه است و در مباح وسيلت و در حلال قربت».

و گفت : «علامت سعادت آن است كه مطيع باشى و مى ترسى كه : نبايد كه مردود گردى».

__________

١ - اصل : سكر. متن مطابق «م» است.

٢ - از «م» و «ن» افزوده شد.

٣ - اصل : بنده را.

٤ - از «ن» افزوده شد.

و گفت : «علامت شقاوت آن است كه معصيت كنى و اميد دارى كه مقبول باشى». و گفت :

«عاقل آن است كه از هر چه ترسد، پيش از آن كه در افتد، كار بسازد». و گفت : «تو در زندانى از متابعت كردن شهوات خويش. چون كار به خدا بازگذارى، راحت يابى و سلامت ١». و گفت : «صبر كردن بر طاعت تا فوت نشود از تو، طاعت بود؛ و صبر كردن از معصيت تا نجات يابى از اصرار بر معصيت، هم طاعت باشد». و گفت : «صحبت كن با اغنيا به تعزّز و با فقرا به تذلّل، كه تعزّز بر اغنيا تواضع بود و تذلّل اهل فقر را شريف تر».

و گفت : «شاد بودن تو به دنيا، شاد بودن به خدا از دلت ببرد و ترس تو از غير خدا، ترس خدا از دلت پاك ببرد و [اميد داشتن به غير خدا ٢] اميد داشتن به خدا از دلت دور كند».

و گفت : «موفق آن است كه از غير خداى نترسد و به غير او اميد ندارد و رضاء او بر هواى نفس خويش بگزيند». و گفت : «خوف از خداى تو را به خدا رساند، و كبر و عجب نفس ٣تو را از خداى - عزّ و جلّ - منقطع گرداند و خوار و حقير داشتن خلق، بيماريى است كه هرگز دوا نپذيرد». و گفت : «آدميان بر اخلاق خويش اند تا ما دام كه خلاف هواء ايشان كرده نيايد، و چون خلاف هواء ايشان كنند، جمله خداوندان اخلاق كريم، خداوندان اخلاق لئيم باشند».

و گفت : «اصل عداوت از سه چيز است : طمع در مال و طمع در گرامين داشتن مردمان و طمع در قبول كردن خلق». و گفت : «به هر قطع كه افتد مريد را از دنيا، غنيمت بود». و گفت : «ادب اميدگاه فقرا است و آرايش اغنيا». و گفت : «خداى - تعالى - واجب كرده است بر كرم خويش عفو كردن بندگان كه تقصير كرده اند در عبادت؛ كه فرموده است : كتب ربّكم على نفسه الرّحمة». و گفت : «اخلاص آن بود كه نفس را در آن حظّ نبود به هيچ حال، و اين اخلاص عوام بود؛ و اخلاص خاصّ بر ايشان رود. نه به ايشان بود طاعت ها كه مىرند و ايشان از آن بيرون؛ و ايشان را در آن طاعت پندار نيفتد و آن را چيزى نشمرند». و گفت : «اخلاص صدق نيّت است با حق، تعالى» و گفت : «اخلاص نسيان رؤيت خلق بود به دوام نظر با خالق».

نقل است كه يكى از فرغانه عزم حج كرد. او را گذر بر نشابور افتاد و به خدمت

__________

١ - «م» : سلامت يابى و به راحت برسى.

٢ - از «ن» افزوده شد.

٣ - «م» : صحبت نفس.

ابو عثمان شد و سلام كرد. شيخ جواب نگفت : فرغانى با خود گفت : «مسلمانى سلام كند و جواب ندهد؟». ابو عثمان گفت : «حج چنين كنند؟ كه مادر بيمار را بگذارند و بروند بى رضا [ى] او؟». گفت : «بازگشتم و تا مادر زنده بود توقّف كردم، بعد از آن عزم حج كردم و به خدمت شيخ ابو عثمان رسيدم. مرا به اعزازى و اكرامى تمام بنشاند. همگى مرا خدمت او فروگرفت. جهدى بسيار كردم تا ستوربانى به من داد و بر آن مى بوديم تا وفات كرد. در حال نزع چون پسرش جامه دريد و فرياد كرد، ابو عثمان گفت : «اى پسر! خلاف سنّت كردى و خلاف سنّت ظاهر كردن نشان نفاق بود، كما قال : كلّ اناء يترشّح بما فيه». و در حضور تمام جان تسليم كرد.

48 - ذكر [أبو] محمّد رويم رحمة الله عليه

٤٨ - ذكر [أبو] محمّد رويم رحمة الله عليه

آن صفىّ پرده شناخت، آن ولىّ قبّه نواخت، آن زبده بى زلل، آن بنده ١ بى بدل، آن آفتاب بى غيم، امام عهد [ابو] محمّد رويم - رحمة الله عليه - از جمله مشايخ كبار بود و ممدوح همه؛ و به امامت و بزرگى او همه متّفق بودند؛ و از صاحب سرّان جنيد بود و در مذهب داود فقيه الفقهاء؛ و از علم تفسير نصيبى تمام داشت و در فنون علوم حظّى به كمال؛ و مشار اليه قوم و صاحب همّت و صاحب فراست بود، و در تجريد قدمى راسخ [داشت] و رياضت بسيار كشيده و سفرها بر توكّل كرده؛ و تصانيف بسيار دارد در طريقت.

نقل است كه گفت: «بيست سال است تا بر دل من هيچ طعامى گذر نكرده است الاّ كه در حال به ظهور پيوست و حاضر شد». و گفت: «روزى در بغداد گرمگاهى مى گذشتم. ٢ تشنگى بر من غالب شد. از خانه يى آب خواستم. كودكى كوزه يى آب بيرون آورد. چون مرا ديد، گفت: صوفى به روز آب خورد؟ بعد از آن هرگز به روز روزه نگشادم».

نقل است كه يكى پيش او آمد و گفت: «حال چون است؟». گفت: «چگونه باشد حال كسى كه دين او هواء او باشد و همّت او در دنيا. [نه] نيكوكارى از خلق رميده و نه عارفى از خلق گزيده، نه نقى نه تقى».

پرسيدند كه: «اوّل چيزى كه خداى - تعالى - بر بنده فرض كرده است، چيست؟».

گفت: «معرفت. و ما خلقت الجنّ و الانس الاّ ليعبدون». [و گفت]: «حق - تعالى - پنهان

__________

١ - اصل: بذل. متن مطابق «م» است.

٢ - «م» جمله اى اضافه دارد: به كويى فروشدم.

گردانيده است چيزها در چيزها : [رضاء خويش در طاعت ها، و غضب خويش در معصيت ها] ١، و مكر خويش [در علم خويش و خداع خويش در لطف خويش، و عقوبات خويش در كرامات خويش]».

و گفت : «حاضران بر سه وجه اند : حاضرى است شاهد وعيد، لاجرم در هيبت بود، و حاضرى است شاهد وعده، لاجرم دايم در رغبت بود، و حاضرى است شاهد حق، لاجرم دايم در طرب بود». و گفت : «حق - تعالى - تو را گفتار و كردار روزى كناد.

آن گه گفتار بازگيراد و كردار به تو بازگذاراد كه اين نعمتى بود؛ و چون كردارت بازگيرد و گفتار به تو بازگذارد، مصيبتى بود. و چون هر دو بازگيرد، آفتى بود». و گفت : «گشتن تو با هر گروه بود از مردمان؛ سلامت تر بود كه با صوفيان. كه همه خلق را مطالبت از ظاهر شرع بود مگر اين طايفه، كه مطالبت ايشان به حقيقت ورع بود و دوام صدق؛ و هر كه با ايشان نشيند و ايشان را در آنچه محقّق آن اند، خلافى كند خداى - تعالى - نور ايمان از دل او بازگيرد؛ و حكم حكيم اين است كه حكم ها بر برادران فراخ كند و بر خود تنگ گيرد. كه بر ايشان فراخ كردن، ايمان و علم بود و بر خود تنگ گرفتن از حكم ورع بود».

گفتند : «آداب سفر چگونه بايد؟». گفت : «آن كه مسافر را انديشه از قدم در نگذرد و آنجا كه دلش آرام گرفت، منزلش بود». و گفت : «آرام گير بر بساط، و پرهيز كن از انبساط، و صبر كن بر ضرب سياط تا وقتى كه بگذرى از صراط». و گفت : «تصوّف مبنى است بر سه خصلت : تعلّق ساختن به فقر و افتقار، و محقّق شدن به بذل و ايثار، و ترك كردن اعتراض و اختيار». و گفت : «تصوّف ايستادن است بر افعال حسن». و گفت :

«توحيد حقيقى آن است كه فانى شوى در ولاء او از هواى خود، و در وفاء او از جفاى خود، تا فانى شود ٢كلّ به كلّ». و گفت : «توحيد، محو آثار بشريّت است و تجريد الهيّت». و گفت : «عارف [را] آينه اى است كه چون در آن نگرد، مولاى او بدو متجلّى شود». و گفت : «تمامى حقايق آن بود كه مقارن علم بود». و گفت : «قرب، زايل شدن متعرّضات است». و گفت : «انس آن است كه وحشتى در تو پديد آيد از ماسوى الله، و از نفس خود نيز». و گفت : «انس سرور دل است از حلاوت خطاب». و گفت : «انس خلوت

__________

١ - از «ن» افزوده شد.

٢ - «ن» : شوى.

گرفتن است از غير خدا».

و گفت : «همّت ساكن نشود مگر به محبّت [و ارادت ساكن نشود مگر به دورى از منيت ١] و منيت كسى را بود كه گام فراخ نهد». و گفت : «محبّت وفاء است با وصال و حرمت ٢است با طلب وصال». و گفت : «يقين مشاهده اى است». و پرسيدند از نعت فقير، گفت : «فقير آن است كه نگه دارد سرّ خود را و گوش دارد نفس خود را و بگذارد فرايض خداى، تعالى». و گفت : «صبر ترك شكايت است و شكر آن بود كه آن چه توانى نكنى» ٣. و گفت : «توبه آن است كه توبه كنى از توبت». و گفت : «تواضع ذليلى قلوب است در خليلى علاّم الغيوب». و گفت : «شهوت خفى است، كه ظاهر نشود مگر در وقت عمل». و گفت : «لحظت، راحت است و خطرت امارت و اشارت اشارت». و گفت :

«نفس زدن در اشارت حرام است و در خطرات و مكاشفات و معاينات حلال».

و گفت : «زهد حقير داشتن دنياست و آثار او از دل ستردن». و گفت : «خايف آن است كه از غير خدا نترسد». و گفت : «رضا آن است كه اگر دوزخ را بر دست راستش بدارند، نگويد كه : از چپ مى بايد». و گفت : «رضا استقبال كردن احكام است به دل خوشى». و گفت : «اخلاص در عمل آن بود كه در هر دو سراى، عوض چشم ندارد».

نقل است كه ابو عبد الله خفيف - رحمه الله عليه - وصيّتى خواست از وى، گفت :

«كمترين چيزى در اين راه بذل روح است. اگر اين نخواهى كرد به ترّهات صوفيانه مشغول مشو».

نقل است كه در آخر عمر، خود را در ميان دنياداران پنهان كرد و معتمد خليفه شد به قضا، و مقصود او آن بود كه خود را سترى سازد و محجوب گردد. تا حدّى كه جنيد گفت - رحمه الله - كه : «ما عارفان فارغ مشغوليم و رويم مشغول فارغ است». رحمه الله.

__________

١ - از «ن» افزوده شد.

٢ - «م» : خدمت

٣ - نسخه هاى ديگر : بكنى. هر دو صورت قابل تعبير است.

49 - ذكر ابن عطا رحمة الله عليه

٤٩ - ذكر ابن عطا رحمة الله عليه

آن قطب عالم روحانى، آن معدن حكمت ربّانى، آن ساكن كعبه سبحانى، آن گوهر بحر وفا، امام المشايخ ابن عطا - رحمة الله عليه - سلطان اهل تحقيق بود و برهان اهل توحيد، و در فنون علم آيتى بود و در اصول و فروع مفتى. و هيچ كس را پيش از وى در اسرار تنزيل و معانى و تأويل آن و علم بيان و لطايف آن، [آن كشف] نبود كه او را.

كمالى عظيم داشت و جمله اقران او را محتشم ١ داشتند، و ابو سعيد خرّاز در كار او مبالغت كردى و جز او را تصوّف مسلّم نداشتى. و از كبار مريدان جنيد بود.

نقل است كه جمعى به صومعه او شدند. جمله صومعه ديدند تر شده. گفتند: «اين چه حالت است؟» گفت: «مرا حالتى پديد آمد. از خجالت گرد صومعه مى گشتم و آب از چشم مى ريختم». گفتند: «چه بود؟». گفت: «در كودكى كبوترى از آن كسى بگرفتم. يادم آمد. هزار درم نقره به ثواب خداوندش دادم. هنوز دلم قرار نمى گيرد. مى گريم تا حال چه شود؟». و از او پرسيدند كه: «هر روز چند قرآن برخوانى؟». گفت: «پيش از اين در شبانروزى دو ختم كردمى. اكنون چهارده سال است تا مى خوانم. امروز به سوره الانفال رسيدم». يعنى پيش از اين به غفلت مى خواندم.

نقل است كه او را ده پسر بود، همه صاحب جمال، و در سفرى مى رفتند با پدر.

ناگه دزدان بديشان رسيدند و يك يك پسران او را گردن مى زدند و او هيچ نمى گفت، هر پسرى كه بكشتندى، روى سوى آسمان كردى و بخنديدى، تا نه پسر را گردن زدند.

__________

١ - «م»: محترم.

چون دهم پسر را خواندند ١كه به قتل آورند، روى به پدر كرد [و گفت] : «زهى بى شفقت پدرى كه تويى، كه نه پسر را گردن زدند و تو مى خندى و چيزى نمى گويى!» گفت :

«جان پدر! آن كس كه اين مى كند، با او هيچ نتوان گفت. او خود مى بيند و مى داند، و مى تواند [اگر خواهد، همه را نگاه دارد». دزد چون ٢] اين بشنيد، حالتى در وى ظاهر شد. گفت : «اى پير! اگر اين سخن پيش از اين گفتى، هيچ پسرت كشته نمى شد ٣».

نقل است كه روزى با جنيد گفت كه : «اغنيا فاضل ترند از فقرا، كه با اغنيا در قيامت حساب كنند. و حساب شنوانيدن كلام بى واسطه بود در محلّ عتاب، و عتاب از دوست فاضل تر از حساب ٤». جنيد گفت : «اگر با اغنيا حساب كنند، از درويشان عذر خواهند و عذر فاضل تر از حساب ٥». شيخ علىّ بن عثمان جلاّبى اينجا لطيفه يى مى گويد كه : «در تحقيق محبّت، عذر بيگانگى بود، و عتاب مجاملت دوست باشد ٦. يعنى عتاب مرمّت محبّت است. كه گفته اند كه : العتاب مرمّة المحبّة. دوستى چون خواهند كه بى خلل شود، مرمّت كنند به عتاب، و عذر در موجب تقصير بود». و من نيز اينجا حرفى بگويم : در عتاب ٧سر از سوى بنده مىفتد كه حق - تعالى - بنده [را] غنى گردانيده است و بنده از سر نفس به فضول مشغول گشته تا به عتاب گرفتار شده، امّا در فقر سر از سوى حق مىفتد كه بنده را فقير مى دارد تا بنده به سبب فقر اين همه رنج كشد. پس آن را عذر مى بايد خواست و عذر از حق بود كه عوض همه چيزها بود. كه هر كه فقيرتر بود، به حق غنى تر بود - كه انتم الفقراء الى الله، و انّ اكرمكم عند الله اتقاكم - و هر كه توانگرتر بود، از حق دورتر بود كه : درويشى كه توانگر را تواضع كند، دو ثلثش از دين برود. پس توانگر، مغرور توانگرى [بود، كه] دانى ٨كه حالش چون بود، كه ايشان به حقيقت مرده اند - كه : ايّاكم و مجالسة الموتى - و بعد از پانصد سال از درويشان، به حق راه يابند، و عتابى كه پانصد سال انتظار بايد كشيد، از عذرى كه اهل آن به پانصد سال غرق وصل باشند، كجا بهتر باشد؟ چه گويى؟ كه پيغمبر - عليه الصّلاة و السّلام - مر فرزندان خود را

__________

١ - «م» : خواستند.

٢ - از «ن» افزوده شد.

٣ - «م» : نشدى.

٤ - تعليقات را نگاه كنيد.

٥ - هجويرى : از عتاب حساب، تعليقات را نگاه كنيد.

٦ - هجويرى : و عتاب مخالفت.

٧ - «م» : در غنا

٨ - نسخه هاى ديگر : داند.

به جز فقر روا نداشت و بيگانگان را به عطا توانگر مى كرد. كجا توان گفت كه توانگران از درويشان فاضل تر؟ پس قول قول جنيد است.

بعضى از متكلّمان ابن عطا را گفتند، «چه بوده است شما صوفيان را كه الفاظى اشتقاق كرده ايد ١كه به گوش مستمعان غريب است و زبان معتاد را ترك كرده ايد؟ و اين از دو بيرون نيست : يا تمويه مى كنيد و حق - تعالى - را تمويه به كار نيايد ٢، پس درست شد كه : در مذهب شما عيبى ظاهر گشت كه پوشيده مى كرديد سخن ها را بر مردمان».

ابن عطا گفت : «از بهر آن كرديم كه ما را بدين عزّت بود. از آن كه اين عمل بر ما عزيز بود، نخواستيم كه به جز اين طايفه اين را بدانند و نخواستيم كه لفظ مستعمل عام به كار داريم، لفظى خاصّ پيدا كرديم».

و او را كلمات عالى است : و ٣گفت : «بهترين عمل آن است كه كرده اند و بهترين علم آنچه گفته [اند]. هر چه نگفته اند مگوى و هر چه نكرده اند مكن». و گفت : «مرد را اوّل در ميدان علم جويند، آنگاه در ميدان حكمت، آنگاه در ميدان توحيد. اگر در اين سه ميدان نبود، طمع از دين او گسسته كن». و گفت : «بزرگترين دعوى ها آن است كه كسى دعوى كند به خدا و اشارت كند به خدا يا سخن گويد از خداى، و قدم در ميدان انبساط نهد. كه اين همه از صفات دروغ زنان است». و گفت : «نشايد كه بنده التفات كند بر صفات، و به صفات فروآيد». و گفت : «هر علمى را بيانى است و هر بيانى را زبانى و هر زبانى را عبارتى و هر عبارتى را طريقتى و هر طريقتى را جمعىند مخصوص. پس هر كه ميان [اين] احوال جدا تواند كرد، او را رسد كه سخن گويد».

و گفت : «هر كه خود را به ادب سنّت آراسته دارد، حق - تعالى - او را به نور معرفت آراسته و منوّر گرداند». و گفت : «هيچ مقامى نيست برتر از موافقت در فرمانها و در اخلاق». و گفت : «بزرگترين غفلت ها آن غفلت است كه : از خداى - عزّ و جلّ - غافل ماند و از فرمانهاى او و از معاملت او». و گفت : «بنده يى است مقهور و علمى است مقدور و در اين ميان هر دو، نيست معذور». و گفت : «نفسهاى خود را در هواء نفس خود صرف

__________

١ - در اين موارد فعل ها در اصل مفرد آمده و متن مطابق نسخه هاى ديگر تصحيح شده است.

٢ - ظ : در اينجا دنباله كلام (يا. . .) حذف شده و در نسخه هاى ديگر هم نيست.

٣ - ظ : واو زائد است.

مكن. بعد از آن از براى هر كه خواهى از موجودات صرف مى كن». و گفت : «افضل طاعات گوش داشتن حقّ است بر دوام اوقات». و گفت : «اگر كسى بيست سال در شيوه نفاق قدم زند و در اين مدّت براى نفع برادرى يك قدم بردارد، فاضل تر از آن كه شست سال عبادت به اخلاص كند از براى نجات نفس خود». و گفت : «هر كه به چيزى دون خداى ساكن شود، بلاء او در آن چيز بود». و گفت : «صحيح ترين عقلها عقلى است كه موافق توفيق بود، و بدترين طاعات طاعتى است كه از عجب خيزد، و بهترين گناه ها گناهى است كه توبه از پس آن درآيد». و گفت : «آرام گرفتن به اسباب، مغرور شدن است؛ و ايستادن بر احوال، بريدن از محوّل احوال». و گفت : «باطن جاى نظر حقّ است و ظاهر جاى نظر خلق. جاى نظر حق به پاكى سزاوارتر از جاى نظر خلق».

و گفت : «هر كه اوّل مدخل او به همّت بود به خداى رسد؛ و هر كه اوّل مدخل او به ارادت بود به آخرت رسد؛ و هر كه اوّل مدخل او آرزو بود به دنيا رسد». و گفت : «هر چه بنده را از آخرت بازدارد دنيا بود، و بعضى را دنيا سرايى بود و بعضى را تجارتى و بعضى را عزّى ١و غلبه يى، و بعضى را علمى و مفاخرتى به علم، و بعضى را مجلسى و بعضى را نفسى و شهوتى. همّت هر يكى از خلق به حدّ خويش، بسته آن اند كه در آن اند». و گفت :

«دلها را شهوتى است و ارواح را شهوتى و نفوس را شهوتى. همه شهوات را جمع كردند.

شهوات ارواح را قرب بود، شهوات دلها را مشاهده و شهوات نفس را لذّت گرفتن به راحت». و گفت : «سرشت نفس بر بىدبى است و بنده مأمور است به ملازمت ادب. نفس بدانچه او را سرشته اند مى رود در ميدان مخالفت، و بنده به جهد او را بازمى دارد ٢از مطالبت بد. هر كه عنان او گشاده كند، در فساد با او شريك بود».

پرسيدند كه : «بر خداى - تعالى - چه دشمن تر؟». گفت : «رؤيت نفس و احوال او و عوض جستن بر فعل خويش». و گفت : «قوت منافق خوردن و آشاميدن بود و قوت مؤمن ذكر و حمد بود». و گفت : «انصافى كه ميان خداوند و بنده بود، در سه منزلت است :

استعانت و جهد و ادب، از بنده استعانت خواستن و از خداى - تعالى - قوّت دادن؛ و از بنده جهد و از خداى - عزّ و جلّ - توفيق [دادن]؛ و از بنده ادب به جاى آوردن و از خداى عزّ و جلّ كرامت دادن». و گفت : «هر كه ادب يافته بود به آداب صالحان، او را صلاحيت

__________

١ - «م» : عزتى.

٢ - اصل : بر پاى مى دارد. متن مطابق «ن» است.

بساط كرامت بود؛ و هر كه ادب يافته بود به آداب صدّيقان، او را صلاحيت بساط انس بود و انبساط». و گفت : «هر كه را از آداب محروم گردانيدند، از همه خيراتش محروم گردانيدند». و گفت : «تقصير در ادب در حالت قرب صعب تر بود از تقصير ادب در بعد، كه از جهّال كباير درگذارند ١و صدّيقان را به چشم زخمى و التفاتى بگيرند». و گفت :

«هلاكت اوليا به لحظات قلوب است، و هلاكت عارفان به خطرات ٢اشارت، و هلاكت موحّدان به اشارت حقيقت». و گفت : «موحّدان چهار طبقه اند : طبقه اوّل آن كه نظر در وقت و حالت مى كنند. دوّم آن كه نظر در عاقبت مى كنند. سيّوم آن كه نظر در حقايق مى كنند. [چهارم آن كه نظر در سابقت مى كنند ٣]». و گفت : «ادنى منازل مرسلان اعلى مراتب شهداست، و ادنى منازل شهدا اعلى مراتب صلحاست، و ادنى منازل صلحا اعلى منازل مؤمنان است». و گفت : «خداى - تعالى - را بندگان اند كه اتصال ايشان به حق درست شود ٤و چشمهاى ايشان تا ابد بدو روشن بود. ايشان را حيات نبود الاّ بدو و [به] سبب اتصال دلهاى ايشان [بدو، و دلهاى ايشان] را به صفاء يقين نظر دايم بود بدو. كه حيات ايشان به حيات او متّصل بود. لاجرم ايشان را تا ابد مرگ نبود».

و گفت : «چون كشف گردد ربوبيت در سرّ و صاحب آن نفس زند ٥، آن بر او حرام گردد و برود و هرگز بازنيايد». و گفت : «غيرت فريضه است بر اولياى خداى». پس گفت : «چه نيكوست غيرت در وقت منادمت و [در] محبّت». و گفت : «اگر صاحب غيرت را حالتى صحيح بود، كشتن او فاضل تر از آن بود كه غير او» - يعنى حال صحيح صاحب غيرت چنان به غايت بود كه هر كه او را بكشد، ثواب يابد تا او از آن آتش غيرت برهد - و گفت : «همّت آن است كه هيچ از عوارض، آن را باطل نتواند گردانيد». و گفت : «همت آن است كه در دنيا نبود». و گفت : «زندگى محبّ به دل است و زندگى مشتاق به اشك و زندگى عارف به ذكر و زندگى موحّد به زبان و زندگى صاحب تعظيم به نفس و زندگى صاحب همّت به انقطاع از نفس ٦. و اين زندگى سوختن و غرقه شدن

__________

١ - اصل : در گذرانيد. متن مطابق «م» است.

٢ - اصل : لحظات. متن مطابق نسخه هاى ديگر است.

٣ - از «ن» افزوده شد.

٤ - اصل : در اين «م» در شود. متن مطابق «ن» است.

٥ - اصل : زنده.

٦ - ظ : انقطاع نفس

بود». اگر كسى گويد كه : «زندگى موحّدان به زبان چگونه بود؟»، گوييم : باطنش همه توحيد گرفته بود. يك ذرّه از باطنش خبر نبود، جز آن كه زبان مى جنباند چنان كه آن بزرگ گفت : «سى سال است تا ما بايزيد مى جوييم». و زندگى صاحب تعظيم به نفس چنان بود كه زبانش از كار شده بود و نفسى مانده، و زندگى صاحب همّت و منقطع شدن نفس آن بود كه اگر در آن هيبت نفس زند، هلاك شود. كما قال - عليه السّلام - «لى مع الله وقت ١ [كه] نه من در گنجم كه نبىّ مرسلم، نه جبريل».

و گفت : «علم چهار است : علم معرفت و علم عبادت و علم عبوديت و علم خدمت». و گفت : «حقيقت اسم بنده است و هر حقّى را حقيقتى است [و هر حقيقتى را حقّى و هر حقّى را حقّى ٢]» - يعنى هر حقيقت كه تو دانى اسم بنده بود و آن بى نشان است و بى نهايت. و چون بى نهايت بود هر حقّى را حقيقتى بود ٣ - و گفت : «حقيقت توحيد نشان توحيد است» - و اين سخن بيان آن است كه : حقيقت اسم بنده است - و گفت : «صدق توحيد آن بود كه قايم به يكى بود». و گفت : «چون محبّ دعوى مملكت كند از محبّت بيفتد».

و گفت : «وجد انقطاع اوصاف است تا نشان ارادت نماند، همه اندوه بود». و گفت : «هرگه كه تو ياد وجد توانى كرد، وجد از تو دور است». و گفت : «نشان ثبوت محبّت، برخاستن حجاب است ميان قلوب و علاّم الغيوب». و گفت : «علم بزرگترين هيبت است و حيا. چون از اين هر دو دور ماند، هيچ چيز در او بنماند». و گفت : «هر كه را توبه با عمل درست بود، توبه وى مقبول بود». و گفت : «عقل آلت عبوديّت است نه اشراف بر ربوبيّت». و گفت : «هر كه توكّل كند بر خدا براى خدا، [خدا] كارش بسازد در اين جهان و در آن جهان ٤، و تا متوكّل بود بر خداى بر توكّل خويش، نه براى نسبتى ديگر ٥». و گفت : «توكّل حسن التجاست به خداى - تعالى و صدق افتقار بدو». و گفت :

«توكّل آن است كه تا شدّت فاقه در تو پيدا نشود، به هيچ سبب بازننگرى و از حقيقت

__________

١ - نسخه هاى ديگر : الحديث. عطار تمام اصل حديث را نقل نكرده است. به تعليقات نگاه كنيد.

٢ - از «ن» افزوده شد.

٣ - «م» و «ن» : هر حقيقتى را حقى بود.

٤ - در «ن» ترتيب اين جمله با جمله بعد تقديم و تأخير يافته اما مضمون يكى است.

٥ - در «ن» و «ق» : نصيب ديگر.

سكون بيرون نيايى. چنان كه حق داند كه تو بدان راست ايستاده اى». و گفت : «معرفت را سه ركن بود : هيبت و حيا و انس ١».

و گفت : «رضا نظر كردن دل است به اختيار قديم خداى - تعالى - در آنچه در ازل بنده را اختيار كرده است و آن دست داشتن خشم است». و گفت : «رضا آن است كه به دل به دو چيز نظاره كند. يكى آن كه بيند كه : آنچه در وقت به من رسيد مرا در ازل اين اختيار كرده است، و ديگر آن كه بيند كه : مرا ٢اختيار كرد، آن فاضل تر [است] و نيكوتر». و گفت : «اخلاص آن است كه خالص بود از آفات».

و گفت : «تواضع قبول حق بود». و گفت : «تقوى را ظاهرى است و باطنى :

ظاهرش نگه داشتن حق هاست و حدها، و باطنش نيت و اخلاص». پرسيدند كه :

«ابتداى اين كار چيست و انتهاش كدام است؟». گفت : «ابتداش معرفت است و انتهاش توحيد». و گفت : «قرار گرفتن به دو چيز است : آداب عبوديت و تعظيم حقّ ربوبيّت». و گفت : «ادب ايستادن است بر مراقبت، با هر چه نيكو داشته اند گفته آيد ٣» [گفتند] : «اين چگونه است؟». گفت : «آن كه معاملت با خداى - تعالى - به ادب كند پنهان و آشكارا.

چون اين به جاى آوردى، اديب باشى اگر چه اعجمى باشى».

گفتند : «از طاعت كدام فاضل تر؟». گفت : «مراقبت حق بر دوام وقت». پرسيدند از شوق. گفت : «سوختن دل بود و پاره شدن جگر و زبانه زدن آتش در وى». گفتند :

«شوق برتر بود يا محبّت؟». گفت : «محبّت. زيرا كه شوق از او خيزد». و گفت : «چون آوازه و عصى آدم [برآمد]، جمله چيزها بر آدم بگريستند مگر سيم و زر. حق - تعالى - به ايشان وحى كرد كه : چرا بر آدم نگريستيد؟ ٤گفتند : ما بر كسى كه در تو عاصى شود نگرييم! حق - تعالى - فرمود كه به عزّت و جلال من كه قيمت همه چيز به شما ٥آشكارا كنم و فرزندان آدم را خادم شما گردانم».

نقل است كه يكى با وى گفت كه : «عزلتى خواهم گرفت». گفت : «به كه خواهى پيوست چون از خلق مى برى؟». گفت : «پس چه كنم؟». گفت : «به ظاهر با خلق مى باش

__________

١ - اصل : امن. متن مطابق نسخه هاى ديگر و نيز مطابق مآخذ عطار است.

٢ - اصل : آنچه مرا. متن مطابق «ن» است.

٣ - «م» : نيكو داشته اند گفتن.

٤ - اصل : نگريستى. متن مطابق «م» است.

٥ - اصل : به تو. متن مطابق «م» است.

و به باطن با حق».

نقل است كه اصحاب ١خود را گفت كه : «به چه بلند گردد درجه مرد؟». بعضى گفتند : «به كثرت صوم»، بعضى گفتند : «به مداومت صلاة» و بعضى گفتند : «به مجاهده و محاسبه و بذل مال». ابن عطا گفت : «بلندى نيافت آن كه يافت الاّ به خوى خوش. نبينى كه مصطفى را - عليه الصّلاة و السّلام - به اين ستودند؟ كه : و انّك لعلى خلق عظيم».

نقل است كه يك بار پيش اصحاب پاى دراز كرد و گفت : «ترك ادب پيش اهل ادب، ادب است». چنان كه رسول - صلّى الله عليه و سلّم - پاى دراز كرده بود پيش ابو بكر و عمر - رضى الله عنهما - كه با ايشان صافى تر بود. چون عثمان - رضى الله عنه - درآمدى، پاى گرد كردى.

نقل است كه او را به زندقه منسوب كردند. علىّ بن عيسى كه وزير خليفه بود، او را بخواند و در سخن با او جفا كرد، و ابن عطا با او سخن درشت گفت. وزير در خشم شد. فرمود تا موزه از پايش بكشيدند و بر سرش مى زدند تا بمرد. و او در اين ميان گفت :

قطع الله يديك و رجليك» - خداى، تعالى دست و پايت بريده گرداناد - بعد از مدّتى خليفه بر وى خشم گرفت. فرمود تا دست و پايش ببريدند. بعضى از مشايخ از اين جهت ابن عطا را بازدارند ٢. يعنى چرا بر كسى كه دعاى نيك توانى كرد، دعاى بد كنى؟ بايستى كه دعا نيك كردى. امّا عذر چنين گفته اند كه : تواند بود كه از آن دعاى بد كرد كه او ظالم بود، براى نصيب مسلمانان؛ و گفته اند كه او از اهل فراست بود، مى دانست كه با او چه خواهند كرد. موافقت قضا كرد تا حق بر زبان او براند و او در ميان نه. و مرا چنان مى نمايد كه : ابن عطا او را نيك خواست نه بد. تا درجه شهادت يافت و خوارى [كشيدن] در دنيا و از مال و جاه و منصب افتادن. و اين وجهى نيكوست. پس ابن عطا او را نيك خواسته بود. كه عقوبت اين جهان در جنب آن جهان سهل است. و السّلام.

__________

١ - اصل : از اصحاب.

٢ - اصل : بازدادند. نسخه هاى ديگر : بار ندادند.

50 - ذكر أبو عبد الله بن الجلا رحمة الله عليه

٥٠ - ذكر أبو عبد الله بن الجلا رحمة الله عليه

آن سفينه بحر ديانت، آن سكينه اهل متانت، آن بدرقه مقامات، آن آينه كرامات ١، آن آفتاب فلك رضا، ابو عبد الله بن الجلا - رحمة الله عليه - از مشايخ كبار شام بود، و محمود و مقبول اين طايفه بود و مخصوص به كلمات رفيع و اشارات بديع؛ و در حقايق و معارف و دقايق لطايف ٢ بى نظير بود. و ابو تراب و ذو النّون را ديده بود و با جنيد و نورى صحبت داشته؛ و ابو عمر و دمشقى گفت: از او شنيدم كه گفت: «در ابتدا مادر و پدر را گفتم: مرا در كار خدا كنيد ٣. گفتند: كرديم. پس از پيش ايشان برفتم مدّتى. چون بازآمدم، به در خانه رفتم و در بزدم. پدرم گفت: كيستى؟ گفتم: فرزند تو.

گفت: ما را فرزندى بود و به خداى بخشيديم و بخشيده بازنستانيم. و در به من نگشاد».

و گفت: روزى جوانى ترسا ديدم صاحب جمال، و در مشاهده او متحيّر شدم و در مقابله او بايستادم. شيخ جنيد مى گذشت. گفتم: «يا استاد! اين چنين روى به آتش دوزخ بخواهد سوخت؟». گفت: «اين بازارچه نفس است و دام شيطان كه تو را بدين مى دارد، نه نظاره عبرت. كه اگر نظر عبرت بودى، در هر ذرّه يى از هژده هزار عالم اعجوبه يى موجود است. امّا زود باشد كه بدين بى حرمتى و نظر در وى معذّب شوى».

گفت: «چون جنيد برفت مرا قرآن فراموش شد. تا سالها استعانت خواستم از حق - تعالى - و زارى كردم و توبه. تا حق - تعالى - به فضل و كرم خود قرآن باز عطا كرد.

__________

١ - اصل: آيت كرامات. متن مطابق نسخه هاى ديگر است.

٢ - «م»: دقايق و لطايف.

٣ - اصل: كنى. متن مطابق «م» است.

اكنون چند گاه است كه زهره ندارم كه به هيچ چيز از موجودات التفات كنم. تا وقت خود را به نظر كردن در اشياء ضايع نگردانم».

نقل است كه سؤال كردند از فقر. خاموش شد. پس بيرون رفت و بازآمد. گفتند :

«چه حال بود؟». گفت : «چهار دانگ سيم داشتم. شرمم آمد كه در فقر سخن گويم، تا آن را صدقه كردم». و گفت : «به مدينه رسيدم رنج ديده و فاقه كشيده. تا به نزديك تربت مصطفى - عليه الصّلاة و السّلام - گفتم : يا رسول الله! به مهمانى تو آمده ام پس در خواب شدم. پيغمبر را - عليه السّلام - ديدم كه گرده يى به من داد. نيمه يى بخوردم. چون بيدار شدم، نيمه ديگر در دست من بود».

پرسيدند كه : «مردكى مستحقّ اسم فقر گردد؟». گفت : «آن گه كه از او هيچ باقى نماند». گفتند : «چگونه ثابت گردد؟». گفت : «آن گه كه بيست سال فرشته دست چپ بر وى هيچ ننويسد». و گفت : «هر كه مدح و ذمّ پيش او يكسان بود، او زاهد بود، و هر كه بر فرايض قيام نمايد به اوّل وقت، عابد بود، و هر كه افعال همه از خداى بيند، موحّد بود». و گفت : «همّت عارف حق باشد و از حق به هيچ بازنگردد». و گفت : «زاهد آن بود كه در دنيا به چشم زوال نگرد تا در چشم او حقير شود، تا دل به آسانى از وى بر تواند داشت».

و گفت : «هر كه تقوى با وى صحبت نكند در درويشى، حرام محض خورد» و گفت :

«صوفى فقيرى است مجرّد از اسباب». و گفت : «اگر نه شرف تواضع استى، حكم فقير آن است كه [به زودى مى لنجيدى ١]». و گفت : «تقوى شكر معرفت است و تواضع شكر عزّ و صبر شكر مصيبت». و گفت : «خايف آن بود كه از غم ها او را ايمن كنند». و گفت :

«هر كه به نفس خويش به مرتبه يى رسد، زود [از] آنجا بيفتد، و هر كه را به مرتبه يى برسانند در آن مقام ثابت تواند بود». و گفت : «هر حق كه باطلى با او شريك تواند بود، از قسم حق به قسم باطل آمد، به جهت آن كه حق غيور است». و گفت : «قصد كردن توبه رزق، تو را از حق دور گرداند و محتاج خلق گرداند».

نقل است كه چون وفاتش نزديك آمد، مى خنديد و چون بمرد، هم چنان مى خنديد. طبيب گفت : «مگر زنده است». چون بديدند، مرده بود.

__________

١ - اين جمله در «م» و اصل نيست و از «ن» افزوده شد.

51 - ذكر إبراهيم رقّي رحمة الله عليه

٥١ - ذكر إبراهيم رقّي رحمة الله عليه

آن قبله اتقيا، آن قدوه اصفيا، آن در دام مرغ سابق، آن در شام صبح صادق، آن فانى به حق باقى، إبراهيم رقّى ١ - رحمة الله عليه - از اكابر علما و مشايخ بود و از قدماى طوايف و محترم و صاحب كرامات بود و كلماتى عالى داشت و از بزرگان شام بود و از اقران جنيد؛ و ابن جلاّ را ديده؛ و عمرى دراز يافت.

نقل است كه درويشى در وادى ٢ مى رفت. شيرى قصد او كرد. چون در درويش نگريست، بغرّيد و روى بر خاك نهاد و برفت. درويش در جامه خود نگاه كرد، پاره يى از جامه شيخ رقّى بردوخته بود. دانست كه شير حرمت آن داشت.

و [سخن اوست كه ٣] گفت: «معرفت اثبات حقّ است بيرون از هر چه و هم بدو رسد». و گفت: «قدرت آشكار است و چشمها گشاده، ليكن ديدار ضعيف است». و گفت: «نشان دوستى حق برگزيدن طاعت اوست و متابعت رسول او». و گفت:

«ضعيف ترين خلق آن است كه عاجز بود از دست داشتن شهوات، و قوى ترين آن بود كه قادر بود بر ترك آن». و گفت: «قيمت هر آدمى به قدر همّت او بود؛ اگر همّت او دنيا بود، او را هيچ قيمت نبود و اگر رضاى خداى بود، ممكن نبود كه در توان يافت غايت قيمت او، يا وقوف توان يافت بر آن».

و گفت: «راضى آن است كه سؤال نكند و مبالغت كردن در دعا از شروط رضا

__________

١ - «م» و «هـ» إبراهيم بن داود (؟) رقى. تعليقات را نگاه كنيد.

٢ - ظ: واديى. هـ: در باديه.

٣ - از «هـ» افزوده شد.

نيست». و گفت : «توكّل آرام گرفتن بود بر آنچه خداى - تعالى - ضمان كرده است». و گفت : «آنچه كفايت است به تو مى رسد بى رنج. امّا مشغولى و رنج تو در زيادت طلبيدن است». و گفت : «كفايت درويشان توكّل است و كفايت توانگران اعتماد بر املاك و اسباب». و گفت : «ادب كردن درويشان آن وقت بود كه از حقيقت به علم آيند». و گفت :

«تا ما دام كه در دل تو خطرى بود اعراض كون را، يقين دان كه : نزد خداى - عزّ و جلّ - تو را هيچ خطرى نيست». و گفت : «هر كه عزيز شود به چيزى جز خداى - تعالى - درست آن است كه : در عزّ خويش خوار است ١». و گفت : بسنده است از دنيا تو را دو چيز : يكى صحبت فقير، دوّم حرمت ولىّ».

__________

١ - اصل : خارست.

52 - ذكر يوسف بن أسباط رحمة الله عليه

٥٢ - ذكر يوسف بن أسباط رحمة الله عليه

آن مجاهد مردان مرد، آن مبارز ميدان درد، آن خو كرده تقوى. آن پرورده معنى، آن مخلص محتاط، يوسف اسباط - رحمة الله عليه - از زهّاد و عبّاد اين قوم بود و در تابعين به زهد او كس نبود و در مراقبه و محاسبه كمالى داشت و حالت خود پنهان داشتى و رياضت كردى؛ و از دنيا انقطاع كلّى داشت؛ و كلماتى شافى دارد؛ و مشايخ كبار را ديده بود.

نقل است كه هفتاد هزار درم ميراث يافت و هيچ از آن نخورد؛ و برگ خرما مى بافت و از مزد آن قوت مى ساخت. و گفت: «چهل سال بر من بگذشت كه مرا پيرهنى نو نبود، مگر خرقه يى كهنه».

نقل است كه وقتى به حذيفه مرعشى نامه نوشت كه: «شنيدم كه دين خود به دو حبّه فروخته اى. و آن آن است كه در بازار چيزى مى خريدى. او دانگى گفت و تو سه تسو؛ و سبب آن كه تو را مى شناخت مسامحت كرد براى صلاحيت تو» - و اين حكايت بر عكس اين نوشته اند و ما در كتاب معتمد چنين يافتيم - و هم به حذيفه نوشت كه:

«هر كه را فضايل نزديك او دوست تر از گناه بود، او فريفته است؛ و هر كه قرآن خواند و دنيا برگزيند، او استهزاء كرده است؛ و من مى ترسم كه آنچه ظاهر مى شود از اعمال ما، بر ما زيان كارتر بود از گناه ما؛ و هر كه را درم و دينار در دل او بزرگتر از بزرگى آخرت [بود]. چگونه اميد دارد به خداى در دين و دنياى خويش؟». و گفت: «اگر شبى به صدق با خداى - عزّ و جلّ - كار كنم. دوست تر دارم از آن كه در راه خدا شمشير زنم». و هم به

حذيفه نوشت كه : «امّا بعد، وصيت مى كنم به تقواى خداى - عزّ و جلّ - و عمل كردن بدانچه تعليم داده است تو را، و مراقبت، چنان كه هيچ كس نبيند تو را آنجا كه مراقبت كنى الاّ خداى - تعالى - و ساختگى كردن چيزى كه هيچ كس را در دفع آن حيلتى نيست ١و در وقت فروآمدن آن پشيمانى سودمند نيست. و السّلام».

نقل است كه شبلى گفت : از يوسف اسباط پرسيدم كه : غايت تواضع چيست؟.

گفت : «آن كه از خانه بيرون آيى، هر كه را بينى چنان دانى كه بهتر از توست». و گفت :

«اندكى ورع را جزاء بسيار عمل دهند و اندكى تواضع را [جزاء] بسيار اجتهاد دهند». و گفت : «علامت تواضع آن است كه سخن حق قبول كنى از هر كه گويد، و رفق كنى با كسى كه فروتر بود، و بزرگ دارى آن را كه ٢بالاى تو بود در رتبت، و اگر زلل بينى احتمال كنى و خشم فروخورى، و هرجا كه باشى رجوع به خداى كنى، و بر توانگران تكبّر كنى و هرچه به تو رسد بدان شكر كنى». و گفت : «توبه را ده مقام است : دور بودن از جاهلان، و ترك گفتن باطل، و روى گردانيدن از منكران، و در رفتن به محبوبات، و شتافتن به خيرات، و درست كردن توبه، و لازم بودن بر توبه، و ادا كردن مظالم، و طلب غنيمت، و تصفيه قلوب ٣».

و گفت : زهد ده چيز است : ترك موجود، و ترك آرزوى مفقود، و خدمت معبود، و ايثار مولى، و صفاء معنى، و متعزّز شدن به عزيز، و احترام مشفق، و زهد در مباح، و طلب ارباح، و قلّت رواح يعنى آسايش». و گفت : «از علامت زهد يكى آن است كه بداند كه : بنده زهد نتواند ورزيد الاّ به ايمنى به خداى، تعالى». و گفت : علامت ورع ده چيز است : درنگ كردن در متشابهات، و بيرون آمدن از شبهات، و تفتيش كردن ٤در اقوات، و از تشويش احتراز كردن، و گوش داشتن زيادت و نقصان، و مداومت كردن به رضاء رحمان، و از سر صفا تعلّق ساختن به امانات، و روى گردانيدن از مواضع آفات، و دور بودن از طريق عاهات، و اعراض از سر مباهات ٥».

__________

١ - اصل، نتواند ساخت. متن مطابق «م» است. شايد فعل اصل درست و حرف «را» زائد باشد.

٢ - اصل : آن كه. متن مطابق «م» است.

٣ - «م» و «ن» قوت.

٤ - اصل : يقينش كردن. متن مطابق «ن» و اصل تصحيف همان لفظ است.

٥ - اصل عبارتى اضافه دارد : و تعلق ساختن به مناجات. اما اين عبارت مورد يازدهمى از «. . . علامت ورع» است و زائد مى نمايد و چون در نسخه هاى ديگر هم نبود حذف گرديد.

و گفت : «علامت صبر ده چيز است : حبس نفس، و استحكام درس، و مداومت بر طلب انس، و نفى جزع، و اسقاط ورع، و محافظت بر طاعات، و استقصا در واجبات، و صدق در معاملات، و طول قيام شب در مجاهدات، و اصلاح جنايات». و گفت : «محو نگرداند شهوات را از دل مگر خوفى كه مرد را برانگيزاند بىختيار و شوقى كه مرد را بىرام كند». و گفت : «مراقبت را علامات است : برگزيدن آنچه خداى - تعالى - برگزيده است، و عزم نيكو كردن به خداى - تعالى - و شناختن افزونى و تقصير از جهت خداى، و آرام گرفتن دل به خدا، و منقطع شدن از جمله خلق به خدا». و گفت : «صدق را علامات است : دل با زبان راست داشتن، و قول بافعل برابر داشتن، و ترك طلب محمدت اين جهان گفتن، و رياست ناگرفتن، و آخرت را بر دنيا گزيدن، و نفس را قهر كردن». و گفت :

«توكّل را ده علامت است : آرام گرفتن بدانچه حق - تعالى - ضمان كرده است، و ايستادن بدانچه به تو رسد از رفيع و دون، و تسليم كردن به ما يكون، و تعلّق گرفتن دل ميان كاف و نون - يعنى چنان داند كه : هنوز ميان كاف و نون است و كاف به نون نپيوسته است تا لاجرم : هر چه تو را از كاف و نون [بود و] توكّل درست بود - و قدم در عبوديّت نهادن، و از ربوبيّت بيرون آمدن - يعنى دعوى فرعونى و منى نكند و ترك اختيار كند - و قطع علايق، و نوميدى از خلايق، و دخول در حقايق و به دست آوردن دقايق». و گفت :

«عمل كن عمل مردى كه معاينه مى بيند كه او را نجات نخواهد بود الاّ بدان عمل، و توكّل كن توكّل مردى كه معاينه مى بيند كه : بدو نخواهد رسيد الاّ آن كه حق - تعالى - در ازل براى او نوشته است و حكم كرده».

و گفت : «انس را علامت ١است : دايم نشستن در خلوت، و طول وحشت از مخالطات، و لذّت يافتن به ذكر، و راحت يافتن در مجاهده، و چنگ در زدن به حبل طاعت». و گفت : «علامت حيا انقباض دل است و عظمت ديدار پروردگار، و وزن گرفتن سخن پيش از گفتن، و دور بودن از آنچه خواهى كه از آن عذر خواهى، و ترك كردن خوض در چيزى كه از آن شرم زده خواهى شد، و نگه داشتن زبان و چشم و گوش و شكم و فرج، و ترك آرايش حيات دنيا، و ياد كردن گورستان و مردگان».

و گفت : «شوق را علامات است : دوست داشتن مرگ در وقت راحت در دنيا، و

__________

١ - ظ : علامات.

دشمن داشتن حيات در وقت صحّت، و رغبت و انس گرفتن به ذكر خداى - تعالى - و بى قرار شدن در وقت نشر آلاء حق، و در طرب آمدن در وقت تفكّر خاصّه در ساعتى كه نظر تو بر حق بود». و از او پرسيدند از جمع و تفرقه. گفت : «جمع، جمع كردن دل است در معرفت، و تفرقه متفرّق گردانيدن در احوال». و گفت : «نماز جماعت بر تو فريضه نيست و طلب حلال بر تو فريضه است». و السّلام.

53 - ذكر أبو يعقوب إسحاق النّهر جوري رحمة الله عليه

٥٣ - ذكر أبو يعقوب إسحاق النّهر جوري رحمة الله عليه

آن مشرّف رقم فضيلت، آن مقرّب حرم وسيلت، آن منوّر رجال ١، آن معطّر ٢ وصال، آن شاهد مقامات مشهورى، ابو يعقوب اسحاق النّهر جورى - رحمة الله عليه - از كبار مشايخ بود و لطفى عظيم داشت و به خدمت و ادب مخصوص بود و مقبول اصحاب. و سوزى عظيم و مجاهده يى سخت و مراقبتى بر كمال؛ و كلماتى پسنديده؛ و گفته اند كه: «هيچ پير از مشايخ از او نورانى تر نبود؛ و صحبت عمرو بن عثمان مكّى [و جنيد] يافته، و مجاور حرم بود و آنجا وفات كرد.

نقل است كه يك ساعت از عبادت و مجاهده خالى نبودى و يك دم خوش دل نبودى. پس در مناجات بناليد [ى]، تا حق - تعالى - به سرّش ندا كرد كه: «يا با يعقوب! تو بنده اى. بنده را با راحت چه كار؟».

نقل است كه يكى او را گفت: «در دل خود سخنى مى يابم و با فلان مشورت كردم، مرا روزه فرمود. [چنان كردم ٣] زايل نشد، و با فلان گفتم، سفر فرمود و به سفر هم زايل نشد». او گفت: «ايشان غلط كردند. طريق تو آن است كه: در آن ساعت كه خلق بخسبند، به ملتزم ٤ روى و تضرّع و زارى كنى و بگويى: خدايا! در كار [خود] متحيّرم.

دستم گير». آن مرد گفت: «چنان كردم. زايل شد».

__________

١ - «ن»: جمال.

٢ - اصل، معطل. متن مطابق نسخه هاى ديگر است.

٣ - از «م» افزوده شد.

٤ - «م»: به نماز.

نقل است كه يكى او را گفت : «نماز مى كنم و حلاوت آن در دل نمى يابم». گفت :

«چون طلب دل در نماز كنى، حلاوت نيابى چنان كه در مثل گفته اند : اگر خر را در پاى عقبه جو دهى، عقبه را قطع نتواند كرد».

و گفت : مردى يك چشم را ديدم در طواف، كه مى گفت : «اعوذ بك منك» - پناه مى گيرم از تو به تو - گفتند : «اين چه دعايى است». گفت : «روزى نظرى كردم به يكى كه در نظرم خوش آمد. تپانچه يى از هوا درآمد و بدين يك چشم من زد كه بدان نگرسته بودم و آوازى شنيدم كه : نظرت بعين العبرة، رميناك بسهم الغيرة و لو نظرت بعين الشّهوة ١لرميناك بسهم القطيعة» - يعنى نگرشى را تپانچه يى، و اگر زيادت ديدى، زيادت كردمى؛ و اگر نگرى، خورى - و گفت : «دنيا درياست. كناره او آخرت و كشتى او تقوى و مردمان همه مسافر». و گفت : «هر كه را سيرى به طعام بود، هميشه گرسنه بود و هر كه را توانگرى به مال بود، هميشه درويش بود و هر كه در حاجت خود قصد خلق كند، هميشه محروم بود، و هر كه در كار خود يارى از خداى - تعالى - نخواهد هميشه مخذول باشد». و گفت : «زوال نيست نعمتى را كه شكر كنى، و پايدارى نيست آن را، چون كفران كنى». و گفت : «چون بنده به كمال رسد از حقيقت يقين، بلا به نزديك او نعمت گردد و رجا مصيبت». و گفت : «اصل سياست كم خوردن است و كم خفتن و كم گفتن و ترك شهوات كردن». و گفت : «چون بنده از خود فانى شود و به حق باقى شود چنان كه پيغمبر - صلّى الله عليه و سلّم - از خود فانى شد و به حق باقى گشت، لاجرم به هيچ نامش نخواند الاّ به عبد» - فاوحى الى عبده ما اوحى - و گفت : «هر كه در عبوديّت استعمال علم رضا نكند و عبوديّت در فنا و بقاء او صحبت نكند، او مدّعى و كذّاب است».

و گفت : «شادى در سه خصلت است : يكى شادى به طاعت داشتن خداى [را]، و ديگر شاديى است به نزديك بودن به خداى و دور بودن از خلق، و سيّوم شاديى است ياد كردن خداى - عزّ و جلّ - را، و ياد خلق فراموش كردن. و نشان آن كه شادى است به خداى، سه چيز است : يكى آن كه هميشه در طاعت بود، دوّم دور باشد از دنيا و اهل

__________

١ - اصل : و لو رميت بسهم الشهوة. عبارت عربى در «ن» نيست و «م» مانند اصل است. تصحيح با توجه به سياق عبارت است.

دنيا، سيّوم بايست خلق از او بيفتد. هيچ چيز نكند با خداى - تعالى - مگر آنچه خداى را باشد». و گفت : «فاضل ترين كارها آن باشد كه به علم پيوسته بود». و گفت :

«عارف ترين [كسى] به خداى - تعالى - آن بود كه متحيّر [تر] بود در خداى، تعالى». و گفت : «عارف به حق نرسد مگر دل بريده گرداند از سه چيز : علم و عمل و خلوت» يعنى در اين هر سه از اين هر سه بريده باشد.

و از او پرسيدند كه : «عارف به هيچ چيز تأسف خورد جز به خداى؟». گفت :

«عارف خود هيچ بيند جز خداى؟ تا بر وى تأسف خورد». گفتند : «به كدام چشم نگرد؟». گفت : «به چشم فنا و زوال». و گفت : «مشاهده ارواح تحقيق است ١و مشاهده قلوب تحقيق». و گفت : «جمع، عين حقّ است، آن كه جمله اشياء بدو قايم بود؛ و تفرقه صفت ٢حقّ است از باطل» - يعنى هر چه دون حقّ است باطل است به نسبت با حق، و هر صفت كه باطل كند حق را، آن تفرقه بود - و گفت : «جمع آن است كه تعليم داد آدم را عليه السّلام - از اسما؛ و تفرقه آن است كه از آن علم تفرقه شد و منتشر گشت در باب او». و گفت : «ارزاق متوكّلان بر خداوند است، مى رسد به علم خداى بر ايشان، و بر ايشان مى رود بى شغلى و رنجى، و غير ايشان همه روز در طلب آن مشغول و رنج كش». و گفت : «متوكّل حقيقى آن است كه رنج و مئونت خود از خلق برگرفته است. نه كسى را شكايت كند از آنچه بدو رسد، و نه ذمّ كند كسى را كه منع كندش؛ از جهت آن كه نبيند منع و عطا جز از حق، تعالى». و گفت : «حقيقت توكّل إبراهيم خليل را بود - عليه السّلام - كه جبرئيل - عليه السّلام - او را گفت كه : هيچ حاجت هست؟، گفت : به تو نه! زيرا كه از نفس غايب بود به خداى - تعالى - تا با خداى هيچ [چيز] ديگر را نديد». و گفت : «اهل توكّل را در حقايق توكّل اوقاتى است ٣كه اگر در آن اوقات بر آتش بروند، خبر ندارند از آن؛ و اگر [ايشان را] در آن حالت در آتش اندازند، هيچ مضرّت بديشان نرسد. و اگر تيرهاى ناوك به ايشان اندازند و ايشان را مجروح گردانند، الم نيابند؛ و وقت باشد كه اگر پشه يى ايشان را بگزد، بترسند و به اندك حركتى از جاى بروند».

گفتند : «طريق به خدا چگونه است؟». گفت : «دور بودن از جهّال و صحبت با

__________

١ - اصل، به حقيقت. متن مطابق «م» است.

٢ - «م» : حقيقت.

٣ - «ن» : اوقاتى است در غلبات.

علما و استعمال كردن به علم و دايم بر ذكر بودن». پرسيدند از تصوّف. اوّل گفت : «تلك امّة قد خلت، لها ما كسبت». پس به آخر گفت ١ : «زفرات قلوب است به ودائع حضور، آنجا كه همه را خطاب كرده است و آن همه در صورت ذرّات بوده است كما قال - عزّ و جلّ - الست بربّكم؟ قالوا : بلى».

__________

١ - در نسخه هاى «م» و «ن» اين كلمه نيست و كلمات پيش از آن جزو سخن نهر جورى است.

54 - ذكر سمنون محبّ رحمة الله عليه

٥٤ - ذكر سمنون محبّ رحمة الله عليه

آن بى خوف همه حبّ، آن بى عقل همه لبّ، آن پروانه شمع جلال، آن آشفته صبح وصال، آن ساكن مضطرب، محبوب حق سمنون محبّ - رحمة الله عليه - در شأن خويش يگانه و مقبول اهل زمانه و الطف مشايخ بود و اشارات غريب و رموز عجيب داشت، و در محبّت آيتى بود و جمله اكابر به بزرگى او اقرار كردند ١ و او را از فتوّت و محبّت سمنون محبّ خواندندى. و او خود را سمنون كذّاب خواندى.

صحبت سرّى يافته [بود و از ٢] اقران جنيد بود و او را در محبّت مذهبى خاصّ هست، و او تقديم محبّت كرده است بر معرفت؛ و بيشتر مشايخ معرفت را بر محبّت تقديم داشته اند. او مى گويد ٣ كه: «محبّت اصل و قاعده راه خداست و احوال و مقامات همه با نسبت محبّت، بازىند؛ و در [هر] محلّى كه طالب را شناسند، زوال بدان روا باشد، در محلّ محبّت به هيچ حال روا نباشد، ما دام كه ذات [او] موجود بود».

نقل است كه چون به حجاز رفت، اهل فيد او را گفتند: «ما را سخن گوى». بر منبر شد و سخن مى گفت. مستمع نيافت. روى به قناديل كرد كه: «با شما مى گويم سخن محبّت». در حال آن قناديل بر يكديگر مىمدند و پاره پاره مى شدند.

نقل است كه يك روز در محبّت سخن مى گفت: مرغى از هوا فروآمد و بر سر او نشست. پس بر دست او نشست. پس در كنار او نشست. پس چندان منقار بر زمين زد

__________

١ - «م» و «ن»: اقرار داشتند.

٢ - از «م» افزوده شد.

٣ - اصل، و مى گويند. متن مطابق «م» است.

كه خون از منقارش روان شد. پس بيفتاد و بمرد.

نقل است كه در آخر عمر براى سنّت زنى خواست. دخترى در وجود آمد. چون سه ساله شد، سمنون را با وى پيوندى پديد آمد. همان شب قيامت را به خواب ديد [و ديد كه ١] علم ها نصب مى كردند براى هر قومى؛ و علمى نصب كردند كه نور او عرصات را فروگرفت. سمنون گفت : «اين علم كدام قوم است؟». گفتند : «از آن آن قوم كه يحبّهم و يحبّونه در شأن ايشان است». سمنون خود را در ميان ايشان انداخت. يكى بيامد و او را از ميان ايشان بيرون كرد. سمنون فرياد برآورد كه : «چرا بيرون مى كنى؟». گفت : «از آن كه اين علم محبّان است و تو از ايشان نيستى». گفت : «آخر مرا سمنون محبّ مى خوانند و حق - تعالى از دل من مى داند». هاتفى آواز داد كه : «اى سمنون! تو از محبّان بودى، امّا چون دل تو بدان كودك ميل كرد، نام تو از جريده محبّان محو كرديم ٢». سمنون هم در خواب زارى آغاز كرد كه : «خداوندا! اگر اين طفل قاطع راه من خواهد بود، او را از راه بردار». چون از خواب بيدار گشت، فريادى برآمد كه : «دختر از بام در افتاد و بمرد».

نقل است كه يك بار در مناجات گفت : «الهى! در هر چه مرا بيازمايى در آن راستم يابى و در آن تسليم شوم و دم نزنم». در حال دردى بر وى ٣مستولى شد كه جانش برخواست آمد، و او دم نمى زد. [بامداد] همسايگان گفتند : «اى شيخ! [دوش] تو را چه بود؟ كه از فرياد تو ما را خواب نيامد». و او دم نزده بود امّا معنى او در صورت آمده بود و به گوش مستمعان رسيده»، تا حق - تعالى - بدو بازنمود كه : «خاموشى خاموشى باطن است. اگر به حقيقت خاموش بودى، همسايگان را خبر نبودى». يعنى كه : چيزى كه نتوانى مگوى. يك بار اين بيت مى گفت :

و ليس لى فى سواك ٤حظّ ... فكيف ما شئت فاختبرنى

يعنى : مرا جز در تو نصيب نيست [و] دلم به غير تو مايل نيست. مرا به هر چه خواهى امتحان كن - در حال بولش بسته شد. به دبيرستانها مى گرديد و كودكان را مى گفت كه : «عمّ دروغ زن را دعا كنيد تا حق - تعالى - شفا دهدش».

__________

١ - از «م» افزوده شد.

٢ - «م» : محو كردند.

٣ - اصل : به وى. متن مطابق «م» است.

٤ - «ن» : فى ما سواك. متن درست است.

ابو محمّد مغازلى گويد : با سمنون در بغداد بودم. چهل هزار درم بر درويشان نفقه كردند كه هيچ به ما ندادند. بعد از آن سمنون گفت : «بيا تا جايى رويم و به هر درمى كه ايشان دادند، ركعتى نماز كنيم». پس به مداين رفتيم و چهل هزار ركعت نماز كرديم.

نقل است كه غلام خليل خود را به تصوّف پيش خليفه معروف كرده بود و دين به دنيا فروخته؛ و دايم عيب مشايخ پيش خليفه ١گفتى؛ [و مرادش آن بود تا همه مهجور باشند و كس بديشان تبرّك نكند تا جاه او بر جاى بماند و فضيحت نشود ٢]. چون سمنون را جاه بلند شد و صيت او منتشر گشت، غلام خليل رنج بسيار بدو رسانيد و فرصت مى جست تا چگونه او را فضيحت كند. تا زنى منعمه خود را به سمنون عرضه كرد كه : «مرا بخواه». سمنون قبول نكرد. پيش جنيد رفت تا شفاعت كند به سمنون، تا او را بخواهد. جنيد او را زجر كرد و براند. آن زن پيش غلام خليل رفت و سمنون را تهمتى نهاد. غلام خليل شاد شد و خليفه را بر وى متغيّر گردانيد. پس خليفه فرمود كه سمنون را بكشند. چون سيّاف حاضر شد، خليفه خواست تا سخنى گويد، نتوانست.

زبانش بگرفت. شبانه در خواب ديد كه گفتند : «زوال ملك تو در ممات ٣سمنون بسته اند». بامداد سمنون را بخواند و بنواخت و به اكرامى تمام بازگردانيد. پس غلام خليل را دشمنى زيادت شد. تا به آخر عمر مجذوم گشت. يكى پيش بزرگى ٤حكايت كرد كه : غلام خليل مجذوم گشت». گفت : «همانا كه [يكى] از نارسيدگان متصوّفه همّت در وى بسته است ٥و نيك نكرده است، كه او منازع مشايخ بود و گاه گاه مشايخ را به اعمال او راه مى گرفت. ٦خدايش شفا دهاد». اين سخن با غلام خليل گفتند. از آن جمله توبه كرد و هر چه داشت از متاع، پيش متصوّفه فرستاد. ايشان هيچ قبول نكردند. بنگر كه ايشان چه قومىند كه منكر ايشان را عاقبت به توبه مى رساند. خود كسى كه اقرار دارد، چون بود؟ لاجرم گفته اند كه : «هيچ كس بر ايشان زيان نكند».

سؤال كردند از محبّت. گفت : «صفاى دوستى است با ذكر دايم، چنان كه حق -

__________

١ - اصل خليفه پيش مشايخ. متن مطابق نسخه هاى ديگر است.

٢ - از «م» افزوده شد.

٣ - «م» : حيوة.

٤ - «م» و «ن» : پيش سمنون.

٥ - اصل : بسته اند. متن مطابق «م» است.

٦ - «م» : مى گرفتند.

تعالى - فرمود : اذكروا الله ذكرا كثيرا. محبّان خداى - عزّ و جلّ - شرف دنيا و آخرت بردند. لانّ النّبىّ - صلى الله عليه و سلّم - قال : المرء مع من احبّ - يعنى مرد با آن بود كه دوست دارد - پس ايشان در دنيا و آخرت با خدا باشند». و گفت : «عبارت نتوان كرد از چيزى مگر به چيزى كه از آن چيز رقيق تر و لطيف تر بود، و هيچ چيز لطيف تر از محبّت نبود. پس [به چه] از محبّت عبارت توان كرد؟» - يعنى از محبّت عبارت نتوان كرد - گفتند : «چرا محبّت را به بلا مقرون كردند؟». گفت : «تا هر سفله يى دعوى محبّت نكند. چون بلا بيند، به هزيمت شود».

پرسيدند از فقر. گفت : «فقير ١آن است كه با فقر ٢انس گيرد چنان كه جاهل به نقد، و فقير را از نقد ٣چنان وحشت بود كه جاهل را از فقر». و گفت : «تصوّف آن است كه هيچ چيز ملك تو نباشد و تو ملك هيچ چيز نباشى».

__________

١ - اصل : فقر. متن مطابق «ن» است.

٢ - «ن» : فقد.

٣ - اصل : زهد. متن مطابق ديگر نسخه هاست.

55 - ذكر أبو محمّد مرتعش رحمة الله عليه

٥٥ - ذكر أبو محمّد مرتعش رحمة الله عليه

آن به جان سابق معنى، آن به تن لاحق تقوى، آن سالك بساط وجدان و پرورش ١، ابو محمّد مرتعش - رحمة الله عليه - از بزرگان مشايخ و معتبران اهل تصوّف بود و مقبول اكابر؛ و سفرها بر تجريد كرده و به خدمت هاى شايسته معروف، [و مشهور طوايف بود و به رياضات و مجاهدات مخصوص ٢]. و از حيره نشابور بود و ابو حفص را ديده بود و با [ابو] عثمان و جنيد صحبت داشته، و مقام او در شونيزيه بود، و در بغداد وفات كرد.

نقل است كه گفت: «سيزده حجّ به توكّل كردم. چون نگه كردم همه بر هواء نفس بود». گفتند: «چون دانستى؟». گفت: «از آن كه مادرم گفت: سبوى آب آر، بر من گران آمد. دانستم كه آن حجّ بر شره نفس بود». درويشى گفت: در بغداد بودم و خاطرم متعلّق حج بود. در دلم آمد كه مرتعش مىيد و پانزده درم مىورد تا ركوه و رسن و نعلين خرم و به باديه روم. در حال يكى در بزد، باز كردم. مرتعش بود، ركوه يى در دست.

گفت: «بستان». گفتم: «نگيرم». گفت: «بگير و مرا بيش از اين رنجه مدار. چند درم خواسته بودى؟». گفتم: «پانزده درم». گفت: «بگير كه پانزده درم است».

نقل است كه روزى در محلّتى از بغداد مى رفت. تشنه شد و از خانه يى آب خواست. دخترى صاحب جمال كوزه يى آب آورد. دلش صيد جمال او شد. هم آنجا بنشست تا خداوند خانه بازآمد - و از منعمان بغداد بود - گفت: «اى خواجه! دلى به

__________

١ - نسخه هاى ديگر: وجدان پرورش.

٢ - از «م» و «ن» افزوده شد.

شربتى آب گران است. مرا از خانه تو شربتى آب دادند و دلم ببردند». آن مرد گفت:

«دختر از آن من است. به زنى به تو دادم». او را در خانه برد و عقد نكاح كرد و به گرماوه فرستاد و خرقه بيرون كرد و جامه پاكيزه در وى پوشيد. چون شب درآمد، دختر به وى دادند. مرتعش برخاست و به نماز مشغول شد. ناگاه در ميان نماز فرياد برآورد كه:

«مرقّع من بياريد». گفتند: «چه افتاد؟». گفت: «به سرّم ندا كردند كه: به يكى نظر ١ كه به خلاف ما كردى جامه اهل صلاح از تو بركشيديم. اگر نوبتى ديگر نظر كنى، لباس آشنايى از باطنت بركشيم». مرقّع درپوشيد و زن را طلاق داد.

نقل است كه او را گفتند كه: «فلان كس بر آب مى رود». گفت: «آن را كه خداى - عزّ و جلّ - توفيق دهد كه مخالفت هوا كند، بزرگتر از آن بود كه در آب و در هوا برود»

نقل است كه در اعتكاف نشسته بود آخر رمضان در جامع بغداد. [بعد از ٢] دو روز بيرون آمد. گفتند: «چرا اعتكاف باطل كردى؟». گفت: «جماعت قرّاء را نتوانستم ديد و از ديدن طلعت ايشان بر كنار آمدم ٣». و گفت: «هر كه گمان برد كه فعل او را از آتش نجات دهد يا به بهشت رساند، به يقين خود را در خطر انداخته است و هر كه اعتماد بر فضل خداى دارد، حق - تعالى - او را به بهشت رساند، كما قال الله - تعالى - قل: بِفَضْلِ اللهِ وَبِرَحْمَتِهِ، فَبِذلِكَ فَلْيَفْرَحُوا». و گفت: «آرام گرفتن اسباب در دل منقطع گرداند از اعتماد كردن بر مسبّب الاسباب».

پرسيدند كه: «به چه چيز دوستى خداى - تعالى - حاصل شود؟». گفت: «به دشمنى آن كه خداى - تعالى - دشمن گرفته است، و آن دنياست». و گفت: «اصل توحيد سه چيز است: شناختن خداى را به ربوبيّت، و اقرار كردن خداى را به وحدانيّت و نفى كردن جمله انداد». و گفت: «عارف صيد معروف است، كه معروف او را صيد كرده است تا مكرّمش گرداند و در حضيرةالقدسش بنشاند». و گفت: «درست كردن معاملات دو چيز است: صبر و اخلاص. صبر بر وى و اخلاص در وى». و گفت: «چون مخلص دل به حق دهد، سلوت باشد و چون به خلق دهد، فكرت باشد». و گفت: «تصوّف حسن خلق

__________

١ - «م»: يك نظر.

٢ - «ن»: در جامع. بعد از دو روز. . . تصحيح با توجه به جميع نسخه هاست.

٣ - «م»: آن ديد طاعت ايشان بر من گران آمد.

است». و گفت : «تصوّف حالى است كه غايب گرداند صاحب آن را از گفتگوى، و مى برد تا به خداى ذو المنن؛ و از آنجا بيرون برد، تا خدا بماند، و او نيست شود». و گفت. «اين مذهبى است به جدّ. با هيچ هزل آميخته نگردانيد ١». و گفت : «عزيزترين نشستى فقرا را آن بود كه با فقرا نشينند. پس چون بينى كه فقير جدا گردد از فقير، يقين دان كه از علّتى خالى نيست». و از او وصيّتى خواستند، گفت : «پيش كسى رويد كه شما را به از من بود و مرا به كسى بگذاريد كه به از شما باشد». و السّلام.

__________

١ - «م» : مگردانيد.

56 - ذكر أبو عبد الله محمّد بن فضل رحمة الله عليه

٥٦ - ذكر أبو عبد الله محمّد بن فضل رحمة الله عليه

آن متمكّن به كرامات و حقايق، آن، متعيّن به اشارات و دقايق، آن مقبول طوايف، آن مخصوص لطايف، آن شير مرغزار عشق و عقل ابو عبد الله محمّد بن فضل - رحمة الله عليه - از كبار مشايخ بود و ستوده همه [بود] و در رياضت و فتوّت بى نظير؛ و مريد خضرويه ١ بود و ترمذى را ديده بود؛ و ابو عثمان حيرى را بدو ميلى عظيم بود چنان كه يك بار بدو نامه يى نوشت كه: «علامت شقاوت چيست؟». گفت: «سه چيز:

يكى آن كه حق - تعالى - او را علم روزى كند و از عمل محروم گرداند. دوّم آن كه عمل دهد و از اخلاص محروم گرداند. سيّوم آن كه صحبت صالحان روزى كند و از حرمت ايشان محروم گرداند».

و ابو عثمان حيرى گفت: «محمّد بن فضل بلخى سمسار ٢ مردان است». و ابو عثمان با همه جلالت خود گفتى: «اگر قوّت دارمى، در پناه محمّد فضل شدمى تا سرّ من صافى شدى به ديدار او». و او از اهل بلخ جفا بسيار كشيد و از بلخش بيرون كردند و او گفت «يا ربّ! صدق از ايشان بازگير».

نقل است كه از او سؤال كردند كه: «سلامت صدور به چه حاصل آيد؟». گفت:

«به ايستادن به حقّ اليقين، و آن حياتى بود تا بعد از آن علم اليقين دهند، تا به علم اليقين مطالعه عين اليقين كند؛ تا آنجا سلامت يابد. و تا نخست عين اليقين [نبود، علم اليقين

__________

١ - همه نسخه ها مانند متن است. بايد [احمد] خضرويه باشد يا احمد بن خضرويه.

٢ - اصل: سيوم. متن با مأخذ عطار و نيز با «ن» مطابق است.

نبود. كه كسى را كه كعبه نديد، هرگز او را علم اليقين ١] به كعبه نبود. پس معلوم شد كه علم اليقين بعد از عين اليقين تواند بود؛ كه آن علمى كه پيش از عين اليقين بود، آن به همّت و اجتهاد، و از آنجا بود كه گاه صواب افتد و گاه خطا. چون علم اليقين [پديد آمد، به علم اليقين مطالعه اسرار و حقايق عين اليقين] توان كرد. مثالش چنان بود كه كسى در چاهى افتاده باشد و بزرگ شده. ناگاه او را از آن چاه برآورند. در آفتاب متحيّر گردد و مدّتى بر آن ثبات كند تا به آفتاب ديدن خوى كند، تا چنان كه به آفتابش، علمى حاصل گردد كه بر آن علم مطالعه اسرار آفتاب تواند كرد».

و گفت: «عجب دارم از آن كه به هواء خود به خانه او رود و زيارت كند. چرا قدمى بر هواء خود ننهد تا بدو رسد ٢؟» و گفت: «صوفى آن است كه صافى شود از جمله بلاها و غايب گردد از جمله عطاها». و گفت: «راحت در اخلاص است از آرزوهاى نفس» و گفت: «چون مريد به گوشه خاطر در دنيا نگرد، تو بيش در وى منگر، كه او مرتدّ طريقت است». و گفت: «اسلام به چهار چيز از شخص مفارقت كند: يكى آن كه عمل نكند بدانچه داند، دوّم آن كه عمل كند بدانچه نداند، سيوم آن كه نجويد آنچه نداند، چهارم آن كه مردمان را منع كند از آموختن». و گفت: «علم سه حرف است: عين و لام و ميم. عين علم است و لام عمل است و ميم مخلص حقّ است در علم و عمل». و گفت:

«بزرگترين اهل معرفت، مجتهدترين ايشان باشد در اداء شريعت، و باغيرت ترين در حفظ سنّت و متابعت».

و گفت: «محبّت ايثار است و آن چهار چيز است: يكى دوام ذكر به دل و شاد بودن بدان، دوّم انس عظيم گرفتن به ذكر حق، سيّوم قطع اشغال كردن و از هر قاطع كه هست بازبريدن، چهارم او را بر خود گزيدن و بر هر چه غير اوست، چنان كه حق - تعالى - فرموده است: قُلْ: إِنْ كانَ آباؤُكُمْ وَأَبْناؤُكُمْ وَإِخْوانُكُمْ وَأَزْواجُكُمْ وَعَشِيرَتُكُمْ وَأَمْوالٌ اِقْتَرَفْتُمُوها، [الى قوله: أَحَبَّ إِلَيْكُمْ مِنَ اللهِ وَرَسُولِهِ الآية ٣]: و صفت محبّان حقّ اين است كه محبّت ايشان بر معنى ايثار بود. بعد از آن معاملت ايشان بر چهار منزل رود: يكى محبّت، دوّم هيبت، سيّوم حيا، چهارم تعظيم». و گفت: «ايثار زاهدان به وقت

__________

١ - از «ن» افزوده شد.

٢ - «م» بدو رسد و با او ديدار كند.

٣ - از «ن» افزوده شد.

بى نيازى بود و ايثار جوانمردان به وقت حاجت». و گفت : «زهد در دنيا ترك است؛ و اگر بتوانى ايثار كنى و اگر نتوانى خوار دارى».

57 - ذكر أبو الحسن بوشنجي رحمة الله عليه

٥٧ - ذكر أبو الحسن ١ بوشنجي رحمة الله عليه

آن صادق كار ديده، آن مخلص بار كشيده، آن موحّد يك رنگى، شيخ ابو الحسن بوشنجى - رحمة الله عليه - از جوانمردان خراسان بود و محتشم ترين اهل زمان و عالم ترين در علم طريقت. در تجريد قدمى ثابت داشت. ابو عثمان و ابن عطا و جريرى و ابو عمرو را ديده بود؛ و سالها از بوشنج برفت و به عراق مى بود. چون بازآمد به زندقه منسوبش كردند. از آنجا باز نشابور آمد و عمر آنجا گذاشت چنان كه مشهور شد.

تا به حدّى كه روستائيى دراز گوش گم كرد. پرسيد كه: «در نشابور پارساتر كى است؟». گفتند: «ابو الحسن بوشنجى». بيامد و در دامن او آويخت كه: «خر من تو برده اى». گفت: «اى جوانمرد! غلط كرده اى [كه من تو را اكنون مى بينم» ٢]. گفت ٣: «تو برده اى». درماند. دست برداشت و گفت: «الهى؟ مرا از وى بازخر». در حال يكى آمد و آواز داد كه: «او را رها كن، كه خر يافتم». بعد از آن روستايى گفت: «اى شيخ! من دانستم كه تو نبرده اى. و لكن من خود را هيچ آبروى نديدم بدين درگاه. گفتم تا به نفس تو مقصود من برآيد».

نقل است كه يك روز بر قاعده صوفيان مى رفت. تركى درآمد و قفايى به وى زد و برفت. مردمان گفتند: «چرا كردى؟ كه او شيخ ابو الحسن است و بزرگ روزگار

__________

١ - اصل: ابو الحسين. متن مطابق نسخه هاى ديگر است.

٢ - از «م» افزوده شد.

٣ - اصل: گفت: نكرده ام. گفت:. . .

است». او پشيمان شد و بازآمد و از شيخ عذر مى خواست. شيخ گفت : «اى دوست! فارغ باش، كه ما اين نه از تو ديديم. كه از آنجا كه رفت، غلط نرود».

نقل است كه در متوضّا بود. در خاطرش آمد كه : «اين پيرهن به فلان درويش مى بايد داد». خادم را آواز داد و گفت : «اين پيرهن از سر من بركش و به فلان درويش ده». خادم گفت : «اى شيخ چندان صبر كن كه بيرون آيى». گفت ١ : «مى ترسم كه شيطان ره بزند و اين انديشه بر دلم سرد گرداند».

نقل است كه از او پرسيدند كه : «چگونه اى؟» گفت : «دندانم فرسوده شد از نعمت حق كه خوردم ٢، و زبان از كار شد از بس شكايت كردن». و پرسيدند كه : «مروّت چيست؟». گفت : «دست داشتن از آنچه بر تو حرام است تا مروّتى بود كه با كرام الكاتبين كرده باشى».

پرسيدند از تصوّف. گفت : «امروز اسمى است و مسمّى پديد نه؛ و پيش از اين حقيقتى بود بىسم». و پرسيدند از تصوّف. گفت : «كوتاهى امل است و مداومت بر عمل». پرسيدند از فتوّت. گفت : «مراعات نيكو كردن و بر موافقت ٣دايم بودن و از نفس خويش به ظاهر چيزى ناديدن كه مخالفت باطن تو بود». و گفت : «توحيد آن بود كه بدانى كه او مانند هيچ ذاتى نيست». و گفت : «اخلاص آن است كه كرام الكاتبين نتوانند نوشت و شيطان آن را تباه نتواند كرد و آدمى بر وى مطّلع نشود». و گفت : «اوّل ايمان به آخر آن پيوسته است». گفتند «ايمان و توكّل چيست؟». گفت : «آن كه نان از پيش خود خورى و لقمه خود بخايى به آرام دل، و بدانى كه آنچه تو راست از تو فوت نشود». و گفت : «هر كه خود را خوار داشت، خداى - تعالى - او را رفيع القدر گرداند و هر كه خود را عزيز داشت، خداى - تعالى - او را خوار داشت ٤».

نقل است كه يكى از او دعايى خواست. گفت : «حق - تعالى - تو را از فتنه تو نگه داراد».

نقل است كه بعد از وفات او درويشى به سر خاك او مى رفت و از حق - تعالى - دنيا مى خواست. شب ابو الحسن را به خواب ديد كه گفت : «اى درويش! چون به سر

__________

١ - اصل : و گفت.

٢ - «م» : از نعمت حق خوردن.

٣ - تعليقات را نگاه كنيد.

٤ - «م» : گرداند.

خاك ما آيى، دنيا مخواه. اگر دنيا مى خواهى به سر خاك خواجگان دنيا رو، و چون اينجا آيى، همّت از دو كون منقطع گردان».

58 - ذكر محمّد بن علي التّرمذي رحمة الله عليه

٥٨ - ذكر محمّد بن علي التّرمذي رحمة الله عليه

آن سليم سنّت، آن عظيم ملّت، آن مجتهد اوليا، آن منفرد اصفيا، آن محترم حرم ايزدى، شيخ وقت محمّد بن علىّ الترمذى - رحمة الله عليه - از محتشمان شيوخ بود و از محترمان اهل ولايت و به همه زبانها ستوده، و آيتى بود در شرح معانى؛ و در احاديث و روايات و اخبار ثقت بود و در بيان معارف و حقايق اعجوبه بود. قبولى به كمال و حلمى شگرف و شفقتى وافر و خلقى عظيم؛ و او را رياضات و كرامات بسيار است، و در فنون علم كامل و در شريعت مجتهد. و ترمذيان جماعتى به وى اقتدا كنند و مذهب او بر علم بوده است كه [او] عالم ربّانى بود؛ و او مقلّد كس نبود كه صاحب كشف و اسرار بود و حكمتى به غايت داشت چنان كه او را «حكيم الأولياء» خواندندى؛ و صحبت ابو تراب و خضرويه ١ و ابن جلاّ يافته بود، و با يحيى بن معاذ سخن گفته بود. چنان كه گفت:

«يك روز سخن مى گفتم [در] مناظره يى. امير، يحيى شد ٢ در آن سخن».

و او را تصانيف بسيار است مشهور و مذكور؛ و در وقت او در ترمذ كسى نبود كه سخن او فهم كردى؛ و از اهل شهر مهجور بودى؛ و در ابتدا با دو طالب علم راست شد كه به طلب علم روند. چون عزم درست شد، مادرش غمگين گشت و گفت: اى جان مادر! من ضعيفم و بى كس، و تو متولّى كار من. مرا به كه مى گذارى؟ و من تنها و عاجز». از اين سخن دردى به دل او فروآمد. ترك سفر كرد و آن دو رفيق او به طلب علم شدند.

__________

١ - بايد احمد بن خضرويه باشد. همه نسخه ها مانند متن است.

٢ - «ن»: امير يحيى متحير شد. متن درست است.

چون چند گاه برآمد، روزى در گورستان نشسته بود و زار مى گريست كه : «من اينجا مهمل و جاهل ماندم و ياران من بازآيند در علم به كمال رسيده». ناگاه پيرى نورانى بيامد و گفت : «اى پسر! چرا گريانى؟». او حال بازگفت. پير گفت : «خواهى كه تو را هر روز سبقى گويم تا به زودى از ايشان درگذرى؟». گفتم ١ : «خواهم. پس هر روز سبقى مى گفت تا سه سال برآمد. بعد از آن مرا معلوم شد كه : او خضر بود - عليه السّلام - و اين دولت به رضاء والده يافتم».

ابو بكر ورّاق گفت : هر يكشنبه خضر - عليه السّلام - به نزديك او آمدى و واقعه ها از يكديگر پرسيدندى». و هم او نقل كند كه : روزى محمّد بن على الحكيم مرا گفت : «امروز تو را جايى برم». گفتم : «شيخ داند». با وى برفتم. ديرى برنيامد كه بيابانى چند ٢ديدم سخت صعب، و تختى زرّين در ميان بيابان نهاده در زير درختى سبز، و چشمه آب؛ و يكى بر آن تخت لباسى زيبا پوشيده. چون شيخ نزد او شد، برخاست و شيخ را بر تخت نشاند. چون ساعتى برآمد، از هر طرف گروهى مىمدند تا چهل تن جمع شدند و اشارتى كردند، از آسمان طعامى ظاهر شد و بخوردند. و شيخ سؤال مى كرد ٣از آن مرد و او جواب مى گفت، كه من يك كلمه از آن فهم نكردم. چون ساعتى برآمد، دستورى خواست و بازگشت و مرا گفت : «رو، كه سعيدى گشتى». پس چون زمانى برآمد به ترمذ بازآمديم. گفتم : «اى شيخ! آن چه جاى بود و آن مردكى بود؟».

گفت : «تيه بنى اسرائيل بود و آن مرد قطب المدار بود». گفتم : «در يك ساعت چگونه رفتيم و بازآمديم؟» گفت : «يا ابا بكر! چون برنده او بود، تو را با رسيدن كار است نه با چگونگى رسيدن».

نقل است كه گفت : «هر چند با نفس كوشيدم تا او را بر طاعت دارم، با وى برنيامدم. از خود نوميد شدم. گفتم : مگر حق - تعالى - اين نفس را از براى دنيا و دوزخ آفريده است! دوزخيى را چه پرورم؟. به كنار جيحون شدم و يكى را گفتم تا دست و پاى من ببست و برفت. پس به پهلو غلطيدم و خود را در آب انداختم تا مگر غرقه شوم.

آب بزد و دست من بگشاد و موجى بيامد و مرا به كنار انداخت. از خود نوميد شدم.

__________

١ - از «ن» افزوده شد. از اينجا نقل روايت از زبان خود ترمذى است.

٢ - اين كلمه در نسخه هاى ديگر نيست.

٣ - اصل، سؤالى كرد. متن مطابق «ن» است.

گفتم : سبحان الله! نفسى آفريند كه نه بهشت را شايد و نه دوزخ را. در آن ساعت كه از خود نااميد شدم، به بركت آن، سرّ بر من گشاده گشت. بديدم آنچه مرا بايست. و همان ساعت از خود غايب شدم. تا بزيستم، از بركت آن ساعت [بزيستم]».

ابو بكر ورّاق گفت : شيخ روزى جزوى چند از تصانيف خود را به من داد كه : «در جيحون انداز». چون در وى نگاه كردم، همه لطايف و دقايق بود. دلم نداد و در خانه بنهادم. گفتم شيخ را كه : «انداختم». گفت «چه ديدى؟». گفتم : «هيچ!». گفت : «نه انداخته اى. برو و بينداز ١». مشكلم دو شد : يكى آن كه چرا در آب مىندازد؟ و يكى آن كه چه برهان ظاهر خواهد؟ بازآمدم و در جيحون انداختم. جيحون ديدم كه از هم باز شد و صندوقى سرگشاده بازديد آمد و آن اجزا در آن افتاد. پس سر باز هم آورد و جيحون به قرار بازرفت. عجب داشتم از آن. چون به خدمت شيخ آمدم، گفت : «اكنون انداختى!». گفتم : «ايّها الشّيخ! به عزّت خداى كه سرّ اين با من بگوى». گفت : «چيزى تصنيف كرده بودم در علم اين طايفه، كه كشف تحقيق آن بر عقول مشكل بود. برادرم خضر از من درخواست و اين صندوق را ماهيى به فرمان او آورده بود؛ و حق - تعالى - آب را فرمان داد تا آن را به وى رساند».

نقل است كه يك بار جمله تصانيف خود را در آب انداخت. خضر آن جمله بگرفت و بازآورد و گفت : «خود را بدين مشغول مى دار».

و گفت : «هرگز تصنيف يك جزو نكردم تا گويند كه : تصنيف اوست. و لكن چون وقت بر من تنگ شدى، مرا بدان تسلّى بودى».

نقل است كه در عمر خود هزار و يك بار خداى - عزّ و جلّ - را به خواب ديده بود.

نقل است كه در عهد او زاهدى بزرگ بود و پيوسته بر حكيم اعتراض كردى؛ و حكيم كلبه يى داشت در همه دنيا. چون از سفر حجاز بازآمد، سگى در آن كلبه بچه نهاده بود، كه آن خانه را در نبود. شيخ نخواست كه او را بيرون كند. هشتاد بار مى رفت و مىمد تا باشد كه به اختيار خود بچگان را بيرون برد. پس همان شب آن زاهد پيغمبر را عليه الصّلاة و السّلام - به خواب ديد كه فرمود كه : «اى فلان! با كسى برابرى مى كنى كه

__________

١ - در اينجا كلمه «گفتم» در اصل و «ن» افزوده شده است كه يا زائد است يا بايد «گفت» باشد.

از براى سگى هشتاد بار مساعدت كرد با او؟ اگر سعادت ابدى مى خواهى، كمر خدمت او دربند» - و آن زاهد ننگ داشتى از جواب سلام حكيم - بعد از آن عمر باقى در خدمت شيخ به سر برد.

نقل است كه از عيال او پرسيدند كه : «چون شيخ خشم گيرد، شما دانيد؟». گفتند :

«[دانيم]. چون او از ما بيازارد آن روز با ما نيكى بيشتر كند و نان و آب نخورد و گريه و زارى كند؛ و گويد : الهى! من تو را به چه آزردم تا ايشان [را] بر من بيرون آوردى؟ الهى! توبه كردم. تو ايشان را به صلاح بازآور. ما بدانيم و توبه كنيم، تا شيخ را از بلا بيرون آوريم.

نقل است كه مدّتى خضر را نديد، تا روزى كه كنيزك جامه كودك شسته بود و طشتى پرنجاست [و بول] كرده : و شيخ جامه و دستار پاكيزه پوشيده به جامع مى رفت.

مگر كنيزك سبب درخواستى در خشم شد و آن طشت پرنجاست به سر شيخ فروكرد.

شيخ هيچ نگفت، و خشم فروخورد. در حال خضر - عليه السّلام - پيدا گشت و گفت :

«بدين باركشى ما را ديدى».

نقل است كه گفتند كه : «او را چندان ادب بود كه پيش عيال خود هرگز بينى پاك نكرده است». مردى اين بشنيد. قصد زيارت او كرد. چون او را ديد و در مسجد ساعتى توقّف كرد تا از اوراد فارغ گشت. بيرون آمد. مرد بر اثر او بيامد. گفت : «كاشكى بدانستمى كه آنچه گفتند، راست است». شيخ به فراست بدانست. روى بدو كرد و بينى پاك كرد. او را عجب آمد و با خود گفت : «آنچه مرا گفتند، يا دروغ گفتند يا اين تازيانه يى است كه شيخ مرا مى زند تا سرّ بزرگان نطلبم». شيخ اين هم بدانست. روى بدو كرد و گفت : «اى پسر! تو را راست گفتند؛ ليكن اگر خواهى كه سرّ همه پيش تو نهند، سرّ خلق بر خلق نگه دار، كه هر كه سرّ ملوك بگويد هم سرّى را نشايد».

نقل است كه در جوانى صاحب جمالى او را به خود خواند. اجابت نكرد. تا روزى خبر يافت كه شيخ در باغى است. خود را بياراست و آنجا رفت. شيخ چون بدانست، بگريخت. زن بر عقب او مى دويد و فرياد مى كرد كه : «در خون من سعى مى كنى». شيخ التفات نكرد و به ديوارى بلند بررفت و خود را فروانداخت. چون پير شد، روزى مطالعه احوال و اقوال خود مى كرد. آن حال يادش آمد. در خاطرش آمد كه : «چه

بودى اگر حاجت آن زن روا كردمى؟ كه جوان بودم و بعد از آن توبه كردمى». چون اين از خاطر خود بديد، رنجور گشت. گفت : «اى نفس خبيث پر از معصيت! بيش از چهل سال در جوانى اين خاطر نبود. اكنون پس از چندين مجاهده، پشيمانى بر گناه ناكرده از كجا آمد؟». عظيم اندوهگين شد و به ماتم نشست. سه روز ماتم اين خاطر بداشت. بعد از سه روز پيغمبر را - عليه الصّلاة و السّلام - به خواب ديد. فرمود كه : «اى محمّد! رنجور مشو. كه نه از آن است كه در روزگار تو تراجعى هست، بل كه اين خاطر تو از آن بود كه از وفات ما چهل سال ديگر گذشت و مدّت ما از دنيا دورتر گشت و ما نيز دورتر افتاديم. نه تو را جرمى است و نه حالت تو را قصورى. آنچه ديدى از دراز كشيدن مدّت مفارقت ماست، نه آن كه صفت تو در نقصان است».

و گفت : يك بار بيمار شدم و از اوراد زيادتى بازماندم. گفتم : «دريغا تندرستى كه از من چندين خيرات مىمد، اكنون همه گسسته شد». آوازى شنيدم كه : «اى محمّد! اين چه سخن بود كه تو گفتى. كارى كه تو كنى نه چنان بود كه ما كنيم. كار تو جز سهو و غفلت نبود و كار ما جز صدق نبود». گفت : «از آن سخن ندم خوردم و توبه كردم».

و گفت : «بعد از آن كه مرد بسى رياضت كشيده [باشد] و بسى ادب ظاهر به جاى آورده و تهذيب اخلاق حاصل كرده، انوار عطاهاى خداى - تعالى - در دل خود بازيابد و دل او بدان سبب سعتى گيرد و سينه او منشرح گردد و نفس او فضاء توحيد شود و بدان شاد گردد. لاجرم آنجا ترك عزلت گيرد و در سخن آيد و شرح دهد فتوحى كه او را در اين راه [روى] نموده باشد. تا خلق او را به سبب سخن او و به سبب فتوح او از غيب، گرامى دارند و اعزاز كنند و بزرگ شمرند. تا نفس آنجا فريفته شود و هم چون شيرى از درون او بجهد و بر گردن او نشيند؛ و آن لذّات كه در ابتداى مجاهده در خود يافته باشد، منبسط گردد چنان كه ماهى. كه از دام بجهد، چگونه در دريا غوص كند و هرگز او را باز دام نتوان آورد؟ نفس، كه به فضاء توحيد رسد، هزار بار خبيث تر و مكّارتر از آن بود كه در اوّل. از آن كه در اول بسته بود و اينجا گشاده و منبسط است، و در اول از ضيق بشريّت آلت خويش ساخته بود، اينجا از وسعت توحيد آلت خود سازد.

پس از نفس ايمن مباش و گوش دار تا بر نفس ظفريابى و از اين آفت كه گفتم حذر كنى كه شيطان در درون نشسته است». چنان كه هم محمّد بن على حكيم نقل كرده است كه :

چون آدم و حوّا به هم رسيدند و توبه ايشان قبول افتاد، روزى آدم - عليه السّلام به كارى رفت. و ابليس بيامد و بچه خود را - خنّاس نام - پيش حوّا آورد و گفت : «مرا مهمّى پيش آمده است. بچه مرا نگه دار تا بازپس آيم». حوّا قبول كرد. ابليس برفت.

چون آدم بازآمد، پرسيد كه : «اين كى است؟». گفت : «فرزند ابليس است كه به من سپرده است». آدم او را ملامت كرد [كه : «چرا قبول كردى؟» و در خشم شد و آن بچه را بكشت و پاره پاره كرد ١] و هر پاره يى از شاخ درختى درآويخت و برفت. ابليس بازآمد و گفت : «فرزند من كجاست؟». حوّا احوال بازگفت كه : «پاره پاره كرده است و هر پاره يى از شاخ درختى آويخته». ابليس فرزند را آواز داد. او به هم پيوست و باز زنده شد و پيش ابليس آمد. ديگر بار حوّا را گفت : «او را قبول كن كه مهمّى ديگر دارم». حوّا قبول نمى كرد. به شفاعت و زارى پيش آمد تا قبول كرد. پس ابليس برفت و آدم بيامد و از او پرسيد كه : «چيست؟ ٢». حوّا احوال بازگفت : آدم، حوّا را برنجانيد و گفت :

«نمى دانم تا چه سرّ است در اين كه فرمان من نمى برى و از آن دشمن خداى مى برى و فريفته سخن او مى شوى!». پس او را بكشت و بسوخت و خاكستر او نيمه يى به آب انداخت و نيمه يى به باد برداد [و برفت. ابليس بيامد و فرزند را طلبيد. حوّا حال بگفت و ابليس فرزند را آواز كرد. آن اجزاء او به هم پيوست و زنده شد و پيش آن ملعون - يعنى ابليس - بنشست. پس ابليس ديگر بار حوّا را گفت : «او را قبول كن». حوّا قبول نمى كرد.

گفت : «آدم مرا هلاك كند». پس ابليس سوگند داد، قبول كرد. آدم بيامد. او را ديد، در خشم شد]. هم چنين تا چند نوبت او را به حوّا مى سپرد و آدم، حوّا را مى رنجانيد و فرزند ابليس را مى كشت. عاقبت الامر آدم گفت كه : «خداى داند كه چه خواهد بود؟ كه سخن او مى شنوى و از آن من نه». پس در خشم شد و خنّاس را بكشت و قليه كرد و يك نيمه بخورد و يك نيمه به حوّا داد - و گويند ٣ : آخرين بار خنّاس را به صورت گوسفندى آورد چون ابليس بازآمد و فرزند طلبيد، حوّا حال بازگفت كه : «او را بكشت و قليه كرد و يك نيمه من خوردم و يك نيمه آدم». ابليس گفت : «مقصود من اين بود تا خود را در درون آدم راه دهم. چون سينه او مقام من شد، مقصود من حاصل گشت». چنان كه حق -

__________

١ - از «م» افزوده شد.

٢ - «ن» : او را بديد. پرسيد كه : چيست؟

٣ - اصل : گفت. متن مطابق «م» است.

تعالى - فرمود: الْخَنّاسِ الَّذِي يُوَسْوِسُ فِي صُدُورِ النّاسِ مِنَ الْجِنَّةِ وَالنّاسِ.

و گفت: هر كه را يك صفت از صفات نفسانى مانده بود، چون مكاتبى بود، كه اگر يك درم بر وى باقى بود، او آزاد نبود و بنده آن يك درم بود. امّا آن را كه آزاد كرده باشند، بر وى هيچ نمانده [باشد]. اين چنين كس مجذوب بود. كه حق - تعالى - او را از بندگى نفس آزاد كرده بود از آن وقت كه او را جذب كرده بود. پس آزاد حقيقى او بود.

كما قال الله - تعالى - اللهُ يَجْتَبِي إِلَيْهِ مَنْ يَشاءُ وَيَهْدِي إِلَيْهِ مَنْ يُنِيبُ. اهل اجتباء آن كسان اند كه در جذبه افتادند و اهل هدايت آن قوم اند كه به انابت بدو راه جويند و يابند».

و گفت: «مجذوب را منازل است چنان كه بعضى از ايشان را ثلث نبوّت دهند و بعضى را نصفى و بعضى را زيادت از نصف تا به جايى رسد كه مجذوبى افتد كه: حظّ او از نبوّت بيش از آن مجذوبان ١ بود و او خاتم الأولياء و مهتر جمله اوليا بود. چنان كه محمّد مصطفى - صلىلله عليه و سلّم - مهتر جمله انبيا، و ختم نبوّت بدو بود». و گفت: «آن، مجذوب تواند [بود] كه مهدى بود كه اگر كسى گويد كه: اوليا را [از] نبوّت نصيب چون بود؟، گوييم: پيغمبر - عليه الصّلاة و السّلام - گفت: اقتصاد و هدى صالح و سمت حسن يك جزو است از بيست و چهار جزو نبوّت؛ و مجذوب را اقتصاد و هدى صالح تواند بود؛ و پيغمبر - عليه الصّلاة و السّلام - فرمود كه: خواب راست جزوى است از نبوّت؛ و جائى ديگر گفت: هر كه يك درم حرام به خصم بازدهد درجه يى از نبوت بيابد. پس اين همه مجذوب را تواند بود و درست ترين نشان اوليا آن است كه: از اصول علم سخن گويند». گفتند ٢: «آن چگونه بود؟». گفت: «علم ابتدا بود و علم مقادير و علم عهد و ميثاق و علم حروف. اين اصول حكمت است و حكمت علما آن است؛ و اين علم بر بزرگان اوليا ظاهر شود و كسى از ايشان قبول تواند كرد كه او را از ولايت حظّى بود».

گفتند: «اوليا از سوء خاتمت ترسند؟». گفت: «بلى! ولى از خوف خطرات بود و روزى نبود ٣ كه حق - تعالى - دوست ندارد كه عيش را بر ايشان تيره گرداند». و گفت:

«مشغول به ذكر او، چنان بود كه از او سؤال نتوان كرد و اين مقام بزرگتر از آن است كه

__________

١ - «ن»: بيش از همه مجذوبان.

٢ - «م»: اگر قايلى گويد كه اين. . .

٣ - اصل: دور نبود. «م»: روا نبود. متن مطابق «ن» است.

بلعميان فهم كنند». گفتند : «بلعميان كدام قوم اند؟». گفت : «آن كه ايشان آيات الهى را اهل نه اند».

پرسيدند از تقوى و جوانمردى. گفت : «تقوى آن است كه در قيامت هيچ كس دامن تو نگيرد و جوانمردى آن كه تو دامن كس نگيرى». و گفت : «عزيز كسى است كه ١معصيت او را خوار نكرده است و آزاد كسى است كه طمع او را بنده نكرده است و خواجه كسى است كه شيطان او را اسير نگرفته است و عاقل كسى است كه پرهيزگارى كند براى خداى - تعالى - و حساب نفس خويش كند». و گفت : «هر كه در طريقت افتاد، او را با اهل معصيت هيچ انكار نماند». و گفت : «هر كه از چيزى بترسد از او گريزد و هر كه از خداى ترسد، در او گريزد». و گفت : «اصل مسلمانى دو چيز است : يكى ديد منّت، دوّم خوف قطعيت».

و گفت : «بر هيچ گم كرده يى آن غم نبايد خورد كه بر گم كرده نيّت، كه هيچ كار خير بى نيّت درست نباشد». و گفت : «هر كه را همّت او دين بود، همه كارهاى دنياوى او به بركت همّت او دينى گردد؛ و هر كه را همّت او دنياوى بود، همه كارهاى دينى او دنياوى شود، به شومى همّت او ٢». و گفت : «هر كه بسنده كند به نفقه بى ورع، در فسق گرفتار شود، و هر كه به اوصاف عبوديّت جاهل بود، به اوصاف ربوبيّت جاهل تر بود». و گفت : «تو مى خواهى كه با بقاء نفس خود حق را بشناسى؟ و نفس تو خود را نمى شناسد و نمى تواند شناخت. چگونه حق را تواند شناخت؟». و گفت : «بدترين خصال مرد دوستى كبر است و اختيار در كارها. زيرا كه كبر از كسى لايق بود كه ذات او بى عيب بود و اختيار از كسى درست بود كه علم او بى جهل بود». و گفت : «صد شير گرسنه در رمه گوسفند چندان تباهى نكند كه يك ساعت شيطان كند، و صد شيطان آن تباهى نكند كه يك ساعت نفس آدمى كند با وى». و گفت : «بسنده است مرد را اين عيب كه شاد مى كند او را آن چه زيان كار اوست». و گفت : «حق - تعالى - ضمان رزق بندگان كرده است.

بندگان را ضمان توكّل بايد كرد». و گفت : «مراقبت آن را بايد كرد كه هيچ نظر او از تو غايب نيست و شكر كسى را بايد كرد كه قدم از ملك و سلطنت [او] هرگز بيرون نتوان

__________

١ - اصل : آن كه. متن مطابق «م» است.

٢ - اصل : به شومى دنياوى او. متن با توجه به مضمون عبارت و نسخه «ن» تصحيح شده است.

نهاد». و گفت : «جوانمردى آن بود كه راهگذرى و مقيم، پيش تو يكسان بود» و گفت :

«حقيقت محبّت حق - تعالى - دوام انس است به ذكر او». و گفت : «اين كه مى گويند كه :

دل نامتناهى است، راست نيست، زيرا كه هر دلى را كمالى معلوم است كه چون آنجا رسد، بايستد. امّا معنى آن است كه : راه نامتناهى است» - و چنان دانم كه : بدين سخن صورت دل خواسته اند، كه دل به معنى نامتناهى است. چنان كه در شرح القلب ياد كرده ايم - و گفت : «اسم اعظم هرگز متجلّى نشد الاّ در عهد پيغمبر ما، صلوات الله و سلامه عليه».

59 - ذكر أبو بكر ورّاق رحمة الله عليه

٥٩ - ذكر أبو بكر ورّاق رحمة الله عليه

آن خزانه علم و حكمت، آن يگانه حلم و عصمت، آن شرف عبّاد، آن كنف زهّاد، آن مجرّد آفاق، شيخ وقت ابو بكر ورّاق - رحمة الله عليه - از اكابر زهّاد و عبّاد بود و در ورع و تقوى تمام؛ و در تجريد و تفريد كمالى داشت و در معاملات و ادب بى نظير [بود] چنان كه مشايخ او را «مؤدب اولياء» خوانده اند؛ و كشته نفس و مبارك نفس بود؛ و با محمّد حكيم صحبت داشته بود و از ياران خضرويه ١ بود و در بلخ مى بود؛ و او را در رياضات و آداب تصنيف است؛ و مريدان را از سفر منع كرد [ى] و گفتى: «كليد همه بركتى صبر است در موضع ارادت، تا آن گه كه ارادت تو را درست گردد. چون ارادت درست شد، اوّل بركتها بر تو گشاده گشت».

نقل است كه عمرى در آرزوى خضر بود و هر روز به گورستان رفتى و بازآمدى و در رفتن و بازآمدن يك جزوى قرآن خواندى. يك روز چون از دروازه بيرون شد، پيرى نورانى پيش آمد و سلام كرد. جواب داد. گفت: «صحبت خواهى؟». گفت:

«خواهم». پير با او روان شد تا گورستان و در راه سخن با او مى گفت و همچنان سخن - گوى مىمد تا به دروازه رسيد. چون بازخواست گرديد، گفت: «عمرى مى خواستى تا مرا بينى. من خضرم. امروز كه با من صحبت داشتى؛ از خواندن يك جزو قرآن محروم ماندى. جايى كه صحبت خضر چنين است. صحبت ديگران چون خواهد بود؟ تا بدانى كه عزلت و تجريد و تنهايى بر همه كارها شرف دارد».

__________

١ - همه نسخه ها مانند متن و درست آن «احمد بن خضرويه» است.

نقل است كه فرزندى ١به دبيرستان فرستاد. يك روز او را ديد لرزان و رويش زردشده. گفت : «تو را چه بوده است؟». گفت : «استاد آيتى به من آموخته است كه حق - تعالى - مى فرمايد : يَوْمًا يَجْعَلُ الْوِلْدانَ شِيبًا - يعنى آن روز كه كودكان را پير گرداند - از بيم اين آيت چنان شدم». پس كودك بيمار شد و هم در آن وفات كرد. پدرش خاك بر سر كرد و مى گريست و مى گفت : «اى ابو بكر! فرزند تو چنين شد كه به يك آيت كه بشنيد، جان بداد، و تو چندين سال خواندى و ختم كردى و در تو اثر نمى كند!».

نقل است كه يكى به زيارت او آمد. چون بازمى گشت، از وى ٢وصيّتى خواست، گفت : «خير دنيا و آخرت در اندكى مال يافتم و شرّ هر دو جهان در بسيارى آن و آميختن با مردمان».

و گفت : «در راه مكّه زنى ديدم. مرا گفت : اى جوان! تو كيستى؟ گفتم : مردى غريبم. گفت : شكايت مى كنى از وحشت غربت يا انس گرفته اى به خداوند خويش؟».

گفت : «چون اين بشنيدم چندان قوّتم نماند كه گامى از پى او برگيرم. بازگشتم تا او برفت». و گفت : «درى بر من گشادند و گفتند : بخواه. گفتم خداوندا! آن قوم كه انبيا بودند و سرور آفريدگان و پيش روان سپاه اند، معلوم است كه هر بلا و اندوه كه بود بر سر ايشان فرودآمد، و تو آن خداوندى كه يك ذرّه [جز خير ٣] از تو به كسى نرسد. چه خواهم؟ مرا هم در اين مقام بيچارگى خودم رها كن كه طاقت بلا نمى دارم».

و گفت : «مردمان سه گروه اند : يكى امرا، و دوّم علما، و سيّوم فقرا. چون امرا تباه شوند، معاش و اكتساب خلق تباه شود؛ [و چون علما تباه شوند، دين خلق روى به نقصان نهد؛ و چون فقرا تباه شوند، زهد و همّت در ميان خلق تباه شود. تباهى امرا جور و ظلم بود، و تباهى علما ميل دنيا بود و متابعت هوا، و تباهى فقرا ترك طاعت و مخالفت رضا». و گفت : «اصل غلبه نفس مقارنه شهوات است. چون ٤] هوا غالب شود، دل تاريك گردد و چون دل تاريك شود، خلق را دشمن گيرد و چون خلق را دشمن گرفت، خلق نيز او را دشمن گيرند و او با خلق جفا آغاز كند و جور پيش گيرد». و گفت : «از

__________

١ - «م» : فرزندى داشت.

٢ - اصل : يكى از وى. متن مطابق «ن» است و تكرار لفظ «يكى» در اينجا نادرست مى نمود.

٣ - از «م» افزوده شد.

٤ - از «ن» افزوده شد.

روزگار آدم تا اكنون هيچ فتنه ظاهر نشد مگر سبب آميختن با خلق؛ و از آن وقت تا امروز كس سلامت نيافت مگر آن كه از اختلاط كرانه كرد».

و يكى از وى وصيّتى خواست. گفت «سنگى برگير و هر دو پاى خود بشكن؛ و كاردى بردار و زبان خود ببر». گفت : «كه طاقت اين دارد؟». گفت : «آن كه زبان سرّ او در نطق آيد و گوش همّت او از خداى شنود، بايد كه زبان ظاهر او گنگ شود و گوش صورت او كر بود؛ و اين به زبان بريدن و پاى شكستن دست دهد». و گفت : «حكما از پس انبيااند و بعد از نبوّت هيچ نيست مگر حكمتى كه احكام امور شرع است، و اوّل نشان حكمت خاموشى است و سخن گفتن به قدر حاجت». و گفت : «خاموشى عارف نافع تر بود و كلام او خوش تر». و گفت : «خداى - تعالى - از بنده هشت چيز مى خواهد؟ [از دل دو چيز : تعظيم فرمان و شفقت بر خلق خداى؛ و از زبان دو چيز : ١] اقرار كردن به توحيد و رفق كردن با خلق؛ و از اندام دو چيز مى خواهد : طاعت داشتن خداى - تعالى - و يارى دادن مؤمنان؛ و از خلق دو چيز مى خواهد : صبر كردن در حكم خداى و حلم با [خلق] خدا».

و گفت : «هر كه بر نفس خود عاشق شد، كبر و حسد و خوارى و مذلّت بر وى عاشق شد». و گفت : «اگر طمع را گويند كه : پدرت كى است؟ گويد : در مقدور شكّ آوردن! و اگر گويند : غايت تو چيست؟ گويد : حرمان». و گفت : «[يكى از بزرگان گفت ٢] : شيطان گويد كه : من بدين ابلهى نيم كه اوّل بار مؤمنى را به كافرى دعوت كنم، كه اوّل بار او را به شهوات حلال حريص كنم. چون بر آن حريص شد، هوا بر وى چيره گردد و قوّت گيرد. آن گه به معاصى وسوسه كنم تا مرا آسان تر بود. آنگه به كافرى وسوسه كنم».

و گفت : «پنج چيز است كه هميشه با تواند. اگر صحبت اين پنج چيز بدانى، نجات يافتى ٣و اگر ندانى هلاك شوى : اوّل خداى، تعالى؛ پس نفس؛ پس شيطان؛ پس دنيا؛ پس خلق. پس با خداى موافقت [بايد] كردن و به هر چه كند پسندگار باشى، با نفس به مخالفت، و با شيطان به عداوت، و با دنيا به حذر، و با خلق به شفقت. اگر چنين

__________

١ - از «م» افزوده شد.

٢ - از «م» افزوده شد.

٣ - «م» : نجات يابى. متن درست است.

كنى، رستى». و گفت: «تا از مخلوق نبرى و از ايشان وحشت نگيرى، به انس حق طمع مدار؛ و تا دل در اشغال گردان دارى، طمع فكرت و عبرت مدار؛ و تا سينه از طلب رياست و مهترى پاك نكنى، طمع الهام و حكمت مدار». و گفت: «صحبت با عقلا به اقتدا كن و با زهّاد به حسن مدارا و با جهّال به صبر جميل». و گفت: «اصل آدميزاد از آب است و خاك. كس بود كه آب بر او غالب تر بود، او را به لطف رياضت بايد داد كه اگر به عنف كند ١ متغير گردد و به مقصود نرسد؛ و كس بود كه خاك بر او غالب تر بود لا بدّ، او را به لگد بايد كوفت و به سختى بايد سرشت تا كارى را بشايد». گفت: «حق - تعالى - خواست كه آب را بيافريند، از هر الوان رنگ او كرد و از هر طعوم طعم او گردانيد. چون همه الوان را بياميخت تا لون آب گشت، از اين معنى كسى لون آب ندانست و چون همه طعم را بياميخت، [كسى] طعم آب نشناخت ٢، تا از خوردن او لذّت و حيات يابند امّا از كيفيّت لذّت او خبر نه. وَجَعَلْنا مِنَ الْماءِ كُلَّ شَيْءٍ حَيٍّ دليل اين است».

و گفت: «فرح درويشى ٣ در دنيا و آخرت است، كه در دنيا سلطان را از وى خراج نيست و در آخرت جبّار عالم را با او شمار نه». و گفت: «بامداد برخيزم، خلقان را بينم. دانم كه: كى است كه حلال خورده است و كى است كه حرام؟». گفتند: «چگونه؟».

گفت: «هر كه بامداد برخيزد و زبان را به لغو و غيبت و فحش مشغول كند، بدانم كه حرام خورده است و هر كه بامداد برخيزد و زبان به ذكر خداى - تعالى - و تهليل و استغفار مشغول دارد، بدانم كه حلال خورده است». و گفت: «صدق نگه دار در آنچه ميان تو و خداى است، و صبر نگه دار در آنچه ميان تو و نفس است». و گفت: «يقين نورى است كه بنده بدو منوّر گردد در احوال خويش. پس آن نور برساند او را به درجه متّقيان».

و پرسيدند از زهد. گفت: «زهد سه حرف است: زا و ها و دال. زا ترك زينت است؛ و ها ترك هواء؛ و دال ترك دنيا». و گفت: «يقين فروآرنده است دل را، و كمال اين است ٤» و گفت: «يقين بر سه وجه است: يقين به خبر و يقين دلالت و يقين مشاهده». و گفت: «هر كه را درست شود معرفت به خداى، هيبت و خشيت ٥ بر او ظاهر گردد». و

__________

١ - «ن»: كنند.

٢ - اصل: ساخت. متن مطابق «ن» و «م» است.

٣ - ظ: درويش.

٤ - «م»: فرودآرنده است مرد را به كمال ايمان.

٥ - اصل: هيبت وحشت. متن مطابق «ن» است.

گفت : «شكر نعمت مشاهده منّت است و نگه داشت حرمت».

و گفت : «توكّل فراگرفتن وقت است صافى از كدورت انتظار. چنان كه نه تأسّف خورد بدانچه گذشت و نه چشم دارد بدانچه خواهد آمد» - يعنى تا نقد وقت فوت نشود و گفت : «هر كه كارها از جهت آسمان بيند، صبر كند و هر كه از جهت زمين بيند متحيّر گردد». و گفت : «احتراز كنيد از اخلاق بد، هم چنان كه از حرام».

نقل است كه چون او را وفات رسيد، به خوابش ديدند زرد روى و غمگين؛ و زار مى گريست. گفتند : «خير است». گفت : «چگونه خير باشد؟ كه در اين گورستان كه منم، از ده جنازه يكى بر مسلمانى نمرده است». ديگرى به خواب ديد او را. گفت : «خداى - عزّ و جلّ - با تو چه كرد؟». گفت : «در حضرت خود بداشت و نامه يى به دست من داد؛ و مى خواندم تا به گناهى رسيدم. جمله نامه [چنان] سياه شد كه بيش نتوانستم خواند.

متحيّر شدم. ندا آمد كه : اين گنه را در دنيا بر تو پوشيده ايم. از كرم ما نسزد كه در اين جهان پرده تو دريم. عفوت كرديم».

60 - ذكر عبد الله منازل رحمة الله عليه

٦٠ - ذكر عبد الله منازل رحمة الله عليه

آن هدف تير ملامت، آن صدف درّ كرامت، آن مجرّد رجال. آن مشرّف كمال، آن خزانه فضايل، عبد الله منازل - رحمة الله عليه - يگانه روزگار و شيخ ملامتيان بود؛ و متورّع و متوكّل و معرض هم از دنيا و هم از خلق؛ و مريد حمدون قصّار بود و عالم به علوم ظاهر و باطن؛ و بسيار حديث نوشته بود و سماع كرده؛ و در وقت او مجرّدتر و پاكيزه تر از او كسى نبوده است چنان كه:

نقل است كه ابو على ثقفى سخن مى گفت. در ميان سخن، عبد الله او را گفت:

«مرگ را ساخته باش كه از او چاره نيست». ابو على گفت: «تو ساخته باش». عبد الله دست در بالين كرد و سر بر او نهاد و گفت «من مردم» و در حال بمرد. بوعلى [را سخن ١] منقطع شد. زيرا كه او را علايق بود و عبد الله مفرّد [و مجرّد]. و سخن اوست كه گفت:

«ابو على ثقفى وقتى كه سخن گفتى، نه از براى خلق گفتى؛ و از اين جهت بود كه وقتى سخن او بدو رسيد و در اين معنى گفت: آفت ماست كه از سخن خود انتفاع نمى توانيم گرفت، چگونه ديگرى از سخن تو انتفاع گيرد؟». و گفت: «هر چه عبارت كنى به زبان خويش، بايد كه از حال خود عبارت كرده باشى و نباشى حكايت كننده از غيرى».

نقل است كه روزى مسئله يى از وى پرسيدند. جواب داد. گفتند: «بازگوى» گفت: «من هنوز در پشيمانى آنم كه اوّل چرا گفتم؟». و گفت: «هيچ كس فريضه يى ضايع نكند از فريضه ها الاّ كه مبتلا گردد به ضايع كردن سنّت ها، و هر كه به ترك سنّتى مبتلا

__________

١ - از «م» افزوده شد. «ن» مانند اصل است.

گردد، زود باشد كه در بدعت افتد». و گفت : «فاضل ترين اوقات تو آن است كه از خواطر و وسواس نفس رسته باشى، و مردمان از ظنّ بد تو رسته باشند». و گفت : «هر كه نفس او ملازمت چيزى كند كه بدان احتياج ندارد، ضايع كند از احوال خويش، هم چندان، كه از آن گزير نيست و لا بدّ بدان محتاج است» و گفت : «آدمى عاشق است بر شقاوت خويش» - يعنى همه آن خواهد كه سبب بدبختى او بود - و يك روز اصحاب خود را گفت : «شما عاشق شده ايد ١بر خويش و بر كسى نيز كه بر شما عاشق شده است». و گفت : «عجب از كسى دارم كه در حيا سخن گويد و از خداى - تعالى - شرم ندارد».

يعنى چون خداى - عزّ و جلّ - را متكلّم مى بيند، چگونه شرم ندارد كه در كلام آيد؟

و گفت : «هر كه را محبّت دادند و فقر، اگر او را خشيت ندهند، او فريفته است». و گفت : «خدمت ادب است نه مداومت بر خدمت؛ كه ادب در خدمت عزيزتر است از خدمت». و گفت : «ما به ادب محتاج تريم از آن كه به بسيارى علم». و گفت : «هر كه قدر خويش در چشم خلق بزرگ داند، بر او واجب [است كه ٢] : چنان كند كه نفس او در چشم او خوار گردد. نديدى كه إبراهيم خليل را - عليه السّلام - خليل خواند و او گفت :

و اجنبنى و بنىّ أن نعبد الاصنام» و گفت : «احكام غيب در دنيا بر كسى ظاهر نگردد و ليكن فضيحت دعوى ظاهر گردد». و گفت : «هرگز دعوى و تسليم در يك حال جمع نشود». و گفت : «هر كه محجوب گردد به چيزى از علوم، هرگز او عيب خود نبيند». و گفت : «هر فقر كه از ضرورت نبود، آن فقر را هيچ فضيلت نبود». و گفت : «حقيقت فقر انقطاع است از دنيا و آخرت، و مستغنى شدن به خداوند دنيا و آخرت». و گفت : «آدمى چگونه از پس و پيش نگه تواند كرد و او غايب است در حال از مقام و وقت خود ٣». و گفت : «تو ظاهرا دعوى عبوديّت مى كنى، امّا باطنا سر به اوصاف ربوبيّت برآورده اى». و گفت : «عبوديّت اضطرارى است نه اختيارى». و گفت : «هر كه طعم عبوديّت چشيد، او را عيش نيست». و گفت : «عبوديّت رجوع كردن است در جمله چيزها به خداى - تعالى به حدّ اضطرار». و گفت : «بنده بنده او بود تا خود را خادمى نمى داند. چون خود را خادمى جست، از حدّ بندگى افتاد و ادب از دست داد». و گفت : «هيچ چيز نيست در

__________

١ - اصل : شده اى. متن مطابق «م» و «ن» است.

٢ - از «م» افزوده شد.

٣ - اصل : در حال و مقام در وقت خود. متن مطابق «ن» است.

كسى كه خوارى بندگى و خوارى سؤال و خوارى ردّ نچشيده است».

و گفت: «حق - تعالى - ياد كرده است انواع عبادت را كه: الصّابِرِينَ وَالصّادِقِينَ وَالْقانِتِينَ وَالْمُنْفِقِينَ وَالْمُسْتَغْفِرِينَ بِالْأَسْحارِ. ختم جمله مقامات بر استغفار كرده است، تا بنده بينا گردد بر تقصير خويش بر همه افعال و احوال، پس از همه استغفار كند». و گفت: «هر كه سايه از نفس خود برگيرد، عيش خلايق در سايه او بود». و گفت:

«تفويض با كسب بهتر باشد از خلوت بى كسب». و گفت: «هر كه در اين حديث آيد از سر ضعف، قوى گردد و فضيحت نشود؛ و هر كه از سر قوّت درآيد، ضعيف گردد و فضيحت شود». و گفت: «اگر درست شود بنده را يك نفس از همه عمر بى ريا و شرك، بركات آن نفس تا آخر عمر با او بماند». و گفت: «عارف آن است كه [از] هيچ چيزش عجب نيايد».

نقل است كه يكى او را دعا كرد كه: «آنچه اميد دارى، خداى بدهد ١»، گفت:

«اميد بعد از معرفت بود، و كو معرفت؟».

و وفات او به نشابور بود، و خاك او در مشهد انبار است. احمد اسود گفت: به خواب ديدم كه هاتفى مرا گفت: «عبد الله را بگوى كه: ساخته باش كه تا يك سال ديگر وفات خواهى كرد». بامداد با وى بگفتم. گفت: «اين وعده اى مديد است و مدّتى بعيد. تا سالى كه انتظار تواند كرد؟».

__________

١ - «ن»: بدهاد.

61 - ذكر علي سهل أصفهاني رحمة الله عليه

٦١ - ذكر علي سهل أصفهاني رحمة الله عليه

آن خواجه درويش، آن حاضر بى خويش، آن داننده غيوب ١، آن بيننده عيوب، آن گنجينه دقايق و معانى، شيخ على سهل اصفهانى - رحمة الله عليه - بس بزرگ بود و معتبر؛ و از كبار مشايخ بود و جنيد را به وى مكاتبات لطيف است؛ و صاحب ابو تراب بود، و سخن او در حقايق عظيم بلند بود؛ و معاملات و رياضات او كامل است؛ و بيانى شافى داشت در طريقت؛ و عمرو بن عثمان مكّى به زيارت او آمد به اصفهان؛ و سى هزار درم وام داشت. علىّ بن سهل همه بگزارد.

و سخن اوست كه گفت: «شتافتن به طاعات از علامات توفيق بود و از مخالفات بازداشتن از علامات رعايت بود و مراعات اسرار از علامات بيدارى [بود] و به دعوى بيرون آمدن از رعنايى بشريّت بود؛ و هر كه در بدايت ارادت درست نكرده باشد، در نهايت عافيت و سلامت نيابد».

گفتند: «در معنى يافت سخنى بگو». گفت: «هر كه پندارد كه نزديك تر است، او به حقيقت دورتر است. چون آفتاب كه بر روزن مىفتد، كودكان خواهند كه تا آن ذرّه ها بگيرند. دست در كنند. پندارند كه در قبضه ايشان آمد. چون دست باز كنند، هيچ نبينند».

و گفت: «حضور به حق فاضل تر از يقين به حق. از آن كه حضور در دل بود و غفلت بر آن روا نباشد؛ و يقين خاطرى ٢ بود كه گاه بيايد و گاه برود؛ و حاضران در پيشگاه باشند و موقنان بر درگاه». و گفت: «غافلان بر حكم خداى - تعالى - زندگانى مى كنند و ذاكران

__________

١ - اصل: بى عيوب. متن مطابق «م» است.

٢ - اصل و «ن»: حاضرى. متن مطابق «م» است.

در رحمت خداى، و عارفان در قرب خداى». و گفت : «حرام است كسى را كه مى خواند و مى داند، و با چيزى ديگر آرام مى گيرد». و گفت : «بر شما باد كه پرهيز كنيد از غرور به حسن اعمال، با فساد باطن اسرار ١» - يعنى ابليس چنين بود -

و گفت : «توانگرى التماس كردم. در علم يافتم؛ و فخر التماس كردم، در فقر يافتم؛ و عافيت التماس كردم، در زهد يافتم؛ و قلّت حساب التماس كردم، در خاموشى يافتم؛ و راحت التماس كردم، در نااميدى يافتم». و گفت : «از وقت آدم باز - عليه السّلام تا قيام ساعت، آدميان از دل مى گفتند و مى گويند. و من كسى مى خواهم كه مرا وصيت كند كه : دل چيست؟ يا چگونه است؟ و نمى يابم». پرسيدند از حقيقت توحيد. گفت :

«نزديك است از آنجا كه گمانهاست. امّا دور است در حقايق».

نقل است كه او گفت : «شما پنداريد كه مرگ من چون مرگ شما خواهد بود كه :

بيمار شويد و مردمان به عيادت آيند؟ مرا بخوانند، اجابت كنم». روزى مى رفت، گفت :

«لبّيك» و سر بنهاد. شيخ ابو الحسن [مزيّن] ٢گفت : در آن حال او را گفتم : «بگو :

لا اله الاّ الله». تبسّمى كرد و گفت : «مرا مى گويى كه : كلمه بگو. به عزّت او كه ميان من و او نيست الاّ حجاب عزّت» و جان بداد. ابو الحسن مزيّن ٣بعد از آن محاسن خود بگرفتى و گفتى : «چون من حجّامى اولياء خداى را شهادت تلقين كند؟ وا خجلتاه!» و بگريستى.

رحمه الله، تعالى.

__________

١ - «م» : بافساد باطن.

٢ - «ن» : شيخ مزين. «م» : حسن مزين.

٣ - اصل : ابو الحسين. «ن» : ابو الحسن. تعليقات را نگاه كنيد.

62 - ذكر خير نسّاج رحمة الله عليه

٦٢ - ذكر خير نسّاج رحمة الله عليه

آن مفتى هدايت، آن مهدى ولايت، آن حارس علم و شرع، آن عارف اصل و فرع، آن معطى محتاج، شيخ وقت خير نسّاج - رحمة الله عليه - استاد بسيار ١ مشايخ بود در بغداد، و پير وقت خويش؛ و در وعظ و معاملت بيانى شافى داشت و عبارتى ٢ مهذّب، و خلقى و حلمى ٣ به غايت، و ورع و مجاهده يى تمام، و نفسى مؤثّر.

شبلى و إبراهيم خوّاص در مجلس او توبه كردند. شبلى را پيش جنيد فرستاد حفظ حرمت جنيد را. و او مريد سرى سقطى بود و جنيد او را عظيم محترم داشتى. و ابو حمزه بغدادى در شأن او مبالغتى تمام كردى.

و سبب آن كه او را خير نسّاج گفتند، آن بود كه از مولودگاه خود سامرّه ٤ رفت به عزم حج. گذرش به كوفه افتاد. چون به دروازه كوفه رسيد - مرقّعى پاره پاره پوشيده و او خود سياه رنگ بود چنان كه هر كه او را ديدى، گفتى: اين مرد ابلهى مى نمايد - يكى او را بديد. گفت: «روزى چند او را در كار كشم». پيش او رفت و گفت: «تو بنده اى؟».

گفت: «آرى». گفت: «از خداوند گريخته اى؟». گفت: «آرى». گفت: «تو را نگه دارم تا به خداوند سپارم». گفت: «من خود اين مى طلبم». پس او را به خانه برد و گفت: «نام تو خير است». او از حسن عقيدت كه داشت - كه المؤمن لا يكذّب - او را خلاف نكرد و با

__________

١ - «م»: بسيارى از.

٢ - اصل: عبادتى. متن مطابق «م» است.

٣ - اصل: علمى. متن مطابق «ن» است.

٤ - اصل و همه نسخه ها: به سامره.

او برفت و او را خدمت كرد. پس آن مرد خير را نسّاجى درآموخت، و سالها كار او مى كرد. هرگه كه گفتى : «اى خير!»، او گفتى : «لبّيك». تا آن گه كه آن مرد پشيمان شد، كه صدق و ادب و فراست او مى ديد و عبادت بسيار از او مشاهده مى كرد، و گفت : «من غلط كرده بودم. تو بنده من نيستى. هرجا كه خواهى مى رو». پس او برفت و به مكّه شد تا بدان درجه رسيد كه شيخ جنيد گفت : «الخير خيرنا»؛ و او دوست داشتى كه او را «خير» خواندندى. گفتى : «روا نباشد كه برادرى مسلمان مرا نام نهاده باشد و من آن را بگردانم».

نقل است كه گه گاهى بافندگى كردى و گاهى به لب دجله رفتى. ماهيان به وى تقرّب جستندى و چيزها آوردندى. تا روزى كرباس زنى مى بافت. پيرزن گفت : «اگر من درم بياورم و تو را نبينم، كه را دهم؟». گفت : «در دجله انداز». تا بعد از آن پيرزن درم آورد و او حاضر نبود. در دجله انداخت. چون خير به لب دجله رفت، ماهيان [آن] درم پيش او آوردند. مشايخ چون اين حال بشنيدند از وى، نپسنديدند. گفتند : «او را به بازيچه يى مشغول كرده اند. اين نشان حجاب باشد» و تواند بود كه غير او را حجاب باشد امّا او را نه، چنان كه سليمان را عليه السّلام نبود.

و گفت : در خانه بودم. در خاطرم آمد كه : جنيد بر در است. آن خاطر را نفى كردم.

تا سه بار اين بر خاطر بگذشت. بعد از آن بيرون آمدم. جنيد را ديدم بر در. گفت : «چرا بر خاطر اوّل بيرون نيامدى؟».

و گفت : در مسجدى شدم. درويشى را ديدم. در من آويخت و گفت : «اى شيخ! بر من ببخشاى كه محنتى بزرگ در پيش آمده است». گفتم : «چيست؟». گفت : «بلا از من بازستده اند، و عافيت به من پيوسته است ١». گفت : «حالش نگه كردم. يك دينارش فتوح شده بود». و گفت : «خوف تازيانه خداى است تا بندگانى را كه در بىدبى خوى كرده باشند، بدان راست كنند». و گفت : «نشان عمل به غايت رسيده آن است كه در آن عمل جز عجز و تقصير نبيند».

نقل است كه صد و بيست سال عمر يافت. چون نزديك وفاتش بود، نماز شام عزرائيل سايه انداخت. سر از بالين برداشت و گفت : «عافاك الله! توقف كن، كه تو بنده

__________

١ - «م» : پيوسته اند.

مأمورى و من بنده مأمور. تو را گفته اند كه : جان او بردار! و مرا گفته اند كه : چون وقت نماز درآيد، نماز بگزار! آنچه تو را فرموده اند فوت نمى شود. امّا از آن من فوت مى شود». پس طهارت كرد و نماز گزارد. بعد از آن وفات كرد. همان شب او را به خواب ديدند. گفتند : «خداى - تعالى - با تو چه كرد؟». گفت : «از اين مپرسيد. و ليكن از دنياى نجس بازرستم».

63 - ذكر أبو الخير أقطع رحمة الله عليه

٦٣ - ذكر أبو الخير أقطع رحمة الله عليه

آن پيشرو صف رجال، آن بدرقه راه كمال، آن پيك باديه بلا، آن مرد مرتبه رضا، آن طليعه فقر را مطلع، شيخ به حق ابو الخير اقطع - رحمة الله عليه - از كبار مشايخ و اشراف اقران، و محمود همه [بود]؛ و او را آيات و كرامات و رياضات بسيار است ١ كه ذكر آن كردن طولى دارد؛ و صاحب فراستى عظيم بود؛ و از مغرب بود و با ابن جلاّ صحبت داشته. و سباع و هوامّ با وى انس گرفته بودند و با شير و اژدها هم قرين بودى و حيوانات پيش او بسى آمدندى.

و گفت: «در كوه لبنان ٢ بودم. سلطان در آمد ٣. هر كه را مى ديد، دينارى بر دست او مى نهاد. يكى به من داد. پشت دست آنجا داشتم و در كنار رفيقى انداختم. پس به شهر آمدم. چنان اتّفاق افتاد كه بى وضو كراسه يى برگرفته آمد ٤. يك روز در ميان بازار همى رفتم با اصحاب، چون شوريده يى. جماعتى دزدى كرده بودند. در ميان بازار بگريختند و همه خلق به هم [بر] آمدند. در صوفيان آويختند. من گفتم ٥: مهتر ايشان منم.

ايشان را خلاص دهيد كه رهزن منم». با مريدان گفت: «هيچ مگوييد». آخر او را ببردند

__________

١ - «م»: بود.

٢ - «ن»: لكام.

٣ - اصل: بسطامى درآمد. «م»: به بسطام مىمدم. متن مطابق «ن» و با توجه به مضمون عبارات بعد تصحيح شده است.

٤ - در اينجا نسخه اصل كلمات «يك روز بدان» را اضافه دارد و چون عبارت بعد كامل بود زائد به نظر آمد.

٥ - اصل: شيخ گفت. متن مطابق «م» و تصحيح با توجه به جمله هاى پيش است.

و دستش ببريدند. گفتند : «تو چه كسى؟». گفت : «من فلانم». امير گفت : «زهى آتش كه در جان ما زدى». گفت : «باكى نيست، كه دستم خيانت كرده است. مستحقّ قطع است».

گفت : «چه كرده است؟». گفت : «چيزى به دستم رسيده است كه دستم از آن پاك تر بود و آن سيم لشكرى بود؛ و دست به چيزى رسيده است كه از دست من پاك تر بود و آن مصحف است كه بى وضو برداشته شد». چون به خانه بازآمد دست بريده، عيال فرياد درگرفت. شيخ گفت : «چه جاى تعزيت؟ كه جاى تهنيت است؛ كه اگر چنان بودى كه دست نبريدندى، دل ما ببريدندى، و داغ بيگانگى بر دل ما نهادندى به دست ما چه بودى؟».

و جمعى چنين نقل كردند كه : در دست او آكله افتاد. طبيبان گفتند : «دستش ببايد بريد». او بدان رضا نداد. مريدان گفتند : «صبر كنيد تا در نماز شود؛ كه در نماز او را از اين الم خبر نبود». و چنان كردند. چون نماز تمام كرد، دست را بريده يافت.

و گفت : يكى در باديه مى رفت، بى زاد و بىب و بىلت سفر. با خود انديشه كردم كه : «او را به جان هيچ كار نيست؟». روى باز كرد و گفت : «الغيبة حرام». از هوش بشدم. چون به هوش بازآمدم، با خود توبه كردم. روى بازپس كرد و گفت : «وَ هُوَ الَّذِي يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبادِهِ [وَ يَعْفُوا عَنِ السَّيِّئاتِ ١]».

و گفت : «دل را صافى نتوان كرد الاّ به تصحيح نيّت با خداى - تعالى - و تن را صافى نتوان كرد الاّ به خدمت اوليا». و گفت : «دل ها را در اصل، آفرينش متفاوت است؛ دلى است كه جاى ٢ايمان است و علامت آن شفقت است بر جمله مسلمانان و جهد كردن در كارهاى ايشان و يارى دادن ايشان را در آنچه صلاح ايشان در آن بود؛ و دلى است كه جايگاه نفاق است و علامت آن حقد و غلّ و غشّ و حسد است». و گفت :

«دعوى رعونتى است كه كوه حمل آن نتواند كرد». و گفت : «هيچ كسى به حالى ٣شريف نرسد مگر به موافقت و فرايض و آداب به جاى آوردن و صحبت نيكان و مفارقت بيگانگان».

__________

١ - از «م» افزوده شد.

٢ - اصل : جان. متن مطابق «ن» است.

٣ - «م». جايى.

64 - ذكر أبو حمزه خراساني رحمة الله عليه

٦٤ - ذكر أبو حمزه خراساني رحمة الله عليه

آن شريف اقران، آن لطيف اخوان. آن متمكّن طريقت، آن متوكّل حقيقت ١، آن كعبه مسلمانى، ابو حمزه خراسانى - رحمة الله عليه - از اجلّه مشايخ بود و از اكابر طريقت؛ و رفيع القدر و عالى همّت بود، و در فراست همتا نداشت و در توكّل و تجريد به نهايت رسيده؛ و رياضت و كرامات او بسيار است و مناقب او بى شمار. خلوات شايسته داشت؛ و ابو تراب و جنيد را يافته بود.

نقل است كه يك بار به توكّل در باديه نذر كرد كه: از هيچ كس هيچ نخواهد و التفات نكند، و بدين نذر به سر برد بى دلو و رسن. [متوكّل وار مجرّد برفت. پاره يى ٢] سيم در جيب داشت كه خواهرش بدو داده بود. ناگاه توكّل داد خود طلبيد. گفت: «شرم ندارى؟ آن كه آسمان را بى ستون نگه مى دارد، معده تو را بى سيم سير نتواند داشت؟».

پس آن سيم بينداخت و مى رفت. ناگاه در چاهى افتاد. ساعتى برآمد. نفس فرياد برآورد. ابو حمزه خاموش بنشست. يكى مى گذشت. آنجا سر چاه ديد. خاشاكى چند به هم آورد تا سر چاه بگيرد. نفس ابو حمزه زارى كرد و گفت: «حق - تعالى - مى فرمايد:

وَ لا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ».

ابو حمزه گفت: «توكّل از آن قوى تر است كه به عجز و سالوس نفس باطل شود».

تن زد تا آن كس سر چاه استوار كرد؛ و گفت: «آن كس كه بر بالا نگه مى دارد، اينجا هم نگه دارد». روى به قبله توكّل آورد و سر فروبرد؛ و اضطرار به كمال رسيد و توكّل بر قرار

__________

١ - ظ: متوكل به حقيقت.

٢ - از «ن» افزوده شد.

بود. ناگاه شيرى بيامد و سر چاه باز كرد و دست در لب چاه زد و هر دو پاى فروگذاشت.

ابو حمزه گفت : «من همراهى گزند ١نكنم». الهامش دادند كه : «خلاف عادت است.

دست در اين زن». دست در پاى او زد و برآمد. شيرى ديد كه هرگز صعب تر از آن نديده بود. آوازى شنيد كه : «يا با حمزة كيف هذا؟ نجّيناك من التّلف بالتّلف - چون توكل بر ما كردى، ما تو را به دست كسى كه هلاكت جان بدو بود نجات داديم - پس شير روى در زمين ماليد و برفت.

نقل است كه روزى جنيد مى رفت. ابليس را ديد برهنه كه بر گردن مردم مى جست. گفت : «اى ملعون! شرم ندارى از اين مردمان؟». گفت : «كدام مردمان؟ اينها مردمان اند؟ مردمان آنهااند كه در شونيزيّه اند، كه جگرم را سوختند». جنيد گفت :

«برخاستم و به مسجد رفتم. ابو حمزه را ديدم سر فروبرده. سر برآورد و گفت : دروغ گفت آن ملعون. كه اولياء خدا از آن عزيزترند كه ابليس را بر ايشان اطلاع باشد».

نقل است كه او محرم بودى در ميان گليمى. در سالى يك بار بيرون آمدى از احرام.

پرسيدند از انس. گفت : «انس دلتنگى پديد آرد از زيستن با خلق». و گفت :

«غربت ٢آن است كه آن را از اقربا و پيوستگان خويش وحشت بود و از ايشان بيگانه باشد». و گفت : «هر كه را وحشت بود از نفس خويش، انس گرفته است دل او در موافقت خداوند خويش، تعالى». و گفت : «هر كه دوستى مرگ در دل او جاى گيرد، هر چه باقى است بر وى دوست كنند و هر چه فانى است بر وى دشمن گردانند». و گفت :

توكّل آن است كه بامداد برخيزد، از شب يادش نيايد و چون شب درآيد، از بامداد يادش نيايد». و از وى وصيّتى خواستند. گفت : «توشه بسيار بساز اين ره را كه در پيش دارى». و وفاتش در نشابور بود و در جوار ابو حفص حدّاد دفن كردند.

__________

١ - اصل و «ن» گريه. متن مطابق «م» است.

٢ - «م» : غريب.

65 - ذكر أحمد مسروق رحمة الله عليه

٦٥ - ذكر أحمد مسروق رحمة الله عليه

آن ركن روزگار، آن قطب ابرار، آن فريد دهر، آن وحيد عصر، آن عاشق معشوق، شيخ وقت احمد مسروق - رحمة الله عليه - از كبار مشايخ خراسان بود و از طوس بود، امّا در بغداد نشستى؛ و به اتّفاق همه از جمله اولياء خداى بود و او را با قطب مدار ١ - [رحمة الله] عليه - صحبت بود و او خود از اقطاب بود؛ و از او پرسيدند كه: «قطب كى است؟». ظاهر نكرد امّا به حكم اشارت چنان نمود كه جنيد است؛ و او چهل كس را از مشايخ اهل تمكين خدمت كرده بود و فايده گرفته، و در علوم ظاهر و باطن به كمال [بود] و در مجاهده و تقوى به غايت، و صحبت سرى و محاسبى يافته؛ و گفت: «پيرى نزديك من آمد و سخن پاكيزه مى گفت و خاطرى نيكو داشت و گفت: هر خاطرى كه شما را درآيد با من بگوييد». مسروق ٢ گفت: «مرا در خاطر آمد كه: او جهود است. و اين خاطر از من نمى رفت. با جريرى گفتم: او را اين موافق نيامد. گفتم: البتّه با وى بخواهم گفت. پس او را گفتم: تو گفته اى كه: هر خاطر كه شما را درآيد، با من بگوييد.

اكنون مرا چنين در خاطر آمد كه: تو جهودى. ساعتى سر در پيش انداخت. پس گفت: راست گفتى و شهادت آورد. آن گه گفت: [در] همه دين ها و مذاهب نگه كردم.

گفتم: اگر با كسى چيزى است، با اين قوم است. به نزديك شما آمدم تا بيازمايم. شما را بر حق يافتم».

__________

١ - «ن»: قطب المدار.

٢ - همه نسخه ها مانند متن است. بايد احمد مسروق - يا ابن مسروق باشد.

و گفت : «هر كه به غير خداى - تعالى - شاد شود، شادى او به جمله اندوه بود، و هر كه را در خدمت خداوند انس نباشد، انس او به جمله وحشت بود، و هر كه در خواطر دل، به ١خداى - تعالى - مراقبه به جاى آورد، خداى - تعالى - او را در حركات جوارح معصوم دارد». و گفت : «هر كه محسن شود در تقوى، آسان گردد بر وى اعراض از دنيا».

و گفت : «تقوى آن است كه به گوشه چشم به لذّات دنيا بازننگرى و به دل بدان تفكّر نكنى». و گفت : «بزرگ داشتن حرمت مؤمن از بزرگداشت خداوند بود، و به حرمت بنده به محلّ حقيقت تقوى رسد». و گفت : «در باطل نگرستن معرفت از دل ببرد». و گفت :

«هر كه را مؤدّب حق بود، كس بر او غالب نتواند شد». و گفت : «دنيا را به وحشت داغ كرده اند، تا انس مطيعان خدا به خدا بود نه به دنيا».

و گفت : «مى بايد كه خوف بيش از رجا بود. كه حق - تعالى - بهشت را بيافريد و دوزخ؛ و هيچ كس به بهشت نتواند رسيد تا به دوزخ گذر نكند». و گفت : «بيشتر چيزى كه عارف از آن بترسد، خوف از فوت ٢حق بود». و گفت : «درخت معرفت را آب فكرت دهيد و درخت [غفلت] را آب جهل ٣و درخت توبه را آب ندامت و درخت محبّت را آب موافقت». و گفت : «هرگه كه طمع معرفت دارى و پيش از آن درجه ارادت محكم نكرده باشى، بر بساط جهل باشى؛ و هرگه ارادت طلب كنى پيش از درست كردن مقام توبه، در ميدان غفلت باشى». و گفت : «زاهد آن است كه جز خداى - عزّ و جلّ - هيچ سببى بر وى پادشاه نگردد». و گفت : «تا تو از شكم مادر بيرون آمده اى، در خراب كردن عمر خودى».

__________

١ - «م» و «ن» : با.

٢ - «م» : قرب حق.

٣ - «م» : جهد. متن مطابق مآخذ و درست است.

66 - ذكر [أبو] عبد الله تروغبدي رحمة الله عليه

٦٦ - ذكر [أبو] عبد الله تروغبدي رحمة الله عليه

آن پاكباز ولايت، آن شاه باز هدايت، آن سالك باديه تجريد، آن سابق راه تفريد، آن بركننده بيخ خودى، شيخ [ابو] عبد الله تروغبدى ١ - رحمة الله عليه - يگانه عهد بود و نشانه وقت؛ و از اجلّه مشايخ طوس بود و از كبار اصحاب بود؛ و در ورع و تقوى و تجريد كامل بود؛ و او را كرامات و رياضات شگرف است و صحبت ابو عثمان حيرى يافته بود و بسى مشايخ را ديده.

و ابتداى حال او چنان بود كه در طوس قحطى افتاد، چنان كه آدمى ٢ يكديگر را مى خوردند. او يك روز به خانه درآمد، مگر دو من گندم يافت در خنبره يى، آتش درش افتاده؛ و گفت: «اين شفقت بود بر مسلمانان؟ كه ايشان از گرسنگى مى ميرند و تو گندم در خنبره نهاده اى؟». شورى بدو درآمد و روى به صحرا نهاد و رياضت و مجاهده پيش گرفت.

نقل است كه يك روز با اصحاب خويش بر سفره يى نشسته بود به نان خوردن.

حسين بن منصور از كشمير مىمد، قبايى سياه پوشيده و دو سگ سياه بر دست. شيخ اصحاب را گفت: «جوانى بدين صفت مىيد، استقبال او كنيد كه كار او عظيم است».

اصحاب برفتند و او را ديدند كه مىمد، دو سگ بر دست. هم چنان روى به شيخ نهاد.

چون شيخ او را بديد، جاى خويشتن بدو داد تا درآمد و سگان را با خود به سفره ٣

__________

١ - اصل: روغدى. متن مطابق نسخه هاى ديگر است.

٢ - ظ: آدميان. «م»: آدمى آدمى را مى خورد.

٣ - «م»: بر سفره.

نشاند؛ و چون اصحاب ديدند كه شيخ استقبال او فرمود و جاى خويش بدو داد، هيچ نتوانستند گفت. شيخ نظاره او مى كرد تا خود مى خورد و به سگان مى داد : و اصحاب انكار مى كردند. پس چون نان بخورد، برفت. شيخ به وداع او برخاست. پس چون بازگرديد، اصحاب گفتند : «شيخا! اين چه حالت بود كه سگ را بر جاى خويش نشاندى و ما را به استقبال چنين كس فرستادى كه جمله سفره از نماز ببرد!». شيخ گفت : «آرى.

سگ او بنده اوست. از پى او مى دود از بيرون مانده، و سگ ما در درون مانده است و ما از پى او مى دويم؛ و بسى فرق بود از كسى كه متابع سگ بود تا كسى كه سگ متابع او بود. سگ او ظاهر مى توان ديد و آن شما بر شما پوشيده [است]. اين بتر از آن هزار بار».

پس گفت : «در آفرينش، پادشاه او خواهد بود. اگر سگ دارد و اگر ندارد، كار روى بدو خواهد نهاد».

نقل است كه از او پرسيدند كه : «صفت مريد چيست؟». گفت : «مريد در رنج است، و لكن رنج او سرور و طرب است نه عنا و تعب». و از او پرسيدند از صوفى و زاهد. گفت : «صوفى به خداوند بود و زاهد به نفس». و گفت : «حق - تعالى - هر بنده يى را از معرفت خويش به قدر كارى ١بخشيده است، و بارى از بلا بر ايشان نهاده به مقدار ٢معرفتى كه او را بخشيده است، تا معرفت او يارى دهنده او بود در بلا». و گفت : «آلاء، مكشوف [است] و معانى مستور». و گفت : «هر كه فرمان خداى - تعالى - در خردى ضايع كند، خداى - تعالى - او را در بزرگى خوار كند». و گفت : «هر كه خدمت كرد در همه عمر خويش يك روز جوانمردى را، بركت خدمت يك روزه بدو رسد؛ پس حال كسى چگونه بود كه جمله عمر در خدمت ايشان صرف كند». و گفت : «هيچ انس نيست در اجتماع برادران، به سبب وحشت فراق». و گفت : «هيچ كس را وسيلتى نيست به خداى جز خداى؛ كه به خداى جز خداى وسيلت نيست». و گفت : «هر كه دنيا را ترك كند براى دنيا، آن علامت حبّ دنيا ٣بود». رحمة الله عليه رحمة واسعة.

__________

١ - ظ : به قدر كار وى.

٢ - اصل : و مقدار. متن مطابق «م» است.

٣ - اصل : حب جمع دنيا. متن مطابق نسخه هاى ديگر است.

67 - ذكر [أبو] عبد الله مغربي رحمة الله عليه

٦٧ - ذكر [أبو] عبد الله ١ مغربي رحمة الله عليه

آن شيخ ملّت، آن قطب دولت. آن زين اصحاب، آن ركن ارباب، آن صبح مشرق يثربى، [شيخ وقت] ابو عبد الله ٢ مغربى - رحمة الله عليه - استاد مشايخ بود و از قدماى كبار بود و استاد اوليا و اعتماد اصفيا؛ و خوب ولايتى داشت و در تربيت و مريد داشتن آيتى بود، و حرمت او در دل ها بسيار است و خطر بى شمار؛ و در توكّل و تجريد ظاهر و باطن كسى را قدم او نبود و اين دو إبراهيم كه از او خواسته اند، خود شرح دهنده كمال او بس اند: يكى إبراهيم شيبان و دوم إبراهيم خواصّ - رحمهما الله - و او را كلماتى رفيع است و عمر او صد و بيست سال بود و كارهاى او عجب بود؛ و هر چيزى كه دست آدمى بدان رسيده بودى نخوردى و بيخ گياه خوردى؛ و مريدانش هرجا كه بيخ گياه يافتندى، پيش او بردندى تا به قدر حاجت به كار بردى؛ و بدين عادت كرده بود، و پيوسته سفر كردى و ياران با وى بودندى و دايم احرام داشتى. چون از احرام بيرون آمدى، باز احرام گرفتى و هرگز جامه او شوخگن نشدى و موى او نباليدى.

و گفت: سرايى از مادر ميراث يافتم. به پنجاه دينار بفروختم و در ميان بستم و روى به باديه نهادم. عربى به من رسيد. گفت: «چه دارى». گفتم: «پنجاه دينار». گفت:

«بيار». به وى دادم. بگشاد و بديد و به من بازداد. پس شتر را بخوابانيد و مرا گفت:

«برنشين». گفتم: «تو را چه رسيده است؟». گفت: «مرا از راستى تو دل پرمهر شد». با من به حجّ آمد و مدّتى در صحبت من بود و از اولياء حق شد».

__________

١ - اصل: احمد عبد الله. «ن»: عبد الله. تصحيح با توجه به مآخذ عطار است.

٢ - اصل: عبد الله بن احمد. به تعليقات نگاه كنيد.

و گفت : يك بار در باديه مى رفتم. غلامى ديدم تروتازه، بى زاد و راحله. گفتم :

«اى آزاد مرد! بى زاد و راحله كجا مى روى؟». گفت : «چپ و راست نگه كن تا جز خداى تعالى - هيچ بينى؟».

نقل است كه او را چهار پسر بود. هر يكى را پيشه يى آموخت. گفتند : «اين چه لايق حال ايشان است؟». گفت : «كسبى درآموزم تا بعد از وفات من به سبب آن كه : پسر فلانىم. جگر صدّيقان نخورند و در وقت حاجت كسبى كنند».

و گفت : «فاضل ترين اعمال عمارت اوقات است به مراقبات». و گفت : «هر كه دعوى بندگى كند و او را هنوز مرادى مانده باشد، دروغ زن است. كه دعوى بندگى از كسى درست آيد كه از مرادات خويش فانى گردد و به مراد خداوند باقى شود؛ و نام او آن بود كه خداوند نهاده بود؛ و نعت او آن بود كه به هر چه او را بخوانند، او از بندگى جواب دهد؛ و او را نه اسم بود و نه رسم و نه جواب». و گفت : «خوارترين مردمان درويشى بود كه با توانگران مداهنت كند، و عزيزترين خلق آن كه جمله را تواضع كند».

و گفت : «درويشان راضى امينان خداى - عزّ و جلّ - اند در زمين و حجّت خدااند بر بندگان، و به بركت ايشان بلا از خلق منقطع گردد». و گفت : «درويشى كه از دنيا احتراز كرده است - اگر چه هيچ عمل از اعمال فضايل نمى كند يك ذرّه از او فاضل تر از متعبّدان مجتهد». و گفت : «هرگز منصف تر از دنيا نديدم كه تا او را خدمت كنى، تو را خدمت كند، و چون ترك گيرى، او نيز [تو را] ترك كند». و گفت : «زيرك نيست كسى الاّ اين طايفه كه همه سوخته اند به سبب زندگى ١خويش و به سبب آن كه يافته اند».

و وفات او به طور سينا بود و هم آنجا دفن كردند. رحمة الله عليه.

__________

١ - همه نسخه ها : زندگى. و ظاهرا «زيركى» درست است.

68 - ذكر أبو علي جوزجاني رحمة الله عليه

٦٨ - ذكر أبو علي جوزجاني رحمة الله عليه

آن عمده اوليا، آن زبده اصفيا، آن مقبول با همّت، آن مخصوص با كرامت، آن شيخ پنهانى، ابو على جوزجانى ١ - رحمة الله عليه - از كبار مشايخ و از جوانمردان طريقت بود، و در مجاهده با كمال؛ و او را تصانيف است در معاملات، معتبر و مشهور؛ و كلماتى مقبول و مذكور؛ و مريد حكيم ترمذى بود. و [سخن اوست كه ٢] گفت: «قرارگاه خلق ميان غفلت است، و اعتماد ايشان بر ظنّ و تهمت؛ و نزديك ايشان چنان است كه كردارشان بر حقيقت است و سخنشان بر ٣ اسرار مكاشفت».

و گفت: «سه چيز از عقد توحيد است: خوف و رجا و محبّت؛ زيادتى خوف از ترك گناه است به سبب وعيد ٤ ديدن؛ و زيادتى رجا از عمل صالح بود به سبب ٥ وعده ديدن؛ و زيادتى محبّت از بسيارى ذكر بود به سبب منّت ديدن. پس خايف هيچ نياسايد از هرب، و راجى هيچ نياسايد از طرب، و محبّ هيچ نياسايد از ذكر محبوب. پس خوف نارى منوّر است، و رجا نورى منوّر، و محبّت نور الانوار».

و گفت: «از علامت سعادت آن بود كه بر بنده گزارد طاعت آسان بود و موافقت كردن سنّت در افعال بر او دشوار نبود و محبّ اهل صلاح بود و با برادران نيكوخوى بود و در راه خداى چيزى بذل تواند كرد و به كار مسلمانان قيام تواند نمود و مراعات اوقات

__________

١ - اصل: جرجانى. متن مطابق «ن» است.

٢ - از «م» افزوده شد.

٣ - «م»: در.

٤ - اصل: توحيد. متن مطابق «ن» است.

٥ - اصل: و سبب. متن مطابق «ن» است.

خويش تواند كرد». و گفت : «بدبخت كسى است كه معاصيى ظاهر گرداند كه بر وى فراموش باشد». و گفت : «ولىّ آن بود كه از حال خود فانى بود و به مشاهده حق باقى، و حق - تعالى - متولّى اعمال او بود، و او را به خود هيچ اختيار نبود و با غيرش قرار نه».

و گفت : «عارف آن است كه جمله دل خويش به مولى داده باشد و تن به خلق».

و گفت : «گمان نيكو بردن به خداى غايت معرفت بود و گمان بد بردن به نفس اصل معرفت بود به نفس». و گفت : «هر كه ملازمت كند بر درگاه مولى، بعد از ملازمت چه بود جز در گشادن؟ و هر كه صبر كند به خداى، بعد از صبر چه بود جز وصول به حق؟» و گفت : «صاحب استقامت باش نه صاحب كرامت، كه نفس تو كرامت خواهد و خداى استقامت». و گفت : «رضا سراى عبوديّت است، و صبر در وى، و تفويض خانه او؛ و مرگ بر در است و فراغت در سراى و راحت در خانه». و گفت : «بخل سه حرف است :

با، و آن بلاست، و خا، و آن خسران است، و لام، و آن لوم است. پس بخيل ١بلايى است بر نفس خويش، خاسرى است در نفاق خويش، ملومى است در بخل خويش».

و السّلام.

__________

١ - اصل : بخل. «ن» : بخيلى. تصحيح با توجه به عبارات بعد است و شايد بخل - به فتح اوّل و دوّم - درست باشد.

69 - ذكر أبو بكر كتّاني رحمة الله عليه

٦٩ - ذكر أبو بكر كتّاني رحمة الله عليه

آن صاحب مقام استقامت، آن عالى همّت امامت، آن شمع عالم توفيق، آن ركن كعبه تحقيق، آن قبله روحانى، ابو بكر كتّانى - رحمة الله عليه - شيخ مكّه بود و پير زمانه و در ورع و زهد و تقوى و معرفت يگانه بود، و از كبار مشايخ حجاز بود و در طريقت صاحب تصنيف و صاحب تمكين، و در ولايت صاحب مقام، و در فراست صاحب عمل، و در مجاهدت و رياضت سخت بزرگوار و در انواع علوم كامل، خاصّه در علم حقايق و معرفت.

صحبت جنيد و ابو سعيد خرّاز و نورى - رحمهم الله - يافته بود، و او را «چراغ حرم» گفتند؛ و در مكّه مجاور بود تا وقت وفات؛ و از اوّل شب تا آخر شب نماز كردى و قرآن ختم كردى، و در طواف دوازده هزار ختم قرآن كرده بود؛ و سى سال در حرم به زير ناودان نشسته بود كه در اين مدّت در شبانروزى يك بار طهارت كردى و مدّت العمر ١ خواب نكرد.

و به ابتدا از مادر دستورى خواست كه به حج رود. گفت: چون در باديه شدم، حالتى در من پيدا گشت كه موجب غسل بود. با خودم گفتم: «مگر به شرط نيامده ام».

بازگشتم. چون به در خانه رسيدم، مادر در پس در نشسته بود به انتظار. گفتم: «اى مادر! نه اجازت داده بودى؟». گفت: «بلى، امّا خانه را بى تو نمى توانستم ديد. تا تو رفته اى، اينجا نشسته ام، و نيّت كرده بودم كه تا بازآيى ٢ برنخيزم».

__________

١ - «ن»: در اين مدّت.

٢ - «ن»: تا بازنيايى.

پس چون مادر وفات كرد، روى به باديه نهاد. گفت : در باديه درويشى را ديدم مرده، و مى خنديد. گفتم : «تو مرده اى و مى خندى؟». گفت : «محبّت خداى چنين بود».

ابو الحسن مزيّن ١گفت : به باديه فروشدم بى زاد و راحله. چون به كنار حوض رسيدم بنشستم و با خود گفتم : «باديه بريدم بى زاد و راحله». يكى بانگى بر من زد كه «اى حجّام! لا تحدّث نفسك بالاباطيل!». نگاه كردم. كتّانى را ديدم. توبه كردم و به خداى - عزّ و جلّ - بازگشتم.

و گفت : «مرا اندك غبارى بود با امير المؤمنين على - عليه السّلام - نه از جهت چيزى دگر، بل كه از جهت آن كه رسول - صلّى الله عليه و سلّم - فرمود كه : لا فتى الاّ علىّ، شرط فتوّت آن است كه - اگر چه معاويه بر باطل بود و او بر حق - كار به وى بازگذاشتى تا چندان خون ريخته نشدى». و گفت : «ميان صفا و مروه خانه داشتم. شبى در آنجا مصطفى را عليه الصّلاة و السّلام، به خواب ديدم با ياران او، كه درآمدى و مرا در كنار گرفتى. پس اشارت كرد به ابو بكر - رضى الله عنه - كه : او كى است؟ گفتم :

ابو بكر. پس به عمر اشارت كرد. گفتم : عمر. پس به عثمان اشارت كرد. گفتم عثمان.

پس اشارت كرد به على. من شرم داشتم به سبب آن غبار. پيغمبر - عليه الصّلاة و السّلام مرا با على - رضى الله عنه - برادرى داد تا يكديگر را در كنار گرفتيم. پس ايشان برفتند. من و امير المؤمنين على - عليه السّلام - بمانديم. مرا گفت : بيا تا به كوه ابو قبيس رويم. به سر كوه رفتيم و نظاره كعبه كرديم. چون بيدار شدم خود را به كوه ابو قبيس ديدم و ذرّه يى از آن غبار در دل من نمانده بود».

و گفت : «يكى با من صحبت مى داشت و عظيم بر من ثقيل بود. چيزى به وى بخشيدم آن ثقل زايل نشد. او را به خانه بردم و گفتم : پاى بر روى من نه! نمى نهاد. الحاح كردم تا پاى بر روى من نهاد، و مى داشت چندان كه آن ثقل زايل شد و به دوستى بدل گشت».

نقل است كه كسى گفت ٢ : مرا دويست درم از وجه حلال فتوح شده بود. پيش او شدم و بر كناره سجّاده او نهادم. گفتم : در وجه خود صرف كن. به گوشه چشم در من

__________

١ - اصل : ابو الحسين. متن مطابق «ن» است. به تعليقات نگاه كنيد.

٢ - در «ن» پنج كلمه اخير حذف و دنباله كلام به روايت بالا پيوسته شده است.

نگريست و گفت : «من [اين] وقت را به هفتاد هزار دينار خريده ام. تو مى خواهى كه مرا بدين غرّه كنى؟». پس برخاست و سجّاده برفشاند و برفت. هرگز چون عزّ او و ذلّ خود نديدم آن ساعت كه در مها مى چيدم.

نقل است كه مريدى از آن او در حال نزع بود. چشم باز كرد و در كعبه نگريست.

اشترى برسيد و لگدى زد و چشمش بيرون انداخت. در حال بر شيخ ندا كردند كه : «در اين حالت غيبى و مكاشفات حقيقى كه بدو فرومىمد، او به كعبه نگريست، ادبش كردند». كه در حضور ربّ البيت نظاره بيت كردن روا نبود.

نقل است كه روزى پيرى نورانى، ردا افگنده، باشكوه، از باب بنى شيبة درآمد و پيش كتّانى رفت - و او سر در خود كشيده بود - بعد از سلام گفت : «اى شيخ چرا به مقام إبراهيم نروى؟ كه پيرى بزرگ آمده است و اخبار عالى روايت مى كند، تا سماع كنى». كتّانى سر برآورد و گفت : «اى شيخ! از كه روايت مى كند؟»، گفت : «از عبد الله، از معمّر ١از زهرى، از ابو هريره، از پيغمبر، صلّى الله عليه و سلّم». گفت : «اى شيخ! دراز اسنادى آوردى. هر چه ايشان به اسناد و خبر مى گويند، من اينجا بىسناد مى شنوم».

گفت ٢ : «از كه مى شنوى؟». گفت : «حدّثنى قلبى عن ربّى» - يعنى دلم سخن از خداى، تعالى، مى شنود - گفت : «دليل چه دارى بدين سخن؟». گفت : دليل، آن كه : تو خضرى».

آن گه خضر گفت : «پنداشتم كه خداى را - عزّ و جلّ - هيچ ولىّ نيست كه من نشناسم. تا ابو بكر كتّانى را ديدم، كه من او را نشناختم و او مرا شناخت. دانستم كه خداى - تعالى - را دوستان اند كه مرا شناسند و من ايشان را نشناسم».

نقل است كه روزى در نماز، طرّارى بيامد و ردا از كتف شيخ برگرفت و به بازار برد تا بفروشد. در حال دستش خشك شد. او را گفتند : «مصلحت آن است كه بازبرى به خدمت شيخ، و شفاعت كنى تا دعا كند و خداى - تعالى - دست به تو بازدهد». طرّار بازآمد و شيخ هم چنان در نماز بود. ردا باز كتف شيخ انداخت و بنشست تا شيخ از نماز فارغ شد. زارى كرد و در قدم وى افتاد و حال بگفت. شيخ گفت : «به عزّت و جلال خداى كه نه از بردن خبر دارم و نه از بازآوردن». پس گفت : «الهى! او برده بازآورد.

آنچه از او ستده اى بازش ده». در حال دستش نيك شد.

__________

١ - «ن» : از عبد الله بن معمر.

٢ - اصل : گفتم. متن مطابق «ن» است.

نقل است كه گفت : «جوانى به خواب ديدم، به غايت صاحب جمال. گفتم. تو كيستى؟ گفت : تقوى. گفتم : كجا باشى؟ گفت : در دل اندوهگنان. پس نگه كردم، زنى سياه را ديدم به غايت زشت. گفتم : كيستى؟ گفت : خنده و نشاط و خوشدلى. گفتم : كجا باشى؟ گفت : در دل غافلان. چون بيدار شدم، نيت كردم كه هرگز نخندم، مگر بر من غلبه كند».

و گفت : «در شبى پنجاه و يك بار پيغمبر را - عليه الصّلاة و السّلام - در خواب ديدم. گفتم : چه دعا كنم تا حق تعالى، دل من نميراند؟ گفت : هر روز چهل بار به صدق بگو : يا حىّ، يا قيّوم! يا لا اله الاّ انت! أسألك ان تحيى قلبى بنور معرفتك ابدا».

و گفت : درويشى نزديك من آمد و مى گريست و گفت : ده روز است تا گرسنه ام.

با بعضى ياران از گرسنگى شكايت كردم. پس به بازار شدم. درمى يافتم در راه كه ١بر آن نوشته بود كه : خداى - تعالى - به گرسنگى تو عالم نيست كه شكايت مى كنى؟».

و يكى از وى وصيّتى خواست. گفت : «چنان كه فردا خداى - تعالى - تو را خواهد بود، امروز تو او را باش». و گفت : «انس به مخلوق عقوبت است و قرب اهل دنيا معصيت و به ايشان ميل كردن مذلّت». و گفت : «زاهد آن باشد ٢كه هيچ نيابد و دلش شاد بود به نايافتن، تا جدّ و جهد لازم گيرد و احتمال ذلّ كند به صبر، و راضى باشد تا بدين بميرد». و گفت : «تصوّف همه خلق است. هر كه را خلق بيشتر تصوّف زيادت تر». و گفت : «فراست پيدا شدن يقين ٣است و ديدار غيب، آن از اثر ايمان و مشاهده است». و گفت : «محبّت ايثار است براى محبوب». و گفت : «تصوّف صفوت است و مشاهده». و گفت : «صوفى كسى است كه طاعت او نزديك او جنايت بود كه از آن استغفار بايد كرد».

و گفت : «استغفار توبه است و توبه اسمى است جامع شش چيز : اوّل پشيمانى بر آنچه گذشت. دوّم عزم آن كه بيش به گناه رجوع نكند. سيّوم گزاردن هر فريضه كه ميان او و خداست. چهارم اداء مظالم خلق. پنجم گدازانيدن هر گوشت كه از حرام رسته باشد. ششم تن را الم طاعت بچشاند چنان كه حلاوت معصيت چشانيد».

__________

١ - اصل : و. متن مطابق «ن» است.

٢ - اصل : نباشد. متن مطابق «ن» است.

٣ - اصل : نفس. متن مطابق «ن» است.

و گفت : «اوّل وجد حلو است ١و ميانه مرّ ٢و آخر سقم». [و گفت : ] «توكّل در اصل متابعت علم است و در حقيقت كامل شدن يقين». و گفت : «عبادت هفتاد و دو باب است : هفتاد و يك در حياء است از خداى، تعالى». و گفت : «علم به خداى تمام تر از عبادت خداى را». و گفت : «طعام مشتهى لقمه يى است از ذكر خداى - تعالى - در دهان يقين، كه در حالت توحيد آن لقمه را از مايده رضا برگرفته باشى با گمان نيكو به كرامت حق».

و گفت : «خداى - تعالى - هرگز بندگان را زبان به دعا گشاده نكند و به عذر خواستن مشغول نگرداند، تا در مغفرت گشاده نكند». و گفت : «چون افتقار به خدا درست شود، عنايت درست شود، از جهت آن كه اين دو حالت تمام نشوند مگر به يكديگر». و گفت : «دردى به وقت انتباه از غفلت و انقطاع از حظّ نفسانى و لرزيدن از بيم قطعيت، فاضل تر از عبادت جنّ و انس». و گفت : «اعمال جامه بندگى است. هر كه او را خداى - تعالى - وقت قسمت از رحمت دور كرد، امروز عمل را ترك گيرد. و هر كه نزديك گرداند ٣، بر اعمال ملازمت كند و خوف پيشه گيرد».

و گفت : «دنيا را بر بلوى قسمت كرده اند و بهشت را بر تقوى». و گفت : «از حكم مريد سه چيز است : يكى خوابش در وقت غلبه بود، و خوردنش در وقت فاقه و سخنش در وقت ضرورت». و گفت : «شهوت مهار ديو است. كه هر كه مهار ديو گرفت، با ديو همنشين گردد». و گفت : «به تن در دنيا باش و به دل در آخرت». و گفت : «چون از خداى - تعالى - توفيق خواهى، ابتدا به عمل كن».

و گفت : «ما دين خداى - تعالى - مبتنى بر سه ركن يافتيم : بر حقّ و بر عدل و بر صدق، حق بر جوارح است و عدل بر قلوب و صدق بر عقل». يعنى : حق جز به ظاهر نتوان ديد. كما قال - عليه السّلام - نحن نحكم بالظّاهر. ادريس و ابليس در عالم باطن بودند. تا ظاهر نشدند، معلوم نشد كه ابليس بر باطل است و ادريس به حق. و عدل بر دل است. قسمت به عدل، دل تواند كرد. به حسب هر يكى؛ و صدق به عقل تعلّق دارد، كه فردا كه از صدق سؤال كنند، عاقلان را كنند.

__________

١ - اصل : خلوت است. متن مطابق «ن» است.

٢ - اصل : مرگ. متن مطابق «ن» است.

٣ - «ن» : گردانيد.

و گفت : ١ «وجود عطا از حق، شهود حقّ است به حق. از جهت آن كه حق است دليل بر هر چيزى، و هيچ چيز دون حق دليل نيست بر حق». و گفت : «خداى - عزّ و جلّ را بادى است كه آن را باد صبح گويند، كه آن باد مخزون است در زير عرش. وقت سحر وزيدن گيرد و ناله و استغفار برگيرد ٢و به ملك جبّار رساند». و گفت : «شكر كردن در موضع استغفار، گناه بود و استغفار ٣در موضع شكر، گناه»

نقل است كه چون كتّانى را وفات نزديك شد، گفتند : «در حال حيات عمل تو چه بود تا بدين مقام رسيدى؟». گفت : «اگر اجلم نزديك نبودى، نگفتمى». پس گفت :

«چهل سال ديده بان دل بودم. هر چه غير خدا بود از دل دور مى كردم تا دل چنان شد كه هيچ چيز ندانست جز خداى، تعالى».

__________

١ - اصل : نقل است كه. متن مطابق «ن» است.

٢ - اصل : درگيرد متن مطابق «ن» است.

٣ - اصل : و گناه. . . متن مطابق «ن» است.

70 - ذكر أبو عبد الله محمّد بن خفيف رحمة الله عليه

٧٠ - ذكر أبو عبد الله محمّد بن خفيف رحمة الله عليه

آن مقرّب احديّت، آن مقدّس صمديّت، آن بركشيده درگاه، آن برگزيده الله، آن محقّق لطيف، قطب وقت، ابو عبد الله محمّد بن خفيف - رحمة الله عليه - شيخ المشايخ عهد بود و يگانه عالم بود و در علوم ظاهر و باطن مقتدا، و رجوع اهل طريقت در آن عهد به وى بود. بيناييى عظيم داشت و خاطرى صافى و در طريقت مذهبى خاصّ داشت و جماعتى از متصوّفه تولاّ بدو كنند؛ و در هر چهل روز تصنيفى از غوامض حقايق مى ساخت و در علم ظاهر بسى تصنيف نفيس داشت، همه مقبول و مشهور؛ و آن مجاهدات كه او كرد، در وسع بشر نگنجد؟ و آن نظر كه او را بود در حقايق و اسرار، در عهد او كس را نبودى؛ و بعد از وى در پارس خلفى نخاست ١ كه نسبت بدو درست كردى؛ و از ابناء ملوك بود؛ و بر تجريد سفرها كرده. رويم و جريرى ٢ و ابن عطا و منصور ٣ را ديده بود، و جنيد را و در ابتدا كه درد دين دامن دل او گرفت، چنان شد كه در ركعتى نماز ده هزار بار «قُلْ هُوَ اللهُ أَحَدٌ» برخواندى و بسيار بودى كه بامداد تا شب هزار ركعت نماز كردى؛ و بيست سال پلاسى پوشيده بود؛ و هر سال چهل چهله داشتى و آن سال كه وفات مى كرد چهل چهله داشته بود و در چهله آخرت وفات كرد. و پلاس از خود بيرون نكردى.

و در وقت او پيرى محقّق بود امّا از علماء طريقت نبود و در پارس مقام داشت -

__________

١ - «ن»: نماند.

٢ - اصل: جرير. متن مطابق «ن» است.

٣ - «ن»: منصور حلاج (!؟).

نام او محمّد ذكيرى - و هرگز مرقّع نپوشيدى. از [ابو] عبد الله خفيف پرسيدند كه : «شرط مرقّع چيست؟ و داشتن آن كه را مسلّم است؟». گفت : «شرط مرقّع آن است كه محمّد ذكيرى در پيراهن سپيد به جاى مىرد، و داشتن آن او را مسلّم است، و ما در ميان پلاسى، نمى دانيم تا به جاى توانيم آورد يا نه؟».

و او را خفيف از آن گفتند ١كه : هر شب غذاى او به وقت افطار هفت دانه ميويز بود، بيش نه. سبك بار بود و سبك روح و سبك حساب. شبى خادمش هشت ميويز بداد. شيخ ندانست و بخورد. حلاوت طاعت به قاعده هر شب نيافت. خادم را بخواند و از آن حال سؤال كرد. گفت : «امشب هشت ميويز دارم». شيخ گفت : «تو پس يار من نيستى. بل كه خصم من بوده اى. اگر يار بودى، شش دادى نه هشت». پس شيخ او را از خدمت مهجور كرد و خادمى ديگر نصب گردانيد.

و گفت : «چهل سال است تا مرا قبول است ميان خاصّ و عامّ، و چندان نعمت بر ما ريختند كه آن را حدّ نبود، و چنان زيستم در اين مدّت كه زكات بر من واجب نشد». و گفت : «در ابتدا خواستم كه به حج روم. چون به بغداد رسيدم، چندان پندار در سر من بود كه به ديدن جنيد نرفتم. چون به باديه فروشدم، رسنى و دلوى داشتم. تشنه شدم.

چاهى ديدم كه آهويى از وى آب مى خورد. چون به سر چاه رسيدم، آب با زير چاه رفت. گفتم : خداوندا! [ابو] عبد الله را قدر از اين آهو كمتر است؟. آوازى شنيدم كه :

اين آهو دلو و رسن نداشت و اعتماد او بر ما بود. وقتم خوش شد. دلو و رسن بينداختم و روان شدم. آوازى شنيدم كه : يا [با] عبد الله! ما تو را تجربه مى كرديم تا : چون صبر كنى؟ بازگرد و آب خور. بازگشتم. آب بر سر چاه آمده بود. وضو ساختم و آب خوردم و برفتم. تا به مدينه حاجت به هيچ آب نبود. چون بازگشتم و به بغداد رسيدم، روز آدينه به جامع شدم. جنيد را چشم بر من افتاد. گفت : «اگر صبر كردى، آب از زير قدمت بر آمدى».

و گفت : ٢ «در حال جوانى درويشى پيش من آمد و اثر گرسنگى در من بديد. مرا به خانه خواند. و گوشتى پخته بود بوى گرفته، مرا از خوردن آن كراهيّت مىمد و رنج مى رسيد. او لقمه مى كرد و در دهان من مى نهاد و من نمى توانستم خورد، تا درويش آن

__________

١ - به تعليقات نگاه كنيد.

٢ - «ن» : نقل است كه گفت.

تعزّز ١در من بديد و شرم زده شد و من نيز خجل شدم. برخاستم و با جماعتى سفر كردم.

چون به قادسيّه رسيدم، راه گم كرديم و هيچ توشه نداشتيم. تا چند روز صبر كرديم تا به شرف هلاك رسيديم تا حال چنان شد كه سگى به قيمت گران بخريديم و بريان كرديم.

لقمه يى از آن به من دادند. خواستم تا بخورم. حال آن درويش و طعام او يادم آمد. با خود گفتم كه : اين عقوبت آن است كه آن روز آن درويش از من خجل گشت. در حال توبه كردم و بازآمدم و آن درويش را عذر خواستم».

و گفت : يك بار شنيدم كه در مصر جوانى و پيرى به مراقبت نشسته بودند. آنجا رفتم و بر ايشان سلام كردم سه نوبت، و جواب من ندادند. گفتم : «خدا بر شما كه سلام مرا جواب دهيد». آن جوان سر برآورد و گفت : «يا ابن خفيف! دنيا اندكى است و از اين اندك اندكى مانده است. از اين اندك نصيب بسيار بستان. يا ابن خفيف! مگر فارغى كه به سلام مى پردازى؟». اين بگفت و سر فروبرد و من گرسنه و تشنه بودم. گرسنگى و تشنگى را فراموش كردم. همگى من ايشان فروگرفتند. توقّف كردم و با ايشان نماز پيشين گزاردم و نماز ديگر گزاردم. گفت : «يا ابن خفيف! ما اهل مصيبتيم، ما را زبان پند نبود. كسى بايد كه اصحاب مصيبت را پند دهد». سه روز آنجا بودم كه نه چيزى خورديم و نه خفتيم. با خود گفتم : چه سوگند دهم تا مرا پند دهد؟ آن جوان سر برآورد و گفت :

«صحبت كسى طلب كن كه ديدن او تو را از خداى - تعالى - ياد دهد و هيبت او بر دل تو افتد و تو را به زبان فعل پند دهد نه به زبان قول».

و گفت : «يك سال به روم بودم. روزى به صحرا شدم. رهبانى را بياوردند چون خيالى، و بسوختند و خاكستر او را در چشم كوران كردند. به قدرت خداى - تعالى - بينا شدند؛ و بيماران مى خوردند و شفا مى يافتند. عجب داشتم كه : ايشان بر باطل اند. اين چگونه بود؟ مصطفى را - عليه الصّلاة و السّلام - به خواب ديدم. گفتم : يا رسول الله! اين چه حال است؟ فرمود كه : اثر صدق و رياضت است، با آن كه در باطل است». اگر در حق بود، چگونه بود؟

نقل است كه [گفت : ] «شبى پيغمبر را عليه الصّلاة و السّلام - به خواب ديدم كه بيامدى و به سر پاى مرا بيدار كردى و من در وى نگاه مى كردم. فرمود كه : هر كه راهى

__________

١ - اصل : تفرر متن مطابق «ن» است و شايد درست تر «تعذر» يا «تعزى» باشد.

بشناسد و رفتن آن راه پيش گيرد. پس، از سلوك بازايستد، حق - تعالى - او را عذابى كند كه هيچ كس از عالميان را چنان عذاب نكند».

نقل است كه پيغمبر - عليه الصّلاة و السّلام - بر سر دو انگشت پاى نماز كرده است. و [ابو] عبد الله چنان بود كه هيچ سنّت از وى فوت نشدى. خواست كه هم چنين ١دو ركعت گزارد. چون يك ركعت بگزارد، دوّم نتوانست گزارد. پيغمبر را - عليه الصّلاة و السّلام - به خواب ديد كه از محراب درآمد و گفت : «اين نماز خاصّ مرا است. تو اين مكن».

نقل است كه نيم شب خادم را گفت كه «زنى مرا بخواه». خادم گفت : «در اين نيم شب كجا روم؟ امّا من دخترى دارم. اگر شيخ اجازت دهد، بيارم». گفت : «بيار». پس خادم دختر را بياورد. شيخ در حال عقد نكاح كرد. چون هفت ماه بگذشت، طفلى در وجود آمد و وفات كرد. شيخ خادم را گفت : «دختر را بگوى تا طلاق بستاند و اگر مى خواهد همچنان باشد». خادم گفت : «اى شيخ! در اين چه سرّ است؟». گفت : «آن شب كه نكاح كردم، پيغمبر را - عليه الصّلاة و السّلام - به خواب ديدم و خلقى بسيار، درمانده و همه در عرق غرق. ناگه طفلى بيامد و دست پدر بگرفت و چون باد از صراط بگذرانيد. من نيز خواستم تا مرا طفلى باشد. چون اين طفل بيامد و برفت، مقصود حاصل گشت». بعد از آن نقل كنند كه چهارصد عقد نكاح كرده است. از آن كه او از ابناء ملوك بود، چون توبه كرد و كار او به كمال رسيد، بدو تقرّب مى كردند. دو دو و سه سه در عقد مىورد. و يكى چهل سال در عقد او بود، و او دختر وزير بود.

نقل است كه از زنان او پرسيدند كه : «شيخ با شما در خلوت چگونه باشد؟».

گفتند : «ما از صحبت او هيچ خبر نداريم. اگر كسى را خبر باشد، دختر وزير باشد». از وى پرسيدند، گفت : «چون خبر شدى كه شيخ امشب به خانه مىيد، طعام پاكيزه ساختمى و خود را زينت كردمى. چون بيامدى و آن بديدى، مرا بخواندى و ساعتى در من نگرستى و زمانى در آن طعام نگه كردى. تا شبى دست من بگرفت و در آستين كشيد و در شكم خود ماليد. از سينه تا ناف پانزده عقد ديدم. گفت : اى دختر بپرس كه اين عقدها چيست؟ پرسيدم. گفت : اين همه لهب و شدّت صبر است كه گره بر گره بسته ام از چنين روى و چنين طعام كه پيش من مىورى. اين بگفت و برخاست. مرا بيش از اين

__________

١ - اصل : همين. «ن» : او نيز همچنان.

با وى گستاخى نبوده است كه او به غايت در رياضت بودى».

نقل است كه او را دو مريد بود. يكى احمد كه و يكى احمد مه، و شيخ را با احمد كه جانب به بودى. اصحاب را از آن حال غيرت آمد يعنى : «احمد مه كارها كرده است و رياضت كشيده». شيخ را آن معلوم شد. خواست كه با ايشان نمايد كه : احمد كه بهتر است. شترى بر در خانقاه خفته بود. شيخ گفت : «يا احمد مه!». گفت : «لبّيك». گفت :

«اين شتر را به بام خانقاه توان برد؟». احمد گفت : «يا شيخ! شتر بر بام چگونه توان برد؟».

شيخ گفت : «اكنون رها كن». پس گفت : «يا احمد كه!». گفت : «لبّيك». گفت : «اين شتر بر بام بر». احمد در حال ميان دربست و آستين فرا پيچيد و بيرون دويد و هر دو دست در زير شتر كرد و قوّت كرد. شتر را نتوانست گرفت. ١شيخ گفت : «تمام شد يا احمد! و معلوم گشت». پس اصحاب را گفت كه : احمد از آن خود به جاى آورد و به فرمان قيام نمود و به اعتراض پيش نيامد و در فرمان ما نگريست، نه به كار، كه توان كرد يا نه. و احمد مه طويل به حجّت مشغول شد و در مناظره آمد. از ظاهر حال مطالعه باطن مى توان كرد».

نقل است كه شيخ را مسافرى رسيد. خرقه يى سياه پوشيده و شعله يى سياه بر سر. شيخ را در باطن غيرتى آمد. چون مسافر دو ركعتى گزارد و سلام كرد، شيخ گفت :

«يا اخى! چرا جامه سياه دارى؟». گفت : «از آن كه خدايانم بمرده اند يعنى : نفس و هوا.

أ فرأيت من اتّخذ الهه هواه؟». شيخ گفت : «او را بيرون كنيد». بيرون كردند به خوارى.

پس فرمود كه : «بازآريد». بازآوردند، هم چنان تا چهل بار. بعد از آن شيخ برخاست و بوسه يى بر سر او داد و عذر خواست و گفت : «تو را مسلّم است سياه پوشيدن، كه در اين چهل نوبت خوارى، متغيّر نشدى».

نقل است كه دو صوفى از جايى دور به زيارت او آمدند. شيخ را در خانقاه نيافتند. پرسيدند كه : «كجاست؟». گفتند : «به سراى عضد الدّوله». گفتند : «شيخ را به سراى سلاطين چه كار؟ دريغا كه ظنّ ما به شيخ بيش از اين بود». پس گفتند : «در شهر طوفى كنيم». به بازار شدند، به دكان خيّاطى تا جيب خرقه بازدوزند. خيّاط را مقراض

__________

١ - ظ : برنتوانست گرفت.

ضايع شده بود. ايشان را گفتند كه : «شما گرفته ايد ١پس ايشان را به دست سرهنگان به سراى عضد الدّولة فرستادند. عضد الدّولة فرمود تا دست ايشان جدا كنند. شيخ [ابو] عبد الله حاضر بود. گفت : «صبر كنيد، كه اين كار ايشان نيست». ايشان را خلاص داد.

پس با صوفيان گفت : «اى جوانمردان! آن ظنّ شما راست بود. امّا آمدن ما به سراى سلطان جهت چنين كارها است». پس هر دو صوفى مريد او شدند. تا بدانى كه هر كه دست در دامن مردان زند، او را ضايع نگذارند. و دست او به باد ندهند.

نقل است كه شيخ را مسافرى رسيد كه اسهالش بود، و شيخ آن شب با دست خود طاس او مى نهاد و مى ستد، و يك ساعت نخفت. تا وقت صبح شيخ يك نفس چشم بر هم نهاد. مسافر آواز داد : «كجايى؟ كه لعنت بر تو باد». شيخ در حال برجست ترسان و لرزان، و طاس آنجا برد. بامداد مريدان با شيخ گفتند : «آخر اين چه مسافر است كه لفظى چنين و چنين گفت؟ و ما را تحمّل و طاقت نماند، و تو تا اين غايت صبر مى كنى؟». شيخ گفت : «من چنين شنيدم كه گفت : رحمت بر تو باد».

و گفت : «حق - تعالى - ملايكه را بيافريد و جنّ و انس را؛ و عصمت و حيلت و كفايت بيافريد. پس ملايكه را گفتند : اختيار كنيد. ايشان عصمت اختيار كردند. پس جنّ را گفتند : شما نيز اختيار كنيد. عصمت اختيار خواستند كرد، گفتند : ملايكه سبقت نموده اند. كفايت خواستند. پس انسان را گفتند : اختيار كنيد. عصمت خواستند، ايشان را گفتند : ملايكه سبقت نمودند. [كفايت اختيار كردند، گفتند : جنّ سبقت گرفته اند ٢]. پس حيلت اختيار كردند و به جهد خويش حيلتى مى كنند».

ابو احمد صغير شيخ را گفت : «مرا وسوسه رنجه مى دارد». شيخ گفت : «صوفيان كه من ديده ام بر ديو سخريت كردندى. اكنون ديو بر صوفى سخريت مى كند؟». و گفت :

«صوفى آن است كه صوف پوشد بر صفا، و هوا را بچشاند طعم جفا، و دنيا بيندازد از پس قفا». و گفت : «منزّه بودن از دنيا عين راحت است در وقت بيرون شدن از دنيا». و گفت : «تصوّف صبر است در تحت مجارى اقدار، و قرار گرفتن ٣از دست ملك ذو الجلال و قطع كردن بيابان و كوهسار». و گفت : «رضا بر دو قسم بود : رضا بدو و رضا از او، و

__________

١ - اصل : گرفته. متن مطابق «ن» است.

٢ - از «ن» افزوده شد.

٣ - «ن» : فرا گرفتن.

رضا بدو در تدبير بود و رضا از او [در] آنچه قضا كند». و گفت : «ايمان تصديق دل است بدانچه از غيب بدو كشف افتد». و گفت : «ارادت رنج دايم است و ترك راحت». و گفت : «وصل آن است كه به محبوب اتّصال پديد آيد از جمله چيزها، و غيبت افتد از جمله چيزها جز حق، تعالى». و گفت : «انبساط برخاستن احتشام است در وقت سؤال». و گفت : «تقوى دور بودن است از هر چه تو را از خداى - تعالى - دور كند». و گفت : «رياضت شكستن نفس است به خدمت، و منع كردن نفس است از فترت ١در خدمت». و گفت : «قناعت طلب ناكردن است آن را كه در دست تو نيست و بى نياز شدن از آنچه در دست توست». و گفت : «زهد راحت يافتن است از بيرون آمدن از ملك». و گفت : «اندوه تن را بازدارد از طرب». و گفت : «رجا شاد شدن بود به وجود وصل او». و گفت : «فقر نيستى ملك بود و بيرون آمدن از صفات خود». و گفت : «يقين حقيقت اسرار بود و حكمت هاى غيب».

پرسيدند كه : «عبوديّت كى درست آيد؟». گفت : «چون همه كارهاى خود به خداى - تعالى - بازگذارد و در بلاها صبر كند». پرسيدند كه : «درويشى كه سه روز گرسنه بود، بعد از آن بيرون آيد و سؤال كند بدان قدر كه او را كفايت بود، او را چه گويند؟». گفت : «او را كذّاب گويند». و گفت : «چيزى مى خوريد و خاموش مى باشيد، كه اگر درويشى از در درآيد همه را فضيحت كند».

نقل است كه چون وفاتش نزديك آمد، خادم را گفت : «من بنده يى عاصى بودم.

غلى بر گردن من نه، و بندى بر پاى و هم چنان روى به قبله بنشان. باشد كه درپذيرد». بعد از مرگ، خادم اين نصيحت شيخ آغاز كرد. هاتفى گفت كه : هان! اى بى خبر مكن.

مى خواهى كه عزيز كرده ما را خوار كنى؟». و السّلام.

__________

١ - اصل : فطرت. متن مطابق «ن» است.

71 - ذكر أبو محمّد جريري رحمة الله عليه

٧١ - ذكر أبو محمّد جريري رحمة الله عليه

آن ولىّ قبّه ولايت، آن صفىّ كعبه هدايت، آن متمكّن عاشق، آن متديّن صادق، آن در مشاهده هم بى بصرى ١، شيخ وقت ابو محمّد جريرى - رحمة الله عليه - يگانه وقت و برگزيده روزگار بود و در ميان اقران خود واقف بود بر دقايق طريقت، و پسنديده به همه نوع، و كامل در ادب؛ و در انواع علوم حظّى وافر داشت و در فقه مفتى و امام عصر بود و در علم اصول به غايت بود، و در طريقت تا حدّى بود كه جنيد مريدان را گفت كه: «وليعهد من اوست». صحبت سهل عبد الله تسترى يافته بود و آداب او چنان بود كه گفت: «بيست سال است تا پاى در خلوت دراز نكردم و حسن ادب با خداى اولاتر».

نقل است كه يك سال به مكّه مقام كرد كه نخفت و سخن نگفت: و پشت بازننهاد ٢ و پاى دراز نكرد. ابو بكر كتّانى گفت: «اين چنين به چه توانستى كرد؟». گفت:

«صدق باطن مرا بدان داشت تا ظاهر مرا قوّت كرد». چون جنيد وفات كرد، او را به جاى وى بنشاندند. گفت: «روزى بازى سپيد ديدم، چهل سال به صيّادى برخاستم.

بازش نيافتم». [گفتند: «چگونه بود؟ ٣»]. گفت: «روزى نماز پسين درويشى پاى برهنه، موى باليده از در خانقاه درآمد و طهارت كرد و دو ركعت نماز گزارد و سر در گريبان فروبرد. آن شب خليفه اصحابنا را به دعوت خوانده بود. پيش او رفتم و گفتم: موافقت

__________

١ - «ن»: در مشاهده بصيرى. به تعليقات نگاه كنيد.

٢ - اصل: باز نكرد. متن مطابق «ن» است.

٣ - از «ن» افزوده شد.

درويشان مى كنى به دعوت؟. سر برآورد و گفت : مرا امشب سر خليفه نيست. امّا مرا عصيده يى مى بايد، اگر مى فرمايى نيك، و الاّ تو دانى. اين بگفت و سر باز گريبان برد. من گفتم : اين مرد مگر نومسلمانى است! كه موافقت درويشان نمى كند و نيز آرزو مى طلبد.

التفات نكردم و به دعوت رفتم و سماع كردم. چون بازآمديم، درويش هم چنان سر فروبرده بود. برفتم و بخفتم. رسول را - صلوات الله و سلامه عليه - ديدم كه مىمد با دو پير و خلقى بسيار در پى او، پرسيدم كه : دو پير كيستند؟ گفتند : إبراهيم [خليل] و موسى كليم، و صدهزار نبىّ. من پيش رفتم و سلام كردم. روى از من بگردانيد. گفتم يا رسول الله! چه كردم كه روى مبارك از من مى گردانى؟ گفت : دوستى از دوستان ما آرزوى عصيده يى كرد، تو بخيلى كردى و به وى ندادى! در حال از خواب درآمدم و گريان شدم. آوازى از خانقاه به گوش من رسيد. نگاه كردم. درويش بود كه مى رفت. در عقب او برفتم. گفتم : اى عزيز! توقّف كن تا آن آرزو بيارم. روى بازپس كرد و بخنديد. گفت :

هر كه از تو آرزو مى طلبد، صد و بيست و چهار هزار پيغمبر به شفاعت بايد، تا تو آن آرزو برسانى؟ اين بگفت : و برفت. بيش او را بازنديدم».

نقل است كه در جامع بغداد درويشى بود كه در زمستان و تابستان او را جز پيراهنى نبودى. از او پرسيدند كه : «اين چه حال است؟». گفت : «من مولع بودم به جامه نيكو پوشيدن. شبى به خواب ديدم كه در بهشت مى رفتم. جماعتى را ديدم از فقرا بر مائده يى نشسته. خواستم كه با ايشان بنشينم. فرشته يى دست من بگرفت و گفت : تو از ايشان نه اى. اين قوم در يك پيرهن [بوده] اند. بيدار شدم و نذر كردم كه به جز يك پيرهن نپوشم».

نقل است كه جريرى مجلس مى داشت. جوانى برخاست و گفت : «دلم گم شده است، دعا كن تا بازدهد». جريرى گفت : «ما همه در اين مصيبتيم».

و گفت : در قرن اوّل معاملت به دين مى كردند. چون برفتند، دين فرسوده گشت.

قرن دوّم معامله به وفا كردند. چون برفتند، آن هم برفت. قرن سيّوم معاملت به مروّت كردند. چون برفتند، مروّت نماند. قرن ديگر معامله به حيا كردند. چون برفتند، حيا نماند. اكنون معاملت به رهبت مى كنند». و گفت : «هر كه گوش به حديث نفس دارد و [در] حكم شهوات اسير گردد و بازداشته آيد در زندان هوا، خداى - تعالى - همه

فايده ها بر دل وى حرام كند؛ و هر كه از سخن حق مزه ١نيابد، وى را نيز اجابت نباشد؛ و هر كه به دون اندازه خويش رضا دهد، حق - تعالى - او را بركشد زيادت از غايت او».

از او پرسيدند كه : «كار دل چيست؟». گفت : «آن اصل، مقاربتى بود كه خداى - تعالى - را مى بيند و مشاهده صنع او مى كند». گفتند : «توكّل چيست؟». گفت :

«معاينه شدن اضطرار». و گفت : «صبر آن است كه فرق نكند ميان حال نعمت و محنت، به آرام نفس در هر دو حال. و صبر سكون نفس است در بلا». و گفت : «اخلاص ثمره يقين است و ريا ثمره شكّ». و گفت : «كمال شكر در مشاهده عجز است از شكر». و پرسيدند از عزلت. گفت : «بيرون شدن است از ميان زحمت ها و سرّ نگه داشتن اگر بر تو رحمت نكند». و گفت : «محاربه عاميان با خطرات است و محاربه ابدال با فكرت و محاربه زهّاد با شهوات و محاربه تايبان با زلاّت و محاربه مريدان با منى و لذّات». و گفت :

«دوام ايمان و پاداشت دين و صلاح تن در سه چيز است. يكى بسنده كردن، دوّم پرهيز كردن، سيّوم غذا نگه داشتن است». و گفت : «هر كه به خداى - تعالى - بسنده كند، سرّش به صلاح بازآيد». و گفت : «هر كه از مناهى او پرهيز كند، سرّش نيكو بود و هر كه غذاى خود نگه دارد، نفسش رياضت يابد. پس پاداش اكتفا، صفوت معرفت بود و عاقبت تقوى حسن خلعت بود و عاقبت احتماء تندرستى و اعتدال طبيعت بود». و گفت :

ديدن صحّت اصول به ستودن ٢فروع بود، و درست كردن فروع به عرضه دادن اصول بود؛ و راه نيست به مقام مشاهده ٣اصول، مگر به تعظيم آنچه خداى - تعالى - آن را تعظيم كرده است از وسايل و وسايط، و فروع». و گفت : «چون حق - تعالى - زنده گرداند بنده يى را به انوار خويش، هرگز نميرد تا ابد؛ و چون بميراند بنده يى را به خذلان خويش، هرگز او را زنده نگرداند تا ابد». و گفت : «مرجع عارفان به خداى - تعالى - در بدايت بود و مرجع عوامّ به خداى بعد از نوميدى بود». و گفت : «چون مصطفى - صلّى الله عليه و سلّم - نظر كرد به حق، حق را بديد [و باقى ماند] با حق، به حق، بى واسطه زمان و مكان.

__________

١ - اصل : مژه. متن مطابق «ن» است.

٢ - «ن» : شنودن.

٣ - اصل : به مقام به مشاهده. متن مانند «ن» است.

از جهت آنكه حاصل شد او را حضور آن كه او را نه حضور است و نه مكان و نه زمان. از اوصاف خود مجرّد گشت به اوصاف حق، عزّ و علا». و السّلام.

72 - ذكر حسين بن منصور رحمة الله عليه

٧٢ - ذكر حسين بن منصور ١ رحمة الله عليه

آن قتيل الله، فى سبيل الله، آن شير بيشه تحقيق، آن شجاع صفدر صدّيق، آن غرقه درياى موّاج، حسين بن منصور حلاّج - رحمة الله عليه - كار او كارى عجب بود و واقعات غرايب كه خاصّ او را بود، كه هم در غايت سوز و اشتياق بود و هم در شدّت لهب فراق، مست و بى قرار و شوريده روزگار بود و عاشق صادق و پاكباز، و جدّ و جهدى عظيم داشت و رياضتى و كرامتى عجيب؛ و عالى همّت و عظيم قدر بود؛ و او را تصانيف بسيار است به الفاظى مشكل در حقايق و اسرار و معارف و معانى؛ و صحبتى و فصاحتى و بلاغتى داشت كه كس نداشت، و وقتى و نظرى و فراستى داشت [كه كس را نبود ٢]. و اغلب مشايخ در كار او ابا كردند و گفتند: «او را در تصوّف قدمى نيست». مگر ابو عبد الله خفيف و شبلى و ابو القاسم قشيرى - رحمهم الله - و جمله متأخّران - الاّ ما شاء الله -[كه او را قبول كردند ٢] و ابو سعيد بن ابى الخير و شيخ ابو القاسم كركانى و شيخ ابو على فارمدى و امام يوسف ٣ همدانى - رحمهم الله - در كار او سيرى داشته اند، و بعضى در كار او متوقّف اند چنان كه استاد ابو القاسم قشيرى در حقّ او گفت كه: «اگر مقبول بود به ردّ خلق مردود نگردد و اگر مردود بود به قبول [خلق] مقبول نگردد». و باز بعضى او را به سحر نسبت كردند و بعضى اصحاب ظاهر او را به كفر

__________

١ - «م»: منصور حلاج.

٢ - از «م» افزوده شد.

٣ - ظ: ابو يوسف.

منسوب كردند؛ و بعضى گويند : «از اصحاب حلول بود» و بعضى گويند : «تولّى به اتّحاد ١داشت» - امّا هر كه بوى توحيد بدو رسيده باشد، هرگز او را خيال حلول و اتّحاد نتواند افتاد؛ و هر كه اين سخن گويد، سرّش از توحيد خبر ندارد - و شرح اين طولى دارد و اين كتاب جاى آن نيست - امّا جماعتى بوده اند از زنادقه در بغداد، چه در خيال حلول [و چه] در غلط اتّحاد، كه خود را حلاّجى گفته اند و نسبت بدو كرده اند و سخن او فهم ناكرده، بدان كشتن و سوختن به تقليد محض فخر كرده اند، چنان كه دو تن را در بلخ همين واقعه افتاد كه حسين را. امّا تقليد در اين واقعه شرط نيست؛ و مرا عجب آيد از كسى كه : روا دارد كه از درختى آواز انّى انا الله برآيد، و درخت در ميان نه، چرا روا نبود كه از حسين، انا الحقّ برآيد؟ و حسين در ميان نه! و چنان كه حق - تعالى - به زبان عمر سخن گفت - كه انّ الحقّ لينطق على لسان عمر - به زبان حسين سخن گفت، و آنجا نه حلول كار دارد و نه اتحاد.

بعضى گويند : «حسين منصور حلاّج ديگر است و حسين منصور ملحد ٢ديگر و استاد محمّد زكريّا بود و رفيق ابو سعيد قرمطى، و اين حسين ساحر بوده است. امّا حسين منصور از بيضاء فارس بود و در واسط پرورده شد». و شيخ ابو عبد الله بن خفيف گفته است كه : «حسين بن منصور عالمى ربّانى است». و شبلى گفته است كه :

«من و حلاّج از يك مشربيم. امّا مرا به ديوانگى نسبت كردند، خلاص يافتم و حسين را عقل او هلاك كرد». اگر او مطعون بودى، اين دو بزرگ در حقّ او اين نگفتندى، و ما را، دو گواه تمام است.

و پيوسته در رياضت و عبادت بود و در بيان معرفت و توحيد ٣. و در زىّ اهل صلاح و شرع و سنّت بود كه اين سخن از وى پيدا شد. امّا بعضى مشايخ او را مهجور كردند از جهت مذهب و دين، و از آن بود كه ناخشنودى مشايخ از سرمستى او اين بار آورد؛ چنان كه اوّل به تستر آمد به خدمت سهل بن عبد الله، و دو سال در خدمت او بود.

پس عزم بغداد كرد و اوّل سفر او در هجده سالگى بود. پس به بصره شد و با عمرو بن

__________

١ - اصل : الحاد. متن مطابق نسخه هاى ديگر است.

٢ - اصل : ملحدى. متن مطابق «م» است.

٣ - «م» : و بيان معرفت و توحيد او كرده است.

عثمان مكّى افتاد و هجده ماه با او صحبت داشت. و ابو يعقوب الاقطع ١دختر بدو داد.

پس عمرو بن عثمان از او برنجيد، و از آنجا به بغداد آمد پيش جنيد. جنيد او را سكوت و خلوت فرمود، و چندگاه در صحبت او صبر كرد و قصد حجاز كرد و يك سال آنجا مجاور بود. باز به بغداد آمد، با جمعى صوفيان به پيش جنيد و از وى مسايل پرسيد.

جنيد جواب نداد و گفت : «زود باشد كه سر چوب پاره سرخ كنى». حسين گفت : «آن روز كه من سر چوب پاره سرخ كنم، تو جامه اهل صورت پوشى». چنان كه :

نقل است كه : آن روز كه ائمّه فتوى دادند كه او را ببايد كشت، جنيد در جامه تصوّف بود و فتوى نمى نوشت. خليفه فرموده بود كه : «خطّ جنيد بايد» چنان كه دستار و درّاعه در پوشيد و به مدرسه رفت و جواب فتوى نوشت كه : «نحن نحكم بالظّاهر» - يعنى بر ظاهر حال كشتنى است و فتوى بر ظاهر است امّا باطن را خداى داند -

پس حسين چون از جنيد جواب مسايل نشنيد، متغيّر شد و بىجازت او به تستر شد و يك سال آنجا ببود. قبولى عظيم او را پيدا گشت - و او سخن اهل زمانه را هيچ وزن ننهادى - تا او را حسد كردند و عمرو بن عثمان مكّى در باب او نامه ها نوشت به خوزستان و احوال او در چشم آن قوم قبيح گردانيد. و او را نيز از آنجا دل بگرفت و جامه متصوّفه بيرون كرد و قبا در پوشيد و به صحبت ابناء دنيا مشغول شد - امّا او را از آن تفاوت نبود - و پنج سال ناپديد گشت و در اين مدّت بعضى در خراسان و ماوراءالنّهر مى بود و بعضى به سيستان، باز به اهواز آمد و اهل اهواز را سخن گفت و نزديك خاصّ و عامّ قبول يافت، و از اسرار با خلق سخن مى گفت تا او را «حلاج الاسرار» گفتند. پس مرقّع در پوشيد و عزم حرم كرد و در اين سفر بسيار خرقه پوش با او بودند.

چون به مكّه رسيد، يعقوب ٢نهرجورى به سحرش منسوب كرد. پس از آنجا به بصره آمد، باز به اهواز آمد. پس گفت : «به بلاد شرك مى روم تا خلق را به خدا خوانم. به هندوستان رفت. پس به ماوراءالنهر آمد. پس به چين [و ماچين] افتاد، و خلق را به خدا خواند و ايشان را تصانيف ساخت. چون بازآمد، از اقصاء عالم بدو نامه نوشتندى. اهل هند او را ابو المغيث نوشتندى، و اهل چين، ابو المعين، و اهل خراسان، ابو المهر، و اهل

__________

١ - «ن» : يعقوب اقطع. اصل : ابن يعقوب الاقطع. تصحيح با توجه به مآخذ است.

٢ - «ن» مانند متن است. بايد ابو يعقوب باشد.

فارس، ابو عبد الله الزّاهد و اهل خوزستان، حلاّج الاسرار، و در بغداد، مصطلم [خواندند] و در بصره، مخبر. پس اقاويل در وى بسيار گشت. بعد از آن عزم مكّه كرد، و دو سال در حرم مجاور گشت. چون بازآمد، احوالش متغيّر شد و آن حالت به رنگى دگر مبدّل گشت، كه خلق را به معنى مى خواند و كس بر آن وقوف نيافت ١تا چنين نقل كنند كه : او را از پنجاه شهر بيرون كردند و روزگارى گذشت بر وى كه از آن عجب تر نبود.

و او را حلاج از آن گفتند كه يك بار به انبارى پنبه برگذشت. اشارتى كرد، در حال دانه از پنبه بيرون آمد و خلق متحيّر شدند.

نقل است كه در شبانروزى چهارصد ركعت نماز كردى و بر خود لازم داشتى.

گفتند : «در اين درجه كه تويى، چندين رنج چراست؟». گفت : «نه راحت در كار دوستان اثر كند و نه رنج. دوستان فانى صفت باشند [كه] نه رنج در ايشان اثر كند و نه راحت».

نقل است كه در پنجاه سالگى گفت كه : «تا كنون هيچ مذهب نگرفته ام امّا از هر مذهبى آنچه دشوارتر است بر نفس، اختيار كردم. تا امروز كه پنجاه ساله ام، نماز كرده ام و به هر نمازى غسلى كرده».

نقل است كه در ابتدا كه رياضت مى كشيد، دلقى داشت كه بيست سال بيرون نكرده بود. روزى به ستم از وى بيرون كردند، گزنده بسيار در وى افتاده بود. يكى از آن وزن كردند، نيم دانگ بود.

نقل است كه گرد او عقربى ديدند كه مى گرديد. قصد كشتن كردند، گفت : «دست از وى بداريد كه دوازده سال است كه نديم ماست و گرد ما مى گردد».

گويند كه رشيد خرد سمرقندى عزم كعبه كرد. در راه مجلس مى گفت.

روايت كرد كه : حلاّج با چهارصد صوفى روى به باديه نهاد. چون روزى چند برآمد، چيزى نيافتند. حسين را گفتند : «ما را سر بريان مى بايد». گفت : «بنشينيد». پس دست از پس مى كرد و سرى بريان با دو قرص به [هر] يكى مى داد. چهارصد سر بريان و هشتصد قرص بداد. بعد از آن گفتند : «ما را رطب مى بايد». برخاست و گفت : «مرا بيفشانيد». بيفشاندند. رطب تر از وى مى باريد تا سير بخوردند. پس در راه، هرجا كه

__________

١ - «م» نمى يافت.

پشت به خارى بازنهادى، رطب بار آوردى.

نقل است كه طايفه يى در باديه او را گفتند : «ما را انجير مى بايد». دست در هوا كرد و طبقى انجير پيش ايشان نهاد. و يك بار ديگر حلوا خواستند. طبقى حلواء شكرى گرم پيش ايشان نهاد. گفتند : «اين حلواء باب الطّاق بغداد است». حسين گفت : «پيش من چه باديه و چه بغداد!».

نقل است كه يك بار در باديه چهار هزار آدمى با او بودند، برفت تا كعبه، و يك سال در آفتاب گرم برابر كعبه بايستاد برهنه، تا روغن از اعضاء او بر آن سنگ مى رفت و پوست او باز شد و از آنجا نجنبيد. و هر روز قرصى [و كوزه يى آب پيش او ١] بياوردندى. و او بدان كناره ها افطار كردى و باقى بر سر كوزه آب نهادى. و گويند : كژدم در ازار او آشيان كرده بود. پس در عرفات گفت : «يا دليل المتحيّرين!» و چون ديد كه هركس دعا مى كردند، او نيز سر بر تل ريگ نهاد و نظاره مى كرد، و چون همه بازگشتند، نفسى بزد و گفت : «الها! پادشاها! عزيزا! پاكت دانم و پاكت گويم، از تسبيح همه مسبّحان و تهليل همه مهلّلان و از همه پندار صاحب پنداران. الهى! تو مى دانى كه عاجزم از شكر، تو به جاى من شكر كن خود را، كه شكر آن است و بس».

نقل است كه يك روز در باديه إبراهيم خوّاص را گفت : «در چه كارى؟». گفت :

«در مقام توكّل قدم درست مى كنم». گفت : «همه عمر در عمارت شكم ٢كردى، كى در توحيد فانى خواهى شدن؟» - يعنى : اصل توكّل در ناخوردن است و تو در همه عمر در توكّل شكم خواهى بود. فناء در توحيد كى خواهد بود؟ - پرسيدند كه : «عارف را وقت باشد؟». گفت : «نه، از بهر آن كه وقت صفت صاحب وقت است و هر كه با صفت خويش آرام گيرد، عارف نبود» - معنيش آن است كه : لى مع الله وقت - پرسيدند كه : «طريق به خدا چگونه است؟». گفت : «دو قدم است و رسيدنى ٣ : يك قدم از دنيا برگير و يك قدم از عقبى، و اينك رسيدى به مولى».

پرسيدند از فقر. گفت : «فقير آن است كه مستغنى است از ماسوى الله و ناظر است به الله». و گفت : «معرفت عبارت است از ديدن اشيا و هلاك همه در معنى». و

__________

١ - از «ن» افزوده شد.

٢ - اصل : باطن. متن مطابق «م» است.

٣ - اصل : رسيدى. متن مطابق «م» است.

گفت: «چون بنده به مقام معرفت رسد، بر او وحى فرستند و سرّ او گنگ گردانند تا هيچ خاطر نيابد او را مگر خاطر حق». و گفت: «خلق عظيم آن بود كه جفاء خلق در او اثر نكند. پس آنگاه خداى - تعالى - را شناخته باشد». و گفت: «توكّل آن بود كه تا در شهر كسى را داند اولاتر از خود به خوردن، نخورد». و گفت: «اخلاص تصفيه عمل است از شوائب كدورت». و گفت: «زبان گويا هلاك دلهاى خاموش است». و [گفت: «گفت و گوى در علل بسته است و افعال در شرك، و حق خالى است از جمله [و] مستغنى. قال - الله تعالى: وَما يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُمْ بِاللهِ، إِلاّ وَهُمْ مُشْرِكُونَ». و گفت: «بصائر بينندگان و معارف عارفان و نور علماء ربّانى و طريق سابقان ناجى ازل ١ و ابد و آنچه در ميان است، از حدوث است، امّا اين به چه دانند؟» لمن كان له قلب، او القى السّمع و هو شهيد» و گفت: «در عالم رضا، اژدهايى است كه آن را يقين خوانند، كه اعمال هجده هزار عالم در كام او چون ذرّه يى است در بيابان». و گفت: «ما همه سال در طلب بلاء او باشيم، چون سلطانى كه دايم در طلب ولايت باشد». و گفت: «خاطر حق آن است كه هيچ معارضه نتوان كرد آن را». و گفت: «مريد در سايه توبت خود است و مراد در سايه عصمت». و گفت: «مريد آن است كه سبقت دارد اجتهاد او بر مكشوفات او، و مراد آن است كه مكشوفات او بر اجتهاد سابق است». و گفت: «وقت مرد صدف درياى سينه مرد است. فردا اين صدف ها را در صعيد قيامت بر زمين زنند». و گفت: «دنيا بگذاشتن، زهد نفس است و آخرت بگذاشتن، زهد دل؛ و ترك خود گفتن زهد جان». و پرسيدند از صبر، گفت: «آن است كه دست و پاى او ببرند و از دار در آويزند». و عجب آن كه اين همه با او كردند!

نقل است كه روزى شبلى را گفت: «يا با بكر! دست برنه كه ما قصد كارى عظيم كرديم و سرگشته كارى شده ايم [چنان كارى كه خود را كشتن در پيش داريم ٢]». چون خلق در كار او متحير شدند، منكر بى قياس و مقرّ بى شمار پديد آمدند و كارهاى عجايب از او بديدند. زبان دراز كردند و سخن او به خليفه رسانيدند و جمله بر قتل او اتفاق كردند، از آن كه مى گفت: «انا الحقّ». گفتند: «بگو: هو الحقّ». گفت: «بلى! همه اوست. شما مى گوييد كه: گم شده است؟ بلى كه حسين گم شده است. بحر محيط گم نشود و كم نگردد». جنيد را گفتند: «اين سخن كه [حسين] منصور مى گويد، تأويلى

__________

١ - «ن»: ناجى و ازل و. . .

٢ - از «م» افزوده شد.

دارد؟». گفت : بگذاريد تا بكشند. كه روز تأويل نيست». پس جماعتى از اهل علم بر وى ١خروج كردند و سخن او پيش معتصم تباه كردند و علىّ بن عيسى را كه وزير بود، بر وى متغيّر گردانيدند. خليفه بفرمود تا او را به زندان بردند يك سال. امّا خلق مى رفتند و مسايل مى پرسيدند. بعد از آن خلق [را] نيز از آمدن منع كردند. مدّت پنج ماه كس نرفت مگر يك بار ابن عطا و يك بار [ابو] عبد الله خفيف - رحمهما الله - و يك بار ديگر ابن عطا كس فرستاد كه : «اى شيخ! از اين كه گفتى عذرخواه تا خلاص يابى».

حلاّج گفت : «كسى كه گفت، گو : عذر خواه». ابن عطا چون اين بشنيد، بگريست و گفت :

«ما خود چند يك حسين منصوريم؟».

نقل است كه شب اوّل كه او را حبس كردند، بيامدند و او را در زندان نديدند و جمله زندان بگشتند و كس را نديدند؛ و شب دوّم نه او را ديدند و نه زندان را؛ و شب سيّوم او را در زندان ديدند. گفتند : «شب اوّل كجا بودى؟ و شب دوّم تو و زندان كجا بوديت ٢؟». گفت : «شب اوّل من در حضرت بودم، از آن اينجا نبودم؛ و شب دوّم حضرت اينجا ٣بود، از آن من و زندان هر دو غايب بوديم؛ و شب سيّوم بازفرستادند مرا براى حفظ شريعت. بياييد و كار خود كنيد».

نقل است كه در شبانروزى در زندان هزار ركعت نماز كردى. گفتند : «چو مى گويى كه : من حقّم، اين نماز كه مرا مى كنى؟». گفت : «ما دانيم قدر ما!».

نقل است كه در زندان سيصد كس بودند. چون شب در آمد، گفت : «اى زندانيان! شما را خلاص دهم». گفتند : «چرا خود را نمى دهى؟». گفت : «ما در بند خداونديم و پاس سلامت مى داريم. اگر خواهيم به يك اشارت همه بندها بگشاييم». پس به انگشت اشارت كرد. همه بندها از هم فروريخت. ايشان گفتند : «اكنون كجا رويم؟ كه در زندان بسته است». اشارتى كرد، رخنه ها پديد آمد. گفت : «اكنون سر خود گيريد». گفتند : «تو نمىيى؟». گفت :

«ما را با او سرّى است كه جز بر سر دار نمى توان گفت». ديگر روز گفتند : «زندانيان كجا رفتند؟». گفت : «آزاد كردم». گفتند : «تو چرا نرفتى؟» گفت : «حق را با ما عتابى است.

__________

١ - اصل : به وى. متن مطابق نسخه هاى ديگر است.

٢ - اصل : بودى. متن مطابق «ن» است.

٣ - اصل : آنجا. متن مطابق «م» است.

نرفتيم» اين خبر به خليفه رسيد. گفت : «فتنه يى خواهد ساخت. او را بكشيد يا چوب زنيد تا از اين سخن بازگردد». سيصد چوب بزدند. هر چند مى زدند، آوازى فصيح مىمد كه : «لا تخف يا بن منصور!». شيخ عبد الجليل صفّار گويد كه : «اعتقاد من در چوب زننده بيش از اعتقاد در حقّ حسين [منصور] بود، از آن كه تا آن مرد چه قوّت داشته است در شريعت؟ كه چنان آواز صريح مى شنيد و دست او نمى لرزيد و هم چنان مى زد». پس ديگر بار [حسين را] ببردند تا بكشند. صدهزار آدمى گرد آمدند و او چشم گرد همه برمى گردانيد و مى گفت : حق، حق، حق، انا الحقّ».

نقل است كه درويشى در آن ميان از او پرسيد كه : «عشق چيست؟». گفت :

«امروز بينى و فردا و پس فردا». آن روزش بكشتند و ديگر روز بسوختند و سيّوم روزش به باد بردادند - يعنى عشق اين است - خادم در آن حال از وى وصيّتى خواست.

گفت : «نفس را به چيزى كه كردنى بود مشغول دار و اگر نه او تو را به چيزى مشغول گرداند كه ناكردنى بود». پسرش گفت : «مرا وصيّتى كن». گفت : «چون جهانيان در اعمال كوشند، تو در چيزى كوش كه ذرّه يى از آن به از هزار ١اعمال انس و جنّ بود، و آن نيست الاّ علم حقيقت».

پس در راه كه مى رفت، مى خراميد، دست اندازان و عيّاروار مى رفت با سيزده بند گران. گفتند : «اين خراميدن از چيست؟». گفت : «زيرا كه به نحرگاه مى روم» و نعره مى زد و مى گفت : شعر :

نديمى غير منسوب الى شىء من الحيف ... سقانى مثل ما يشرب ٢كفعل الضّيف بالضّيف

فلمّا دارت الكأس، دعا بالنّطع و السّيف ... كذا ٣من يشرب الرّاح مع التنّين بالصّيف

گفت : حريف من منسوب نيست به چيزى از حيف. بداد مرا شرابى و بزرگ كرد مرا چنان كه مهمان، مهمان را. پس چون دورى چند بگشت، شمشير و نطع خواست. چنين باشد سزاى كسى كه با اژدها در تموز خمر كهن خورد.

چون به زير طاقش بردند به باب الطّاق، پاى بر نردبان نهاد. گفتند : «حال

__________

١ - «ن» مدار.

٢ - اصل : دعانى ثم سمانى. متن مطابق «ن» است. هيچ يك از دو صورت كاملا با ترجمه زير آن مطابق نيست.

٣ - اصل : كذى.

چيست؟». گفت : «معراج مردان سر دار است». و ميزرى در ميان داشت و طيلسانى بر دوش. دست برآورد و روى در قبله مناجات كرد و خواست آنچه خواست. پس بر سر دار شد. جماعت مريدان گفتند : «چه گويى در ما كه مريديم و آنها كه منكران اند و تو را سنگ خواهند زد؟». گفت : «ايشان را دو ثواب است و شما را يكى. از آن كه شما را به من ١حسن الظّنّى بيش نيست، و ايشان از قوّت توحيد به صلابت شريعت مى جنبند و توحيد در شرع اصل بود و حسن الظّنّ فرع».

نقل است كه در جوانى به زنى نگرسته بود. خادم را گفت : «هر كه چنان برنگرد، چنين فرونگرد».

پس شبلى در مقابله او بايستاد و آواز داد كه «أ و لم ننهك عن العالمين؟». و گفت : «ما التصوّف يا حلاّج؟» گفت : «كمترين اين است كه مى بينى» گفت : «بلندتر كدام است؟». گفت : «تو را بدان راه نيست».

پس هر كسى سنگى مىنداختند. شبلى موافقت را گلى انداخت. حسين بن منصور آهى كرد. گفتند : «از اين همه سنگ چرا هيچ آه نكردى؟ از گلى آه كردن چه سرّ است؟». گفت : «از آن كه آنها نمى دانند، معذورند. از او سختم مىيد كه مى داند كه :

نمى بايد انداخت». پس دستش جدا كردند، خنده يى بزد. گفتند : «خنده چيست؟». گفت :

«دست از آدمى بسته جدا كردن آسان است. مرد آن است كه دست صفات - كه كلاه همّت از تارك عرش در مى كشد - قطع كند». پس پايهايش ببريدند. تبسّمى كرد و گفت :

«بدين پاى سفر خاك مى كردم. قدمى ديگر دارم كه هم اكنون سفر هر دو عالم كند؛ اگر توانيد، آن قدم ببريد». پس دو دست بريده خون آلود بر روى در ماليد و روى و ساعت را خون آلود كرد. گفتند : «چرا كردى؟». گفت : «خون بسيار از من رفت. دانم كه رويم زرد شده باشد. شما پنداريد كه زردى روى من از ترس است. خون در روى ماليدم تا در چشم شما سرخ روى باشم كه گلگونه مردان خون ايشان است». گفتند : «اگر روى را به خون سرخ كردى، ساعد را بارى چرا آلودى؟». گفت : «وضو مى سازم». گفتند : «چه وضو؟». گفت : «ركعتان فى العشق، لا يصحّ وضوؤهما الاّ بالدّم» - در عشق دو ركعت است كه وضوء آن درست نيايد الاّ به خون - پس چشمهاش بركندند. قيامتى از خلق

__________

١ - اصل : شما را يكى. متن مطابق «ن» است.

برخاست و بعضى مى گريستند و بعضى سنگ مىنداختند. پس خواستند تا زبانش ببرند. گفت : «چندانى صبر كن كه سخنى بگويم». روى سوى آسمان كرد و گفت : «الهى! بر اين رنج كه از بهر تو مى دارند محرومشان مگردان، و از اين دولتشان بى نصيب مكن.

الحمد لله كه دست و پاى من بريدند در راه تو، و اگر سر از تن بازكنند، در مشاهده جلال تو [بر سر دار مى كنند ١]». پس گوش و بينى ببريدند و سنگ روانه كردند.

عجوزه يى پاره يى رگو در دست، مىمد. چون حسين را ديد گفت : «محكم زنيد اين حلاّجك رعنا را، تا او را با سخن اسرار چه كار؟».

و آخرين سخن حسين اين بود كه : «حسب الواجد افراد الواحد [له]». پس اين آيت برخواند : «يَسْتَعْجِلُ بِهَا الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِها [وَ الَّذِينَ آمَنُوا مُشْفِقُونَ مِنْها وَيَعْلَمُونَ أَنَّهَا الْحَقُّ ٢»]. و اين آخرين كلام او بود. پس زبانش ببريدند و نماز شام بود كه سرش ببريدند. در ميان سر بريدن تبسّمى كرد و جان بداد. مردمان خروش كردند و حسين، گوى قضا به پايان [ميدان] رضا برد و از يك يك اندام [او] آواز مىمد كه «انا الحقّ».

روز ديگر گفتند : «اين فتنه بيش از آن خواهد بود كه در حال حيات». پس او را بسوختند. از خاكستر او آواز «انا الحقّ» مىمد، و در وقت قتل هر خون كه از وى بر زمين مىمد، نقش «الله» ظاهر مى گشت.

حسين بن منصور با خادم گفته بود كه : «چون خاكستر من در دجله اندازند، آب قوّت گيرد چنان كه بغداد را بيم غرق باشد. آن ساعت خرقه من به لب دجله بر، تا آب قرار گيرد». پس روز سيّوم، خاكستر حسين را به آب دادند، هم چنان آواز «انا الحقّ» مىمد و آب قوّت گرفت. خادم خرقه شيخ به لب دجله برد. آب باز قرار خود شد و خاكستر خاموش گشت. پس آن خاكستر را جمع كردند و دفن كردند؛ و كس را از اهل طريقت اين فتوح نبود كه او را.

بزرگى گفت : «اى اهل معنى! بنگريد كه با [حسين] منصور حلاّج چه كردند تا با مدعيان چه خواهند كرد؟». عبّاسه طوسى گفت كه : «فرداى قيامت در عرصات، حسين منصور را به زنجير محكم بسته بيارند، كه اگر گشاده بيارند، جمله قيامت را به هم

__________

١ - از «ن» افزوده شد.

٢ - قسمت دوم آيه در اصل نبود و از «م» و «ن» نقل شد و بازهم اين تمام آيه نيست.

برزند». بزرگى گفت : «آن شب تا روز زير آن دار نماز مى كردم. چون روز شد، هاتفى آواز داد كه : اطلعناه على سرّ من اسرارنا، فافشى سرّنا، فهذا جزاء من يفشى سرّ الملوك». او را اطلاع داديم بر سرّى از اسرار خود [و او فاش كرد ١]. پس جزاء كسى كه سرّ ملوك فاش كند، اين است.

نقل است كه شبلى گفت : «آن شب به سر تربت او شدم و تا بامداد نماز كردم.

سحرگاه مناجات كردم كه : الهى! اين بنده تو بود، مؤمن و عارف و موحّد. اين بلا با او چرا كردى؟. خواب بر من غلبه كرد. قيامت را به خواب ديدم و خطاب از حق شنيدم كه :

اين از آن با وى كردم كه سرّ ما با غير ما در ميان نهاد».

نقل است كه شبلى گفت : «او را به خواب ديدم. گفتم : خداى - تعالى - با اين قوم چه كرد؟ گفت : هر دو جمع را بيامرزيد. آن كه بر من شفقت كرد، مرا بدانست و از بهر حق شفقت كرد؛ و آن كه عداوت كرد، مرا ندانست و از بهر حق عداوت كرد. بر هر دو قوم [رحمت كرد كه ٢] هر دو قوم معذور بودند».

بزرگى به خوابش ديد ايستاده، جامى در دست و سر بر تن نه. [گفت : «اين چيست؟» ٢]. گفت : «او جام به دست سر بريدگان مى دهد».

نقل است كه چون او را بر دار كردند. ابليس آمد و او را گفت : «يكى انا تو گفتى و يكى من. چون است كه از آن تو رحمت بار آورد و از آن من لعنت؟». حسين گفت : «از آن كه تو انا به در خود بردى و من از در خود دور كردم. مرا رحمت آمد و تو را لعنت. تا بدانى كه منى كردن نيكو نيست و منى از خود دور كردن به غايت نيكوست».

پايان نسخه اصل چنين است :

تمّ الكتاب بحمد الملك الوهّاب، فى الرّابع من صفر. . . ٣

سنة اثنتين و تسعين و ستّمائة على يدى العبد

الضّعيف الرّاجى عفو الله تعالى و غفرانه محمّد بن عبد الله بن محمّد الحافظ غفر الله له و لوالديه و لجميع المؤمنين. انّه غفور رحيم جواد كريم

٢

__________

١ - از «م» افزوده شد.

٢ - از «ن» افزوده شد.

٣ - دو كلمه است كه در عكس نسخه خوانا نيست.

ملحقات تذكرة الأولياء

ملحقات تذكرة الأولياء

(بخش هاى ٧٣ تا ٩٧)

اين بيست و پنج بخش ملحقات تا قرن دهم هجرى در نسخه هاى معتبر تذكرة الأولياء نيست، و همه دست نويس هاى قديم كتاب با بخش هفتاد و دوّم (حلاّج) پايان مى پذيرد. در مقدّمه هايى كه بر اين كتاب افزوده ام، گفته ام كه اين ملحقات نمى تواند نوشته عطّار باشد (نگ : مقدّمه دوّم، ص سى و شش و سى و هفت) و در اين بيست و پنج بخش، مأخذ كار من بيشتر تذكرة الأولياء چاپ ليدن (هلند) به تصحيح رينولد الن نيكلسن است، و گاه در مقايسه با چاپ هاى هند يا مراجعه به مآخذ كار، تغييرهاى جزئى در آن صورت گرفته است.

م. ا.

73 - 1 ذكر إبراهيم خوّاص رحمة الله عليه

٧٣ - ١ ذكر إبراهيم خوّاص رحمة الله عليه

آن سالك باديه تجريد، آن نقطه دايره توحيد، آن محتشم علم و عمل، آن محترم حكم ازل، آن صدّيق توكل و اخلاص، قطب وقت إبراهيم خوّاص - رحمة الله عليه - يگانه عهد بود و گزيده اولياء و بزرگوار عصر؛ و در طريقت قدمى عظيم داشت و در حقيقت دمى شگرف؛ و به همه زبانها ممدوح بود؛ و او را رئيس المتوكّلين گفته اند، و قدم در توكّل به جايى رسانيده بود، كه به بوى سيبى او باديه قطع كردى؛ و بسيارى مشايخ را يافته بود و از اقران جنيد و نورى بود؛ و صاحب تصنيف در معاملات و حقايق. و او را خوّاص از آن گفتند كه زنبيل بافتى. و باديه بر توكّل قطع كردى، و او را گفتند: «از عجايب اسفار خود ما را چيزى بگوى». گفت: «عجيب تر [آن] بود كه: وقتى خضر از من صحبت خواست. من نخواستم در آن ساعت كه به دون حق كسى را در دل حظّ و مقدار باشد». در توكّل يگانه بود و باريك فرا گرفتى و با اين همه هرگز سوزن و ريسمان و ركوه و مقراض از وى غايب نبودى. گفتند: «چرا دارى؟». گفت: «زيرا كه اين مقدار در توكّل زيان نكند».

نقل است كه گفت: «در باديه همى شدم. كنيزكى را ديدم در غلبات وجد، شورى در وى، سر برهنه. گفتم: اى كنيزك! سر بپوش. گفت: اى خوّاص! چشم نگه دار. گفتم:

من عاشقم و عاشق چشم نپوشد، اما خود بىختيار چشم بر تو افتاد. كنيزك گفت: من مستم، مست سر نپوشد. گفتم: از كدام شراب خانه مست شدى؟ گفت: اى خوّاص! زنهار دورم مى دارى، هل فى الدّارين غير الله؟ گفتم: اى كنيزك! مصاحبت من خواهى؟ گفت:

اى خوّاص! خام طمعى مكن، كه از آن نيم كه مرد جويم».

نقل است كه پرسيدند از حقيقت ايمان. گفت : «اكنون اين جواب ندارم از آن كه هر چه گويم عبارت بود. مرا بايد كه به معاملت جواب گويم. اما من قصد مكّه دارم و تو نيز برين عزمى. در اين راه با من صحبت دار تا جواب مسئله خود بيابى». مرد گفت :

«چنان كردم. چون به باديه فرورفتيم، هر روز دو قرص و دو شربت آب پديد آمدى.

يكى به من دادى و يكى خود را نگه داشتى، تا روزى در ميان باديه پيرى به ما رسيد.

چون خوّاص را بديد، از اسب فروآمد و يكديگر را بپرسيدند و زمانى سخن گفتند. پير برنشست و بازگشت. گفتم : اى شيخ! اين پير كه بود؟ گفت : جواب سؤال تو! گفتم :

چگونه؟ گفت : آن خضر بود - عليه السلام - از من صحبت خواست. من اجابت نكردم.

ترسيدم كه توكّل برخيزد و اعتماد بر دون حق پديد آيد».

نقل است كه گفت : «وقتى خضر را ديدم - عليه السّلام - در باديه به صورت مرغى همى پريد. چون او را چنان ديدم، سر در پيش انداختم تا توكّلم باطل نشود. او در حال نزديك من آمد. گفت : اگر در من نگرستى بر تو فرونيامدمى. و من بر او سلام نكردم، كه تا نبايد كه توكّلم خلل گيرد».

و گفت : «وقتى در سفرى بودم. تشنه شدم چنان كه از تشنگى بيفتادم. يكى را ديدم كه آب بر روى من همى زد. چشم باز كردم. مردى را ديدم نيكوروى، بر اسبى خنگ. مرا آب داد و گفت : در پس من نشين - و من به حجاز بودم - چون اندكى از روز بگذشت، مرا گفت : چه مى بينى؟ گفتم : مدينه! گفت : فروآى و پيغامبر را - عليه السّلام - از من سلام كن».

گفت : «در باديه يك روز به درختى رسيدم كه آنجا آب بودى. شيرى ديدم عظيم، روى به من نهاد. حكم حق را گردن نهادم. چون نزديك من رسيد، مى لنگيد.

بيامد و در پيش من بخفت، و مى ناليد. بنگريستم دست او آماس گرفته بود و خوره كرده. چوبى برگرفتم و دست او بشكافتم تا تهى شد از آنچه گرد آمده بود و خرقه يى بر وى بستم؛ و برخاست و برفت. ساعتى بود، مىمد و بچه خود را همىورد، و ايشان در گرد من همى گشتند و دنبال مى جنبانيدند و گرده يى آوردند و در پيش من نهادند».

نقل است كه وقتى با مريدى در بيابان مى رفت. آواز غرّيدن شير بخاست. مريد را رنگ از روى بشد، درختى بجست و بر آنجا شد و همى لرزيد. خوّاص هم چنان ساكن سجّاده بيفگند و در نماز استاد. شير فرا رسيد، دانست كه توقيع خاصّ دارد. چشم در او نهاد، تا روز نظاره مى كرد و خوّاص به كار مشغول. پس چنان ١از آنجا برفت، پشه يى او را بگزيد، فرياد در گرفت. مريد گفت : «خواجه! عجب كارى است! دوش از شير نمى ترسيدى. امروز از پشه يى فرياد مى كنى؟». گفت : «زيرا كه دوش مرا از من ربوده بودند و امروز به خودم بازداده اند».

حامد اسود گفت : «با خوّاص در سفر بودم. به جائى رسيديم كه آنجا ماران بسيار بودند. ركوه بنهاد و بنشست. چون شب درآمد، ماران برون آمدند. شيخ را آواز دادم و گفتم : خداى را ياد كن. هم چنان كرد، ماران همه بازگشتند. برين حال هم آنجا شب بگذاشتم. چون روز روشن شد، نگاه كردم مارى بر وطاى شيخ حلقه كرده بود. فروافتاد. گفتم : يا شيخ! تو ندانستى؟ گفت هرگز مرا شبى از دوش خوش تر نبوده است».

و يكى گفت : كژدمى ديدم بر دامن خوّاص همى رفت. خواستم تا او را بكشم.

گفت : «دست ازو بدار كه همه چيزى را به ما حاجت بود و ما را به هيچ حاجت نيست».

نقل است كه گفت : «وقتى در باديه راه گم كردم. بسى برفتم و راه نيافتم. همچنان چند شبانروز به راه مى رفتم، تا آخر آواز خروسى شنيدم. شاد گشتم و روى بدان جانب نهادم. آنجا شخصى ديدم. بدويد. مرا قفايى بزد چنان كه رنجور شدم. گفتم : خداوندا! كسى كه بر تو توكل كند با وى اين كنند؟ آوازى شنودم كه : تا توكل بر ما داشتى عزيز بودى، اكنون توكل بر آواز خروس كردى. اكنون آن قفا بدان خوردى. همچنان رنجور همى رفتم. آوازى شنودم كه : خوّاص! از اين رنجور شدى؟ اينك ببين. بنگريستم سر آن قفا زننده را ديدم در پيش من انداخته».

و گفت : «وقتى در راه شام برنايى ديدم نيكوروى و پاكيزه لباس. مرا گفت :

صحبت خواهى؟ گفتم : مرا گرسنگى باشد. گفت : به گرسنگى با تو باشم. پس چهار روز با هم بوديم. فتوحى پديد آمد. گفتم. فراتر آ. گفت : اعتقاد من آن است كه : آنچه واسطه در ميان باشد نخورم. گفتم : يا غلام باريك آوردى! گفت : يا ابراهيم! ديوانگى مكن،

__________

١ - ظ : چون.

ناقد بصير است. از توكّل به دست تو هيچ نيست. پس گفت : كمترين توكل آن است كه چون وارد فاقه بر تو پديد آيد، حيلتى نجويى جز بدان كه كفايت تو بدو است».

نقل است كه گفت : «وقتى نذر كردم كه باديه را بگذارم بى زاد و راحله. چون به باديه درآمدم، جوانى بعد از من همىمد و مرا بانگ همى كرد كه : السلام عليك يا شيخ! بايستادم و جواب بازدادم. نگاه كردم : جوان ترسا بود. گفت : دستورى هست تا با تو صحبت دارم؟ گفتم : آنجا كه من مى روم تو را راه نيست. در اين صحبت چه فايده يابى؟ گفت : آخر بيابم و تبرّكى باشد. يك هفته هم چنين برفتيم. روز هشتم گفت : يا زاهد حنيفى! گستاخى كن با خداوند خويش كه گرسنه ام و چيزى بخواه». خوّاص گفت :

«گفتم : الهى! به حق محمّد - عليه السّلام - كه مرا در پيش بيگانه خجل نگردانى و از غيب چيزى پديد آورى. در حال طبقى ديدم پرنان و ماهى بريان و رطب و كوزه آب، كه پديد آمد. هر دو بنشستيم و به كار برديم. چون هفت روز ديگر برفتيم، روز هشتم بدو گفتم : اى راهب! تو هم قدرت خويش بنماى كه گرسنه گشتم. جوان تكيه بر عصا زد و لب بجنبانيد. دو خوان پديد آمد، پر، آراسته به حلوا و ماهى و رطب، و دو كوزه آب. من متحير شدم. مرا گفت : اى زاهد! بخور. من از خجالت نمى خوردم. گفت : بخور تا تو را بشارت دهم. گفتم : نخورم تا بشارتم ندهى. گفت : بشارت نخست آن است كه زنّار مى برم. - پس زنار ببريد و گفت : اشهد ان لا اله الا الله و اشهد انّ محمدا رسول الله - و ديگر بشارت آن است كه گفتم : الهى به حقّ اين پير كه او را به نزديك تو قدرى هست و دين وى حق است، طعام فرستى تا من در وى خجل نگردم، و اين نيز به بركت تو بود.

چون نان بخورديم و برفتيم تا مكّه، او هم آنجا مجاور بنشست تا اجلش نزديك آمد».

و مريدى نقل كرد كه : «با خوّاص در باديه بودم. هفت روز بر يك حال همى رفتيم. چون روز هشتم بود، ضعيف شديم. شيخ مرا گفت : كدام دوست تر دارى : آب يا طعام؟ گفتم : آب. گفت : اينك از پس پشت است، بخور. بازنگرستم. آبى ديدم چون شير تازه، و بخوردم و طهارت كردم و او همى نگرست و آنجا نيامد. چون فارغ شدم خواستم كه پاره يى بردارم، مرا گفت : دست بدار كه آن آب از آن نيست كه توان داشت».

و گفت : «وقتى در باديه راه گم كردم. شخصى ديدم. فراز آمد و سلام كرد و گفت :

تو راه گم كرده اى؟ گفتم : بلى! گفت. راه به تو نمايم، و گامى چند برفت از پيش، و از چشم ناپديد شد. بنگرستم، بر شاهراه بودم. پس از آن ديگر راه گم نكردم در سفر، و گرسنگى و تشنگىم نبود».

و گفت وقتى در سفر بودم، به ويرانى در شدم. شب بود. شيرى عظيم ديدم.

بترسيدم سخت! هاتفى آواز داد كه : مترس كه هفتاد هزار فرشته با تو است. تو را نگه مى دارند».

و گفت : «وقتى در راه مكّه شخصى ديدم عظيم منكر. گفتم : تو كيستى؟ گفت : من پرىم. گفتم : كجا مى شوى؟ گفت : به مكّه. گفتم : بى زاد و راحله؟ گفت : از ما نيز كس بود كه بر توكل برود چنان كه از شما. گفتم : توكل چيست؟ گفت : از خداى تعالى فراستدن».

و درويشى گفت : «از خوّاص صحبت خواستم. گفت : اميرى بايد از ما، و فرمان بردارى، اكنون تو چه خواهى؟ امير تو باشى يا من؟ گفتم : امير تو باش. گفت : اكنون تو از فرمان من قدم برون منه. گفتم : روا باشد. چون به منزل رسيديم، گفت : بنشين. بنشستم.

هوايى سرد بود. آب بركشيد و هيزم بياورد و آتش بركرد تا گرم شديم - و در راه هرگاه كه من قصد آن كردمى تا قيام نمايم، مرا گفتى : شرط فرمان دار. چون شب درآمد، باران عظيم باريدن گرفت، شيخ مرقعه خود بيرون كرد، تا بامداد بر سر من ايستاده بود، مرقّعه بر دو دست خود انداخته، و من خجل بودم و به حكم شرط هيچ نمى توانستم گفت. چون بامداد شد، گفتم : امروز امير من باشم. گفت : صواب آيد. چون به منزل رسيديم، او همان خدمت بر دست گرفت. گفتم : از فرمان امير بيرون مرو! گفت : از فرمان امير بيرون رفتن آن باشد كه امير خود را خدمت فرمايى. هم بدين صفت با من صحبت داشت تا به مكّه.

من آنجا از شرم از او بگريختم تا به منا به من رسيد. گفت : بر تو باد اى پسر كه با دوستان صحبت چنان دارى كه من داشتم».

و گفت : «روزى به نواحى شام مى گذشتم. درختان نار ديدم. مرا آرزو كرد. اما صبر مى كردم و نخوردم، كه انار ترش بود و من شيرين خواستم. پس به وادى رسيدم.

يكى را ديدم دست و پاى نه، ضعيف گشته و كرم در افتاده، و زنبوران بر او گرد آمده او را مى گزيدند، مرا بر وى شفقت آمد از بيچارگى او. چون بدو رسيدم، گفتم : خواهى كه دعا كنم تا مگر از اين بلا برهى؟ گفت : نه. گفتم : چرا. گفت : لانّ العافية اختيارى و البلاء

اختياره و انا لا اختار اختيارى على اختياره - يعنى عافيت اختيار من است و بلا اختيار دوست. من اختيار خويش بر اختيار او اختيار نكنم - گفتم بارى اين زنبوران را از تو بازدارم. گفت : اى خوّاص! آرزوى نار شيرين از خود دور دار. مرا چه رنجه مى دارى؟ و خود را دل به سلامت خواه. مرا تندرست چه مى خواهى؟ گفتم : به چه شناختى كه من خواصم؟ گفت : هر كه او را داند هيچ بر وى پوشيده نماند. گفتم : حال تو با اين زنبوران چگونه است؟ گفت : تا اين زنبوران مى گزند و كرمانم مى خورند، خوش است».

و گفت : «وقتى در باديه يكى را ديدم. گفتم : از كجا مىيى؟ گفت : از بلاساغون ١. گفتم به چه كار آمده اى؟ گفت لقمه يى در دهن مى كردم. دستم آلوده شده است. آمده ام تا به آب زمزم بشويم. گفتم چه عزم دارى؟ گفت : آن كه شب را بازگردم و جامه خواب مادر راست كنم».

و گفت : «وقتى شنودم كه در روم راهبى هفتاد سال است تا در ديرى است، به حكم رهبانيّت نشسته. گفتم : اى عجب! شرط رهبانيّت چهل سال است. قصد او كردم.

چون نزديك او رسيدم، دريچه باز كرد و گفت : يا ابراهيم! به چه آمده اى كه اينجا من ننشسته ام به رهبانى. كه من سگى دارم كه در خلق مىفتد. اكنون در اينجا نشسته ام و سگ بانى مى كنم و شرّ از خلق بازمى دارم و الاّ من نه آنم كه تو پنداشته اى. چون اين سخن بشنيدم، گفتم : الهى! قادرى كه در عين ضلالت بنده يى را طريق صواب دهى. مرا گفت : اى ابراهيم! چند مردمان را طلبى؟ برو و خود را طلب و چون يافتى پاسبان خود باش، كه هر روز اين هوا سيصد و شصت گونه لباس الهيّت درپوشد، و بنده را به ضلالت دعوت كند».

نقل است كه ممشاد شبى برخاست، نه به وقت و باز بخفت، خوابش نمى برد.

طهارت كرد و دو ركعت نماز كرد و بخفت، هم خوابش نمى برد. گفت : يا ربّ! مرا چه مى شود؟ به دلش درآمد كه : برخيز و بيرون رو - و برفى عظيم بود - در ميان برف مى رفت تا از شهر بيرون شد. تلى بود كه هر كه توبه كردى آنجا رفتى. بر آن تل شد.

إبراهيم را ديد بر آن تل نشسته، پيراهنى كوتاه پوشيده و برف گرداگرد او مى گداخت و

__________

١ - نسخه ها : بلاد ساغون.

خشك مى شد. پس گفت : «اى ممشاد! دست بمن ده. دست بدو دادم. دستم عرق كرد، از حرارت دست او، و بيتى تازى برخواند».

ابو الحسن علوى مريد خوّاص بود. گفت : «شبى مرا گفت : به جايى خواهم رفت.

با من مساعدت مى كنى؟ گفتم : تا به خانه شوم و نعلين در پاى كنم. چون به خانه شدم خايگينه ساخته بودند. پاره يى بخوردم و بازگشتم تا بدو رسيدم، آبى پيش آمد. پاى بر آب نهاد و برفت. من نيز پاى فرونهادم. به آب فرورفتم. شيخ روى از پس كرد، گفت : تو خايگينه بر پاى بسته اى. گفتم : ندانم كدام ازين دو عجب تر؟ بر روى آب رفتن يا سرّ من بدانستن؟».

نقل است كه گفت : «وقتى در باديه بودم. به غايت گرسنه شدم. اعرابىى پيش من آمد و گفت : اى فراخ شكم اين چيست كه تو مى كنى؟ گفتم : آخر چندين روز است كه هيچ نخورده ام. گفت : تو نمى دانى كه دعوى، پرده مدعيان بدرد؟ تو را با توكل چه كار؟».

و گفت : «يك بار نزديك رى رسيدم و گرسنه بودم. در دلم آمد كه : چون اينجا برسم، معارف ١شهر مرا طعامها آورند. پس در راه مى شدم. منكرى ديدم. احتساب كردم. بدان سبب بسيارم بزدند. گفتم : با چنين جوعى اين ضرب در خور بود؟ به سرّم ندا كردند كه : به يك تمنّا كه با خود كردى كه چون به شهر برسم مرا مراعات كنند و طعام آورند تا بخورم، اين بخوردى! گفتم : الهى! من توكل بر تو كردم. آوازى آمد كه : سبحان آن خدايى كه روى زمين از متوكلان پاك گردانيد. انديشه طعام معارف رى و آنگاه توكل؟».

نقل است كه : وقتى خوّاص در كار خود متحير شد. به صحرايى بيرون رفت.

خرماستانى ديد و آبى روان. آنجا مقام كرد، و از برگ خرما زنبيل مى بافت و در آن آب مىنداخت. چهار روز همين مى كرد. بعد از اين گفت : «اكنون بر اثر اين زنبيلها بروم تا خود چه بينم؟ و حق را در اين چه تعبيه است؟ مى رفتم تا پيرزنى را ديدم بر لب آب نشسته، مى گريست. گفتم : چه بوده است؟ گفت : پنج يتيم دارم و هيچ ندارم. روزى دو سه بر كنار اين آب بودم. آب هر روز زنبيلى چند بياوردى. آن بفروختمى و بر يتيمان خرج كردمى. امروز نمىرد. بدان سبب گريانم. امروز چه خوريم؟». خوّاص گفت :

__________

١ - ظ : معاريف.

«خانه خود را به من نماى». بنمود. خوّاص گفت : «اكنون دل فارغ دار كه تا زنده ام آن چه توانم از اسباب تو راست دارم».

و گفت : «وقتى طلب معاش خود از حلال مى كردم. دام در دريا انداختم. ماهيى بگرفتم. هاتفى آواز داد كه : ايشان را از ذكر ما بازمى دارى. معاش ديگر نمى يابى؟ ايشان از ذكر ما برگشته بودند، كه تو ايشان را همى كشتى». گفت : «دام بينداختم و دست از كار نيز بداشتم».

نقل است كه گفت : «مرا از خداى عمر ابدى مى بايد در دنيا، تا همه خلق در نعمت بهشت مشغول شوند و حق را فراموش كنند و من در بلاء دنيا به حفظ آداب شريعت قيام مى نمايم و حق را ياد مى كنم». و گفت : «هيچ چيز نبود كه در چشم من صعب نمود، الا با او راه گرفتم».

و گفتى : «دستى فارغ و دل ساكن، و هرجا كه خواهى مى شو». و گفت : «هر كه حق را بشناسد به وفاء عهد، لازم بود آن شناخت را كه آرام گيرد با خداى - تعالى - و اعتماد كند بر وى» و گفت : «عالمى بسيارى روايت نيست. عالم آن است كه متابعت علم كند و بدان كار كند و اقتدا به سنّتها كند و اگر چه علم او اندك بود». و گفت : «علم به جملگى در دو كلمه مجتمع است : يكى آنكه خداى - تعالى - انديشه آنچه از دل تو برداشته است در آن تكلف نكنى، و ديگر آنچه تو را مى بايد كرد و بر تو فريضه است آن را ضايع نگردانى». و گفت : «هر كه اشارت كند به خداى و سكونت گيرد با غير، حق - تعالى - او را مبتلا گرداند، و اگر از آن با خدا گردد هر بلا كه دارد از او دور كند، و اگر با غير او سكونت او دايم شود، حق - تعالى - رحمت از دل خلق ببرد و لباس طمع در او بپوشد، تا پيوسته خلق را مطالبت مى كند و خلق را بر او رحمت و شفقت نبود، تا كارش به جايى رسد كه حيات او به سختى و ناكامى بود و مرگ او به دشوارى و حيرت و رنج و بلا، و آخرت او پشيمانى و تأسّف». و گفت : «هر كه چنان بود ١كه دنيا بر او بگريد ٢، آخرت بر او خندان بود، و هر كه ترك شهوت كند و آن [را] در دل خود عوض نيابد، در آن ترك، كاذب بوده باشد». و گفت : «هرگه توكل در خويش درست آيد، در غير نيز درست

__________

١ - «ن» : نه چنان بود.

٢ - ق : بگيرند.

آيد». و گفت : «توكل چيست؟ ثبات در پيش محيى الاموات».

و گفت : «صبر ثبات است بر احكام كتاب و سنّت». و گفت : «مراعات، مراقبت آرد و مراقبت اخلاص سرّ و علانيه». و گفت : «محبت محو ارادت است و احتراق جمله صفت بشريت و حاجات». و گفت : «داروى دل پنج چيز است : قرآن خواندن و اندر او نگاه كردن، و شكم تهى داشتن و قيام شب و تضرع كردن به وقت سحرگاه، و با نيكان نشستن». و گفت : «اين حديث در تضرع سحرگاه جويند، اگر آنجا نيابند هيچ جاى ديگر نجويند كه نيابند».

نقل است كه بر سينه خويش مى زد و مى گفت : «وا شوقاه به كسى كه مرا ديد و من او را نديدم». نقل است كه از او پرسيدند كه : «تو از كجا مى خورى؟». گفت : «از آنجا كه طفل در شكم مادر خورد و از آنجا كه ماهى خورد در دريا و وحوش در صحرا. قال الله تعالى - و يرزقه من حيث لا يحتسب».

پرسيدند كه : «متوكل را طمع بود؟». گفت : «از آنجا كه طبع است، خاطرها درآيد و ليكن زيان ندارد. زيرا كه او را قوّت بود بر بيفكندن طمع، به نوميدى از آنچه در دست مردمان است».

و گفته اند كه در آخر عمر مبطون گشت. در جامع رى يك شبانروز شصت بار غسل كرده بود و به هر بارى كه غسل كردى دو ركعت نماز كردى، باز به قضا بيامدى.

يكى در آن حال از او پرسيد كه : «هيچت آرزو مى كند؟». گفت : «پاره يى جگر بريان».

پس آخر در ميان آب غسل كرد و جان بداد. او را به خانه بردند. بزرگى درآمد. پاره يى نان ديد در زير بالين او. گفت : «اگر اين پاره نان نديدمى، بر او نماز نكردمى، كه نشان آن بودى كه هم در آن توكل بمرده است و از آنجا عبور نكرده است. مرد بايد كه بر هيچ صفت نايستد تا رونده باشد، و نه در توكل مقام كند و نه در صفت دگر، كه ايستادن روى ندارد».

يكى از مشايخ او را به خواب ديد. گفت : «خداى - تعالى - با تو چه كرد؟». گفت :

«اگر چه عبادت بسيار كردم و طريق توكل سپردم و چون از دنيا برفتم با طهارت وضو رفتم، به هر عبادت كه كرده بودم، ثواب مى دادند. اما به سبب طهارت مرا به منزلى فروآوردند كه وراى آن همه درجات بهشت بود. پس ندا كردند كه : يا ابراهيم! اين زيادتى

مكرمت كه با تو كرديم، از آن بود كه پاك به حضرت ما آمدى. پاكان را درين درگاه محل و مرتبه يى عظيم است». رحمة الله عليه.

74 - 2 ذكر شيخ ممشاد دينوري رحمة الله عليه

٧٤ - ٢ ذكر شيخ ممشاد دينوري رحمة الله عليه

آن ستوده رجال، آن ربوده جلال، آن صاحب دولت زمانه، آن عالى همّت يگانه، آن مجرّد شده از كينه ورى، شيخ وقت ممشاد دينورى -[رحمة الله عليه]- پير عهد بود و يگانه روزگار و ستوده به همه كمالى و برگزيده به همه خصالى، و در رياضت و خدمت و مشاهدت و حرمت آيتى بود، و پيوسته در خانقاه بسته داشتى. چون مسافر به در خانقاه رسيدى، او در پس درآمدى و گفتى: «مسافرى يا مقيم؟ اگر مقيمى درآى، و اگر مسافرى اين خانقاه جاى تو نيست، كه روزى چند بباشى و ما با تو خوى كنيم، آنگاه بروى، و ما را در فراق تو طاقت نبود».

وقتى مردى به نزديك او آمد و گفت: «دعائى در كار من كن». گفت: «برو به كوى خدا شو تا به دعاى ممشادت حاجت نبود». مرد گفت: «يا شيخ! كوى خدا كجا است؟».

گفت: «آنجا كه تو نباشى». مرد برفت و از ميان خلق عزلت گرفت و دولت او را دريافت و هم نشين سعادت گشت و با حق آرام گرفت تا چنان شد كه وقتى [سيلى] عظيم آمد ١، به دينور رسيد. خلق همه روى به صومعه ممشاد نهادند. در آن ميان آن جوانمرد را ديدند مىمد و سجاده بر روى آب افگنده و آب او را مىورد. چون ممشاد او را بديد گفت: «اين چه حالت است؟». جوانمرد گفت: «مرا اين دادى و مى پرسى؟ اينك حق تعالى - مرا از دعاء ممشاد و غير او مستغنى گردانيد و بدين جا رسانيد كه مى بينى».

نقل است كه گفت: «چون دانستم كه كارهاى درويشان همه حقيقت باشد ديگر

__________

١ - كلمه [سيلى] در «ن» و «ق» و «هـ» نيست و به قرينه عبارت افزوده شده است.

با هيچ درويشى مزاح نكردم، كه وقتى درويشى نزديك ما آمد و گفت : ايّها الشيخ! مى خواهم كه مرا عصيده يى كنى، ناگاه بر زبانم برفت كه : ارادت و عصيده؟ روى به باديه نهاد، و همين مى گفت تا در همان بمرد».

نقل است كه گفت : «مرا وامى بود و من بدان مشغول دل بودم. به خواب ديدم كه كسى مى گفت : يا بخيل! اين مقدار كه فراستدى بر ماست. تو خوش فراگير و مترس، بر تو فراستدن و بر ما دادن! بعد از آن با هيچ قصاب و بقال شمار نكردم».

و او را كلماتى عالى است و سخن اوست كه گفت : «اصنام مختلف اند. بعضى را از خلق، بت نفس اوست و بعضى را فرزند او و بعضى را مال او و بعضى را زن او و بعضى را حرمت او و بعضى را نماز و روزه و زكات او و حال او، و بت بسيار است. هر يكى از خلق بسته بتىند از اين بتان، و فرار از اين بتان هيچ كس را نيست مگر آن را كه نبيند نفس خويش را حال و محل، و هيچ اعتمادش نبود بر افعال خويش. شكر نگويد، بل كه چنان بايد كه هر چه از او ظاهر شود از خير و شر، بدان از نفس خويش راضى نبود و ملامت كننده خويش بود».

و گفت : «ادب به جا آوردن مريد حرمت پيران بود و نگاهداشتن خدمت برادران و از سبب ها بيرون آمدن و آداب شرع بر خويشتن نگاهداشتن». و گفت : «هرگز در نزديكى پيرى نشدم، الا از حال خويش خالى شده، و منتظر بركات او مى بودم تا چه درآيد؟». و گفت : «هر كه پيش پيرى شود براى خطر خويش، منقطع ماند از كرامات در نشست با او».

و سخن اوست كه گفت : «در صحبت اهل صلاح، صلاح دل پديد آيد، و در صحبت اهل فساد، فساد دل ظاهر شود». و گفت : «اسباب علائق است و تعويق موانع اسباب به مسبوق قضا فراغت. و نيكوترين حال مردان آن است كه كسى، افتاده بود از نفس او ديد خلق، و اعتماد كرده بود در جمله كارها بر خداى، تعالى». و گفت : فراغت دل در خالى بودن است از آنچه اهل دنيا دست در او زده اند از فضول دنيا». و گفت : «اگر حكمت اولين و آخرين جمع كنى و دعوى كنى به جمله احوال سادات اوليا، هرگز به درجه عارفان نرسى، تا سرّ تو ساكن نشود به خداى - تعالى - و استوارى در تو پديد نيايد بر آنچه خداى - تعالى - ضمان كرده است تو را». و گفت : «جمله معرفت صدق

افتقار [است] به خداى، تعالى». و گفت : «معرفت به سه وجه حاصل شود : يكى به تفكر در امور كه : چگونه آن را تدبير كرده است؟ و ديگر در مقادير كه چگونه آن را تقدير كرده است؟ و در خلق [كه] چگونه آن را آفريده است؟». اگر كسى شرح اين سه كلمات بازدهد مجلدى برآيد، اما اين كتاب جاى آن نيست.

و گفت : «جمع آن است كه خلق را جمع گردانيد در توحيد و تفرقه آن است كه در شريعتشان متفرّق گردانيد». و گفت : «طريق حق بعيد است و صبر بر آن شديد». و گفت :

«حكما كه حكمت يافتند به خاموشى يافتند و تفكر». و گفت : «ارواح انبياء در حال كشف و مشاهده اند، و ارواح صدّيقان در قربت و اطلاع». و گفت : «تصوّف صفاء اسرار است و عمل كردن بدانچه رضاء جبّار است و صحبت داشتن با خلق، بىختيار». و گفت : «تصوّف توانگرى نمودن است و مجهولى گزيدن كه خلق نداند ١، و دست به داشتن چيزى كه به كار نيايد». و گفت : «توكل وداع كردن طمع است از هر چه طبع و دل و نفس بدان ميل كند».

از او پرسيدند كه : «درويش گرسنه شود، چه كند؟». گفت : «نماز كند». گفتند :

«اگر قوّت ندارد». گفت : «بخسبد». گفتند : «اگر نتواند خفت». گفت : «حق - تعالى - درويش را از اين سه چيز خالى ندارد يا قوّت يا غذا يا اجل».

و چون وفاتش نزديك رسيد، گفتند : «آخر علت تو چگونه است؟». گفت : «علت را از من پرسيد؟». گفتند : «بگو : لا اله الا الله». روى به ديوار كرد و گفت همگى من به تو فانى شد. جزاء آن كسى كه تو را دوست دارد اين بود؟». يكى گفت : «خداى - تعالى - با تو چه كرد؟» گفت : «سى سال است تا بهشت بر من عرضه مى كند در آنجا ننگرسته ام».

گفتند : «دل خويش چگونه مى يابى؟». گفت : «سى سال است تا دل خويش را گم كرده ام و خواسته ام تا بازيابم، نيافتم. چون درين مدت بازنيافته ام درين حال كه جمله صدّيقان دل گم كنند من چگونه بازخواهم يافت؟». اين بگفت و جان تسليم كرد. رحمة الله عليه.

__________

١ - ظ : او را نداند يا تو را نداند.

75 - 3 ذكر شيخ أبو بكر شبلي رحمة الله عليه

٧٥ - ٣ ذكر شيخ أبو بكر شبلي رحمة الله عليه

آن غرق بحر دولت، آن برق ابر عزّت، آن گردن شكن مدّعيان، آن سرافراز متّقيان، آن پرتو از عالم حسى و عقلى، شيخ وقت ابو بكر شبلى - رحمة الله عليه - از كبار و اجلّه مشايخ بود و از معتبران و محتشمان طريقت؛ و سيّد قوم و امام اهل تصوّف و وحيد عصر، و به حال و علم بى همتا، و نكت و اشارات و رموز و عبارات و رياضات و كرامات او بيش از آن است كه در حدّ حصر و احصاء آيد. جمله مشايخ عصر را ديده بود و در علوم طريقت يگانه، و احاديث بسى نوشته بود و شنوده، و فقيه به مذهب مالك و مالكى مذهب؛ و حجّتى بود بر خلق خداى. كه آنچه او كرد به همه نوعى، به صفت درنيايد، و آنچه او كشيد در عبارت نگنجد. از اوّل تا آخر مردانه بود و هرگز فتورى و ضعفى به حال او راه نيافت، و شدّت لهب شوق او به هيچ آرام نگرفت. چهل قوصره از احاديث برخوانده بود. و گفت: «سى سال فقه و حديث خواندم تا آفتابم از سينه برآمد.

پس به درگاه آن استادان شدم كه هاتوا فقه الله - بياييد و از علم الله چيزى بازگوييد - كس چيزى ندانست گفت، كه نشان چيز از چيزى بود، از غيب هيچ نشان نبود. عجب حديثى بدانستم كه شما در شب مدلهم ايد و ما در صبح ظاهر. شكر بكرديم و ولايت به دزد سپرديم تا كرد با ما آن چه كرد».

و از جهّال زمانه بسيار رنج كشيد و در رد و قبول و غوغاى خلق بمانده بود و پيوسته قصد او كردندى تا او را هلاك كنند چنانكه حسين منصور را كه بعضى از سخنان او طرفى با حسين داشت.

و ابتداء واقعه او در آن بود كه امير دماوند بود، از بغداد او را نامه يى رسيد. با امير رى، او با جمعى به حضرت خليفه بغداد رفتند و خلعت خليفه بستدند. چون بازمى گشتند، مگر امير را عطسه يى آمد. به آستين جامه خلعت، دهن و بينى پاك كرد. اين سخن به خليفه گفتند كه : چنين كرد. خليفه بفرمود تا خلعتش بركشيدند و قفايش بزدند و از عمل امارتش معزول كردند. شبلى از آن منتبه شد. انديشه كرد كه : «كسى كه خلعت مخلوقى را دستمال مى كند مستحقّ عزل و استخفاف مى گردد و خلعت ولايت بر او زوال مىيد. پس آن كس كه خلعت پادشاه عالم را دستمال كند، تا با او چه كنند؟». در حال به خدمت خليفه آمد. گفت : «چه بود؟». گفت : «ايّها الامير! تو كه مخلوقى، مى نپسندى كه با خلعت تو بىدبى كنند و معلوم است كه قدر خلعت تو چند بود. پادشاه عالم مرا خلعتى داده است از دوستى و معرفت خويش، كه هرگز كى پسندد كه من آن را به خدمت مخلوقى دستمال كنم؟ پس برون آمد و به مجلس خير نسّاج شد و واقعه بدو فروآمد. خير او را نزديك جنيد فرستاد. پس شبلى پيش جنيد آمد و گفت : «گوهر آشنائى بر تو نشان مى دهند. يا ببخش يا بفروش». جنيد گفت : «اگر بفروشم تو را بهاء آن نبود، و اگر بخشم آسان به دست آورده باشى، قدرش ندانى. همچون من قدم از فرق ساز و خود را در اين دريا درانداز، تا به صبر و انتظار گوهرت به دست آيد». پس شبلى گفت : «اكنون چه كنم؟». گفت : «برو يك سال كبريت فروشى كن». چنان كرد. چون يك سال برآمد، گفت : «در اين كار شهرتى و تجارتى درست. برو و يك سال دريوزه كن، چنان كه به چيزى ديگر مشغول نگردى». چنان كرد تا سر سال را، كه در همه بغداد بگشت و كس او را چيزى نداد. بازآمد و با جنيد بگفت. او گفت : «اكنون قيمت خود بدانكه، تو مر خلق را به هيچ نيرزى. دل در ايشان مبند و ايشان را به هيچ برمگير».

آنگاه گفت : «تو روزى چند حاجب بوده اى و روزى چند اميرى كرده اى. بدان ولايت رو و از ايشان بحلى بخواه». بيامد و به يك يك خانه در رفت. تا همه بگرديد. يك مظلمه ماندش. خداوند او را نيافت تا گفت : «به نيّت آن صدهزار درم بازدادم، هنوز دلم قرار نمى گرفت». چهار سال در اين روزگار شد. پس به جنيد بازآمد. و گفت : ١ «هنوز در تو چيزى از جاه مانده است. برو و يك سال ديگر گدايى كن». گفت : «هر روز گدايى

__________

١ - ظ : او گفت.

مى كردم و بدو مى بردم. او آن همه به درويشان مى داد، و شب مرا گرسنه همى داشت.

چون سالى برآمد، گفت : اكنون تو را به صحبت راه دهم، ليكن به يك شرط كه : خادم اصحاب تو باشى. پس يك سال اصحاب را خدمت كردم تا مرا گفت : يا ابا بكر! اكنون حال نفس تو به نزديك تو چيست؟ گفتم : من كمترين خلق خداى مى بينم خود را. جنيد گفت : اكنون ايمانت درست شد» تا حالت ١بدانجا رسيد تا آستين پرشكر مى كرد و هر كجا كه كودكى مى ديد در دهانش مى نهاد كه : بگو : الله. پس آستين پردرم ودينار كرد و گفت : «هر كه يك بار الله مى گويد دهانش پرزر مى كنم». بعد از آن غيرت در او بجنبيد، تيغى بركشيد كه : «هر كه نام الله برد، بدين تيغ سرش را بيندازم». گفتند : «پيش از اين شكر و زر مى دادى، اكنون سر مىندازى؟». گفت : «مى پنداشتم كه ايشان او را از سر حقيقتى و معرفتى ياد مى كنند. اكنون معلوم شد كه از سر غفلت و عادت مى گويند، و من روا ندارم كه بر زبان آلوده او را ياد كنند». پس مى رفتى و هر كجا كه مى ديدى نام الله بر آنجا نقش همى كردى، تا ناگاه آوازى شنود كه : «تا كى گرد اسم گردى؟ اگر مرد طالبى قدم در طلب مسمّى زن». اين سخن بر جان او كار كرد چنان كه قرار و آرام از او برفت.

چندان عشق قوّت گرفت و شور غالب گشت كه برفت و خويشتن را در دجله انداخت، دجله موجى برآورد و او را بر كنار افگند. بعد از آن خويشتن را در آتش افكند. آتش در او عمل نكرد. جايى كه شيران گرسنه بودند، خويشتن را در پيش ايشان انداخت، همه از او برميدند. خويشتن از سر كوهى فروگردانيد، باد او را برگرفت و بر زمين نشاند. شبلى را بى قرارى يكى به هزار شد. فرياد برآورد : «ويل لمن لا يقبله الماء و لا النّار و لا السّباع و لا الجبال». هاتفى آواز داد كه : «من كان مقبول الحقّ لا يقبله غيره». چنان شد [كه] در سلسله و بندش كشيدند و به بيمارستانش ببردند. قومى در پيش او آمدند و گفتند : اين ديوانه است. او گفت : «من به نزديك شما ديوانه ام و شما هشيار؟ حق - تعالى ديوانگى من و هشيارى شما زيادت كناد، تا به سبب آن ديوانگى مرا قربت بر قربت بيفزايد و به سبب آن هشيارى بعدتان بر بعد بيفزايد». پس خليفه كسى فرستاد كه تعهّد او بكند. بيامدند، و به ستم، دارو به گلويش فرومى كردند. شبلى همى گفت : شما خود را رنجه مداريد، كه اين نه از آن درد است كه به دارو درمان پذيرد». روزى جمعى پيش [او] رفتند و او در بند بود. گفت : «شما كيستيد؟». گفتند : «دوستان تو». سنگ در ايشان

__________

١ - ظ : حالش يا حالت او.

انداختن گرفت. همه بگريختند. او گفت : «اى دروغ زنان! دوستان به سنگى چند از دوست خود مى گريزند؟ معلوم شد كه دوست خوديد نه دوست من».

نقل است كه وقتى او را ديدند پاره يى آتش بر كف نهاده، مى دويد. گفتند : «تا كجا؟». گفت : «مى دوم تا آتش در كعبه زنم، تا خلق با خداى كعبه پردازند».

و يك روز چوبى در دست داشت هر دو سر آتش در گرفته. گفتند : «چه خواهى كرد؟». گفت : «مى روم تا به يك سر اين دوزخ را بسوزم و به يك سر بهشت را، تا خلق را پرواى خدا پديد آيد».

نقل است كه يك بار چند شبانروز در زير درختى رقص مى كرد و مى گفت :

«هو! هو!». گفتند : «اين چه حالت است؟». گفت : «اين فاخته بر اين درخت مى گويد :

كوكو! من نيز موافقت او را مى گويم : هوهو» و چنين گويند : تا شبلى خاموش نشد، فاخته خاموش نشد.

نقل است كه يك بار به سنگ پاى او بشكستند. هر قطره خون كه از وى بر زمين مى چكيد، نقش «الله» مى شد.

نقل است كه يك بار به عيد سه روز مانده بود. شبلى جوالى سرخ كرد، و به سر فروافگند و پاره يى نان در دهان نهاد و پاره يى كنب بر ميان بست و مى گشت و مى گفت :

«هر كه را جامه نايافته بود به عيد، اين كند».

و گفت : «فرج زنان را، اگر به نه ماه نزايند به سالى بزايند، و فرج دكان داران را كه هر يكى را به چيزى مشغول كرده اند، فرج صوفيان بر سر سجاده و مرقع و استنجا و استبرا را؛ و شبلى از همه چنين دست تهى ١».

يك بار در عيد جامه سياه پوشيده بود و نوحه مى كرد. گفتند : «امروز عيد است، تو را جامه چرا سياه است؟». گفت : «از غفلت خلق از خدا». و او خود در ابتدا، قباى سياه داشت، تا آنگاه كه پرتو جمال اين حديث بر وى افتاد، جامه سياه بيرون كرد و مرقّع درپوشيد. گفتند : «تو را بدينجا چه رسانيد؟». گفت : «سياهى بر سياهى تا ما در ميان فروشديم».

نقل است كه به اوّل كه مجاهده بر دست گرفت، سالهاى دراز شب نمك در چشم

__________

١ - شايد جمله هاى اين قسمت ناقص يا مغشوش باشد.

كشيدى تا در خواب نشود، و گويند كه : هفت من نمك در چشم كرده بود و مى گفت كه :

«حق - تعالى - بر من اطلاع كرد و گفت : هر كه بخسبد غافل بود و غافل محجوب بود».

يك روز شيخ جنيد به نزديك او آمد. او را ديد كه به منقاش گوشت ابروى خويش باز مى كند. گفت : «اين چرا مى كنى؟». گفت : «حقيقت ظاهر شده است، طاقت نمى دارم، مى گويم : بود كه لحظه يى با خويشم دهند».

نقل است كه وقتى شبلى همى گريست و مى گفت : «آه! آه!». جنيد گفت : «شبلى خواست تا در امانتى كه حضرت الهيّت به وديعت بدو داده است خيانتى كند، او را به صياح آه مبتلا كردند». جنيد چون ١اين سخن بگفت، چيزى در خاطر مستمعان افتاد. به نور ايمان خبر يافت. گفت : «زنهار! خاطرها از شبلى نگاه داريد كه عين الله است در ميان خلق». چنانكه يك روز اصحاب شبلى را مدح مى گفتند كه : اين ساعت به صدق و شوق او كسى نيست و عالى همت و پاك روتر از او كسى نيست از روندگان». ناگاه شبلى درآمد و آن چه مى گفتند بشنود. جنيد گفت : «شما او را نمى دانيد، او مردود و مخذول و ظلمانى است. او را از اينجا بيرون كنيد. اصحاب بيرونش كردند. شبلى بر آن آستان نشست و اصحاب در ببستند؛ و گفتند ٢ : «ايها الشيخ! تو مى دانى كه ما هر چه در حق شبلى گفتيم، راست گفتيم. اين چه بود كه فرمودى؟». گفت : «آنچه او را مى ستوديد، هزار چندان است. اما شما او را به تيغ تيز پى مى كرديد. ما سپرى در آن پيش نهاديم و پى گم كرديم».

نقل است كه شبلى سردابه يى داشتى، در آنجا همى شدى و آغوشى چوب با خود بردى و هرگاه كه غفلتى به دل او درآمدى خويشتن بدان چوب همى زدى، و گاه بودى كه همه چوبها كه بشكستى، دست و پاى خود بر ديوار همى زدى.

نقل است كه يك بار در خلوت بود. كسى در بزد. گفت : «درآى اى كسى كه اگر همه ابو بكر صدّيقى و درنيايى، دوست تر دارم».

و گفت : «عمرى است تا مى خواهم كه با خداوند خويش خلوتى دارم كه شبلى در آن خلوت در ميانه نبود». و گفت : «هفتاد سال است تا در بند آنم كه نفسى خداى را

__________

١ - ظ : چون جنيد. . .

٢ - «ن» و «ق» : گفت. تصحيح با توجه به سياق عبارت است.

بدانم». و گفت : «تكيه گاه من عجز است». و گفت : «عصاكش من نياز است». و گفت :

«كاشكى گلخن تابى بودمى تا مرا نشناختندى». و گفت : «خويشتن را چنان دانم و چنان بينم كه جهودان را». و گفت : «اگر در كاركان! پاى پيچى، و دريافته باشند، آن جرم شبلى بود». و گفت : «من به چهار بلا مبتلا شده ام و آن چهار دشمن است : نفس و دنيا و شيطان و هوا». و گفت : «مرا سه مصيبت افتاده است، هريك از ديگر صعب تر». گفتند :

«كدام است؟». گفت : «آن كه حق از دلم برفت». گفتند : «از اين سخت تر چه بود؟». گفت :

«آن كه باطل به جاى حق بنشست». گفتند : «سيّوم چه بود؟». گفت : «آن كه مرا درد اين نگرفته است كه علاج و درمان آن كنم و چنين فارغ نباشم».

نقل است كه يك روز در مناجات مى گفت : «بار خدايا دنيا و آخرت در كار من كن تا از دنيا لقمه يى سازم و در دهان سگى نهم و از آخرت لقمه يى سازم و در دهان جهودى نهم، هر دو حجابند از مقصود». و گفت : «روز قيامت دوزخ ندا كند با آن همه زفير كه اى شبلى! و من به رفتن صراط باشم، برخيزم و مرغ وار بپرم. دوزخ گويد : قوت تو كو؟ مرا از تو نصيبى بايد! من بازگردم و گويم : اينك هر چه مى خواهى بگير. گويد :

دستت خواهم. گويم : بگير. گويد : پايت خواهم. گويم : بگير. گويد : هر دو حدقه ات خواهم. گويم : بگير. گويد : دلت خواهم. گويم : بگير. در آن ميان غيرت عزّت دررسد كه : يا ابا بكر! جوانمردى از كيسه خويش كن. دل خاصّ ماست. تو را با دل چه كارست كه ببخشى؟». پس گفت : «دل من بهتر از هزار دنيا و آخرت است زيرا دنيا سراى محنت [است] و آخرت سراى نعمت، و دل سراى معرفت».

نقل است كه گفت : «اگر ملك الموت جان بخواهد، هرگز بدو ندهم. گويم : اگر چنان است كه جانم كه داده اى به واسطه كسى ديگر داده اى تا جان بدان كس دهم. اما چون جان من بى واسطه داده اى، بى واسطه بستان». گفت : «اگر من خدمت سلطان نكرده بودمى، خدمت مشايخ نتوانستمى كرد، و اگر خدمت مشايخ نكرده بودمى، خدمت خداى نتوانستمى كرد».

نقل است كه ١چنان گرم شد كه پيراهن خود را بر آتش نهاد و مى سوخت. گفتند :

__________

١ - ظ : اينجا كلمه اى افتاده است : «يك بار» يا «روزى».

«بارى اين از علم نيست كه مال ضايع كنى». گفت : «نه فتواى قرآن است : انّكم و ما تعبدون من دون الله حصب جهنّم؟ - خداوند مى فرمايد : هر چه دل بدان نگرد آن چيز را با تو به آتش بسوزند - دل من بدين نگريست، غيرتى در ما بجنبيد. دريغم آمد كه دل بدون او چيزى، مشغول كنم».

نقل است كه روزى وقتش خوش شده بود، به بازار برآمد و مرقعى بخريد به دانگى و نيم، و كلاهى به نيم دانگ و در بازار نعره مى زد كه : من يشترى صوفيّا بدانقين؟» - كى است كه صوفيى بخرد به دو دانگ؟ -

چون حالت او قوّت گرفت مجلسى بنهاد و آن سرّ بر سر عامّه آشكارا كرد و جنيد او را ملامت كرد. گفت : «ما اين سخن در سردابه ها مى گفتيم. تو آمدى و بر سر بازارها مى گويى؟». شبلى گفت : «من مى گويم و من مى شنوم. در هر دو جهان به جز از من كى است؟ بل كه خود سخنى است كه از حق به حق مى رود و شبلى در ميان نه». جنيد گفت : «تو را مسلم است اگر چنين است».

و گفت : «هر كه در دل انديشه دنيا و آخرت دارد حرام است او را مجلس ما». يك روزى مى گفت : «الله الله». بسى بر زبان مى راند. جوانى سوخته دل گفت : «چرا لا اله الا الله نگوئى؟». شبلى آهى بزد و گفت : «از آن مى ترسم كه چون گويم : لا، و به الله نرسيده، نفسم گرفته شود و در وحشت فروشوم». اين سخن در آن جوان كار كرد. بلرزيد و جان بداد و اولياء جوان بيامدند و شبلى را به دار الخلافه بردند و شبلى در غلبات وجد خويش چون مستى همى رفت. پس به خون بر او دعوى كردند. خليفه گفت : «اى شبلى! تو چه مى گوئى؟». گفت : «يا امير المؤمنين! جانى بود ١از شعله آتش عشق در انتظار لقاء جلال حق پاك سوخته و از همه علائق بريده، از صفات و آفات نفس فانى گشته، طاقتش طاق آمده، صبرش گم شده، متقاضيان حضرت در سينه و باطنش متواتر ٢شده، برقى از جمال مشاهده اين حديث بر نقطه جان او جست، جان او مرغ وار از قفس قالب بيرون پريد. شبلى را از اين چه جرم و چه گناه؟». خليفه گفت : «شبلى را زودتر به خانه خود بازفرستيد كه صفتى و حالتى از گفت او بر دلم ظاهر گشت كه بيم آن است كه از اين

__________

١ - «ن» و «ق» : جان بود. متن مطابق «هـ» است.

٢ - «هـ» متوارى.

بارگاه در افتم».

نقل است كه هر كه پيش او توبه كردى، او را فرمودى كه : «برو بر تجريد حج بكن و بازآى، تا با ما صحبت توانى داشت». پس آن كس را با ياران خويش به باديه فروفرستادى بى زاد و راحله، تا او را گفتند كه : «خلق را هلاك مى كنى». گفت : «نه چنين است. بلكه مقصود آمدن ايشان ١به نزديك من نه منم، كه اگر مراد ايشان من باشم، بت پرستيدن باشد. بلكه همان فسق ايشان را به، كه فاسق موحّد بهتر از رهبان زاهد. ليكن مراد ايشان حق است. اگر در راه هلاك شوند به مراد رسيدند و اگر بازآيند، ايشان را رنج سفر چنان راست كرده بازآرد، كه من به ده سال راست نتوانم كرد».

نقل است كه گفت : «چون به بازار بگذرم بر پيشانى خلق سعيد و شقى نبشته بينم». و يك بار در بازار فرياد مى كرد و مى گفت : «آه از افلاس، آه از افلاس». گفتند :

«افلاس چيست؟». گفت : «مجالسة النّاس و محادثتهم و المخالطة معهم» - هر كه مفلس بود نشانش آن باشد كه با خلق نشيند و با ايشان سخن گويد و آميزش كند - و يك روز مى گذشت و جماعتى از متنعّمان دنيا به عمارت و تماشاى دنيا مشغول شده بودند. شبلى نعره يى بزد و گفت : «دلهايى است كه غافل مانده است از ذكر حق، تا لاجرم ايشان را مبتلا كرده اند به مردار و پليدى دنيا».

نقل است كه جنازه يى مى بردند. يكى از پس مى رفت و مى گفت : «آه من فراق الولد». شبلى طپانچه بر سر زدن گرفت، و مى گفت : «آه من فراق الاحد». و گفت :

«ابليس به من رسيد و گفت : زنهار مغرور مگرداناد تو را صفاء اوقات، از بهر آن كه در زير آن است غوامض آفات».

نقل است كه وقتى لختى هيزم تر ديد كه آتش در زده بودند و آب از ديگر سوى وى مى چكيد. اصحاب را گفت : «اى مدعيان! اگر راست مى گوييد كه : در دل آتش داريم، از ديده تان اشك پيدا نيست».

نقل است كه وقتى به نزديك جنيد آمد، مست شوق در غلبات وجد. دست در زد و جامه جنيد بشوليده كرد. گفتند : «اين چرا كردى؟». گفت : «نيكوم آمد. بشوليدم تا نيكويم نيايد». يك روز در آن مستى درآمد. زن جنيد سر به شانه مى كرد. چون شبلى

__________

١ - «ن» : ايشان آمدن. متن مطابق «هـ» است.

را ديد، خواست كه برود. جنيد گفت : «سر مپوش و مرو، كه مستان اين طايفه را از دوزخ خبر نبود». پس شبلى سخن مى گفت و مى گريست و جنيد زن را گفت : «اكنون برخيز و برو، كه او را با او دادند كه گريستن باديد آمد».

نقل است كه وقتى ديگر بر جنيد شد، اندوهگن بود. گفت : «چه بوده است؟».

جنيد گفت : «من طلب وجد». شبلى گفت : «لا، بل من وجد طلب». - او گفت : هر كه طلب كند، يابد. شبلى گفت : نه هر كه يابد، طلب كند -

نقل است كه يك روز جنيد با اصحاب نشسته بود. پيغامبر را - عليه السّلام - ديدند كه از در درآمد و بوسه بر پيشانى شبلى داد و برفت. جنيد پرسيد كه : «يا ابا بكر! تو چه عمل مى كنى كه بدان سبب اين تشريف يافتى؟». گفت : «من هيچ ندانم بيرون آن كه هر شب كه سنّت نماز دو ركعت به جاى آرم، بعد از فاتحه اين آيت بخوانم : لَقَدْ جاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ عَزِيزٌ. . . تا آخر». جنيد گفت : «اين از آن يافتى».

نقل است كه يك روز طهارت كرده عزم مسجد كرد. به سرّش ندا كردند كه :

«طهارت آن دارى كه بدين گستاخى در خانه ما خواهى آمد؟». شبلى اين بشنود و بازگشت. ندا آمد كه : «از درگاه ما بازمى گردى، كجا خواهى شد؟». نعره ها در گرفت. ندا آمد كه. «بر ما تشنيع مى زنى؟». بر جاى بايستاد خاموش. ندا آمد كه : «دعوى تحمّل مى كنى؟». گفت : «المستغاث بك منك». چنان كه وقتى درويشى درمانده پيش شبلى آمد. گفت : «اى شيخ! به حق وفاء دين كه عنان كارم تنگ در كشيده است. بگو تا چه كنم؟ نوميد شوم و از راه برگردم؟». گفت : «اى درويش! حلقه در كافرى مى زنى؟ مى نشنوى كه فرموده است : لا تقنطوا من رحمة الله». گفت : «ايمن گردم؟». گفت :

«حضرت جلال را مىزمائى؟ مى نشنوى : فلا يأمن مكر الله الاّ القوم الخاسرون».

گفت : «از بهر خداى كه ايمن نشوم و نوميد نباشم، چه تدبير كنم؟». گفت : «سر بر آستانه در من مى زن و ناله مى كن تا جانت برآيد، تا آنگاه كه از پيشگاه كارت ندا كنند كه : من على الباب؟».

نقل است كه از آدينه تا آدينه حصرى را بار دادى. يك جمعه بدو گفت كه : «اگر چنان است كه از اين جمعه تا بدان جمعه [كه] بر من مىيى، بيرون از خدا چيزى در خاطر تو گذر كند، حرام است تو را با ما صحبت داشتن».

نقل است كه وقتى در بغداد بود. گفت : «هزار درم مى بايد تا درويشان را پاىفزار خرند و به حج برند». ترسايى برپاى خاست و گفت : «من بدهم، ليكن بدان شرط كه مرا با خود ببرى». شبلى گفت : «جوانمردا! تو اهل حج نيستى». جوان گفت :

«در كاروان شما هيچ ستور نيست مرا از آن (؟) ستورى گيريد». درويشان برفتند. ترساميان دربست، تا همه روانه شدند. شبلى گفت : «اى جوان! كار تو چگونه است؟». گفت : «اى شيخ! مرا از شادى خواب نمىيد، كه من با شما همراه خواهم بود». چون در راه آمدند، جوان جاروب برگرفت و به هر منزل گاه جاى ايشان مى رفت و خار بر مى كند. به موضع احرام رسيدند. در ايشان مى نگريست و همچنان مى كرد. چون به خانه رسيدند، شبلى جوان را گفت : «با زنّار تو را در خانه رها نكنم». جوان سر بر آستانه نهاد و گفت : «الهى! شبلى مى گويد : در خانه ات نگذارم». هاتفى آواز داد كه : «يا شبلى! او را از بغداد ما آورده ايم، آتش عشق در جان او ما زده ايم، به سلسله لطف به خانه خويش ما كشيده ايم، تو زحمت خويش دور دار. اى دوست! تو درآى». جوان در خانه شد و زيارت كرد. ديگران درون مى رفتند و بيرون مىمدند و آن جوان بيرون نمىمد. شبلى گفت : «اى جوان بيرون آى». جوان گفت : «اى شيخ بيرون نمى گذارد، هر چند در خانه طلب مى كنم بازنمى يابم، تا خود كار كجا خواهد رسيد؟».

نقل است كه يك روز با اصحاب در باديه همى رفت. كله سرى ديد كه بر او نبشته : خسر الدّنيا و الآخرة. شبلى در شور شد و گفت : «به عزت الله كه اين سر ولىّ يا سر نبىّ است». گفتند : «چرا مى گريى؟». گفت : «تا درين راه، دنيا و آخرت زيان نكنى، بدو نرسى».

نقل است كه وقتى به بصره شد. اهل بصره بدو تقرّبى كردند و احسان بى شمار كردند. چون بازمى گشت، همه به تشييع او بيرون آمدند. او هيچ كس را عذر نخواست.

مريدان گفتند : «اين خواجگان چندين احسان كردند، هيچ عذرى نخواستى؟». گفت :

«آنچه ايشان كردند از دو بيرون نيست : يا از بهر حق كردند يا بهر من. اگر از بهر حق كردند، او بسنده است به مكافات كردن ايشان را، و اگر از بهر من كرده اند، من بنده ام و كسى كه در حق بنده احسان كند مكافات آن بر خداوند بنده بود».

نقل است كه گفت : «نيت كردم كه هيچ نخورم مگر از حلال. در بيابان مى رفتم.

درخت انجير ديدم. دست دراز كردم تا يك انجير بازكنم. انجير با من به سخن آمد و گفت : «يا شبلى! وقت خويش نگاه دار كه ملك جهودانم».

نقل است كه نابينايى بود در شهر، كه از بس كه نام شبلى شنيده بود، عاشق او شده، او را ناديده. روزى به اتّفاق، شبلى به او افتاد، گرسنه بود. گرده يى برگرفت. مرد نابينا از دست او بازستد و او را جفا گفت. كسى نابينا را گفت كه : «او شبلى بود». آتش در نابينا افتاد. از پس او برفت و در دست و پاى [او] افتاد و گفت : «مى خواهم غرامت آن را دعوتى بدهم». شبلى گفت : «چنان كن». مرد دعوتى ساخت و قرب صد دينار در آن خرج كرد و بسى بزرگان را بخواند كه : «شبلى امروز مهمان ماست». چون به سفره بنشستند، كسى از شبلى پرسيد كه : «شيخا! نشان بهشتى و دوزخى چيست؟». گفت :

«دوزخى آن بود كه گرده يى براى خداى - تعالى - به درويشى نتواند داد و براى هواى نفس صد دينار در دعوتى خرج كند، چنين كه اين نابينا كرد؛ و بازنشان بهشتى بر خلاف اين بود».

نقل است كه يك بار مجلس مى گفت. درويشى نعره يى بزد و خويشتن را در دجله انداخت. شبلى گفت اگر صادق است خدا نجاتش دهد. چنان كه موسى را - عليه السلام - داد، و اگر كاذب است غرقه گرداندش چنان كه فرعون را». يك روز مجلس مى گفت. پيرزنى نعره بزد. شبلى را خوش نيامد. گفت : «موتى يا ماوراء السّتر» گفت : بمير اى در زير پرده - گفت : «جئت حتّى اموت» - آمدم تا بميرم - و يك قدم برگرفت و جان تسليم كرد؛ فرياد از مجلسيان برخاست. شبلى برفت، تا يك سال از خانه بيرون نيامد، و مى گفت : «عجوزه يى پا بر گردن ما نهاد».

نقل است كه گفت : «يك روز پايم به پل شكسته فرورفت و آب بسيار بود.

دستى ديدم نامحرم كه مرا با كنار آورد. نگاه كردم : آن رانده حضرت بود. گفتم : اى ملعون طريق تو دست زدن است نه دست گرفتن. اين از كجا آوردى؟ گفت : آن نامردان را دست زنند كه ايشان سزاى آن اند. من در غوغاى آدم زخم خورده ام. در غوغاء ديگرى نيفتم تا دو نبود».

نقل است كه به باب الطّاق شد. آواز مغنّيه يى شنود كه مى گفت : وقفت وقفت بباب الطّاق. از هوش بشد و جامه پاره كرد و بيفتاد. برگرفتندش، به حضرت خليفه

بردند. گفت : «اى ديوانه اين سماع تو بر چه بود؟». گفت : «آرى شما باب الطاق شنوديد، اما ما باب الباق شنوديم. ميان ما و شما طايى درمىيد». و يك بار بيمار شد. طبيب گفت : «پرهيز كن». گفت : «از چه پرهيز كنم؟ از آن كه روزى من است يا از آن كه روزى من نيست؟ اگر از روزى پرهيز بايد كرد، نتوانم و اگر جز از روزى پرهيز مى بايد كردن، خود آن به من ندهند».

نقل است كه وقتى جنيد و شبلى با هم بيمار شدند. طبيب ترسا بر شبلى رفت.

گفت : «تو را چه رنج افتاده است؟». گفت : «هيچ». گفت : «آخر؟». گفت : «هيچ رنج نيست». طبيب نزديك جنيد آمد. گفت : «تو را چه رنج است؟». جنيد از سر درگرفت و يك يك رنج خويش برگفت. ترسا معالجه فرمود و برفت. آخر به هم آمدند. شبلى جنيد را گفت : «چرا همه رنج خويش را با ترسا در ميان نهادى؟». گفت : «از بهر آن تا بداند كه چون با دوست اين مى كنند، با ترساى دشمن چه خواهند كرد؟». پس جنيد گفت : «تو چرا شرح رنج خويش ندادى؟». گفت : «من شرم داشتم با دشمن از دوست شكايت كنم».

نقل است كه يك بار به ديوانه ستان در شد. جوانى را ديد در سلسله كشيده، چون ماه همى تافت. شبلى را گفت : «تو را مردى روشن مى بينم. از بهر خدا سحرگاهى سخن من با او بگوى كه : از خان و مانم برآوردى و در جهانم آواره كردى و از خويش و پيوندم جدا افگندى و در غربتم انداختى و گرسنه و برهنه بگذاشتى و عقلم ببردى و در زنجير و بند گرانم كشيدى و رسواى خلقم كردى، جز دوستى تو چه گناه دارم؟ اگر وقت آمد، دستى بر نه». چون شبلى بر در رسيد جوان آواز داد كه : «اى شيخ! زنهار كه هيچ نگويى، كه بدتر كند».

نقل است كه يك روز در بغداد [مى] رفت. فقّاعى آواز مى داد : «لم يبق الاّ واحد» - جز يكى باقى نماند - شبلى نعره بزد و مى گفت : «هل يبقى الاّ واحد؟».

و السّلام.

نقل است كه درويشى آوازى مى داد كه : «مرا دو گرده مى دهند، كارم راست مى شود». شبلى گفت : «خنك تو كه به دو گرده كارت راست مى شود، كه مرا هر شبانگاه هر دو كون در كنار مى نهند و كارم بر نمىيد».

نقل است كه يك روز يكى را ديد، زار مى گريست. گفت : «چرا مى گريى؟».

گفت : «دوستى داشتم، بمرد». گفت : «اى نادان چرا دوستى گيرى كه بميرد؟».

نقل است كه وقتى جنازه يى پيش شبلى نهادند. پنج تكبير بگفت. گفتند :

«مذهبى ديگر گرفتى؟». گفت : «نه. اما چهار تكبير بر مرده بود، و يك بر عالم و عالميان».

نقل است كه يك بار چند گاه گم شده بود و بازنمى يافتند. تا آخر در مخنّث - خانه يى بازيافتند. گفتند : «اين چه جاى تو است؟». گفت : «خود جاى من اين است كه چنان كه ايشان نه مردند و نه زن در دنيا، من نيز نه مردم و نه زن در دين، پس جاى من اينجاست».

نقل است كه روزى مى رفت. دو كودك خصومت مى كردند براى يك جوز، كه يافته بودند. شبلى آن جوز را از ايشان بستد و گفت : «صبر كنيد تا من اين بر شما قسمت كنم». پس چون بشكست، تهى آمد. آوازى آمد و گفت : «هلا! قسمت كن اگر قسّام تويى». شبلى خجل شد و گفت : «آن همه خصومت بر جوز تهى و اين همه دعوى قسّامى بر هيچ؟».

نقل است كه گفت : «در بصره خرما خريدم و گفتم : كى است كه دانگى بستاند و اين خرما با ما به خانقاه آورد؟». هيچ كس قبول نكرد. در پشت گرفتم و بردم تا به خانقاه، و بنهادم. چون از خانقاه بدر آمدم آن را كسى ببرد». گفت ١ : «اى عجب! دانگى مى دادم تا با من به در خانقاه آورند، نياوردند. اكنون كسى آمد كه به رايگان با من تا به لب صراط مى برد».

نقل است كه روزى كنيزكى صاحب جمال را ديد. با خداوندش گفت كه : «اين كنيزك را به دو درم مى فروشى؟» گفت : «اى ابله! در دنيا كنيزكى به دو درم كه فروشد؟».

شبلى گفت : «ابله تويى، كه در بهشت حورى به دو خرما مى فروشند».

نقل است كه گفت از جمله فرق عالم كه خلاف كرده اند، هيچ كس دنى تر از رافضى و خارجى نيامد. زيرا كه ديگران كه خلاف كرده اند در حق كردند و سخن از او گفتند، و اين دو گروه روز در خلق به باد دادند». وقتى شبلى را با علويى سخن مى رفت.

__________

١ - ظ : گفتم.

گفت : «من با تو كى برابرى توانم كرد؟ كه پدرت سه قرص به درويشى داد. تا قيامت همى خوانند : و يطعمون الطّعام على حبّه، و ما چندين هزار درم و دينار بداديم و كسى ازين ياد نمى كند». روزى شبلى در مسجد بود. مقرى اين آيت برمى خواند : وَلَئِنْ شِئْنا لَنَذْهَبَنَّ - اگر خواهيم اى محمّد! هر دولت كه به تو داديم باز ببريم - چندان خويشتن را بر زمين زد كه خون از وى روان گشت و مى گفت : «خداوندان با دوستان خود خطاب چنين كنند؟».

نقل است كه گفت : «عمرى است كه مى خواهم كه گويم : حسبى الله، چون مى دانم كه از من اين دروغ است، نمى توانم گفت».

نقل است كه يكى از بزرگان گفت : «خواستم كه شبلى را بيازمايم. دستى جامه از حرام به خانه او بردم كه اين را فردا چون به جمعه روى درپوشى. چون به خانه بازآمد، گفت : اين چه تاريكى است در خانه؟ گفتند : اين چنين است. گفت : آن جامه را بيرون اندازيد كه ما را نشايد».

نقل است كه او را دخترى آمد. در همه خانه هيچ نبود. بدو گفتند : «چرا از كسى چيزى نخواهى تا كار مهمان بسازى؟» گفت : «ندانسته اى كه سؤال بخيلان را كنند و خبر غايبان را دهند؟ اكنون ١، در آن وقت كه اين مهمان در اين پرده ظلمت مادر بود، لطف حق - تعالى - راتبه معده او همى ساخت. اكنون كه به صحراء جهان آمد، روزى كه بازگيرد؟». چون دانست كه شب درآمد - و دل زنان ضعيف باشد - نيم شبى به گوشه يى شد و روى به خاك نهاد و گفت : «الهى! چون مهمان فرستادى، بى واسطه دست بخيلان كار اين مهمان بساز». هنوز اين مناجات تمام نكرده بود، از سقف خانه درست هاى زر سرخ باريدن گرفت. هاتفى آواز داد و گفت : «خذ بلا حساب و كل بلا عتاب» - بستان بى حساب و بخور بى عتاب - سر از سجده برآورد و زر به بازار برد تا برگ خانه سازد.

مردمان گفتند : «اى صدّيق عهد! اين زر بدين نيكويى از كجاست؟». گفت : «در دار الضّرب ملك اكبر زده اند، و دست تصرّف قلاّبان بدو نرسيده است».

نقل است كه او بس نمك در چشم مى كرد، او را گفتند : «آخر تو را ديده به كار نيست؟». گفت : «آنچه دل ما را افتاده است از ديده نهان است». و كسى گفت كه : «چون

__________

١ - ظ : زائد است.

است كه تو را بىرام مى بينم؟ او با تو نيست و تو با او؟». گفت : «گر بودمى با او بودمى.

و ليكن من محوم اندر آن چه اوست».

و گفت : «چندين گاه مى پنداشتم كه طرب در محبت حق مى كنم و انس با مشاهده وى مى گيرم. اكنون دانستم كه انس جز با جنس نباشد». گفتند : «از چيزها چه عجب تر؟». گفت : «دل كه خدا را بشناسد پس بيازاردش». گفتند : «مريد كى تمام شود؟».

گفت : «حال او ١در سفر و حضر يك شود و شاهد و غايب يكرنگ گردد». گفتند :

«بوتراب را گرسنگى پديد آمد. باران افتاد، جمله باديه طعام بود». گفت : «اين رفقى بوده است. اگر به محلّ تحقيق رسيده بودى، چنان بودى كه گفت : انّى اظلّ عند ربّى فهو يطعمنى و يسقينى».

و عبد الله زاهد گفت : وقتى در نزديك شبلى در آمدم. گفتم : ازو پرسم از معرفت.

چون بنشستم، گفت : «به خراسان چه خبر است از خداى؟ آنجا كى است كه خداى را مى داند؟». من گفتم : «به عراق پنجاه سال طلب كردم، نيافتم يكى را كه از خداى خبر دادى». گفت : «بوعلى ثقفى چون است؟». گفتم : «وفات كرد». گفت : «او فقيه بود اما توحيد ندانسته بود».

ابو العباس دامغانى گفت : «مرا شبلى وصيت كرد كه : لازم تنهايى باش و نام خويش از ديوان آن قوم بيرون كن و روى در ديوار كن تا وقتى كه بميرى». و گفت :

«جنيد از شبلى پرسيد كه : خداى را چگونه ياد كنى كه صدق ياد كردن او ندارى؟ گفت : به مجازش چندان ياد كنم كه يك بارى او مرا ياد كند؛ جنيد از آن سخن از خود بشد.

شبلى گفت : بگذاريد، كه بر اين درگاه، گاه تازيانه و گاه خلعت است».

شبلى را گفتند : «دنيا براى اشغال است و آخرت براى اهوال، پس راحت كى خواهد بود؟». گفت : «دست از اشغال اين بدار تا نجات يابى از اهوال آن». گفتند : «ما را خبر گويى از توحيد مجرّد بر زفان حقّ مفرد؟». گفت : «ويحك! هر كه از توحيد خبر دهد به عبارت، ملحد بود، و هر كه اشارت كند بدو، ثنوى، و هر كه از او خاموش بود جاهل بود و هر كه پندارد كه بدو رسيد بى حاصل بود، و هر كه اشارت كند كه نزديك است دور بود و هر كه از خويشتن وجد نمايد او گم كرده است، و هر چه تمييز كند به وهم، و آن را ادراك

__________

١ - ظ : آنگاه كه حال او.

كند به عقل، اندر تمام تر معنيها - كه آن همه به شما داده است و بر شما زده است - محدث و مصنوع است چون شما».

گفتند كه : «تصوّف چيست؟». گفت : «آن كه چنان باشى كه در آن روز كه نبودى».

و گفت : «تصوّف شرك است از بهر آن كه تصوّف صيانت دل است از غيرى و غير نى». و گفت : «فنا ناسوتى است و ظهور لاهوتى». و گفت : «تصوّف ضبط حواسّ و مراعات انفاس است». و گفت : «صوفى نبود تا وقتى كه جمله خلق را عيال خود بيند». و گفت :

«صوفى آن است كه منقطع بود از خلق و متّصل بود به حق، چنان كه موسى - عليه السلام - كه از خلقش منقطع گردانيد كه و اصطنعتك لنفسى، و به خودش پيوند داد كه لن ترانى، و اين محل تحيّر است». و گفت : «صوفيان اطفال اند در كنار لطف حق، تعالى». و گفت : «تصوّف عصمت است از ديدن كون». و گفت : «تصوّف برقى سوزنده است و تصوّف نشستن است در حضرت الله - تعالى - بى غم». و گفت : «حق - تعالى - وحى كرد به داود - عليه السلام - كه ذكر ذاكران را و بهشت مر مطيعان را و زيارت مر مسافران را و من خاصّ محبّان را». و گفت : «حبّ دهشتى است در لذتى و حيرتى در نعمت، و محبت رشك بردن است بر محبوب، كه مانند تو او را دوست دارد». و گفت :

«محبت ايثار خير است ١كه دوست دارى، براى آن كه دوست دارى». و گفت : «هر كه محبّت دعوى كند و به غير محبوب به چيزى ديگر مشغول شود و به جز حبيب چيزى طلبد، درست آن است كه استهزا مى كند بر خداى، تعالى». و گفت : «هيبت گدازنده دلهاست و محبّت گدازنده جانها و شوق گدازنده نفسها».

و گفت : «هر كه توحيد به نزديك او صورت بندد، هرگز بوى توحيد نشنوده است». و گفت : «توحيد حجاب موحّد است از جمال احديت». و يك روز كسى را گفت : «دانى كه چرا توحيد از تو درست نمىيد؟». گفت : «نى». گفت : «زيرا كه او را به خود طلب مى كنى». و گفت : «معرفت سه است : معرفت خدا و معرفت نفس و معرفت وطن. معرفت خداى را محتاج باشى به قضاء فرايض، و معرفت نفس را محتاج باشى به رياضت، و معرفت وطن را محتاج باشى به رضا دادن به قضا و احكام او». و گفت : «چون حق خواهد كه بلا را عذاب كند در دل عارفش اندازد». از او سؤال كردند كه : «عارف كى

__________

١ - شايد : ايثار چيزى است.

است؟». گفت : «آن كه تاب پشه يى نيارد». وقتى ديگر همان سؤال كردند، گفت : «عارف آن است كه هفت آسمان و زمين را به يك موى مژه بردارد». گفتند : «يا شيخ! وقتى چنين گفتى و اكنون چنين مى گويى؟». گفت : «آنگاه ما ما بوديم، اكنون ما اوست». و گفت :

«عارف را نشان نبود و محبّت را گله نبود و بنده را دعوى نبود و ترسنده را قرار نبود و كس از خداى نتوان ١گريخت». و از معرفت پرسيدند، گفت : «اولش خدا بود و آخرش را نهايت نبود». گفت : «هيچ كس خداى را نشناخته است». گفتند : «چگونه بود اين؟».

گفت : «اگر شناختندى، به غير او مشغول نبودندى». و گفت : «عارف آن است كه از دنيا ازارى دارد و از آخرت ردايى، و از هر دو مجرّد گردد از بهر آن كه هر كه از اكوان مجرد گردد به حق منفرد شود». و گفت : «عارف به دون حق بينا و گويا نبود، و نفس خود را به دون او حافظ نبيند و سخن از غير او نشنود». و گفت : «وقت عارف چون روزگار بهار است، رعد مى غرّد، و ابر مى بارد، و برق مى سوزد، و باد مى وزد، و شكوفه مى شكفد، و مرغان بانگ مى كنند. حال عارف همچنين است. به چشم مى گريد، و به لب مى خندد، و به دل مى سوزد، و به سر مى بازد، و نام دوست مى گويد، و بر در او مى گردد».

و گفت : «دعوت سه است : دعوت علم و دعوت معرفت و دعوت معاينه». و گفت :

«دعوت علم يكى است، به ذات تو خود علم ندانى». و گفت : «عبارت زبان علم است و اشارت زبان معرفت». و گفت : «علم اليقين آن است كه به ما رسيد به زبان پيغمبران - عليهم السلام - و عين اليقين آن است كه خدا به ما رسانيده از نور هدايت به اسرار قلوب بى واسطه، و حق اليقين آن است كه بدان راه نيست». و گفت : «همت طلب خداوند است و آنچه دون آن است همت نيست». و گفت : «صاحب همت به هيچ مشغول نشود و صاحب ارادت مشغول شود». و گفت : «فقير آن است كه به هيچ مستغنى نشود جز به خدا». و پرسيدند از فقر، گفت : «درويشان را چهارصد درجه است. كمترين آن است كه اگر همه دنيا او را باشد و آن نفقه كند و پس در دل او درآيد كه : كاشكى قوت يك روزه بازگرفتمى، فقر او به حقيقت نبود». و گفت : «جمعيت كلّ است به يكى، به صفت فردانيت». و گفت : «شريعت آن است كه او را پرستى و طريقت آن است كه او را طلبى و حقيقت آن است كه او را بينى». و گفت : «فاضل ترين ذكرى نسيان ذاكر است در

__________

١ - ظ : نتواند.

مشاهده مذكور». و گفت : «نشستن با خداى بى واسطه سخت است». و گفت : «صابر از اهل درگاه است و راضى از اهل پيشگاه و مفوّض از اهل البيت». و گفت : «اين حديث مرغى است در قفص، به هر سو كه سر برزند بيرون نتواند شد». و گفت : «زهد غفلت است زيرا كه دنيا ناچيز است و زهد در ناچيز غفلت بود». و پرسيدند از زهد، گفت :

«زهد آن بود كه دنيا فراموش كنى و آخرت با ياد نيارى». ديگرى از زهد پرسيد، گفت :

«به هيچ ١زيرا كه آنچه تو را خواهد بود ناچار به تو رسد و اگر چه از آن مى گريزى و آنچه تو را نخواهد بود هرگز به تو نرسد اگر چه بسى طلب و جدّ و جهد نمايى، پس تو در چيزى ٢زهد مى كنى؟ در آنچه تو را خواهد بود يا در آنچه نخواهد بود؟». همچنين از زهد پرسيدند، گفت : «دل بگردانيدن است به خالق اشياء». گفتند : «استقامت چيست؟».

گفت : «در دنيا قيامت ديدن». و گفت : «استقامت آن بود كه هر چه فرمايد بدان قيام كنى». و گفت : «علامت صادق بيرون افگندن حرام است از گوشها و دهان».

گفتند : «انس چيست؟» گفت : «آن كه تو را از خويشتن وحشت بود». و گفت :

«كسى كه انس گيرد به ذكر، كى بود چون كسى كه انس او به مذكور بود؟». گفتند :

«تحقيق تواند كرد عارف بدانچه او را مى رسد و ظاهر مى شود؟». گفت : «چگونه چيزى را تحقيق كند كه ثابت نبود و چگونه آرام گيرد به چيزى كه ظاهر نبود و چگونه نوميد گردد از چيزى كه پنهان نبود كه اين حديث باطنى ظاهر است». و گفت : «هر اشارت كه مى كند خلق به حق، همه بر ايشان رد كرده است تا آنگاه كه اشارت كنند از حق به حق.

و ايشان را بدان اشارت راه نيست». و گفت : «چون بنده ظاهر شود در چشم بنده، آن عبوديّت بود و چون صفات حق بر او ظاهر گردد آن مشاهده بود». و گفت : «لحظة حرمان است و خطرة خذلان و اشارت هجران و كرامت عذر ٣و خداى مانع از خداى در نزديك خداى، و اين جمله مكر است و لا يأمن مكر الله الاّ القوم الخاسرون». و گفت :

«در زير هر نعمتى سه مكر است، و در زير هر طاعتى شش مكر». و گفت : «عبوديّت برخاستن ارادت توست در ارادت او، و فسخ ارادت و اختيار توست در اختيار او و ترك آرزوهاى توست در رضاء او». و گفت : «انبساط به قول، با خدا ترك ادب است». و

__________

١ - ظ : «به» زائد است.

٢ - ظ : در چه چيزى.

٣ - شايد : غدر.

گفت : «انس گرفتن به مردم از افلاس است و حركت زبان بى ذكر خداى، وسواس». و گفت : «علامت قربت انقطاع است از همه چيزى جز حق». و گفت : «جوانمردى آن است كه خلق را چون خويشتن خواهى بل كه بهتر». و گفت : «خدمت حريّت دل است». و گفت :

«بلندترين منازل رجا حياست». و گفت : «غيرت بشريت اشخاص راست و غيرت الهيت بر وقت كه ضايع كردند از ماسوى الله». و گفت : «خوف در وصل سخت تر از خوف در مكر». و گفت : «هيچ روز نبود كه خوف بر من غالب شد كه نه در آن روز درى از حكمت و عبرت بر دلم گشاده شد». و گفت : «شكر آن بود كه نعمت نبينى، منعم را بينى». و گفت : «نفسى كه بنده در موافقت مولى برآرد، فاضل تر و بهتر از عبادات جمله عبّاد از روزگار آدم تا به قيامت». و گفت : «هزار سال گذشته در هزار سال ناآمده تو را نقد است. درين وقت كه هستى بكوش تا تو را مغرور نگرداند اشباح» - يعنى در ارواح زمان نيست و ماضى و مستقبل يكى است - و گفت : «هر كه يك ساعت در شب به غفلت بخسبد، هزارساله راه آخرت واپس افتد». و گفت : «سهو يك طرفة العين از خداى، اهل معرفت را شرك بود». و گفت : «آن كه محجوب شود به خلق از حق، نبود چنان كه محجوب شود به حق - تعالى - از خلق، و آن كه او را انوار قدس اندر ربوده بود، نبود چون كسى كه انوار رحمت و مغفرت او [را] در ربوده بود». و گفت : «هر كه فانى شود از حق به حق به سبب قيام حق، به حق فانى شود از ربوبيّت، تا عبوديّت ١، چه رسد. هر كه به حق تلف بود، حق او را خلف بود». و گفت : «جمعى پديد آمده اند كه حاضر مىيند به عادت، و مى شنوند به رسم و ازين نشستن و شنودن هيچ زيادت نمى شود مگر بلا».

حسن دامغانى گويد كه : «شبلى گفت : اى پسر بر تو باد به الله، دايم مى باش به الله و از ماسوى الله دست بدار. قل : الله، ثم ذرهم فى خوضهم يلعبون».

گفتند : «آسوده تر كى باشيم؟». گفت : «آن وقت كه او را هيچ ذاكر نبينم به جز خود». - يعنى همه من باشم - و گفت : «اگر دانستمى قدر خداى، هيچ نترسيدمى از غير خداى». و گفت : «در خواب دو تن را ديدم كه مرا گفتند : اى شبلى هر كه چنين و چنين كند او از غافلان است» ٢. و گفت : «عمرى است تا انتظار مى كنم كه نفسى برآرم [كه] پنهان

__________

١ - ظ : به عبوديت.

٢ - ظ : دنباله سخن از قلم افتاده است.

بود از دلم، و دلم آن نداند، نمى توانم». و گفت : «اگر همه ١لقمه يى گردد و در دهان شيرخواره يى نهند، مرا بر وى رحم آيد كه هنوز گرسنه مانده است». و گفت : «اگر همه دنيا مرا باشد به جهودى دهم، بزرگ منّتى دانم او را بر خود كه از من پذيرد». و گفت :

«كون را آن قدر نيست كه بر دل من بتواند گذشت و چگونه كون بر دل كسى بگذرد كه مكوّن را داند».

نقل است كه روزى در غلبات وجد بود مضطرب و متحير؛ جنيد گفت : «اى شبلى اگر كار خويش با خدا گذارى راحت يابى». شبلى گفت : «اى استاد اگر خداى كار من با من گذارد آن گه راحت يابم». جنيد گفت : «از شمشيرهاى شبلى خون فرومى چكد». نقل است كه روزى كسى مى گفت : «يا ربّ». گفت : «تا كى گوئى : يا رب؟ او مى گويد : عبدى، آن بشنو كه او مى گويد». گفت : «آن مى شنوم. از آن اين مى گويم».

گفت : «اكنون مى گوى كه معذورى». و مى گفت : «الهى اگر آسمان را طوق مى گردانى ٢و زمين را پايبند مى كنى ٣، و جمله عالم را به خون من تشنه گردانى، من از تو برنگردم».

نقل است كه چون وفاتش نزديك رسيد، چشمش تيرگى گرفته بود. خاكستر خواست و بر سر كرد و چندان بى قرارى در وى پديد آمد كه صفت نتوان كرد. گفتند : «اين همه اضطراب چيست؟». گفت : «از ابليسم رشك مىيد و آتش غيرت جانم مى سوزد، كه من اينجا نشسته، او چيزى از آن خود به كس ديگر دهد : و انّ عليك لعنتى الى يوم الدّين. آن اضافت لعنت به ابليس نمى توانم ديد. مى خواهم كه مرا بود كه اگر لعنت است نه آخر كه از آن اوست؟ و نه در اضافت اوست؟ آن ملعون خود قدر آن چه داند؟ چرا عزيزان امّت را ارزانى نداشت تا قدم بر تارك عرش نهادندى؟ جوهرى داند قدر جوهر. اگر پادشاه آبگينه يا بلورى بر دست نهد، گوهرى نمايد و اگر تره فروشى جوهرى خاتم سازد و در انگشت كند آبگينه نمايد». و زمانى بياسود. باز در اضطراب آمد.

گفتند : «چه بود؟». گفت : «دو باد مى وزد : يكى باد لطف و يكى باد قهر، بر هر كه باد لطف وزد به مقصود رسد و بر هر كه باد قهر وزد، در حجاب گرفتار آيد. تا آن باد كه را دريابد؟ اگر مرا باد لطف در خواهد يافت، اين همه ناكامى و سختى بر اميد آن بتوانم كشيد و اگر باد قهر خواهد دريافت، آنچه به من خواهد رسيد، اين سختى در جنب آن هيچ نخواهد

__________

١ - شايد : اگر همه دنيا (يا عبارتى مانند آن).

٢ - ظ : طوق من گردانى!

٣ - ظ : پابند من كنى!

بود». پس گفت : «بر دلم هيچ گران تر از آن نيست كه يك درم مظلمه دارم و هزار درم به جاى آن بدادم دلم قرار نمى گيرد». آنگاه گفت : «مرا طهارت دهيد». طهارت دادندش.

تخليل محاسن فراموش كردند، به يادشان داد. ابو محمّد هروى گويد : «آن شب به نزديك شبلى بودم، همه شب اين بيت مى گفت :

كلّ بيت انت ساكنه ... غير محتاج الى السّرج

وجهك المأمول حجّتنا ... يوم يأتى النّاس بالحجج

هر خانه كه تو ساكن آنى، آن خانه را ١به چراغ محتاج نبود. آن روى با جمال تو حجّت ما خواهد بود. پس خلق جمع آمدند براى نماز جنازه و به آخر بود. بدانست ٢كه حال چيست؟ گفت : «عجبا كارا! جماعتى مردگان آمده اند تا بر زنده نماز كنند». گفتند :

«بگو : لا اله الا الله». گفت : «چون غير او نيست، نفى چه كنم؟». گفتند : «چاره نيست، كلمه بگو». گفت : «سلطان محبت مى گويد : رشوت نپذيرم». مگر يكى آواز برداشت و شهادتش تلقين كرد. گفت : «مرده آمده است تا زنده را بيدار كند». آخر چون ساعتى برآمد گفتند : «چونى؟». گفت : «به محبوب پيوستم». و جان بداد. و بعد از آن به خوابش ديدند. گفتند : «با منكر و نكير چه كردى؟». گفت : «درآمدند و گفتند : خداى تو كى است؟. گفتم : خداى من آن است كه شما را و جمله فرشتگان را نصب كرد تا پدرم آدم را سجده كردند و من در پشت پدر بودم و در شما نظاره مى كردم». گفت : منكر و نكير با يكديگر گفتند كه : نه تنها جواب خود مى دهد بلكه جواب جمله فرزندان آدم بازداد. بيا تا برويم».

نقل است از ابو الحسن حصرى - عليه الرحمة - كه گفت : «شبلى را به خواب ديدم. گفتم : با تو چه رفت؟ گفت : مرا حاضر كردند و گفتند : چيزى خواهى؟ گفتم : بار خدايا اگر به جنّت عدنم فرودآرى، عدل تو است، و اگر اهل وصالم گردانى فضل توست». بار ديگر به خواب ديدند. گفتند : «خداى با تو چه كرد؟». گفت : «مرا مطالبت نكرد به برهان بر دعويها كه كردم مگر به يك چيز كه : روزى گفتم : هيچ زيان كارى و حسرت، بزرگتر از آن نيست كه از بهشت بازمانى و به دوزخ فروشوى». گفت : «حق - تعالى - گفت : چه حسرت و زيان كارى بزرگتر از آن كه از ديدار من بازگردند، و

__________

١ - «را» زائد است.

٢ - شايد : به آخر خود بدانست.

محجوب مانند؟». بارى ديگرش به خواب ديدند، پرسيدند كه : «كيف وجدت سوق الآخرة؟». گفتند : بازار آخرت چگونه يافتى؟ - گفت : «بازارى است كه رونق ندارد درين بازار، مگر جگرهاى سوخته و دلهاى شكسته، و باقى همه هيچ نيست كه اينها سوخته را مرهم مى نهند و شكسته را بازمى بندند و به هيچ التفات نمى كنند».

رحمة الله عليه.

76 - 4 ذكر أبو نصر سرّاج رحمة الله عليه

٧٦ - ٤ ذكر أبو نصر سرّاج رحمة الله عليه

آن عالم عارف، آن حاكم خايف، آن امين زمره كبرا، آن نگين حلقه فقرا، آن زبده امشاج، شيخ وقت ابو نصر سرّاج - رحمة الله عليه - امامى به حق بود و يگانه مطلق و متعيّن و متمكّن؛ و او را «طاوس الفقرا» گفتندى، و صفت و نعت او نه چندان است كه در قلم و بيان آيد و يا در عبارت و زبان گنجد؛ و در فنون علم كامل بود و در رياضت و معاملات شأنى عظيم داشت، و در حال و قال و شرح دادن به كلمات مشايخ آيتى بود و كتاب لمع او ساخته است؛ و اگر كسى خواهد بنگرد و از آنجا او را معلوم كند، و من نيز كلمه اى چند بگويم:

سرى و سهل را، و بسى مشايخ كبار را ديده بود، و از طوس بود. ماه رمضان به بغداد بود و در مسجد شونيزيّه خلوت خانه يى بدو دادند و امامت درويشان بدو مسلّم داشتند، تا عيد جمع اصحاب را امامت كرد و اندر تراويح پنج بار قرآن ختم كرد. هر شب خادم قرصى به در خلوت خانه او بردى و بدو دادى، تا روز عيد شد. و او برفت.

خادم نگاه كرد. آن قرصكها بر جاى بود.

نقل است كه شبى، زمستان بود و جماعتى نشسته بودند و در معرفت سخن مى رفت، و آتش در آتشدان مى سوخت. شيخ را حالتى درآمد و روى بر آن آتش نهاد.

خداى را سجده آورد. مريدان كه آن حال مشاهده كردند، جمله از بيم بگريختند. چون روز ديگر بازآمدند، گفتند: «شيخ سوخته باشد». شيخ را ديدند در محراب نشسته، روى او چون ماه مى تافت. گفتند: «شيخا! اين چه حالت است؟» كه ما چنان دانستيم كه

جمله روى تو سوخته باشد». گفت : «آرى كسى كه بر اين درگاه آب روى خود ريخته ١بود، آتش روى او نتواند سوخت». و گفت : «عشق آتش است، در سينه و دل عاشقان مشتعل گردد و هر چه ما دون الله است، همه را بسوزاند و خاكستر مى كند».

از ابن سالم شنودم كه گفت ٢ : «نيت به خداست و از خداست و براى خداست، و آفاتى كه در نماز افتد از نيت افتد، و اگر چه بسيار بود آن را موازنه نتوان كرد با نيتى كه خدا را بود و به خداى بود». و سخن اوست كه گفت : «مردمان در ادب بر سه قسم اند :

يكى اهل ٣دنيا كه ادب به نزديك ايشان فصاحت و بلاغت و حفظ علم، و رسم و اسماء ملوك و اشعار عرب است، و ديگر اهل دين كه ادب به نزديك ايشان تأديب جوارح و حفظ حدود و ترك شهوات و رياضت نفس بود، و ديگر اهل خصوص كه به نزديك ايشان ادب طهارت دل و مراعات سرّ و وفاء عهد و نگاه داشتن وقت است و كم نگرستن به خاطرهاى پراگنده، و نيكوكردارى در محل طلب، و وقت حضور و مقام قرب است».

نقل است كه گفت : «هر جنازه يى كه بر پيش خاك من بگذارند ٤مغفور بود، تا در طوس هر جنازه يى كه آرند نخست در پيش خاك او بدارند ٥به حكم اين اشارت، و آنگاه ببرند؛ قدّس الله سرّه العزيز و رحمة الله عليه.

__________

١ - ظ : نريخته. «ن» و چاپهاى ديگر مانند متن است.

٢ - ظ : كه ابو نصر گفت.

٣ - «ن» : بر اهل دنيا.

٤ - «هـ» بگذرانند.

٥ - «ن» : برآرند. متن مطابق «هـ» است.

77 - 5 ذكر شيخ أبو العبّاس قصّاب رحمة الله عليه

٧٧ - ٥ ذكر شيخ أبو العبّاس قصّاب رحمة الله عليه

آن گستاخ درگاه، آن مقبول الله، آن كامل معرفت، آن عامل مملكت، آن قطب اصحاب، شيخ وقت، ابو العبّاس قصّاب - رحمة الله عليه - شيخ عالم و محترم مشايخ بود و صدّيق وقت بود، و در فتوّت و مروّت پادشاه، و در آفات عيوب نفس ديدن اعجوبه بود؛ و در رياضت و كرامت و فراست و معرفت شأنى عظيم داشت. او را «عامل مملكت» گفته اند، و پير و سلطان عهد بود و شيخ ميهنه را گفت كه: «اشارت و عبارت نصيب توست».

نقل است كه شيخ ابو سعيد را گفت: «اگر تو را پرسند كه: خداى - تعالى - شناسى؟ مگو كه: شناسم، كه آن شرك است و مگو كه: نشناسم، كه آن كفر است و ليكن چنين گوى كه: عرّفنا ١ الله ذاته بفضله». يعنى خداى - تعالى - ما را آشناى ذات خود گرداناد به فضل خويش. و گفت: «اگر خواهد و اگر نه، با خداى خوى مى بايد كرد و اگر نه، در رنج باشد». و گفت: «اگر با تو خير خواهد، علم را در جوارح تو نگاه دارد و اندام هاى تو يك به يك از تو بستاند و با خويشتن گيرد و نيستى تو به تو نمايد تا به نيستى تو هستى او آشكارا شود، به صفات خويش در خلق نگرى، خلق را چون گوى بينى در ميدان قدرت، پس گردانيدن گوى خداوند گوى را بود». و گفت: «هر كسى از وى آزادى طلبند و من از او بندگى، كه بنده او در بند او به سلامت بود و آزاد در معرض هلاكت». و گفت: «فرق ميان من و شما يك چيز بيش نيست و آن آن است كه شما فرا ما

__________

١ - «هـ»: اعرفنا.

گوييد و ما فرا او گوئيم، شما از ما شنويد و ما از او شنويم، و شما ما را بينيد و ما او را بينيم و الاّ ما نيز چون شما مردميم». و گفت : «پيران آينه تواند. چنان بينى ايشان را كه تويى؟». و گفت : «مريدى اگر به يك خدمت درويش قيام نمايد آن وى را بهتر بود از صد ركعت نماز افزونى، و اگر يك لقمه از طعام كم خورد، وى را بهتر از آن كه همه شب نماز كند». و گفت : «بسيار چيزها را دوست داريم كه يك ذره آنجا نباشيم». و گفت :

«صوفيان مىمدندى هر كسى به چيزى و به جايى بايستى، و مرا پاى نبايستى. و هر كسى را منى بايستى و مرا من نبايستى، مرا بايستى كه من نباشم». و گفت : «طاعت و معصيت من در دو چيز بسته اند : چون بخورم مايه همه معصيت در خود بيابم و چون دست بازكشم اصل همه طاعت از خود بيابم». و وقتى علم ظاهر را ياد كرد و گفت : «آن جوهرى است كه دعوت صد و بيست و اند هزار پيغامبر در آن نهاده اند. اگر از آن جوهر ذره يى پديد آيد از پرده توحيد زود از هستى خويش اين همه در فنا رود». و گفت : «نه معرفت است و نه بصيرت و نه نور و نه ظلمت و نه فنا. آن هستى هست است».

و گفت : «مصطفى نمرده است. نصيب چشم تو از مصطفى مرده است». و گفت :

«پادشاه عالم را بندگانىند كه دنيا و زينت دنيا به خلق رها كرده اند و سراى آخرت و بهشت به مطيعان گذاشته، و ايشان با خداوند قرار گرفته، گويند : ما را خود اين نه بس كه رقم عبوديّت از درگاه ربوبيّت بر جان ما كشيده اند؟ كه ما چيزى ديگر طلبيم؟». و گفت :

«خنك آن بنده كه او را ياد نمودند». و گفت : «جوانمردان راحت خلق اند، نه وحشت خلق، كه ايشان را صحبت با خداى بود از خلق و از خداى به خلق نگرند». و گفت :

«صحبت نيكان و بقعه هاى گرامى، بنده را به خداى نزديك نكند، بنده به خدايى خداى نزديك كند. صحبت با آن دار كه باطن و ظاهر به صحبت او روشن شود». و گفت : «حق تعالى - از صدهزار فرزند آدم يكى را بردارد براى خويش». و گفت : «دنيا گنده است و گنده تر از دنيا دلى است كه خداى - تعالى - آن دل به عشق دنيا مبتلا گردانيده است». و گفت : «هر چند كه خلق به خالق نزديكتر است، نزديك خلق عاجزتر است». و گفت :

«همه اسير وقت اند، و وقت اوست و همه اسير خاطرند و خاطر اوست». و گفت :

«دعوت صد و بيست و اند هزار پيغامبر - عليهم السّلام - همه حق است ليكن صفت خلق

است، چون حقيقت نشان كند ١، نه حق ماند و نه باطل». و گفت : «چون من و تو باقى بود، اشارت باشد، و چون من و تو برخاست نه اشارت ماند و نه عبارت». و گفت : «اگر تو را از او آگهى بودى، نيارستى گفت كه از او آگهى است». و گفت : «شب و روز بيست و چهار ساعت است، هيچ ساعتى نيست تا او را بر تو آمدنى نيست». و گفت : «[اگر] امر خويش بر تو نگاه دارد دست برده اى، و اگر ندارد آدم بايد با همه فرزندانش، تا با تو بگريند». و گفت : «اگر كسى بودى كه خدايى را طلب كردى جز خداى، خداى دو بودى». و گفت : «خداى را خداى جويد، خداى را خداى يابد، خداى را خداى داند». و گفت : «اگر خداى يك ذرّه به عرش نزديك تر بودى، از آنكه به ثرى، خدايى را نشايستى». و گفت «من با اهل سعادت به رسول صحبت كنم و با اهل شقاوت به خدا». و گفت : «از شما درنخواهم ادب، بيهوده مادرى بود كه از فرزند شيرخواره ادب درخواهد.

از شما ادب آن درخواهد كه با شما به نصيب خويش زندگانى كند». و گفت : «ابليس كشته خداوند است. جوانمردى نبود كشته خداوند خويش را سنگ انداختن». و گفت :

«اگر در قيامت حساب در دست من كند ٢بيند كه چه كنم : همه را در پيش كنم و ابليس را مقام سازم، و ليكن نكند». و گفت : «هرگز كس مرا نديده است و هر كه مرا بيند از من صفت خويش بيند». و گفت : «يك سجده كه بر من براند به هستى خويش و نيستى من، بر من گرامى تر از هر چه آفريد و آفريند». و گفت : «من فخر آدم و قرّة العين مصطفىم.

آدم فخر كند كه گويد : اين ذريّت من است. پيغامبر را چشم روشن گردد كه گويد : اين از امّت من است». و گفت : «وطاء من بزرگ است از او بازنگردم تا از آدم تا محمّد در تحت وطاى من نيارد» - اين آن معنى است كه شيخ بايزيد گفته است : لوائى اعظم من لواء محمّد و شرح اين در پيش داده ايم -

از او پرسيدند كه : «زهد چيست؟». گفت : «بر لب درياى غيب ايستاده بودم، بيلى در دست، يك بيل فروبردم، از عرش تا ثرى بدان يك بيل برآوردم، چنان كه دوم بيل را هيچ نمانده بود، و اين كمترين درجه زهد است» - يعنى هر چه صورت بود در قدم اول از پيشم برخاست - و گفت : «حق - تعالى - قومى را به بهشت فروآورد و قومى را به

__________

١ - «هـ» : و ظاهر گردد.

٢ - «ن» : فردا حساب قيامت كند در دست من كند. متن مطابق «هـ» است.

دوزخ. پس مهار بهشت و دوزخ بگيرد و در درياى غيب اندازد». و گفت : «آنجا كه خداى بود روح بود و بس». و گفت : «اهل بهشت به بهشت فرودآيند و اهل دوزخ به دوزخ. پس جاى جوانمردان كجا بود؟ كه او را جاى نبود، نه در دنيا و نه در آخرت».

نقل است كه يكى قيامت را به خواب ديد و شيخ را طلب مى كرد، در جمله عرصات شيخ را هيچ جاى نيافت. ديگر روز بيامد و شيخ را آن خواب بگفت. شيخ گفت : «آنگاه چنين خوابت ١را رايگان نگويند. چون ما نبوديم اصلا، ما را چون بازتوان يافت؟ و اعوذ بالله از آن كه ما را فردا بازتوان يافت».

نقل است كه يكى به نزديك او آمد و گفت : «يا شيخ مى خواهم كه به حج روم».

گفت : «مادر و پدر دارى؟». گفت : «دارم». گفت : «برو رضاء ايشان نگاه دار». برفت و بار ديگر بازآمد و گفت : «انديشه حج سخت شد». گفت : «دوست پدر! قدم در اين راه به صدق ننهاده اى. اگر به صدق نهاده بوديش، نامه از كوفه بازرسيدى».

نقل است كه يك روز در خلوت بود. مؤذّن گفت : «قد قامت الصّلاة». گفت :

«چون سخت است از صدر، و از درگاه مى بايد آمد». برخاست و عزم نماز كرد.

نقل است كه كسى از او پرسيد كه : «شيخا كرامت تو چيست؟». گفت : «من كرامات نمى دانم. اما آن مى دانم كه در ابتدا هر روز گوسفندى بكشتمى و تا شب بر سر نهاده مى گردانيدمى در جمله شهر، تاتسويى سود كردمى يا نه. امروز چنان مى بينم كه مردان عالم برمى خيزند و از مشرق تا به مغرب به زيارت ما پاىفزار در پا مى كنند، چه كرامت خواهيد زيادت از اين؟». رحمة الله عليه، و الله اعلم بالصّواب.

__________

١ - ظ : ضمير دوم شخص زائد است.

78 - 6 ذكر شيخ أبو علي دقّاق رحمة الله عليه

٧٨ - ٦ ذكر شيخ أبو علي دقّاق رحمة الله عليه

آن استاد علم و بيان، آن بنياد كشف و عيان، آن گمشده عشق و مودّت، آن سوخته شوق و محبّت، آن مخلص درد و اشتياق، شيخ وقت ابو على دقّاق - رحمة الله عليه و قدّس الله سرّه العزيز - امام وقت بود و شيخ عهد و سلطان طريقت و پادشاه حقيقت، و زبان حق بود. در احاديث و تفسير، و بيان و تقرير، و وعظ و تذكير، شأنى عظيم داشت، و در رياضت و كرامت آيتى بود، و در لطايف و حقايق و مقام و حال متعيّن.

مريد نصرآبادى بود و بسى مشايخ كبار را ديده بود و خدمت كرده. بزرگان گفته اند: «در هر عهدى نوحه گرى بوده است و نوحه گر آن وقت بوعلى دقّاق است». آن درد و شوق و سوز و ذوق كه او را بوده است، كس را نشان ندهند؛ و هرگز در عمر خويش پشت بازننهاده بود. و ابتدا در مرو بود كه واقعه بدو فرودآمد. چنان كه به يكى از كبار مشايخ گفت: «در مرو ابليس را ديدم كه خاك بر سر مى كرد. گفتم: اى لعين! چه بوده است؟ گفت: خلعتى كه هفتصد هزار سال است تا منتظر آن بودم و در آرزوى آن مى سوختم، در بر پسر آردفروشى انداختند».

شيخ بوعلى فارمدى با كمال عظمت خويش مى گويد: «مرا هيچ حجّت فردا نخواهد بود، الا آن كه گويم هم نام بوعلى دقّاق ام» و استاد بوعلى مى گويد: «درخت خودرو است ١ كه كسى او را نپرورده باشد، برگ بياورد و ليكن بار نيارد و اگر بار ٢ بيارد

__________

١ - ظ: «است» زائد است با توجه به جمله هاى بعد.

٢ - «ن»: برگ. متن مطابق «هـ» است.

بى مزه آرد. مرد نيز هم چنين باشد، چون او را استاد نبوده باشد از او هيچ چيز نيايد ١».

پس گفت : «من اين طريق از نصرآبادى گرفتم، و او از شبلى، و او از جنيد، و او از سرى، و او از داود، و او از معروف، و او از تابعين». و گفت : «هرگز نزديك استاد ابو القاسم نصرآبادى نرفتم تا غسل نكردم». و به ابتدا كه او را در مرو مجلسى نهادند، به سبب آن بود كه بوعلى شبوى ٢پيرى بود به شكوه. گفت : «ما را از اين سخن نفسى زن». استاد گفت : «ما را آن نيست». گفت : «روا باشد كه ما نياز خويش به تو دهيم، تو را بر نياز ما سخن گشاده گردد». استاد سخن گفت، تا از آنجا كار را در پيوست.

نقل است كه بعد از آن كه سالها غايب بود، سفر حجاز و سفرهاى ديگر كرده بود و رياضت ها كشيده، روزى برهنه به رى رسيد و به خانقاه عبد الله عمر - رضى الله عنهما - فرودآمد. كسى او را بازشناخت و گفت : «استاد است». پس خلق بر او زحمت كردند.

بزرگان گرد آمدند تا درس گويد و مناظره كند. گفت : «اين خود صورت نبندد، و لكن ان شاءالله كه سخنى چند گفته شود». پس منبر نهادند. و هنوز حكايت مجلس او كنند كه آن روز چون بر منبر شد اشارت به جانب راست كرد و گفت : «الله اكبر». پس روى به مقابله كرد و گفت : «رضوان من الله اكبر» پس اشارت به جانب چپ كرد و گفت : «و الله خير و ابقى». خلق به يك بار به هم برآمدند و غريو برخاست تا چندين جنازه برگرفتند.

استاد در ميان آن مشغله ها از منبر فرودآمده بود. بعد از آن او را طلب كردند، نيافتند. به شهر مرو رفت تا آنگاه به نشابور افتاد. درويشى گفت : «روزى به مجلس او درآمدم به نيّت آن كه بپرسم از متوكّلان؛ و او دستارى طبرى بر سر داشت. دلم بدان ميل كرد.

گفتم : ايها الاستاد! توكل چه باشد؟ گفت : آن كه طمع از دستار مردمان كوتاه كنى؛ و دستار در من انداخت».

و گفت : «وقتى بيمار بودم. مرا آرزوى نشابور بگرفت. به خواب ديدم كه قايلى گفت كه : تو ازين شهر نتوانى رفت كه جماعتى از پريان را سخن تو خوش آمده است و به مجلس تو هر روز حاضر باشند. تو از بهر ايشان بازداشته اى درين شهر».

نقل است كه در ميان مردمان چون چيزى افتادى كه دل مردمان بدان مشغول

__________

١ - ظ : هيچ خير.

٢ - «ن» : شنوى. متن با توجه به مآخذ ديگر تصحيح شده است.

شدى، استاد گفتى : «اين از غيرت حق است. مى خواهد كه آنچه مى رود نرود».

نقل است كه يك روز بر سر منبر ملامت آدمى مى كرد كه : «چه سودست؟ كه حسود و معجب و متكبر! و آن چه بدين ماند». سائلى گفت : «با اين همه صفات ذميمه كه آدمى دارد اما جاى دوستى دارد». استاد گفت : «از خدا بترسيد كه مى گويد : يحبهم و يحبّونه».

نقل است كه روزى بر سر منبر مى گفت : «خدا و خدا و خدا». كسى گفت :

«خواجه خدا چه بود؟». گفت : «نمى دانم». گفت : «چون نمى دانى چرا مى گويى؟». گفت :

«اين نگويم چه كنم؟».

نقل است كه درويشى در مجلس او برخاست و گفت : «درويشم و سه روز است تا چيزى نخورده ام». و جماعتى از مشايخ حاضر بودند، او بانگ بر او زد كه : «دروغ مى گويى كه فقر سرّ پادشاه است و پادشاه سرّ خويش به جايى ننهد كه او با كسى گويد و عرضه كند به عمرو و به زيد».

نقل است كه مردى فقّاعى بود. بر در خانقاه استاده. به وقت سفره بيامدى و چيزى از آن فقّاع بياوردى و بر سفره نشستى و فقّاع به صوفيان دادى، و چون سير بخوردندى، آنچه فاضل آمدى ببردى. روزى بر لفظ استاد برفت كه : «اين جوانمرد وقتى صافى دارد». شبانه استاد به خوابش ديد. گفت : جايى بالا ديدم. جمله اركان دين و دنيا جمع شده و ميان من و ايشان بالايى بودى و من بدان بالا بازشدم. مانعى پيشم آمد تا هر چند خواستم كه بر آنجا روم نتوانستم شد. ناگاه فقّاعى بيامدى و گفتى. «بوعلى دست به من ده. كه در اين راه شيران پس روباهانند» سپس ديگر روز استاد بر منبر بود فقّاعى از در درآمد. استاد گفت : او را راه دهيد، كه اگر دوش دستگير ما نبودى ما از بازماندگان بوديم». فقّاعى گفت : «استاد! هر شب ما آنجا آييم. به يك شب كه تو آمدى ما را غمزى كردى؟».

نقل است كه روزى يكى درآمد كه : «از جاى دور آمده ام نزديك تو اى استاد!».

گفت : «اين حديث به قطع مسافت نيست. از نفس خويش گامى فراتر نه كه همه مقصودها تو را به حاصل است».

نقل است كه يكى درآمد و شكايت كرد از دست ١شيطان. استاد گفت : «درخت [تعلّق] از ميان بركن ٢، تا گنجشك بر آن ننشيند، كه تا آشيان ديو در او بود، مرغان شيطان بر او مى نشينند».

نقل است كه بازرگانى بود خشگو ٣نام، مگر رنجور شد، شيخ به عيادت او آمد.

گفت : «اى فلان! چه افتاده است؟» گفت : «نيم شبى برخاستم تا وضو سازم و نماز شب كنم. تابى در پشتم افتاد و دردى سخت پديد آمد و تب درپيوست». استاد گفت : «تو را با فضول چه كار تا نماز شب كنى؟ تا لاجرم به درد پشت مبتلا گردى. تو را مردار دنيا از خود دور بايد كرد. كسى كه سرش درد كند او را طلايى بر پاى نهند، هرگز به نشود؛ و چون دست نجس بود، او آستين شويد، هرگز پاك نگردد».

نقل است كه يك روز به خانه مريدى شد - و آن مرد ديرگاه بود تا در انتظار او بود - چون شيخ درآمد گفت : «اى شيخ يك سخن بگويم؟». گفت : «بگوى». گفت : «كى خواهى رفت؟» گفت : «اى بيچاره هنوز وصال نايافته آواز فراق بلند كردى؟».

نقل است كه روزى صوفيى پيش استاد نشسته بود. عطسه داد. گفت : «يرحمك ربّك». صوفى در حال پاىفزار در پاى كردن گرفت بر عزم رفتن. گفتند : «حال چيست؟». گفت : «چون زبان شيخ بر ما به رحمت گشاده شد، كارى كه بايست برآمد.

چه خواهد بود بيش از اين؟». اين بگفت و برفت.

نقل است كه روزى استاد نشسته بود و مرقّعى نو زيبا درپوشيده، و در عهد شيخ ابو الحسن برنودى يكى بود از عقلاء مجانين. از در خانقاه درآمد پوستينى كهنه آلوده پوشيده. استاد به طيبت مى گفت - و در مرقع خويش مى نگريست - كه : «بو الحسن به چند خريده اى اين پوستين؟». شيخ نعره بزد و گفت : «بوعلى رعنايى مكن، كه اين پوستين به همه دنيا خريده ام و به همه بهشت بازنفروشم». استاد سر در پيش افگند و زار بگريست؛ و چنين گفتند كه : «ديگر هرگز با هيچ كس طيبت نكرد».

نقل است كه استاد گفت : «روزى درويشى در خانقاه درآمد كه : گوشه يى با من

__________

١ - «هـ» : از وساوس.

٢ - «ن» : از ميان بركن. «هـ» از ميان سراى از بيخ و بن بركن.

٣ - ظ : خوش گو.

پردازيد تا بميرم، او را خانه پرداختيم. در آنجا شد و چشم در گوشه يى گذاشت و مى گفت : الله الله، و من پنهان گوش مى داشتم. گفت : اى ابو على! مرا مبشول. برفتم و بازآمدم. او همان مى گفت تا جان بداد. كسى به طلب غسّال و كرباس فرستاديم، تا نگاه كرديم او را هيچ جاى نديديم. حيران فرومانديم. گفتم : اين كس را به من نمودى خداوندا! به زندگى بديدمش و به مردگى ناپديد شد. او كجا شد؟» هاتفى آواز داد كه : «چه جويى كسى را كه ملك الموت جست، نيافت. حور و قصور جستند، نيافتند».

گفتم : «خداوندا او كجا رفت؟». آواز آمد : «فى مقعد صدق عند مليك مقتدر».

استاد گفت : «وقتى پيرى را ديدم، در مسجدى خراب، خون مى گريست، چنان كه زمين مسجد رنگ گرفته بود. گفتم : اى پير با خويشتن رفقى بكن، تو را چه افتاده است؟ گفت : اى جوانمرد طاقتم برسيد در آرزوى لقاء او». و گفت : «خداوندى بر بنده خود خشم گرفت، شفيعان فرا كرد تا او را عفو كرد و بنده همچنان مى گريست. شفيع گفت : اكنون اين گريستن بر چيست؟ او تو را عفو كرد، خداوند گفت : او رضاء من مى جويد و او را اندر آن راه نيست. بدان همى گريد».

نقل است كه يك روز جوانى از در خانقاه درآمد و بنشست. گفت : «اگر كسى را انديشه معصيتى به خاطر درآيد، طهارت را هيچ زيان دارد؟» استاد بگريست و گفت :

«سؤال اين جوانمرد را جواب بگوييد». زين الاسلام گفت : «مرا خاطرى درآمد. لكن از استاد شرم داشتم كه بگويم. طهارت ظاهر را خلل نكند اما طهارت باطن را بشكند».

نقل است كه گفت : «[مرا] درد چشم پديد آمد چنان كه از درد مدتى بى قرار شدم، و خوابم نيامد، ناگاه لحظه يى در خواب شدم. آوازى شنيدم كه أ ليس الله بكاف عبده؟ پس بيدار شدم، دردم برفت و ديگر هرگز درد چشم نبود».

يك روز استاد بو سعيد خرگوشى و استاد بوعلى را از حمام بازآورده بودند. و هر دو بيمار بودند. استاد بوعلى بدو گفت : «چه بود اگر همچنين هر دو به سلامت نشسته باشيم تا وقت نماز درآيد. و به تعجب بماندم كه : چندين بار طهارت مى بايد كرد» - و ايشان هر دو را يك علت بود - بوسعيد دهان بر گوش استاد نهاد و گفت :

«راست بدان ماند كه ستيزه همى كند، ليكن هر چه از او بود، خوش بود».

نقل است كه گفت : «وقتى در بيابانى پانزده شبانه روز گم شدم. چون راه بازيافتم

لشكريى ديدم كه مرا شربتى آب داد. زيان كارى آن شربت آب، سى سال است كه هنوز در دل من مانده است».

نقل است كه بعضى را از مريدان كه سخت تر بودندى، ايشان را در زمستان به آب سرد غسل فرمودى و بعضى را كه نازك تر بودندى با ايشان رفق كردى و گفتى. «با هر كسى كار به قدر وسع او توان كرد». و گفتى : «كسى كه بقالى خواهد كرد، او را به خروار اشنان بايد اما اگر جامه خواهد شست او را ده ستير اشنان تمام بود». يعنى : علم آن قدر تمام است كه بدان كار كنى، اما اگر براى فروختن آموزى هرگزت كار برنيايد، كه مقصود از علم عمل است و تواضع. چنان كه نقل است كه : روزى به مرو به دعوتش خواندند. در راه كه مى رفت از خانه يى ناله پيرزنى مىمد كه مى گفت : «بار خدايا مرا چنين گرسنه بگذاشته اى و چندين طفل بر من گماشته اى، آخر اين چه چيز است كه تو با من مى كنى؟». شيخ برگذشت و چون به دعوت رسيد، بفرمود تا طبقى بياراستند.

خداوند دعوت شادمان شد كه : «امروز شيخ زلّه خواهد كرد تا به خانه برد» - و او را نه خانه بود و نه اهل - چون بياراستند، برخاست و بر سر نهاد و بر در سراى آن پيرزن ببرد ١و بديشان داد. ببين تا اين چه شكستن ٢و نياز بوده باشد؟ و يك روز مى گفته است : «اگر فردا مرا به دوزخ فرستند كفّارم سرزنش كنند كه : اى شيخ چه فرق است ميان ما و تو؟ من گويم : جوانمردى بايد. آخر مرا روز با زارى بوده باشد. و ليكن سنت خدا اين است.

فلمّا اضاء الصّبح فرّق بيننا ... و اىّ نعيم لا يكدّره الدّهر؟

عجب اينست با سخنى چنين، هم او مى گويد كه : «[اگر] بدانمى كه روز قيامت قدمى وراء من خواهد بود، از هر چه كرده ام روى بگردانمى» - اما شايد كه در آن وقت كه اين گفته باشد او را با او داده باشند تا همه محو محض عبوديّت بود و در اين وقت او را از ميان برداشته باشند، و بر زبان او سخن مى رانده تا محو ربوبيّت بوده باشد - چنان كه نقل است كه يك روز عيد به مصلّى، خلقى انبوه حاضر بودند. او را خوش آمد، گفت :

«به عزّت تو، اگر مرا خبر باشد كه از ايشان كسى پيش از من تو را بيند، بر فور بى هيچ

__________

١ - «ن» : بر در سراى پيرزن نهاد و ببرد. متن مطابق «هـ» است.

٢ - «هـ» : شكستگى.

توقفى ١جان از من برآيد». و امّا ٢شايد كه چون آنجا زمان نباشد، از پيش و پس، و از پس ديدن نباشد. شرح اين سخن دراز است : ليس عند الله صباح و لا مساء.

و او را كلماتى عالى است : و گفت : «نگر تا از بهر او با هيچ آفريده خصومت نكنى، كه آنگاه دعوى كرده باشى كه ٣تو آن تويى. و تو آن خود نيستى، تو را خداوندى است. شغل خويش بدو بازگذار تا خود خصمى ملك خويش، او كند». و گفت : «چنان باش كه مرده باشى و سه روز برآمده». و گفت : «هر كه جان خود را جاروب در معشوق نمى كند او عاشق نيست». و گفت : «هر كه را به دون حق انس باشد در حال خود، ضعيف باشد و هر كه جز از وى گويد در مقال خود، كاذب باشد». و گفت : «هر كه نيّت مخالفت پير كند، بر طريقت بنماند و علاقه ايشان بريده گردد هر چند در يك بقعه باشند؛ و هر كه صحبت پيرى كند آنگاه به دل اعتراض كند عهد صحبت بشكست و توبه بر وى واجب شد» - با آن كه ٤گفته اند : حقوق استاد را توبه نباشد - و گفت : «ترك ادب درختى است كه راندن بار آرد. هر كه بىدبى كند بر بساط پادشاهان، به درگاه فرستند و هر كه بىدبى كند بر درگاه، با ستوربانى فرستند». و گفت : «هر كه با او صحبت كند بىدب، جهل او او را به كشتن سپارد زود». و گفت : «هر كه را ايستادگى نبود با خداى در بدايت، نتواند نشست با او در نهايت؛ و در نهايت ايستادگى از راه مجاهده، نشستنى دست دهد از راه مشاهده». و گفت : «خدمت كه بود بر درگاه بود. بر بساط، مشاهده بود به نعت هيبت، بعد از آن افسردگى بود از استيلاء قربت، بعد از آن فنا بود از خود در تمامى غيبت، و از بهر اين است كه احوال مشايخ در نهايت از مجاهده به سكون بازمى گردد و اوراد ظاهر ايشان برقرار نمى ماند».

و گفت : «چون مريد مجرّد بود در بدايت از همّى، و در نهايت از همّتى، او معطّل بود» - و همّ آن است كه مشغول گرداند ظاهر او را به عبادت، و همّت آن است كه جمع گرداند باطن او را به مراقبت - و گفت : «شاديى طلب تمام تر از شادى وجدان، از بهر آن كه شادى وجدان را خطر زوال است و در طلب اميد وصال». و گفت : «اين حديث نه به علّت است و نه از جهد، و ليكن طينت است، كما قال الله يحبهم و يحبّونه - گفت ايشان را دوست داريم و ايشان ما را دوست دارند - و در ميان، ذكر طاعت و عبادت نكرد و

__________

١ - «ن» : توقّعى.

٢ - «ن» : و ديگر. متن مطابق «هـ» است.

٣ - «ن» : كو.

٤ - «ن» : بآنك.

محبت مجرّد ياد كرد از علت». و گفت: «مصيبت ما امروز بيش از مصيبت اهل دوزخ خواهد بود فردا، از بهر آن كه اهل دوزخ را فردا ثواب فوت خواهد شد، و ما را امروز به نقد وقت مشاهده خدمت حق فوت مى شود؛ و تو فرق مى كن ميان اين دو مصيبت». و گفت: «هر كه ترك حرام كند، از دوزخ نجات يابد، و هر كه ترك شبهت كند به بهشت رسد و هر كه ترك زيادتى كند به خداى رسد». و گفت: «بدين حديث نتوان رسيد به مردى، هر كه در اين حديث رسيد، از اينجا خلاص نتوان يافت به مردى». و گفت: «آن آرايش ١ كه گاه گاه به مردم درآيد، بى سببى از اطلاع حق بود كه متجلى شود روح را». و گفت: «اگر بنده مطيع خداوند بود در جمله عمر مگر نفسى، و او را در حظيره قدس فرودآرند چون حسرات آن نفس بر او كشف كنند، آن بهشت بر وى دوزخ گردد؛ و اگر در جمله عمر طاعت نچشيده بود مگر نفسى، اگر او را در دوزخ كنند و كشف گردانند بر او اين يك نفس، آتش فروميرد و دوزخ بر او بهشت شود». و گفت: «هر كه حاضر است اگر سرّ خويش اختيار كند بدان مطالبت كنند و اگر غايب است كه اختيار كند، نپرسند».

و گفت: «اگر عقوبت كند اظهار قدرت بود و اگر بيامرزد اظهار رحمت بود و همه كس بيش نرسد ٢». و گفت: «غربت آن نيست كه برادران، يوسف را به درمى چند بفروختند.

غريب آن مدبر است كه آخرت را به دنيا فروشد». و گفت: «بايد كه هر كه اين آيت بشنود: وَلا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللهِ أَمْواتًا - الآية - به جان درباختن بخيلى نكند». و گفت: «ايّاك نعبد تو را نگاه داشتن شريعت است و ايّاك نستعين امر به حقيقت است». و گفت: «چون حق - تعالى تن هاى شما را بخريده است به بهشت، به ديگرى مفروشيد كه بيع درست نباشد و اگر باشد سود نكند». و گفت: «سه رتبت است:

سؤال و دعا و ثنا، سؤال آن را كه دنيا خواهد، دعا آن را كه عقبى خواهد، ثناء آن را كه مولى خواهد». و گفت: «مراتب سخاوت سه قسم است: سخاوت وجود و ايثار. هر كه حق را بر نفس خود برگزيند صاحب سخاوت است و هر كه حق را بر دل خود برگزيند صاحب جود است و هر كه حق را بر جان خود برگزيند صاحب ايثار است». و گفت: «هر كه از حق خاموش گردد ديوى بود گنگ». و گفت: «بر شما باد كه حذر كنيد از صحبت سلاطين، كه ايشان را رأى چون رأى كودكان بود و صولت چون صولت شيران». و گفت:

__________

١ - شايد: آرامش.

٢ - اين جمله در «هـ» نيست (!؟).

«شيوه سلاطين آن است كه از ايشان صبر نيست، و با ايشان طاقت نيست». و گفت : «معنى و لا تحمّلنا ما لا طاقة لنا به، پناه خواست از فراق». و گفت : «تواضع توانگران درويشان را ديانت است و تواضع درويشان توانگران را خيانت». و گفت : «اگر ملايكه طالب علم را پر بگسترانند، آن كه طالب معلوم بود خود چگونه بود؟». و گفت : «اگر طلب علم فريضه است، طلب معلوم فريضه تر». و گفت : «مريد آن است كه در عمر خويش نخسبد و مرد آن كه يك ساعت نخسبد ١و پيغامبر چنين بود - عليه السلام - چون از معراج بازآمد هرگز ديگر نخفت زيرا كه همه دل شده بود». و گفت : «إبراهيم - عليه السلام - اسماعيل را گفت : اى پسر در خواب ديدم كه تو را قربان همى بايد كرد. گفت : اى پدر اگر نخفتيى آن خواب نديدى». و گفت : «ديدار در دنيا به اسرار بود و در آخرت به ابصار». و گفت :

«ارادت و همّت امانت حق است پيش ارباب بدايات و اصحاب نهايت. ارباب بدايت به ارادت طاعت مجاهده توانند كرد و اصحاب نهايت به همّت به مكاشفه و مشاهده توانند رسيد؛ و همّت چون كيمياست طالب مال را، و همّت قرارى است بىرام كه هرگز ساكن نشود نه در دنيا و نه در آخرت». و گفت : «جهد توانگران به مال است و جهد درويشان به جان». و گفت : «صحبت كردن با اژدها آسان تر كه با درويشى كه همه بخيل است ٢». و گفت : «بزرگترين همه چيزها نشستن بر بساط فقر است و ترك گرفتن آفاق به كلّى، چنان كه او را نه معلومى بود، نه جاهى، نه مالى، نه چيزى». گفتند : «هركس كه بدين صفت بود، او را هيچ ثواب بود؟». گفت : «آن چه مردمان مى پوشند او مى پوشد و آنچه مى خورند او مى خورد و ليكن به سرّ از ايشان جدا بود». و گفت : «وقت تو آن است كه آنجااى، اگر وقت تو دنياست به دنيايى و اگر عقباست به عقبايى، و اگر شادى است در شاديى و اگر اندوه است در اندوهى». و گفت : «چنان كه تو را از شكم مادر بيرون آورد از ميان نجاست و ٣شير پاك خالص غذاى تو گردانيد و تو را به پاكى پرورش داد همچنان از دنيا بيرون بردت از ميان گناه و معاصى و شراب رحمت و مغفرت و عزّت چشاند، و پاك گرداند و در بهشت فرودآرد پاك از همه آفتى». و گفت : «خداى - تعالى - عاصيان را دوست مى دارد، خطاب مى كند سيّد المرسلين را - صلوات الله و سلامه عليه -

__________

١ - «ن» : نخسبند.

٢ - ظ : «همه بخل است» يا «همه» زائد مى نمايد.

٣ - ظ : «و» زائد است.

كه : نماز شب كن تا مقام شفاعت يابى، به نيّتى كه مادران شب دايه را بيدار كنند تا شير به فرزند دهند ١».

گفتند : «فتوت چيست؟». گفت : «حركت كردن از براى ديگران و از پيغمبر بود - عليه السلام - كه فردا همه خواهند گفت : نفسى نفسى، او خواهد گفت : امّتى امّتى». و گفت : «جمع اثباتى است بى نفى و تفرقه نفيى است بىثبات، و تفرقه آن بود كه به تو منسوب بود و جمع آن كه از تو برده باشد». و گفت : «فقر عطاى حق است، هر كه به حقّ آن قيام نكند به سبب آن كه از او شكايت كند، آن سبب عقوبت او گردد». و گفت : «اگر توبه از بيم دوزخ يا اميد بهشت مى كنى، بى همتى است. توبه بر آن كن خدايت ٢دوست دارد : ان الله يحبّ التّوّابين». و گفت : «توكل صفت انبيا بود و تسليم صفت إبراهيم و تفويض صفت پيغمبر ما - صلّى الله عليه و سلم - صاحب توكل به وعده آرام گيرد و صاحب تسليم به علم، و صاحب تفويض به حكم، و توكل بدايت باشد و تسليم وسط و تفويض نهايت». و گفت : «صاحب معرفت باش به خداى تا هميشه شاد باشى». و گفت :

«عالم را روا نبود كه خبر دهد مگر آن چه خوانده باشد، و عارف را روا نبود كه خبر دهد مگر [آنچه] يافته باشد». و گفت : «چنان كه ربوبيّت از حق زايل نشود، بايد كه عبوديّت كه صفت بنده است از بنده زايل نشود». و گفت : «اول مقام بنده علم است به خداى و غايتش معرفت خداى و فايده آن مشاهده است؛ و بنده بازنه بايستد از معصيت مگر به تهديد و وعيد به انواع عقاب، و آزاد آن است كه او را از كرم، كشف چيزى كند، بسنده بود او را از زجر و نهى». و گفت : «عقل را دلالت، و حكمت را اشارت، و معرفت را شهادت». و گفت : «توحيد نظر كردن است در اشياء به عين عدم». و گفت : «به صفاى عبادت نتوان رسيد الا به چهار چيز : اول معرفت خداى، دوم معرفت نفس، سوم معرفت موت، چهارم معرفت ما بعد الموت. هر كه خداى را بشناخت، به حق او قيام كرد به صدق و اخلاص و صفا و عبوديّت؛ و هر كه نفس را بشناخت به شريعت و حقيقت، روى به مخالفت او نهاد، و مخالفت او طاعت است مداوم؛ و هر كه موت را بشناخت شايستگى آن ساخته گردانيد و آمدن آن را مستعد شد؛ و هر كه ما بعد الموت را بشناخت از وعد و وعيد در خوف و رجا بماند : فلا يأمن مكر الله الاّ القوم الخاسرون». و گفت : «نقد در

__________

١ - ظ : دهد.

٢ - ظ : تا خدايت.

فعل است تا صفت، و فكرت در صفت تا موصوف، و عبارت نقد است به اشارت و فكرت آن است كه اشارت و عبارت بدو نرسد». و گفت : «ما دام كه بنده صاحب توحيد است، حال او نيكوست از جهت آن كه شفيع اعظم توحيد است و هر كه توحيد ندارد كسى شفاعت او نكند؛ و آن كه صاحب توحيد نبود لا محاله كه روزى آمرزيده شود». و گفت : «عارف باش تا متحمّل باشى». و گفت : «قومى را در قبض افگند، از براى آن منكر شدند و جمعى را در بسط بداشت، از اين جهت به وحدانيّت مقرّ آمدند». و گفت :

«فراغت ملك است، كه آن را غايت نيست». و گفت : «غريب نه آن است كه كسى ندارد، غريب آن مدبرى بود كه آخرت بفروشد». و گفت : «قبض اوايل فناست و بسط اوايل بقا، هر كه را در قبض انداخت باقى گردانيد». و گفت : «از آب وگل چه آيد جز خطا؟ و از خدا چه آيد جز عطا؟». و گفت : «عارف همچون مردى است كه بر شير نشيند، همه كس از او ترسند، و او از همه كس بيش ترسد».

نقل است كه يك روز در استدراج سخن مى گفت. سائل گفت : «استدراج كدام بود؟». گفت : «آن نشنيده اى كه فلان كس به مدينه كلو بازمى برد؟». (!)

نقل است كه آخر چندان درد در او پديد آمده بود كه هر شبگاهى بر بام خانه شدى - آن خانه كه اكنون در برابر تربت اوست و آن را بيت الفتوح گفتندى - چون بر بام شدى، روى به آفتاب كردى و گفتى : «اى سرگردان مملكت امروز چون بودى؟ و چون گذشتى؟ هيچ جا از اندهگينى از اين حديث و هيچ جا از زير و زبرشدگان اين واقعه خبر يافتى؟». همه از اين جنس مى گفتى تا كه آفتاب فروشدى، پس از بام فرودآمدى.

و سخن او در آخر چنان شد كه كسى فهم نمى كرد و طاقت نمى داشت. لاجرم به مجلس، مردم اندك آمدندى. چنان كه هفده هجده كس زيادت نبودندى، چنان كه پير هرى مى گويد كه : «چون بوعلى دقّاق را سخن عالى شد، مجلس او از خلق خالى شد».

نقل است كه در ابتداء حال، غلبات وجدى داشت كه هيچ كس را ازين حديث مسلّم نمى داشت تا چنان شده بود كه پيوسته مى گفتى : «بار خدايا! مرا به كاه برگى بخش و مرا در كار مورى كن». و در مناجات مى گفتى كه : «مرا رسوا مكن كه بسى لافها زده ام از تو بر سر منبر با اين چنين ١گناه كار تو، و اگر رسوام خواهى كرد، بارى در پيش اين

__________

١ - ظ : و اين چنين.

مجلسيان رسوام مكن. مرا همچنان در مرقّع صوفيان رها كن و ركوه و عصايى به دستم ده كه من شيوه صوفيان دوست مى دارم. آنگاه مرا با عصا و ركوه و مرقّع به واديى از وادى هاى دوزخ درده كه تا من ابد الابد ١خونابه فراق تو مى خورم و در آن وادى نوحه تو مى كنم و بر سر نگوسارى خويش مى گريم، و ماتم بازماندگى خويش مى دارم، تا بارى اگر قرب توام نبود، نوحه توام بود». و مى گفت : «بار خداوندا ما ديوان خويش به گناه سياه كرديم و تو موى ما را به روزگار سپيد كردى. اى خالق سياه و سفيد، فضل كن و سياه كرده ما را در كار سپيد كرده خويش كن». و بازمى گفت : «اى خداوند! آن كه تو را به تحقيق بداند، طلب تو هميشه كند، و اگر چه، داند كه هرگزت نيابد». و گفت : «گرفتم كه در فردوسم فرودآوردى و به مقام عالىم رسانيدى، آن را چه كنم، كه بهتر از اين توانستمى بود، و نبودم».

بعد از وفات استاد را به خواب ديدند و پرسيدند كه : «خداى - تعالى - با تو چه كرد؟». گفت : «مرا به پاى بداشت و هر گناه كه بدان اقرار آوردم بيامرزيد، مگر يك گناه كه از آن شرم داشتم كه ياد كردمى. مرا در عرق بازداشت تا آنگاه كه همه گوشت از رويم فروافتاد». گفتند : «آن چه بود؟». گفت : «در كودكى به امردى نگرسته بودم. مرا نيكو آمده بود». و يك بار ديگرش به خواب ديدند كه عظيم بى قرارى مى كرد و مى گريست. گفتند : «اى استاد چه بوده است؟ مگر دنيا مى بايدت؟». گفت : «بلى، و لكن نه براى دنيا يا مجلس كه گويم، بلكه براى آن تا ميان در بندم و عصا برگيرم و همه روز به يك يك در همى شوم و خلق را وعظ همى كنم كه : مكنيد، كه نمى دانيد كه از كه بازمى مانيد». و ديگرى به خواب ديد. گفت : «خداى با تو چه كرد؟». گفت : «هر چه كرده بودم از بد و نيك، جمله گرد كرد بر من به ذرّه ذرّه، پس به كوه درگذاشت». و يكى ديگرش به خواب ديد كه بر صراط مى گذشت، پهناى آن پانصدساله راه بود. گفت : «اين چيست؟ كه ما را خبر دادند كه صراط از موى باريكتر است و از تيغ تيزتر». گفت : «اين سخن راست است ليكن به رونده بگردد، رونده يى كه آنجا فراخ تر رفته باشد، اينجا باريكش بايد رفت، و اگر تنگ تر رفته باشد اينجا فراخ تر بايد رفت».

نقل است كه استاد را شاگردى بود نام او ابو بكر صيرفى. بر سر تربت استاد

__________

١ - ظ : اين تركيب درست نيست.

نشسته بود. گفت : «به خواب ديدم كه : تربت از هم باز شدى و استاد برآمدى و خواستى كه به هوا برپرد. گفتمى : كجا مى روى؟ گفتى : همچنين گويان مى روم كه ما را در ملكوت اعلى منبرها نهاده اند». و چنين نقل كرده اند كه به مدت يك سال اين ابو بكر بعد از نماز ديگر روز آدينه بر سر تربت استاد نشستى - يعنى كه : «به مجلس آمده ام». و همين ابو بكر را مىرند كه گفت : «چون قاضى بو عمر وفات كرد - و او از اقران استاد بود - به خواب ديدم كه همى رفتم تا به مجلس استاد روم. گفتندى : كجا مى روى؟ گفتمى : به ملكوت آسمان اعلى به مجلس استاد. گفتندى : امروز مجلس نيست كه قاضى بوعمر درگذشته است».

شيخ ابو القاسم قشيرى حكايت كرد كه : «جوانى به نزديك من آمد و همى گريست. گفتم : چه بوده است؟ گفت : دوش به خواب ديدم كه قيامت بودى و مرا به دوزخ فرستادندى. من گفتمى : كه مرا به دوزخ مفرستيد كه به مجلس بوعلى دقّاق رسيده ام. مرا گفتندى : به مجلس او رسيده اى؟ گفتم : آرى. گفتند : او را به بهشت بريد».

رحمة الله عليه.

79 - 7 ذكر شيخ أبو الحسن خرقاني رحمة الله عليه

٧٩ - ٧ ذكر شيخ أبو الحسن خرقاني رحمة الله عليه

آن بحر اندوه، آن راسخ تر از كوه، آن آفتاب الهى، آن آسمان نامتناهى، آن اعجوبه ربّانى، آن قطب وقت، ابو الحسن خرقانى - رحمة الله عليه - سلطان سلاطين مشايخ بود و قطب اوتاد و ابدال عالم، و پادشاه اهل طريقت و حقيقت، و متمكّن كوه صفت و متعيّن معرفت. دايم به دل در حضور و مشاهده، و به تن در خضوع رياضت و مجاهده بود، و صاحب اسرار حقايق و عالى همّت و بزرگ مرتبه. و در حضرت آشنايى عظيم داشت، و در گستاخى كرّوفرّى داشت كه صفت نتوان كرد.

نقل است كه شيخ بايزيد هر سال يك نوبت به زيارت دهستان شدى. به سر ريگ - كه آنجا قبور شهدا است - چون بر خرقان گذر كردى باستادى و نفس بركشيدى.

مريدان از وى سؤال كردند كه «شيخا ما هيچ بوى نمى شنويم». گفت: «آرى كه از اين ديه دزدان بوى مردى مى شنوم، مردى بود نام او على و كنيت او ابو الحسن، به سه درجه از من پيش بود. بار عيال كشد و كشت كند و درخت نشاند».

نقل است كه شيخ در ابتدا دوازده سال در خرقان نماز خفتن به جماعت بكردى و روى به خاك بايزيد نهادى و به بسطام آمدى و باستادى و گفتى: «بار خدايا! از آن خلعت كه بايزيد را داده اى، ابو الحسن را بويى ده». و آنگاه بازگشتى وقت صبح را به خرقان بازآمدى و نماز بامداد به جماعت به خرقان دريافتى بر طهارت نماز خفتن.

نقل است كه وقتى دزدى به سر بازمى شده بود، تا پى او نتوانند ديدن و نتوانند

برد. شيخ گفته بود : «من در طلب اين حديث كم از دزدى نتوانم بود». تا بعد از آن از خاك بايزيد به سر بازمى شده بود و پشت بر خاك او نمى كرد، تا بعد از دوازده سال از تربت آواز آمد كه : «اى ابو الحسن! گاه آن آمد كه بنشينى». شيخ گفت : «اى بايزيد! همى همّتى بازدار، كه مردى امّىم و از شريعت چيزى نمى دانم و قرآن نياموخته ام». آوازى آمد : «اى ابو الحسن! آنچه مرا داده اند از بركات تو بود». گفت : «تو به صد و سى و اند سال پيش از من بودى». گفت : «بلى و ليكن چون به خرقان گذر كردمى، نورى ديدمى كه از خرقان به آسمان بر مى شدى و سى سال بود تا به خداوند به حاجتى درمانده بودم، به سرّم ندا كردند كه : اى بايزيد! به حرمت آن نور را به شفيع آر تا حاجت برآيد. گفتم :

خداوندا! آن نور كى است و كجا است؟ هاتفى آواز داد، كه : آن نور بنده خاصّ است و او را ابو الحسن گويند. آن نور را شفيع آر تا حاجت تو برآيد. شيخ گفت : چون به خرقان رسيدم در بيست و چهارم روز جمله قرآن بياموختم». و به روايتى ديگر است كه :

«بايزيد گفت : فاتحه آغاز كن، چون به خرقان رسيدم، قرآن ختم كردم».

نقل است كه باغكى داشت. يك بار بيل فروبرد، نقره برآمد، دوم بار فروبرد، زر برآمد، سوم بار فروبرد مرواريد و جواهر برآمد. ابو الحسن گفت : «خداوندا! ابو الحسن بدين فريفته نگردد. من به دنيا از چون تو خداوندى برنگردم». و گاه بودى كه گاو مى بستى چون وقت نماز درآمدى شيخ در نماز شدى و گاو همچنان شيار مى كردى تا وقتى كه شيخ بازآمدى.

نقل است كه عمر بو العبّاسان شيخ را گفت : «بيا تا هر دو دست يكديگر گيريم و از زير اين درخت بجهيم» - و آن درختى بود كه هزار گوسفند در سايه او بخفتى - شيخ گفت : «بيا تا هر دو دست لطف حق گيريم و بالاى هر دو عالم بجهيم كه نه به بهشت التفات كنيم و نه به دوزخ».

روزى شيخ المشايخ پيش آمد، طاسى پرآب پيش شيخ نهاده بود. شيخ المشايخ دست در آب كرد و ماهى زنده بيرون آورد. شيخ ابو الحسن گفت : «از آب ماهى نمودن سهل است، از آب آتش بايد نمودن» شيخ المشايخ گفت : «بيا تا بدين تنور فروشويم تا زنده، كى برآيد؟» شيخ گفت : «يا عبد الله بيا تا به نيستى خود فروشويم تا به هستى او كه

برآيد؟». شيخ المشايخ ديگر سخن نگفت.

نقل است كه شيخ المشايخ گفت سى سال است كه از بيم شيخ ابو الحسن نخفته ام و در هر قدم كه پا در نهادم، قدم او در پيش ديده ام تا به جايى كه دو سال است تا مى خواهم در بسطام پيش از او به خاك بايزيد رسم، نمى توانم. كه او از خرقان سه فرسنگ آمده است و پيش از من آنجا رسيده». مگر روزى در اثناى سخن شيخ گفته است : «هر كه طالب اين حديث است قبله جمله اين است». و اشارت به انگشت كالوج كرد - چهار انگشت بگرفته و يكى بگشوده - آن سخن با شيخ المشايخ مگر بگفته بودند.

او از سر غيرت بگفته است كه : «چون قبله ديگر پديد آمد، ما اين قبله را، راه فروببنديم». بعد از آن راه حج بسته آمد كه در آن سال هر كه رفت سببى افتاد كه بعضى هلاك شدند و بعضى را بزدند و بعضى نرسيدند، تا ديگر سال درويشى شيخ المشايخ را گفت : «خلق را از خانه خدا بازداشتن چه معنى دارد؟». تا شيخ المشايخ اشارتى كرد تا راه گشاده شد. بعد از آن درويشى گفت : «اين بر چه نهيم؟ كه آن همه خلق هلاك شدند».

گفت : «آرى، جايى كه پيلان را پهلو به هم بسايند سارخكى چند فروشوند، باكى نبود».

نقل است كه وقتى جماعتى به سفرى همى شدند. بدو گفتند : «شيخا! راه خايف است، ما را دعائى بياموز تا اگر بلايى پديد آيد آن دفع شود». شيخ گفت : «چون بلاء روى به شما نهد از ابو الحسن ياد كنيد». قوم را آن سخن خوش نيامد. آخر چون برفتند راهزنان پيش آمدند و قصد ايشان كردند. يك تن از ايشان در حال از شيخ ياد كرد و از چشم ايشان ناپديد شد. عيّاران فرياد گرفتند كه : «اينجا مردى بود، كجا شد؟ او را نمى بينيم و نه بار و ستور او را». تا بدان سبب بدو و قماش او هيچ آفت نرسيد و ديگران برهنه و مال برده بماندند. چون مرد را بديدند به سلامت، به تعجب بماندند تا او گفت سبب چه بود. چون پيش شيخ بازآمدند، بپرسيدند كه : «براى الله را آن سرّ چيست؟ كه ما همه خداى را خوانديم كار ما برنيامد، و اين يك تن تو را خواند، از چشم ايشان ناپديد شد». شيخ گفت : «شما كه حق را خوانديد به مجاز خوانديد، و ابو الحسن به حقيقت.

شما بو الحسن را ياد كنيد، بو الحسن براى شما خداى را ياد كند، كار شما برآيد؛ كه اگر به مجاز و عادت خداى را ياد كنيد سود ندارد».

نقل است كه مريدى از شيخ درخواست كرد كه : «مرا دستورى ده تا به كوه لبنان

شوم و قطب عالم را بينم». شيخ دستورى داد. چون به لبنان رسيد، جمعى ديد نشسته روى به قبله و جنازه يى در پيش، و نماز نمى كردند. مريد پرسيد كه : «چرا بر جنازه نماز نمى كنيد؟». گفتند : «تا قطب عالم بيايد، كه روزى پنج بار قطب اينجا امامت كند». مريد شاد شد. يك زمان بود، همه از جاى بجستند. گفت : «شيخ را ديدم كه در پيش استاد و نماز بكرد و مرا دهشت افتاد. چون به خود بازآمدم مرده را دفن كردند. شيخ برفت.

گفتم : اين شخص كه بود؟ گفتند : ابو الحسن خرقانى. گفتم : كى بازآيد؟ گفتند : به وقت نماز ديگر. من زارى كردم كه : من مريد اويم و چنين سخن گفته ام. شفيع شويد تا مرا به خرقان برد كه مدتى شد تا در سفرم. پس چون وقت نماز ديگر درآمد، ديگرباره شيخ را ديدم، در پيش شد. چون سلام بداد من دست بدو در زدم و مرا دهشت افتاد و چون به خود بازآمدم خود را بر سر چهار سوى رى ديدم؛ روى به خرقان آوردم. چون نظر شيخ بر من افتاد، گفت : شرط آن است كه آنچه ديدى اظهار نكنى، كه من از خداى درخواست كرده ام تا بدين جهان و بدان جهان مرا از خلق بازپوشاند، و از آفريده مرا هيچ كس نديد مگر زنده اى و آن بايزيد بود».

نقل است كه امامى به سماع احاديث مى شد به عراق. شيخ گفت : «اينجا كس نيست كه اسنادش عالى تر است؟». گفت : «نه همانا». شيخ گفت : «مردى امّىم، هر چه حق - تعالى - مرا داد منّت ننهاد و علم خود مرا داد منت نهاد». گفت : «اى شيخ تو سماع از كه دارى؟». گفت : «از رسول، عليه السلام». مرد را اين سخن مقبول نيامد. شبانه به خواب ديد مهتر را - صلى الله عليه - كه گفت : «جوانمردان راست گويند». ديگر روز بيامد و سخن آغاز كرد به حديث خواندن. جايى بودى كه شيخ گفتى : «اين حديث پيغامبر نيست». گفتى : «به چه دانستى؟». شيخ گفت : «چون تو حديث آغاز كردى دو چشم من بر ابروى پيغامبر بود - عليه السلام - چون ابرو دركشيدى، مرا معلوم شدى كه از اين حديث تبرّا مى كند».

عبد الله انصارى گويد كه : «مرا بند بر پاى نهادند و به بلخ مى بردند. در همه راه با خود انديشه همى كردم كه : به همه حال بر اين پاى من ترك ادبى رفته است. چون در ميان شهر رسيدم گفتند : مردمان سنگ بر بام آورده اند تا در تو اندازند. اندر اين ساعت مرا كشف افتاد كه : روزى سجاده شيخ باز مىنداختم سر پاى من بدانجا بازآمد، در

حال ديدم كه دستهاى ايشان همچنان بماند و سنگ نتوانستند انداخت».

نقل است كه چون شيخ بوسعيد بر شيخ رسيد، قرصى چند جوين بود معدود كه زن پخته بود، شيخ او را گفت : «ايزارى بر زبر اين قرصها انداز و چندان كه مى خواهى بيرون مى گير و ايزار ١برمگير». زن چنان كرد. نقل است كه چون خلق بسيار گرد آمدند، قرص چندان كه خادم همىورد ديگر باقى بود، تا يك بار ايزار برداشتند، قرصى نماند.

شيخ گفت : «خطا كردى، اگر ايزار برنگرفتى همچنان تا قيامت قرص از آن زير بيرون مىوردندى». چون از نان خوردن فارغ شدند، شيخ بو سعيد گفت : «دستورى بود تا چيزى برگويند؟». شيخ گفت : «ما را پرواى سماع نيست، ليكن بر موافقت تو بشنويم».

به دست بر بالشى مى زدند و بيتى برگفتند، و شيخ در همه عمر خويش همين نوبت به سماع نشسته بود. مريدى بود شيخ را ابو بكر خرقى گفتندى و مريدى ديگر. در اين هر دو چندان سماع اثر كرد كه رگ شقيقه هر دو برخاست و سرخى روان شد. بوسعيد سر برآورد و گفت : «اى شيخ وقت است كه برخيزى». شيخ برخاست و سه بار آستين بجنبانيد و هفت بار قدم بر زمين زد. جمله ديوارهاى خانقاه در موافقت او در جنبش درآمدند. بوسعيد گفت : «باش كه بناها خراب شوند». پس گفت : «به عزت الله كه آسمان و زمين موافقت تو را در رقص اند». چنين نقل كرده اند كه در آن حوالى چهل روز طفلان شير فرا نستدند.

نقل است كه شيخ بو سعيد گفت : «شبلى و اصحاب وى در سايه طوبى موافقت كردند و من گوشه مرقّع شبلى ديدم در آن ساعت كه در وجد بود و طواف همى كرد».

پس شيخ گفت : «اى بوسعيد! سماع كسى را مسلّم بود كه از زبر تا عرش گشاده بيند و از زير تا تحت الثّرى». پس اصحاب را گفت : «اگر از شما پرسند كه : رقص چرا مى كنيد؟ بگوييد بر موافقت آن كسان برخاسته ايم كه ايشان چنين باشند و اين كمترين پايه است در اين باب».

نقل است كه شيخ بو سعيد و شيخ ابو الحسن خواستند كه بسط آن يك بدين آيد و قبض اين يك بدان شود. يكديگر را در برگرفتند، هر دو صفت نقل افتاد. شيخ بو سعيد آن شب تا روز سر به زانو نهاده بود و مى گفت و مى گريست و شيخ ابو الحسن

__________

١ - «ن» : ايزارى. متن مطابق «هـ» است.

همه شب نعره همى زد و رقص همى كرد. چون روز شد، شيخ ابو الحسن بازآمد و گفت :

«اى شيخ اندوه به من بازده كه ما را با آن اندوه خود خوش تر است». تا ديگر بار نقل افتاد. پس بو سعيد را گفت : «فردا به قيامت درميا، كه تو همه لطفى، تاب نيارى. تا من نخست بروم و فزع قيامت بنشانم، آنگاه تو درآى». پس گفت : «خدا كافرى را آن قوّت داده بود كه چهار فرسنگ كوهى بريده بود و مى شد تا بر سر لشكر موسى زند، چه عجب اگر مؤمنى را آن قوّت بدهد كه فزع قيامت بنشاند؟». پس شيخ بو سعيد بازگشت و سنگى بود بر درگاه، محاسن در آنجا ماليد. شيخ بو الحسن از بهر احترام او را فرمود تا آن سنگ را بركندند و به محراب بازآوردند. پس چون شب درآمد بامداد آن سنگ باز به جاى خود آمده بود. ديگرباره به محراب بازبردند. ديگر شب همچنان به درگاه بازآمده بود. همچنين تا سه بار. بو الحسن گفت : «اكنون همچنان بر درگاه بگذاريد كه شيخ ابو سعيد لطف بسى مى كند». پس بفرمود تا راه از آنجا برانداختند و درى ديگر بگشادند. پس شيخ بو الحسن چون به وداع او آمد، گفت : «من تو را به ولايت عهد خويش برگزيدم كه سى سال بود كه از حق مى خواستم كسى را تا سخنى چند از آنچه در دل دارم با او گويم كه كسى محرم نمى يافتم كه بدو بگويم، چنان كه او واشنود، تا كه تو را فرستادند». لاجرم شيخ بو سعيد آنجا سخن نگفته است زيادتى. گفتند : «چرا آنجا سخن نگفتى؟». گفت : «ما را به استماع فرستاده بودند». پس گفت : «از يك بحر يك عبارت كننده بس». و گفت : «من خشت پخته بودم چون به خرقان رسيدم، گوهر بازگشتم».

نقل است كه شيخ بوسعيد گفت بر منبر - و پسر شيخ بو الحسن آنجا حاضر بود - كه : «كسانى كه از خود نجات يافتند و پاك از خود بيرون آمدند، از عهد نبوّت الى يومنا هذا، به عقدى رسيدند و اگر خواهيد جمله برشمرم. و اگر كس از خود پاك شد، پدر اين خواجه است». و اشارت به پسر بو الحسن كرد. و استاد ابو القاسم قشيرى گفت : «چون به ولايت خرقان درآمدم، فصاحتم برسيد و عبارتم نماند از حشمت آن پير، تا پنداشتم كه از ولايت خود معزول شدم».

نقل است كه بوعلى سينا به آوازه شيخ عزم خرقان كرد. چون به وثاق شيخ آمد شيخ به هيزم رفته بود. پرسيد كه : «شيخ كجاست؟». زنش گفت : «آن زنديق كذاب را چه

مى كنى؟». همچنين بسيار جفا گفت شيخ را. كه زنش منكر او بودى، حالش چه بودى! بوعلى عزم صحرا كرد تا شيخ را بيند، شيخ را ديد كه همىمد و خروارى درمنه بر شيرى نهاده. بوعلى از دست برفت. گفت : «شيخا اين چه حالت است؟». گفت : «آرى تا ما بار چنان گرگى نكشيم - يعنى زن - شيرى چنين بار ما نكشد». پس به وثاق بازآمد.

بوعلى بنشست و سخن آغاز كرد و بسى گفت. شيخ پاره يى گل در آب كرده بود تا ديوارى عمارت كند. دلش بگرفت. برخاست و گفت : «مرا معذور دار كه اين ديوار را عمارت مى بايد كرد و بر سر ديوار شد. ناگاه تبر از دستش بيفتاد. بوعلى برخاست تا آن تبر به دستش بازدهد. پيش از آن كه بوعلى آنجا رسد ١آن تبر برخاست و به دست شيخ باز شد. بوعلى يك بارگى اينجا از دست برفت، و تصديقى عظيم بدين حديثش پديد آمد تا بعد از آن، طريقت به فلسفه كشيد چنانكه معلوم هست.

نقل است كه عضد الدولة را كه وزير بود در بغداد درد شكم برخاست. جمله اطبّا را جمع كردند، در آن عاجز ماندند، تا آخر نعلين شيخ به شكم او فرونياوردند، حق تعالى شفا نداد.

نقل است كه مردى آمد و گفت : «خواهم كه خرقه پوشم». شيخ گفت : «ما را مسئله يى است، اگر آن را جواب دهى شايسته خرقه باشى». گفت : «اگر مرد چادر زنى در سر گيرد زن شود؟». گفت : «نه». گفت : «اگر زنى جامه مردى هم درپوشد، هرگز مرد شود؟». گفت : «نه». گفت : «تو نيز اگر در اين راه مرد نه اى، بدين مرقّع پوشيدن مرد نگردى».

نقل است كه شخصى بر شيخ آمد و گفت : «دستورى ده تا خلق را به خدا دعوت كنم». گفت : «زنهار تا به خويشتن دعوت نكنى». گفت : «شيخا خلق را به خويشتن دعوت توان كرد؟». گفت : «آرى كه كسى ديگر دعوت كند و تو را ناخوش آيد نشان آن باشد كه دعوت به خويشتن كرده باشى».

نقل است كه وقتى سلطان محمود وعده داده بود اياز را : «خلعت خويش را در تو خواهم پوشيدن و تيغ برهنه بالاى سر تو به رسم غلامان من خواهم داشت». چون محمود به زيارت شيخ آمد، رسول فرستاد كه شيخ را بگوييد كه : «سلطان براى تو از

__________

١ - «ن» : رسيده.

غزنين بدينجا آمد، تو نيز براى او از خانقاه به خيمه او درآى». و رسول را گفت : «اگر نيايد اين آيت برخوانيد : قوله تعالى : أَطِيعُوا اللهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ». رسول پيغام بگزارد. شيخ گفت : «مرا معذور داريد». اين آيت بر او خواندند.

شيخ گفت : «محمود را بگوييد كه چنان در اطيعوا الله مستغرقم كه در اطيعوا الرّسول خجالتها دارم، تا به اولى الامر چه رسد». رسول بيامد و به محمود بازگفت. محمود را رقّت آمد و گفت : «برخيزيد، كه او نه از آن مرد است كه ما گمان برده بوديم». پس جامه خويش را به اياز داد و [او] درپوشيد، و ده كنيزك را جامه غلامان در بر كرد، و خود به سلاح دارى اياز پيش و پس مىمد امتحان را. رو به صومعه شيخ نهاد. چون از در صومعه درآمد و سلام كرد، شيخ جواب داد اما برپانخاست. پس روى به محمود كرد و در اياز ننگريد. محمود گفت : «برپاى نخاستى سلطان را؟ و اين همه دام بود». شيخ گفت : «دام است اما مرغش تو نه اى». پس دست محمود بگرفت و گفت : «فرا پيش آى، چون تو را فرا پيش داشته اند». محمود گفت : «سخنى بگو». گفت : «اين نامحرمان را بيرون فرست».

محمود اشارت كرد تا نامحرمان همه بيرون رفتند. محمود گفت : «مرا از بايزيد حكايتى برگو». شيخ گفت «بايزيد چنين گفته است كه : هر كه مرا ديد از رقم شقاوت ايمن شد».

محمود گفت : «از قدم پيغامبر زيادت است و بو جهل و بو لهب و چندان منكران او را همى ديدند و از اهل شقاوت اند». شيخ گفت محمود را كه : «ادب نگه دار و تصرف در ولايت خويش كن، كه مصطفى را - عليه السلام - نديد جز چهار يار او و صحابه او و دليل بر اين چيست؟ قوله - تعالى - وَتَراهُمْ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ وَهُمْ لا يُبْصِرُونَ». محمود را اين سخن خوش آمد. گفت : «مرا پندى ده». گفت : «چهار چيز نگه دار : اول پرهيز از مناهى، و نماز به جماعت، و سخاوت، و شفقت بر خلق خدا». محمود گفت : «مرا دعائى بكن». گفت : «خود در اين گه دعا مى كنم : اللهم اغفر للمؤمنين و المؤمنات». گفت :

«دعاء خاص بگو». گفت : «اى محمود عاقبتت محمود باد». پس محمود بدره يى زر پيش شيخ نهاد. شيخ قرص جوين پيش نهاد. گفت : «بخور». محمود همى خاويد و در گلوش مى گرفت. شيخ گفت : «مگر حلقت مى گيرد؟». گفت : «آرى». گفت : «مى خواهى كه ما را، اين بدره زر تو گلوى ما بگيرد؟ برگير كه اين را سه طلاق داده ايم». محمود

گفت : «در چيزى كن البته». گفت : «نكنم ١». گفت : «پس مرا از آن خود يادگارى بده».

شيخ پيراهن عودى از آن خود بدو داد. محمود چون بازهمى گشت گفت : «شيخا خوش صومعه يى دارى». گفت : «آن همه دارى، اين نيز همى بايدت؟». پس در وقت رفتن شيخ او را برپاخاست. محمود گفت : «اول كه آمدم التفات نكردى، اكنون برپاى مى خيزى؟ اين همه كرامت چيست؟ و آن چه بود؟». شيخ گفت : «اول در رعونت پادشاهى و امتحان درآمدى، و به آخر در انكسار و درويشى مى روى، كه آفتاب دولت درويشى بر تو تافته است. اول براى پادشاهى تو برنخاستم. اكنون براى درويشى برمى خيزم». پس سلطان برفت به غزا در آن وقت، به سومنات شد. بيم آن افتاد كه شكسته خواهد شد. ناگاه از اسب فرودآمد و به گوشه يى شد و روى به خاك نهاد و آن پيراهن شيخ بر دست گرفت و گفت : «الهى! به حق آبروى خداوند اين خرقه كه ما را بر اين كفّار ظفر دهى، كه هر چه از غنيمت بگيرم به درويشان دهم». ناگاه از جانب كفّار غبارى و ظلمتى پديد آمد تا همه تيغ در يكديگر نهادند و مى كشتند و متفرّق مى شدند، تا كه لشكر اسلام ظفر يافت و آن شب، محمود به خواب ديد كه شيخ مى گفت : «اى محمود آبروى خرقه ما بردى بر درگاه حق، كه اگر در آن ساعت درخواستى، جمله كفّار را اسلام روزى كردى».

نقل است كه شيخ يك شب گفت : «امشب در فلان بيابان راه مى زنند و چندين كس را مجروح گردانيدند». و از آن حال پرسيدند، راست همچنان بود. و اى عجب! همين شب سر پسر شيخ بريدند و در آستانه او نهادند و شيخ هيچ خبر نداشت. زنش كه منكر او بود، مى گفت : «چه گويى كسى را كه از چندين فرسنگ خبر بازمى دهد و خبرش نباشد كه سر پسر بريده باشند و در آستانه نهاده؟». شيخ گفت : «آرى، آن وقت كه ما آن مى ديديم، پرده برداشته بود و اين وقت كه پسر را مى كشتند، پرده فروگذاشته بودند». پس مادر سر پسر را بديد، گيسو ببريد و بر آن سر نهاد و نوحه آغاز كرد. شيخ نيز پاره يى از محاسن ببريد و بر آن سر نهاد. گفت : «اين كار ٢هر دو پاشيده ايم ما را هر دو افتاده است. تو گيسو بريدى، من نيز ريش ببريدم».

نقل است كه وقتى شيخ در صومعه نشسته بود با چهل درويش، و هفت روز بود كه هيچ طعام نخورده بودند. يكى بر در صومعه آمد با خروارى آرد و گوسفندى و گفت :

__________

١ - شايد چنين باشد : گفت البته نكنم.

٢ - «هـ» اين تخم.

«اين صوفيان را آورده ام». چون شيخ بشنود گفت : «از شما هر كه نسبت به تصوّف درست مى تواند كرد بستاند. من بارى زهره ندارم كه لاف تصوّف زنم». همه دم در كشيدند، تا مرد آن آرد و آن گوسفند بازگردانيد.

نقل است كه شيخ گفت : «دو برادر بودند و مادرى، هر شب يك برادر به خدمت مادر مشغول شدى و يك برادر به خدمت خداوند مشغول بود. آن شخص كه به خدمت خدا مشغول بود با خدمت خدايش خوش بود. برادر را گفت : امشب نيز خدمت خداوند به من ايثار كن. چنان كرد. آن شب به خدمت خداوند سر به سجده نهاد. در خواب ديد كه آوازى آمد كه : برادر تو را بيامرزيديم و تو را بدو بخشيديم. او گفت : آخر من به خدمت خداى مشغول بودم و او به خدمت مادر، مرا در كار او مى كنيد؟ گفتند : زيرا كه آنچه تو مى كنى ما از آن بى نيازيم، و ليكن مادرت از آن بى نياز نيست كه برادرت خدمت كند».

نقل است كه چهل سال شيخ سر بر بالين ننهاد. همچنين در اين مدت نماز بامداد بر وضوى نماز خفتن كرد. روزى ناگاه بالشى خواست. اصحاب شاد گشتند. گفتند :

«شيخا چه افتاد؟». گفت : «بو الحسن استغنا و بى نيازى خداى - تعالى - امشب بديد و مصطفى گفته است - صلّى الله عليه و سلّم - كه هر كه دو ركعت نماز بكند و هيچ انديشه دنيا بر خاطرش نگذرد، در ١همه گناه از وى بريزد چنان كه آن روز كه از مادر زاده بود».

احمد حنبل به حكم اين حديث اين نماز بگزارد كه هيچ انديشه دنيا بر او گذر نكرد، و چون سلام داد پسر را بشارت داد كه : «آن نماز بگزاردم چنان كه انديشه دنيا در نيامد».

مگر اين حكايت شيخ را بگفتند. شيخ گفت : «اين بو الحسن كه در اين كلاته نشسته است سى سال است تا به دون حق يك انديشه بر خاطر او گذر نكرده است».

نقل است كه روزى مرقّع پوشى از هوا درآمد، پيش شيخ پا بر زمين مى زد و مى گفت : «جنيد وقتم و شبلى وقتم، و بايزيد وقتم». شيخ برپاخاست و پا به زمين زد و گفت : «مصطفى وقتم و خداى وقتم» - و معنى همان است كه در انا الحقّ حسين منصور شرح دادم كه محو بود، و گويند كه عيب بر اولياء نرود از خلاف سنت، چنان كه گفت : - عليه السلام - انّى لاجد نفس الرّحمن من قبل اليمن.

نقل است كه روزى در حالت انبساط كلماتى مى گفت : به سرّش ندا آمد كه :

__________

١ - ظ : در زمان. . .

«بو الحسنا! نمى ترسى از خلق؟». گفت : «الهى برادرى داشتم، او از مرگ ١همى ترسيدى، اما من نترسم». گفت : «شب نخستين از منكر و نكير ترسى؟». گفت : «اشتر كه چهار دندان شود از آواز جرس نترسد». گفت : «از قيامت و صعوبات او ترسى؟». گفت :

«مىنديشم كه فردا چون مرا از خاك برآرى و خلق را در عرصات حاضر كنى، من در آن موقف پيراهن بو الحسنى خود از سر بركشم و در درياى وحدانيّت غوطه خورم تا همه واحد بود و بو الحسن نماند، موكّل خوف و مبشّر رجا بر من بازننشيند».

نقل است كه شبى نماز همى كرد، آوازى شنود كه : «هان بو الحسنو! خواهى كه آنچه از تو مى دانم با خلق بگويم تا سنگسارت كنند؟». شيخ گفت : «اى بار خداى! خواهى تا آنچه از رحمت تو مى دانم و از كرم تو مى بينم با خلق بگويم تا ديگر هيچ كس سجودت نكند؟». آواز آمد : «نه از تو نه از من». و يك بار مى گفت : «الهى ملك الموت را به من مفرست، كه من جان به وى ندهم كه نه از او ستده ام تا باز بدو دهم، من جان از تو ستده ام و جز تو به كسى ندهم».

و گفت : «سر به نيستى خود فروبردم چنان كه هرگز واديد نيايم، تا سر به هستى تو برآرم چنان كه به تو به يك ذرّه بدانم». و گفت : «در سرّم ندا آمد كه : ايمان چيست؟ گفتم : خداوندا! آن ايمان كه دادى، مرا تمام است». و گفت : «ندا آمد كه تو مايى و ما تو ما مى گوييم : نه! تو خداوندى و ما بنده عاجز؟». و گفت : «از حضرت خطاب مىمد كه :

مترس كه ما تو را از خلق نخواسته ايم». و گفت : «خداى - عزّ و جلّ - از خلق نشان بندگى خواست و از من نشان خداوندى». و گفت : «چون به گرد عرش رسيدم، صف صف ملائكه پيش باز مىمدند و مباهات مى كردند كه : ما كرّوبيانيم و معصومانيم. من گفتم : ما هواللهيانيم. ايشان همه خجل گشتند و مشايخ شاد شدند به جواب دادن من ايشان را». و گفت : «خداوند - تعالى - در فكرت به من بازگشاد كه تو را از شيطان بازخريده ام، به چيزى كه آن را صفت نبود، پس بدانكه او را چون دارى».

و گفت : «همه چيزها را غايت بدانم الاّ سه چيز را هرگز غايت ندانستم : غايت كيد نفس ندانستم و غايت درجات مصطفى - عليه السلام - و غايت معرفت». و گفت :

«مرا چون پاره خاك جمع كردند. پس بادى به انبوه درآمد و هفت آسمان و زمين از

__________

١ - ظ : از خلق.

من پر كرد و من خود ناپديد». و گفت : «خداوند ما را قدمى داد كه به يك قدم از عرش تا به ثرى شديم و از ثرى به عرش بازآمديم. پس بدانستيم كه هيچ جاى نرفته ايم. خداوند ندا كرد كه ١ : آن كس را كه قدم چنين بود او كجا رسيده باشد؟ من نيز گفتم : دراز سفرا كه ماييم و كوتاه سفرا كه ماييم! چند همى گردم از پس خويش؟». و گفت : «چهار هزار كلام از خدا بشنودم كه اگر به ده هزار فرا رسيدى نهايت نبودى كه چه پديد آمدى». و گفت : «چنان قادر بودم كه اگر پلاس سيه خواستم كه ديبايى رومى گردد چنان گرديد.

سپاس خداى را - تعالى و تقدّس - همچنان است. يعنى دل از دنيا و آخرت ببرم و به خدا بازبرم». و گفت : «آن كس كه از او چندان راه بود به خدا كه از زمين تا آسمان، و از آسمان تا به عرش. و از عرش تا به قاب قوسين، و از قاب قوسين تا به مقام نور، نيك مرد نبود اگر خويشتن را چند پشه يى فرانمايد». و گفت : «وامىم نيك به آلاء حق» - يعنى همگى من آنچه هست در حقّ محو است به حقيقت و آنچه مانده است خيال است و گفت : «اگر آنچه در دل من است قطره يى بيرون آيد جهان چنان شود كه در عهد نوح، عليه السلام». و گفت : «آنگاه نيز كه من از شما بشده باشم و در پس كوه قاف، يكى را از پسران من ملك الموت آمده باشد و جان مى گيرد و با وى سختى مى كند، من دست از گور بركنم و لطف خداى بر لب و دندان او بريزم». و گفت : «چيزى از آن خداى در من همى كردند، من نيز روى به خدا باز كردم و گفتم : الهى اگر مرا چيزى دهى، چنان ده كه از گاه آدم تا به قيامت بر لب هيچ كس از تو نگشته بود، گو ٢من بازمانده هيچ كس نتوانم خورد».

و گفت : «هر نيكويى كه از عهد آدم - عليه السلام - تا اين ساعت و ازين ساعت تا به قيامت با پيرى كرد، تنها با پير شما كرد و هر نيكويى كه با پيران ٣و مريدان كرد تنها با شما كرد». و گفت : «هر شب آرام نگيرم نماز شام تا حساب خويش با خداى بازنكنم». و گفت : «كار خويش را به اخلاص نديدم تا آفريده تنهايى خويشتن را نديدم». و گفت :

«اگر خداى - عزّ و جلّ - روز قيامت همه خلق را كه در زمان من هستند به من بخشد از آنجا كه آفتاب برآيد تا آنجا كه آفتاب فروشود، بدين چشم كه در پيش دارم بازننگرم از بزرگ همتى كه به درگاه خداوند دارم». و گفت : «عرش خدا بر پشت ما ايستاده بود. اى

__________

١ - «ن» و «ق» : كه من بنده. دو كلمه «من بنده» در «هـ» نبود و زائد هم مى نمود.

٢ - ظ : كه من

٣ - ظ : «پيران» زائد است.

جوانمردان نيرو كنيد و مردآسا باشيد كه بار گران است». و گفت : «چه گوييد در مردى كه قدم نه به ويرانى دارد، و نه به آبادانى، و خداى - تعالى - او را در مقامى مى دارد كه روز قيامت خدا او را برانگيزاند و همه خلق ويرانى و آبادانى به نور او برخيزند، و همه خلق را بدو بخشند، كه دعا نكند در اين جهان و شفاعت نكند در آن جهان». و گفت : «در سراى دنيا زير خاربنى با خداوند زندگانى كردن از آن دوست تر دارم كه در بهشت زير درخت طوبى، كه از او من خبرى ندارم». و گفت : «اينجا نشسته باشم، گاه گاه از آن قوّت خداوند چندان با من باشد كه گويم : دست بركنم و آسمان از جاى برگيرم، و اگر پاى بر زمين زنم به نشيب فروبرم، و گاه باشد كه به خويشتن بازنگرم، روى با خدا كنم و گويم با اين تن و خلق كه مرا هست چندين سلطنت به چه كار آيد؟». و گفت : «چشنده ام و خود ناپديد و شنونده ام و خود ناپديد و گوينده ام و خود ناپديد». و گفت : «دست از كار بازنگرفته ام تا چنان نديدم كه : دست به هوا فراز كردم هوا در دست من شوشه زر كردند و دست بدان فراز نكردم، به سبب آن كه كرامت بود، و هر كه از كرامت فرا گيرد، آن در بر وى ببندند و ديگرش نبود». و گفت : «فروشوم كه ناپديد شوم در هر دو جهان و يا برآيم كه همه من باشم. زنهار تا مرده دل و قرّاء نباشى». و گفت : «به سنگ سپيد مسئله بازپرسيدم. چهار هزار مسئله مرا جواب كرد در كرامت». و گفت : «بدان كسى كه من [در] تمنّى نان گستاخى كنم، شما بدانيد كه او از ملايكه فاضل تر است». و گفت :

«شبانروزى بيست و چهار ساعت است، در ساعتى هزار بار بمردم و بيست و سه ساعت ديگر را صفت پديد نيست». و گفت : «در روز مردم به روزه و به شب در نماز بود به اميد آن كه به منزل رسد و منزل خود من بودم». و گفت : «از آن چهارماهگى باز در شكم مادر بجنبيدم تا اكنون همه چيزى ياد دارم. آن وقت نيز كه بدان جهان شده باشم تا به قيامت آنچه برود و آنچه بخواهد رفت به تو بازنمايم». پس گفت : «مردم گويند : فلان كس امام است، امام نبود آن كس كه از هر چه او آفريده بود خبر ندارد از عرش تا به ثرى و از مشرق تا مغرب». و گفت : «مرا ديدارى است اندر آدميان و ديدارى است در ملايكه و همچنين در جنّيان و در جهنده و پرنده و همه جانوران، و از هر چه بيافريده است از آنچه به كناره هاى جهان است، نشان توانم داد بهتر از آنچه به نواحى و گرد بر گرد ماست». و گفت : «اگر از تركستان تا به در شام كسى را خارى در انگشت شود آن از آن

من است و همچنين از ترك تا شام كسى را قدم در سنگ آيد زيان آن مراست، و اگر اندوهى در دلى است، آن دل از آن من است». و گفت : «شگفت نه از خويشتن دارم، شگفت از خداوند دارم كه چندين بازار بىگاهى من اندر اندرون پوست من پديد آورد، پس آخر مرا از آن آگاهى داد تا من چنين عاجز ببودم در خداوندى خداى، تعالى». و گفت : «در اندرون پوست من دريايى است كه هرگاه كه بادى برآيد، از اين دريا ميغ و باران سر بركند، از عرش تا به ثرى باران ببارد». و گفت : «خداوند مرا سفرى در پيش نهاد كه در آن سفر بيابانها و كوهها بگذاشتم، و تل ها و رودها و شيب و فرازها و بيم و اميدها و كشتى ها و درياها، از ناخن و موى تا انگشت پاى همه را بگذاشتم. پس بعد از آن بدانستم كه مسلمان نيستم. گفتم : خداوند! به نزديك خلق مسلمانم، و به نزديك تو زنّار دارم. زنّارم ببر تا پيش تو مسلمان باشم». و گفت : «بايد كه زندگانى چنان كنيد كه جان شما بيامده باشد و در ميان لب و دندان ايستاده كه چهل سال است تا جان من ميان لب و دندان ايستاده است».

گفتند : «سخن بگوى». گفت : «اين جايگاه كه من ايستاده ام مى توانم گفت؟ اگر آنچه مرا با او است بگويم چون آتش بود كه در پنبه افگنى، دريغ مى دارم كه با خويشتن باشم در سخن او به زبان خويش گفتن، و شرم مى دارم كه با او ايستاده باشم، سخن تو گويم». و گفت : «در اين مقام كه خدا مرا داده است خلق زمين و ملائكه آسمان را راه نيست. اگر بدين جاى چيزى بينم جز از شريعت مصطفى، از آنجا بازپس آيم. كه من در كاروانى نباشم كه اسفهسالار آن محمّد نباشد». و گفت : «پيرى كراسه يى در دست گفت : من سخن ازينجا گويم تو از كجا گويى؟ گفت ١ : وقت من وقتى است كه در سخن نگنجد». و گفت : «خلق را اول و آخرى است، آنچه به اوّل نكنند به آخرشان مكافات كنند. خداوند - تعالى - مرا وقتى داد كه اول و آخر به وقت من آرزومند است». و گفت :

«من نگويم كه دوزخ و بهشت نيست. من گويم كه : دوزخ و بهشت را به نزديك من جاى نيست. زيرا كه هر دو آفريده است و آنجا كه منم آفريده را جاى نيست». و گفت : «من بنده ام كه هفت آسمان و زمين به نزديك من انديشه من است هر چه گويم ثناء او بود. مرا زبر و زير نيست، پيش و پس نيست، راست و چپ نيست». و گفت : «درختى است غيب

__________

١ - ظ : گفتم.

و من بر شاخ آن نشسته ام و همه خلق به زير سايه آن نشسته». و گفت : «عمر من مرا يك سجده است». و گفت : «با خاصّ نتوانم گفت كه پرده بدرند، و با عامّ نتوانم گفت كه به وى راهى نبرند، و با تن خويش نتوانم گفت كه عجب آرد، زبان ندارم كه از او با او گويم».

كسى گفت : «از اينجا كه هستى بازآى». گفت : «نتوان آمد و ما منّا الاّ له مقام معلوم». گفت : «به عرش». گفت : «به عرش چه كنم؟ كه عرش اينجاست». گفت : «وقتى بر من پديد آمد، كه همه آفريده بر من بگريست». و گفت : «كسى بايستى كه ميان او و خداى حجابى نبودى تا من بگفتمى كه : خداى - تعالى - با محمّد چه كرده بود تا دل و زبانش بشدى و بيفتادى». و گفت : «چون حق - تعالى - با من به لطف درآمد، ملايكه را غيرت آمد، بر ايشان بپوشيد و مرا نيست گردانيد از آفريده، و از خود با خود مى كرد. اگر نه آن بودى كه او را بر چنين حكمت است و الاّ كرام الكاتبين مرا نديدندى». و گفت :

«بيست سال است تا كفن من از آسمان آورده است و اندر سر ما افگنده، و ما سر از كفن بيرون كرده و سخن مى گوييم». و گفت : «در رحم مادر بسوختم، چون به زمين آمدم بگداختم، چون به حد بلاغت ١رسيدم پير گشتم». و گفت : «وقتى چيزى چون قطره آب در دهان من مى چكيد و بازپوشيده مى شد و اگر پوشيده نگشتى من ميان خلق نماندمى». و گفت : «همه آفريده او چون كشتى است و ملاّح منم، و بردن آن كشتى مرا مشغول نكند از آنچه من در آنم». و گفت : «چون حق - تعالى - مرا فكرتى بداد كه هر چه او آفريده است در آن بديدم، در آن بماندم. شغل شب و روز در من پوشيد، آن فكرت بينايى گرديد، گستاخى و محبت گرديد، هيبت و گران بارى گرديد، زان فكرت به يگانگى او در افتادم و جايى رسيدم كه فكرت حكمت گرديد و راه راست، و شفقت بر خلق گرديد، بر خلق او كسى مشفق تر از خود نديدم، گفتم : كاشكى بدل همه خلق من بمردمى تا خلق را مرگ نبايستى ديد، كاشكى حساب همه خلق با من بكردى تا خلق را به قيامت حساب نبايستى ديد. كاشكى عقوبت همه خلق مرا كردى تا ايشان را دوزخ نبايستى ديد».

و گفت : «خداوند - تعالى - دوستان خويش را به مقامى دارد كه آنجا حدّ مخلوق نبود، و بو الحسن بدين سخن صادق است، اگر من از لطف او سخن گويم خلق مرا ديوانه

__________

١ - «هـ» : بلوغ.

خواند چنان كه مصطفى - عليه السلام - را. اگر با عرش بگويم بجنبد، اگر با چشمه آفتاب بگويم از رفتن بازايستد». و گفت : «حق - تعالى - مرا فرمود كه تو را به بدبختان ننمايم، با آن كس نمايم كه مرا دوست دارد، و من او را دوست دارم. اكنون مى نگرم تا كه را آورد. هركس را كه امروز در اين حرم آورد، فردا او را آنجا با من حاضر كند، و گفتم : الهى نزديك خود بر. از حق - تعالى - ندا آمد كه : مرا بر تو حكم است، تو را همچنان مى دانم تا هر كه من او را دوست دارم، بيايد و تو را ببيند و اگر نتواند آمدن نام تو او را بشنوانيم تا تو را دوست گيرد، كه تو را از پاكى خويش آفريدم. تو را دوست ندارند به جز پاكان». و گفت : «چون به تن به حضرت او شدم دل را بخواندم، بيامد. پس ايمان و يقين و عقل و نفس بيامدند. دل را به ميان اين هر چهار درآوردم. يقين و اخلاص را برگرفت، و اخلاص عمل را بگرفت تا به حق رسيدم. پس مقامى پديد آمد كه از آن خوش تر نديدم.

همه حق ديدم. پس آن هر چهار چيز كه آنجا برده بودم محتاج من گردانيد».

و گفت : «من از هر چه دون حق است زاهد گرديدم. آن وقت خويشتن را خواندم.

از حق جواب شنيدم. بدانستم كه از حق درگذشتم : لبّيك اللهم لبيك زدم، محرم گرديدم، حج كردم، در وحدانيّت طواف كردم، بيت المعمور مرا زيارت كرد. كعبه مرا تسبيح كرد، ملايكه مرا ثنا گفتند، نورى ديدم كه سراى حق در ميان بود چون به سراى حق رسيدم، ز آن من هيچ نمانده بود». و گفت : «دو سال به يك انديشه درمانده بودم مگر چشم در خواب شد كه آن انديشه از من جدا شد. شما پنداريد كه اين راه آسان است؟».

و گفت : «اگر مرا يابيد، بدانها مدهيد كه بر آب يا بر هوا بروند، و بدانها مدهيد كه تكبير اول به خراسان فروبندند و سلام به كعبه بازدهند، كه آن همه را مقدار پديد است، و ذكر مؤمن را حد پديد نيست براى خدا». و گفت : «به من رسيد كه چهارصد مرد از غربااند.

گفتم كه : اينان چه اند؟ برفتم تا به دريايى رسيدم تا به نورى رسيدم. بديدم غربا آن بودند كه ايشان را به جز خداى هيچ نبود». و گفت : «نخست چنان دانستم كه امانتى به ما بر نهاده است. چون بهتر در شدم عرش از امر خدا سبكتر بود از آن، چون بهتر در شدم، خداوندى خويش به ما بر نهاده آمد و شكرى كه بار گران است». و گفت : «من شما را از معامله خويش نشان ندهم. من شما را نشان كه دهم از پاكى خداوند و رحمت و دوستى او دهم، كه موج بر موج بر مى زند و كشتى بر كشتى مى شكند». و گفت : «پنجاه سال است

كه از حق سخن مى گويم، كه دل و زبان مرا بدان هيچ ترقى نيست». و گفت : «هرگز ندانستم كه خداى - تعالى - با مشتى خاك و آب چندان نيكويى كند كه با من بكرد، به غير از مصطفى به من رسيد. يقينم بودى كه او را باور داشتن واجب است و اين بر من معاينه است. به جز حاجت نبود». و گفت : «اين كه شما از من مى شنويد از معامله من است يا از عطاء اوست. مرا از توحيد او با خلق هيچ نشايد گفت : كه بر جايى بمانيد و به مثل چنان بود كه پاره آتش در كاه افگنى». و گفت : «من از آنجا آمده ام، باز آنجا دانم شدن به دليل و خبر، تو را نپرسم. از حق ندا آمد كه : ما بعد مصطفى، جبرئيل را به كس نفرستاديم. گفتم : به جز جبرائيل هست، وحى القلوب هميشه با من است». و گفت :

«هفتاد و سه سال با حق زندگانى كردم كه سجده بر مخالفت شرع نكردم و يك نفس بر موافقت نفس نزدم، و سفر چنان كردم كه از عرش تا به ثرى هر چه هست مرا يك قدم كردند». و گفت : «از حق ندا چنين آمد كه : بنده من! اگر به اندوه پيش من آيى شادت كنم و اگر با نياز آيى توانگرت كنم و چون زان خويش دست بدارى آب و هوا را مسخّر تو كنم». و گفت : «علما گويند خداى را به دليل عقل بيايد دانست. عقل خود به ذات خود نابيناست به خدا، راه ندانست به خداى - تعالى - به خود، او را چون توان دانست؟ بسيارى كه اهل خود بودند به آفريده در همى گرديدند. مشاهده دست گرفتم و از آفريده ببريدم، راه به خدا نمودم و اينجا كه منم آفريده نتواند آمد». و گفت : «همه گنجهاى روى زمين حاضر كردند كه ديدار من بر من افگنند، گفتم : غرّه باد آن كه به چنين چيزها غرّه شود. از حق ندا آمد كه : بو الحسن! دنيا را به تو در نصيب نيست از هر دو سراى تو را منم». و گفت : «خداوند من، زندگانى من در چشم من گناه گردانيد». و گفت : «تا دست از دنيا بداشتم هرگز با سرش نشدم، و تا گفتم : الله، به هيچ مخلوق بازنگرديدم». و گفت : «پير گشتم. هنگام رفتن است. هر چه در اعمال بنده آيد، من به توفيق خداى بكردم و هر چه عطاء او بود با بندگان، به منت مرا بداد. اين سخن گاه از معامله گويم و گاه از عطا. خلق را آنجا راه نيست مرگ را هابزارى كه پنجاه سال بو الحسن مرگ را هابزارد تا مرگ مؤمن خوش كردند».

گفت : «خواهيد كه با خضر - عليه السلام - صحبت كنيد؟». صوفى گفت :

«خواهم». گفت : «چند سال بود تو را؟». گفت : «شصت سال». گفت : «عمر از سر گير. تو

را او آفريده، صحبت با خضر كنى. تا صحبت من با اوست در تمنّاى من نيست كه با هيچ آفريده صحبت كنم». و گفت : «خلق مرا نتوانند نكوهيدن و ستودن، كه به هر زبان كه از من عبارت كنند من به خلاف آنم». و گفت : «بهشت در فنا برم، تا : بهشتيان را كجا برى؟ و دوزخ در فنا برم، تا : دوزخيان را كجا برى؟» و گفت : «خداى - تعالى - روز قيامت گويد : بندگان مرا شفاعت كن. گويم : رحمت زان تو است، بنده زان تو، شفقت تو بر بنده بيش از آن است كه از آن من». و گفت : «وقت به همه چيزى دررسد، و هيچ چيز به وقت در نرسد. خلق اسير وقت اند و بو الحسن خداوند وقت. هر چه من از وقت خويش گويم، آفريده از من به هزيمت شود. جان جوانمردان از وقت مصطفى - عليه السلام - تا به قيامت به هستى حق اقرار دهد». و گفت : «به هستى او درنگرستم. نيستى من به من نمود، چون نيستى خود من نگريستم ١، هستى خود به من به نمود. در اين اندوه بماندم تا با دلى كه بود از حق ندا آمد كه : به هستى خويش اقرار كن. گفتم : به جز تو كى است كه به هستى تو اقرار دهند؟ نه گفته اى : شهد الله؟». و گفت : «چون حق - تعالى - اين راه بر من بگشاد، در روش اين راه چندان فرق بود كه هر سال گفتيا از كفر به نبوّت شدم. چندان تفاوت بود». و گفت : «روز و شب كه بيست و چهار ساعت است مرا يك نفس است و آن نفس از حق و با حق است، دعوى من نه با خلق است. اگر پاى آنجا برنهم كه همّت است، به جايى بر رسم كه ملايكه حجابت را آنجا راه نبود». و گفت : «دوش جوانمردى گفت : آه، آسمان و زمين بسوخت». شيخ گفت : «آن كسان را كه آنجا آورد همه با نور ديدم - بعضى را بيشتر و بعضى را كمتر - گفتم : الهى آنچه در اينان بيافريده اى به اينان وانماى. گفت : بو الحسن! حكم دنيا مانده است. اگر اينان را با اينان وانمايم دنيا خراب شود». و گفت : «از خويشتن سير شدم. خويشتن را فرا آب دادم. غرقه نشدم و فرا آتش دادم بنسوخت. آن كه اين خلق خورد چهار ماه و دو روز از خلق ٢بازگرفتم، بنمرد. سر بر آستان عجز نهادم، فتوح سر در كرد، تا به جايگاهى برسيدم كه صفت نتوان كرد». و گفت :

«به ديدار بايستادم، خلق آسمان و زمين را بديدم، معامله ايشان مرا به هيچ نيامد بدانچه مى ديدم زان او. از حق ندا آمد كه : تو و همه خلق نزديك من همچنانيد كه اين خلق

__________

١ - شايد : «مى نگريستم».

٢ - ظ : از حلق.

نزديك تو». و گفت : «من نه عابدم و نه زاهد، نه عالم و نه صوفى، الهى! تو يكىى، من از آن يكى تو يكىم». و گفت : «چه مرد بود كه با خداوند اين چنين نايستد كه آسمان و زمين و كوه ايستاده است؟ هر كه خويشتن را به نيك مردى نمايد نه نيك است، كه نيكى صفت خداوند است». و گفت : «اگر خواهى كه به كرامت رسى، يك روز بخور و سه روز مخور، سيّوم روز بخور پنج روز مخور، پنجم روز بخور چهارده روز مخور، اول چهارده روز بخور، ماهى مخور، اول ماهى بخور چهل روز مخور، اول چهل روز بخور، چهار ماه مخور، اوّل چهار ماه بخور، سالى مخور. آنگاه چيزى پديد آيد چون مارى چيزى بدهان درگرفته، در دهان تو نهد. بعد از آن هرگز ار تو نخورى شايد. كه من ايستاده بودم و شكم خشك بوده، آن مار پديد آمد. گفتم : الهى به واسطه نخواهم. در معده چيزى واديد آمد، بوياتر از مشك، خوش تر از شهد، سر بحلق من برد، از حق ندا آمد : ما تو را از معده تهى طعام آوريم و از جگر تشنه آب. اگر آن نبودى كه او را حكم است از آنجا خوردمى كه خلق نديدى».

و گفت : «من كار خويش به اخلاص نديدم تا به جز او كسى را مى ديدم. چون همه او را ديدم اخلاص پديد آمد، بى نيازى او را درنگرستم، كردار همه خلق پر پشه يى نديدم. به رحمت او نگريستم، همه خلق را چند ارزن دانه يى نديدم. ازين هر دو چه آيد آنجا؟». و گفت : «از كار خدا عجب بماندم كه چندين سال خرد از من ببرده بود و مرا خردمند به خلق مى نمود». و گفت : «الهى چه بودى كه دوزخ و بهشت نبودى تا پديد آمدى كه خداپرست كى است؟». و گفت : «خداوند بازار من بر من پيدا كرد. در اين بازار بعضى گفتنى بود و بعضى شنودنى و بعضى نيز دانستنى. چون در اين بازار افتادم بازارها از پيش من برگرفت». و گفت : «خداوند بندگى من بر من ظاهر كرد. اول و آخر خويش قيامت ديدم. هر چه به اول به من بداد، به آخر همان داد. از موى سر تا به ناخن پاى پل صراط گردانيد». و گفت : «از خويشتن بگذشتى، صراط واپس كردى». و گفت : «هركس را از اين خداوند رستگارى بود، ما را اندوه دايم بود. خداى قوّت دهاد تا ما اين بار گران بكشيم». و گفت : «عجب بمانده ام از كردار اين خداوند كه از اوّل چندين بازار در درون اين پوست بنهاد بىگاهى من، پس آخر مرا از آن آگاه كرد تا من چنين متحير گرديدم. يا دليل المتحيرين زدنى تحيّرا». و گفت : «كله سرم عرش است و پايها

تحت الثّرى، و هر دو دست مشرق و مغرب». و گفت : «راه خداى را عدد نتوان كرد. چندان كه بنده است، به خدا راه است، به هر راهى كه رفتم قومى ديدم. گفتم : خداوندا مرا به راهى بيرون بر كه من و تو باشيم، خلق در آن راه نباشد. راه اندوه در پيش من نهاد.

گفت : اندوه بارى گران است. خلق نتواند كشيد». و گفت : «هر كه به نزديك خدا مرد است نزديك خلق كودك است و هر كه نزديك خلق مرد است آنجا نامرد است. اين سخن را نگه داريد كه من در وقتىم كه آن را صفت نتوان كرد». و گفت : «هر كه اين سخنان بشنود و بداند كه من خداى را ستوده ام، به عزّش بردارند. و هر كه پندارد كه خود را ستوده ام به ذلّش بردارند، كه اين سخنان من از درياى پاك است. زان خلق در وى برخه نيست». و گفت : «عافيت را طلب كردم در تنهايى يافتم و سلامت در خاموشى». و گفت : «در دل ندا آمد از خلق كه : اى بو الحسن! فرمان مرا ايستاده باش، كه من زنده ام، كه نميرم تا تو را حياتى دهم كه در آن حيات مرگ نبود، و هر چه تو را از آن نهى كردم دور باش از آن، كه من پادشاهىم كه ملك مرا زوال نيست. تا تو را ملكى دهم كه آن را زوال نباشد». و گفت : «هر كه مرا بشناخت به دوستى، حق را دوست داشت، و هر كه حق را دوست داشت به صحبت جوانمردان پيوست، و هر كه به صحبت جوانمردان پيوست به صحبت حق پيوست». و گفت : «زبان من به توحيد گشاده شد. آسمان ها و زمين ها را ديدم كه گرد بر گرد من طواف مى كردند و خلق از آن غافل». و گفت : «به دل من ندا آمد از حق كه مردمان طلب بهشت مى كنند و به شكر ايمان قيام نكرده اند مرا، از من چيزى ديگر مى طلبند». گفت : «مزاح مكنيد كه اگر مزاح را صورتى بودى، او را زهره نبودى كه در آن محلّت كه من بودمى درآيد». و گفت : «عالم بامداد برخيزد طلب زيادتى علم كند و زاهد طلب زيادتى زهد كند و بو الحسن در بند آن بود كه سرورى به دل برادرى رساند». و گفت : «هر كه مرا چنان نداند كه من در قيامت بايستم تا او را در پيش نكنم، در بهشت نشود. گو : اينجا ميا و بر من سلام مكن». و گفت : «چيزى به من درآمد كه مرا سى روز مرده كرد از آنچه اين خلق بدان زنده اند از دنيا و آخرت. آنگاه مرا زندگانيى داد كه در آن مرگ نبود». و گفت : «اگر من بر خرى نشينم و از نشابور درآيم و يك سخن بگويم تا قيامت دانشمند بر كرسى ننشيند». و گفت : «با خلق خدا صلح كردم كه هرگز جنگ نكردم، و با نفس جنگى كردم كه هرگز صلح نكردم». و گفت : «اگر نه آن بودى كه

مردمان گويند كه : به پايگاه بايزيد رسيد و بى حرمتى كرد، و الاّ هر چه بايزيد با خدا بگفته است و بينديشيده، من با شما بگفتمى». - و عجب اين است كه از او نقل مى كنند كه گفته است : «هر چه بايزيد با انديشه آنجا رسيده است بو الحسن به قدم آنجا رسيده است» - و گفت : «اين جهان به جهانيان واهشتيم و آن جهان به بهشتيان، و قدم برنهاديم جايى كه آفريده را راه نيست». و گفت : «چنان كه مار از پوست به درآيد به درآمدم». و گفت كه : «بايزيد گفت : نه مقيم و نه مسافر، و من مقيم در يكيى او سفر مى كنم». و گفت :

«روز قيامت من نگويم كه من عالم بودم يا زاهد يا عابد. گويم : تو يكيى، من ز آن يكيى تو بودم». و گفت : «بدينجا كه من رسيدم سخن نتوانم گفت، كه آنچه مراست با او، اگر با خلق بگويم خلق آن برنتابد، و اگر اين چه او راست با من، بگويد چون آتش باشد به بيشه درافگنى. دريغ آيدم كه با خويشتن باشم و سخن او گويم». و گفت : «تا خداوند - تعالى - مرا از من پديد آورد، بهشت در طلب من است و دوزخ در خوف من؛ و اگر بهشت و دوزخ اينجا كه من هستم گذر كنند، هر دو با اهل خويش در من فانى شوند. چه اميد و بيم من از خداوند من است و جز او كى است كه از او اميد و بيم بود؟». و گفت :

«تكبير فرضى خواستم پيوست. بهشت آراسته و دوزخ تافته و رضوان و مالك پيش من آوردند، تكبير احرام پيوستم. بينايى من به رجا بود كه نه بهشت ديدم و نه دوزخ. رضوان را گفتم : درآى درين نفس، نصيب خويش يابى، فرا در آمد و در سيصد و شصت و پنج رگ من چيزى نديد كه از او بيم داشت». و گفت : «هر كسى بر در حق رفتند چيزى يافتند و چيزى خواستند و بعضى خواستند و نيافتند، و باز جوانمردان را عرضه كردند نپذيرفتند و باز بو الحسن نپذيرفت و باز بو الحسن را ندا آمد كه : همه چيز به تو دهيم مگر خداوندى، گفتم : الهى! اين داد و دهم از ميان برگير كه در ميان بيگانگان رود» - و اين از غيرت بود كه : نبايد كه بيگانگى بود - و گفت : «انديشيدم وقتى كه : از من آرزومندتر بنده يى هست؟ خداوند - تعالى - چشم باطن من گشاده كرد تا آرزومندان او را بديدم.

شرم داشتم از آرزومندى خويش. خواستم كه بدين خلق وانمايم عشق جوانمردان، تا خلق بدانستندى كه : هر عشق، عشق نبود، تا هر كه معشوق خود را بديدى شرم داشتى كه گفتى : من تو را دوست دارم». و گفت : «خلق آن گويند كه ايشان را با حق بود و بو الحسن آن گويد كه حق را با او بود». و گفت : «سى سال است تا روى فرا اين خلق

كرده ام و سخن مى گويم و خلق چنان دانند كه من با ايشان مى گويم. من خود با حق مى گويم. به يك سخن با اين خلق خيانت نكردم. به ظاهر و باطن با حق بودم. و اگر محمّد - عليه السلام - از اين در درآيد، مرا ازين سخن خاموش نبايد بود». و گفت :

«پدرم و مادرم از فرزند آدم بود. اينجا كه منم نه آدم است و نه فرزندان. جوانمردى [و] راستى با خداى است و بس». و گفت : «به قفا بازخفته بودم، از گوشه عرش چيزى قطره قطره مى چكيد به دهانم، و در باطنم حلاوت پديد مىمد». و گفت : «به خواب ديدم : من و بايزيد و اويس قرنى در يك كفن بوديمى». و گفت : «در همه جهان زنده اى ما را ديد و آن بايزيد بود».

نقل است كه روزى اين آيت همى خواند : قوله - تعالى - إِنَّ بَطْشَ رَبِّكَ لَشَدِيدٌ.

گفت : «بطش من سخت تر از بطش اوست، كه او عالم و اهل عالم را گيرد و من دامن كبريائى او گيرم». و گفت : «چيزى بر دلم نشان شد از عشق كه در همه عالم كس را محرم آن نيافتم كه با وى بگويم». و گفت : «فردا خداى - تعالى - گويد به من : هر چه خواهى بخواه، گويم : بار خدايا تو عالم ترى. گويد : همّت تو تو را بدادم، جز آن حاجت خواه. گويم : الهى! آن جماعت خواهم كه در وقت من بودند و از پس من تا به قيامت، به زيارت من آمدند و نام من شنيدند و نشنيدند. از حق - تعالى - ندا آيد كه : در دار دنيا آن كردى كه ما گفتيم، ما نيز آن كنيم كه تو خواهى». و گفت : «خداى - تعالى - همه را پيش من كند، رسول - عليه السلام - گويد : اگر خواهى تو را از پيش جاى كنم. گويم : يا رسول الله! من در دار دنيا تابع تو بودم. اينجا نيز پس رو توام. بساطى از نور بگستراند، ابو الحسن و ژنده جامگان او بر آنجا جمع آيند. مصطفى را بدان جمع چشم روشن شود. اهل قيامت همه متعجّب بمانند. فرشتگان عذاب مى گذرند، مى گويند : اينان آن قومند كه ما را از ايشان هيچ رنگى نيست». و گفت : «مصطفى - عليه السلام - فردا مردانى را عرضه دهد كه در اولين و آخرين، مثل ايشان نبود. حق - تعالى - بو الحسن را در مقابله ايشان آورد و گويد : اى محمّد ايشان صفت تواند، بو الحسن صفت من است».

و گفت : «خداى - تعالى - به من وحى كرد و گفت : هر كه ازين رود تو آبى خورد، همه را به تو بخشيدم». و گفت : «روز قيامت من نه آنم كه زيارتيان خويش را شفاعت كنم، كه ايشان خود شفاعت ديگران كنند». و گفت : «هر كه استماع سخن ما كرد و كند، كمترين

درجتش آن بود كه حسابش نكنند فردا». و گفت : «به ما وحى كردند كه همه چيزى ارزانى داشتم غير الخفية». و گفت : «گاه بو الحسن اويم، گاه او بو الحسن من است» - معنى آن است : چون بو الحسن در فنا بودى بو الحسن او بودى، و چون در بقا بودى هر چه ديدى همه خود ديدى و آنچه ديدى بو الحسن او بودى. معنى ديگر آن است كه :

در حقيقت چون الست و بلى او گفت، پس آن وقت كه بلى جواب داد، بو الحسن او بود و بو الحسن ناموجود، پس بو الحسن او بوده باشد. معنى اين در قرآن است كه مى فرمايد : قوله - تعالى - وَما رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَلكِنَّ اللهَ رَمى - و گفت : «نردبانى بى نهايت بازنهادم تا به خدا رسيدم. قدم بر نخست پايه نردبان كه نهادم به خدا رسيدم» معنى آن است كه به يك قدم به خدا رسيدن دنى است و چندان نردبان بى نهايت نهادن متدّنى، يكى سفر است فى نور الله و نور الله بى نهايت است - و گفت : «مردمان گويند :

خدا و نان، و بعضى گويند : نان و خدا، و من گويم : خدا، بى نان. خدا، بىب. خدا، بى همه چيز». و گفت : «مردمان را با يكديگر خلاف است تا : فردا او را ببينند يا نه؟ بو الحسن دادوستد به نقد مى كند كه گدايى كه نان شبانگاه ندارد و دستار از سر برگيرد و دامن به زير نهد، محال بود كه به نسيه فروشد». و گفت : «از هر چه دون حقّ است زاهد گرديدم، آنگاه خويش ١را خواندم و گفت : من در ولايت تو نيايم كه مكر تو بسيار است». و گفت : «اگر بر بساط محبّتم بدارى در آن مست گردم در دوستى تو، و اگر بر بساط هيبتم بدارى ديوانه گردم در سلطنت تو. چون نور گستاخى سر برزند، هر دو خود من باشم و منى من توى». و گفت : «روى به خدا باز كردم، گفتم : اين يكى شخص بود كه مرا به تو خواند و آن مصطفى بود - عليه السلام - چون از او فروگذرى همه خلق آسمان و زمين را من به تو خوانم» - و اين بيان حقيقت است به اثبات شريعت - و گفت : «روى به خدا باز كردم و گفتم : الهى خوشى به تو در بود، اشارت به بهشت كردى؟». و گفت :

«خداى - تعالى - در غيب بر من بازگشاد كه : همه خلق را از گناه عفو كنم مگر كسى را كه دعوى دوستى من كرده باشد. من نيز روى بدو باز كردم و گفتم : اگر از آن جانب عفو پديد نيست ازين جانب هم پشيمانى پديد نيست، بكوش تا بكوشيم كه بر آنچه گفته ايم پشيمان نيستيم». و گفت : «روى به خدا بازكردم. گفتم : الهى روز قيامت داورى همه

__________

١ - ظ : خويشتن.

بگسلد و آن داورى كه ميان من و توست نگسلد». و گفت : «چون به جان نگرم جانم درد كند، و چون به دل نگرم دلم درد كند، چون به فعل نگرم قيامتم درد كند، چون به وقت نگرم درد توام كنى ١. الهى نعمت تو فانى است و نعمت من باقى و نعمت تو منم و نعمت من توى» و گفت : «الهى هر چه تو با من گويى من با خلق تو گويم و هر چه تو با من دهى من خلق تو را دهم». و گفت : «الهى حديث تو از من نپذيرند». و گفت - كه هيچ كس نبود با او نشسته - و مى گفت : «تو مرا چيزى گفتى كه در اين جهان نيايد، و من تو را جوابى دادم كه در هر دو جهان نيايد». و چنين بسيار بودى كه جوابى همى دادى و كسى حاضر نبودى.

و گفت : «الهى روز بزرگ، پيغامبران بر منبرهاى نور نشينند و خلق نظاره ايشان بود و اولياء تو بر كرسى ها نشينند از نور، خلق نظاره ايشان بود. بو الحسن بر يگانگى تو نشيند تا خلق نظاره تو بود». و گفت : «الهى سه چيز از من به دست خلق مكن : يكى جان من كه من جان از تو گرفتم به ملك الموت ندهم و روز و شب با من توى. كرام الكاتبين در ميان چه كار دارند؟ و ديگر سؤال منكر و نكير نخواهم، كه نور يقين تو با ايشان دهم، تا به تو ايمان نيارند دست وانگيرم». و گفت : «اگر بنده يى همه مقامها به پاكى خود بگذارد، هستى حق هيچ آشكارا نشود تا هر چه از او فروگرفته است با او ندهند». و گفت : «الهى مرا در مقامى مدار كه گويم : خلق و حق، يا گويم : من و تو. مرا در مقامى دار كه در ميان نباشم همه تو باشى». و گفت : «الهى اگر خلق را بيازارم همين كه مرا بينند راه بگردانند، و چندان كه تو را بيازرديم تو با مايى». و گفت : «اين راه پاكان است. الهى! با تو دستى بزنم تا به تو پيدا گردم در همه آفريده، يا فروشوم كه ناپديد گردم. صدق آن برزيدم، آن نيافتم، كه كرامت هر زاهد پرسيدم، و روز و شب بر من بر حذر بود كه بر من گذر كرد. خضر - عليه السلام - كه آمد در حذر بود (؟)». و گفت : «چون دو بود همتا بود.

يكى بود همتا نبود». و گفت : «الهى هر چيزى كه از آن من است در كار تو كردم و هر چه از آن تو است در كار تو كردم تا منى [من] از ميان برخيزد و همه تو باشى». و گفت : «در همه حال مولاى توام و از آن رسول تو و خادم خلق تو». و گفت : «هشتاد تكبير بكردم يكى بر دنيا دوّم بر خلق سيّوم بر نفس چهارم بر آخرت پنجم بر طاعت، و اين را با خلق

__________

١ - ظ : كند.

بتوان گفت و ديگر را مجال نيست». و گفت : «چهل گام برفتم. به يك قدم از عرش تا ثرى بگذاشتم. ديگر آن را صفت نتوان كرد و اگر اين با كسى بگويى كه ميان وى و خداوند حجابى نبود، دل و جانش بشود». و گفت : «الهى اگر ميان من و تو حجابى بودى چنين نبودى. كسى بايستى كه زندگانيش به خداى بودى تا من صفت تو با او بكردمى كه اين خلق زنده نه اند». و گفت : «اگر اين رسولان و بهشت و دوزخ نبودى، من هم از اين بودمى كه امروز هستم از دوستى تو و از فرمانبردارى تو از بهر تو». و گفت : «چون مرا ياد كنى جان من فداى تو باد، و چون دل من تو را ياد كند، نفس من فداى دل من باد». و گفت : «الهى اگر اندامم درد كند شفاء تو دهى، چون توام درد كنى شفا كه دهد؟». و گفت :

«الهى مرا تو آفريدى براى خويش آفريدى. از مادر براى تو زادم. مرا به صيد هيچ آفريده مكن». و گفت : «از بندگان تو بعضى نماز و روزه دوست دارند و بعضى حجّ و غزا و بعضى علم و سجّاده. مرا از آن باز كن، كه زندگانيم و دوستيم جز از براى تو نبود» و گفت : «الهى اگر تنى بودى و دلى بودى از نور، هم تو را نشايستى، فكيف تنى و دلى چنين آشفته، كى تو را شايد؟». و گفت : «الهى هيچ كس بود از دوستان تو كه نام تو بسزا برد؟ تا بينايى خود بكنم و در زير قدم او نهم؛ و يا هستند در وقت من؟ تا جان خود فداى او كنم و يا از پس من خواهند بود؟» و گفت : «الهى مرا بدين خلق چنين نمودى كه سر بدان گريبان بركرده ام كه ايشان بركرده اند. اگر بديشان فرا نمودى كه من سر به كدام گريبان بر كرده ام چه كردندى؟». و گفت : «خداوندا من در دنيا چندان كه خواهم از تو لاف بخواهم زد. فردا هر چه خواهى با من بكن». و گفت : «الهى ملك الموت تو را بفرست تا جان من بستاند و من جان او بستانم، تا جنازه هر دو به گورستان برند». و گفت : «الهى گروهىند كه ايشان روز قيامت شهيد خيزند كه ايشان در سبيل تو كشته شده باشند، و من آن شهيد خيزم كه به شمشير شوق تو كشته شده باشم، كه دردى دارم كه تا خداى من بود آن درد مى بود؛ و درد را جستم نيافتم، درمان جستم نيافتم اما، درمان يافتم». و گفت : «در همه كارها پيش طلب بود پس يافت، الا در اين حديث، كه پيش يافت بود پس طلب». و مريدان را گفتند ١ : «پاى آبله كرديد و مردان بىبله رسيدند نامردان را پاى آبله كند و مردان را نشستگاه». و گفت : «بايزيد مريدان را گفت كه حق گفت : هر كه مرا خواهد

__________

١ - ظ : گفتى.

كرامتها كنم و هر كه تو را كه بايزيدى خواهد، نيستش كنم كه هيچ جايش پديد نيارم؛ اكنون شما چه گوييد؟». گفتند : «اگر نيز نيست نكند ١جان را خواهيم». و گفت : «اگر بنده آفريده در پيش حق بايستد چنان كه دو به يكى بود، هنوز آن روش چيزى نيست به مقام مردان». از او پرسيدند كه : «دو به يكى چون بود؟». گفت : «چنان كه خلق از پيش او برخيزد، او نيز در خويشتن برسد، همى خورد و طعم نداند، سرما و گرما برو گذر مى كند و خبرش نبود، و چون از خويشتن برسد به جز حق هيچ نبود». و گفت : «كس بود كه به هفتاد سال يك بار آگاه نبود، و كس بود كه به پنجاه سال، و كس بود به چهل سال و كس بود به بيست سال، و كس بود به هر سال، و كس بود به هر ماه، و كس بود به هر وقت نماز، و كس بود كه بر او احكام مى راند و او را از اين جهان و از آن جهان خبر نبود». و گفت : «آسان آسان نگوييا كه : من مردىم. تا هفتاد سال معامله خويش چنان كه تكبير اول به خراسان پيوندى و سلام به كعبه بازدهى زبر تا به عرش و زير تا به ثرى بينى، همه را همچون بى نمازى زنان بينى. آن وقت بدانكه مردى نه اى». و گفت : «هر كه در دار دنيا دست به نيك مردى به دركند، بايد تا از خدا آن يافته بود كه : بر كنار دوزخ بايستد به قيامت، و هر كه را خداى به دوزخ مى فرستد او دست او مى گيرد و به بهشت مى برد». و گفت : «از خلقان بعضى به كعبه طواف كنند و بعضى به آسمان بيت المعمور و بعضى به گرد عرش، و جوانمردان در يگانگى او طواف كنند». و گفت : «همه كس نماز كنند و روزه دارند و ليكن مرد آن مرد است كه شصت سال بر او بگذرد كه فرشته يى بر او هيچ ننويسد كه ٢او را از آن شرم بايد داشت از حق، و حق را فراموش نكند به يك چشم زخم، مگر بخسبد. آن چه مشاهده بود - كه گويند در بنى اسرائيل كس بودى كه سالى در سجود بودى و دو سال - در مشاهده اين بود كه اين امت دارد كه يك ساعت فكرت اين بنده با يك ساله سجود ايشان برابر بود». و گفت : «مى بايد كه دل خويش چون موج دريا بينى كه آتش از ميان آن موج برآيد و تن در آتش بسوزد، درخت وفا از ميان آن سوخته برآيد، ميوه بقاء ظاهر حاصل شود و چون ميوه بخورى آب آن ميوه به گذر دل فروشود.

فانى شوى در يگانگى او». و گفت : «خداى را بر روى زمين بنده يى است كه در دل او نورى گشاده است از يگانگى خويش، كه اگر هر چه از عرش تا ثرى هست گذر در آن نور كند، بسوزد، چنان كه پر گنجشكى كه به آتش فرودارى».

__________

١ - ظ : كند.

٢ - زائد مى نمايد.

دانشمندى گفت : «چيزى پرسيدم، گفت : اين زمان نتوانى دانست تا بدان مقام رسى كه به روزى هفتاد بار بميرى و به شبى هفتاد بار، و كارش چهل سال چنين زندگانى بود». و گفت : «اينچه در اندرون پوست اوليا بود، اگر چند ذرّه ميان دو لب و دندان او بيايد، همه خلق آسمان و زمين در فزع افتد» و گفت : «خداى را بر پشت زمين بنده يى است كه به شب تاريك خفته بود و لحاف در سر كشيده، پس ستاره آسمان مى بيند كه در آسمان مى گردد، و ماه را همچنين، و طاعت و معصيت همه خلايق مى بيند كه به آسمان مى برند، و مى بيند كه روزى خلقان از آسمان به زمين مىيند، و ملايكه را مى بيند كه از آسمان به زمين و از زمين به آسمان مى روند، و خورشيد را مى بيند كه در آسمان گذر مى كند». و گفت : «كسى را كه همگى او خداوند فرا گرفته بود، از موى سر تا اخمص قدم او، همه به هستى خداى اقرار دهد». و گفت : «مردان خداى - تعالى - هميشه بودند و هميشه باشند». و گفت : «الست بربّكم را بعضى شنيدند كه : نه من خداام؟ و بعضى شنيدند كه : نه من دوست شماام؟ و بعضى چنان شنيدند كه نه همه منم؟». و گفت :

«خداى تعالى به اولياء خويش لطف كرد و لطف خدا چون مكر خدا بود». و گفت : «هر كه از خدا به خدا نگرد خلق را نبيند». و گفت : «مثل جان چون مرغى است كه پرى به مشرق دارد و پرى به مغرب و پاى به ثرى و سر بدان جا كه آن را نشان نتوان كرد». و گفت : «دوست چون با دوست حاضر آيد همه دوست را بيند. خويشتن را نبيند». و گفت : «آن را كه انديشه يى به دل درآيد كه از آن استغفار بايد كردن، دوستى را نشايد». و گفت : «سرّ جوانمردان را خداى - تعالى - بدان جهان و بدين جهان آشكارا نكند و ايشان نيز آشكارا نكنند». و گفت : «اندكى تعظيم، به از بسيارى علم و عبادت و زهد». و گفت : «خداى - تعالى - موسى را - عليه السلام - گفت : لن ترانى، زبان همه جوانمردان از اين سؤال و سخن خاموش گرديد». و گفت : «چشم جوانمردان بر غيب خداوند بود تا چيزى بر دل ايشان افتد، تا بچشند آنچه اوليا و انبيا چشيده اند. دل جوانمردان به بارى در بود كه اگر آن بار، بر آفريده نهند، نيست شود و اولياء خود را خود مى دارد تا آن بار بتوانند كشيد، و الاّ رگ و استخوان ايشان از يكديگر بيامدى». و گفت : «چه مردى بود كه مثل فتوح او چون مرغى شود كه خانه اش زرين بود؟ چه مردى بود كه حق - تعالى - او

را به راهى ببرد كه آن راه مخلوق بود». و گفت : «خداى - تعالى - را بر پشت زمين بنده يى هست كه او خداى را ياد كند، همه شيران بول بيفگنند، ماهيان در دريا از رفتن فروايستند، ملايكه آسمان در هيبت افتند، آسمان و زمين و ملايكه بدان روشن بباشند». و گفت : «همچنين خداى - تعالى - را بندگان اند بر پشت زمين كه خداى را ياد كنند ماهى در دريا از رفتن بازايستد، زمين در جنبيدن آيد، خلق پندارند كه زلزله است. و همچنين بنده يى هست او را كه نور او به همه آفريده برافتد. چون خداى را ياد كند از عرش تا به ثرى بجنبد». و گفت : «از آن آب محبّت كه در دل دوستان جمع كرده است، اگر قطره يى بيرون آيد همه عالم پر شود كه هيچ آب در نشود؛ و اگر از آن آتش كه در دل دوستان پديد آورده است ذره يى بيرون آيد از عرش تا به ثرى بسوزد». و گفت : «سه جاى، ملايكه از اوليا هيبت دارند : يكى ملك الموت در وقت نزع، دوّم كرام الكاتبين در وقت نبشتن، سيّوم نكير و منكر در وقت سؤال». و گفت : «آن را كه او بردارد پاكيى دهد كه تاريكى در او نبود، قدرتى دهد كه هر چه گويد : بباش، بباشد ميان كاف و نون». و گفت :

«گروهى را به اوّل خداوند ندانستند كه به آخر هم بود. خدا ما را از ايشان كناد؛ و گروهى از بندگان آنهااند كه خداى - تعالى - ايشان را بيافريد ندانستند كه به اول ايشان را خداوند است تا به آخر؛ و آخر ايشان قيامت». و گفت : «ندا آمد از آسمان كه : بنده من آن را كه تو مى جويى، به اول خود نيست، به آخر چون توان يافت؟ كه اين راهى است از خدا به خدا. بنده آن بازنيابد».

مردى را گفت : «آنجا كه تو را كشتند خون خويش ديدى». پس گفت : «بگو كه :

آنجا [كه] مرا كشتند هيچ آفريده نبود، كه خون جوانمردان بر وى مباح است». و گفت :

«چون به عمر خويش درنگرستم، همه طاعت خويش - هفتاد و سه ساله - يك ساعت ديدم و چون به معصيت نگريستم درازتر از عمر نوح ديدم». و گفت : «تا به يقين ندانستم كه رزق من بر اوست دست از كار بازنگرفتم، و تا عجز خلق نديدم پشت بر خلق نياوردم». و گفت : «جوانمردى به كنار باديه رسيد. به باديه فرونگريست و بازپس گرديد، و گفت : من اينجا فرونگنجم، يعنى آنچه منم». و گفت : «چنان بايد بودن كه ملايكه كه بر شما موكّل اند، با رضا ايشان را واپس فرستى؛ و يا اگر نه، چنان بايد بود كه شبنگاه ديوان از دست ايشان فراگيرى، و آن چه ببايد ستردن بسترى، و آن چه ببايد

نبشتن بنويسى؛ و اگر نه چنان بودن كه شبانگاه كه آنجا بازشوند گويند : نه نيكى بودش و نه بدى. خداوند - تعالى - بگويد : من نيكويى ايشان با شما بگويم». و گفت : «مردان خداى را اندوه و شادى نبود، و اگر اندوه و شادى بود هم از او بود». و گفت : «صحبت با خداى كنيد، با خلق مكنيد كه ديدنى خداست و دوست داشتنى خدا و آن كس كه به وى نازيد خداست و گفتنى خداست و شنودنى خداست». و گفت : «كس بود كه در سه روز به مكّه رود و بازآيد؛ و كس بود كه در شبانروزى، و كس بود كه در شبى، و كس بود كه در چشم زخمى ١. پس آن كه در چشم زخمى برود و بازآيد قدرت بود». و گفت : «تا خداى - تعالى - بنده را در ميان خلق دارد، فكرتش از خلق جدا نشود، چون دل او را از خلق جدا كند در مخلوقش فكرت نبود، فكرتش با خداوند بود» - يعنى : در دلش فكرت بنماند - و گفت : «خداى - تعالى - مؤمنى را هيبت چهل فرشته دهد و اين كمترين هيبت بودش كه داده بود، و آن هيبت از خلقان بازپوشد، تا خلقان با ايشان عيش توانند كرد».

و گفت : «اگر كسى اينجا نشسته بود چشمش به لوح برافتد، روا بود و من فرا پذيرم، و ليكن بايد كه نشانش با من دهد». و گفت : «اگر خداى - تعالى - را به خردشناسى علمى با تو بود؛ و اگر به ايمان شناسى راحتى با تو بود؛ و اگر به معرفت شناسى دردى با تو بود».

و گفت كه : «على دهقان گفت كه : مرد به يك انديشه ناصواب كه بكند، دوساله راه از حق تعالى - بازپس افتد». و گفت : «عجب دارم از اين شاگردان كه گويند : پيش استاد شديم. و ليكن شما دانيد كه من هيچ كس را استاد نگرفتم، كه استاد من خدا بود - تبارك و تعالى - و همه پيران را حرمت دارم».

دانشمندى از او سؤال كرد كه : «خرد و ايمان و معرفت را جايگاه كجاست؟».

گفت : «تو رنگ اينها را به من نماى تا من جايگاه ايشان با تو نمايم». دانشمند را گريه برافتاد. به گوشه يى نشست.

شيخ را گفتند : «مردان رسيده كدام باشند؟». گفت : از «مصطفى - عليه السلام - درگذشتى، مرد آن باشد كه او را هيچ از اين درنيابد. و تا مخلوق باشى همه دريابد» - يعنى از عالم امر باش نه از عالم خلق - و گفت : «مردان از آنجا كه باشند سخن نگويند، پس تر بازآيند تا شنونده سخن فهم كند». و گفت : «همه كس نازد بدانچه داند تا بداند كه

__________

١ - «هـ» در يك لمحه. شايد متن «چشم زدنى» باشد، يا چشم زخم به معنى طرفة العين!

هيچ نداند، چون بدانست كه هيچ ندانست شرم دارد از دانش خود، تا آنگاه كه معرفتش به كمال باشد». و گفت : «خداوند را به تهمت نبايد دانست و به پنداشت نبايد دانست كه گويى : دانيش، و ندانيش. خداى را چنان بايد دانست كه هر چه مى دانيش گويى :

كاشكى بهتر دانستمى». و گفت : «بنده چنان بهتر بود كه از خداوند خويش نه به زندگانى واشود و نه به مرگ». و گفت : «چون خداى - تعالى ١به سوى خويش راه نمايد، سفر و اقامت اين بنده در يگانگى او بود و سفر و اقامت او به سرّ بود». و گفت : «دل كه بيمار حق بود، خوش بود زيرا كه شفايش جز حق هيچ نبود». و گفت : «هر كه با خداى - تعالى زندگانى كند ديدنيها همه ديده بود، و شنيدنيها همه شنيده، و كردنيها كرده و دانستنى دانسته». و گفت : «به بارى آسمان و زمين، طاعت با انكار اين جوانمردان هيچ وزن نيارد». و گفت : «در اين واجار بازارى است كه آن را بازار جوانمردان گويند و نيز بازار حق خوانند، از آن راه حق، شما آن را ديده ايد؟». گفتند : «نه». گفت : «در آن بازار صورتها بود نيكو، چون روندگان آنجا رسند آنجا بمانند و آن صورت كرامت بود و طاعت بسيار و دنيا و آخرت. آنجا بمانند، به خدا نرسند. بنده چنين نيكوتر كه خلق را بگذارد و با خدا به خلوت در شود، و سر به سجده نهد و به درياى لطف گذر كند، به يگانگى حق رسد و از خويشتن برهد، همه بر وى مى راند و او خود در ميان نه». و گفت : «اين علم را ظاهر ظاهرى [است] و باطنى و باطن باطنى. علم ظاهر و ظاهر ظاهر آن است كه علما مى گويند، و علم باطن آن است كه جوانمردان با جوانمردان مى گويند، و علم باطن باطن راز جوانمردان است با حق - تعالى - كه خلق را آنجا راه نيست». و گفت : «تا تو طالب دنيا باشى دنيا بر تو سلطان بود، و چون از وى روى بگردانى تو بر وى سلطان باشى». و گفت : «درويش كسى بود كه او را دنيا و آخرت نبود، و نه در هر دو نيز رغبت كند كه دنيا و آخرت از آن حقيرترند كه ايشان را با دل نسبت بود». و گفت : «چنان كه از تو نماز طلب نمى كند پيش از وقت، تو نيز روزى مطلب پيش از وقت». و گفت : «جوانمردى دريايى است به سه چشمه : يكى سخاوت، دوّم شفقت، سيّوم بى نيازى از خلق و نيازمندى به حق». و گفت : «نفس كه از بنده برآيد و به حق شود، بنده بياسايد. نظر كه از خداى به بنده آيد بنده را برنجاند». و گفت : «از حال خبر نيست و اگر بود آن علم بود نه

__________

١ - «ن» : خداى تعالى را.

حال. يا به حق راه است يا به حق كسى را راه نيست. همه آفريده در بو الحسن جاى گيرد و بو الحسن را در خويشتن يك قدم جاى نيست». و گفت : «از هر قومى يكى بردارد و آن قوم را بدو بخشد. قومى را به دوستى گرفت و از خلق جدا وا كرد». و گفت :

«در گوشه يى بنشينيد و روى به من فرا كنيد». و گفت : «مردان كه بالا گيرند به پاكى بالا گيرند نه به بسيارى كار». و گفت : «اگر ذره يى نيكويى خويش بر تو بگشايد، در عالم كسى نباشد كه تو را از وى ببايد شنيدن يا ببايد گفتن». و گفت : «علما گويند كه : ما وارثان رسوليم. رسول را وارث ماايم كه آنچه رسول ١بود بعضى ما داريم. رسول درويشى اختيار كرد و درويشى اختيار ماست. با سخاوت بود و با خلق نيكو بود و بى خيانت بود، با ديدار بود، رهنماى خلق بود، بى طمع بود، شر و خير از خداوند ديد، با خلقش غشّ نبود، اسير وقت نبود، هر چه خلق از او بترسند نترسيد، و هر چه خلق بدو اميد دارند او نداشت، به هيچ غرّه نبود، و اين جمله صفات جوانمردان است. رسول - عليه السلام - دريايى بود بى حد كه اگر قطره يى از آن بيرون آيد همه عالم و آفريده غرق شود. در اين قافله كه ماييم، مقدمه حق است، آخرش مصطفى است، بر قفا صحابه اند، خنك آنها كه در اين قافله اند و جانهاشان با يكديگر پيوسته است كه جان بو الحسن را هيچ آفريده پيوند نكرد» و گفت : «دعوى كنى، معنى خواهند و چون معنى خواهند و چون معنى پديد آيد، سخن بنماند، كه از معنى هيچ نتوان گفت». و گفت : «خداى - تعالى - همه اوليا و انبيا را تشنه درآورد و تشنه ببرد». و گفت : «اين نه آن درياست كه كشتى بازدارد، كه صدهزار بر خشكى اين دريا غرق شوند، بلكه به دريا نرسند اينجا چه بازدارد؟ خدا و بس!». و گفت : «رسول - عليه السلام - در بهشت شود خلقى بيند بسيار، گويد : الهى اينان به چه درآمدند؟ گويد : به رحمت، هر كه به رحمت خدا درآيد به در شود. جوانمردان به خدا درشوند، ايشان را به راهى برد خدا، كه در آن راه خلق نبود». و گفت : «هزار منزل است بنده را به خدا. اولين منزلش كرامات است. اگر بنده مختصر همّت بود، به هيچ مقامات ديگر نرسد». و گفت : «راه دو است : يكى راه هدايت و ديگر راه ضلالت. آنچه راه ضلالت است آن راه بنده است به خداوند، و آنچه راه هدايت است راه خداوند است به بنده. پس هر كه گويد : بدو رسيدم، نرسيد و هر كه گويد : بدويم رسانيدند، رسيد». و

__________

١ - ظ : رسول را.

گفت : هر كه او را يافت بنماند و هر كه او را نيافت بنمرد». و گفت : «يك ذرّه عشق از عالم غيب بيامد و همه سينه هاى محبّان ببوييد، هيچ كس را محرم نيافت، هم با غيب شد». و گفت : «در هر صدسال يك شخص از رحم مادر بيايد كه او يگانگى خداى را شايد». و گفت : «او را مردانى باشند : مشرق و مغرب، على و ثرى، در سينه ايشان پديد نيايد». و گفت : «هر آن دلى كه بيرون از خداى در او چيزى ديگر بود اگر همه طاعت است، آن دل مرده است».

گفتند : «دلت چگونه است؟». گفت : «چهل سال است تا ميان من و دل جدايى انداخته اند». و گفت : «مادر فرزند را چند بار گويد : مادر تو را ميراد، بنتواند مرد و ليكن در آن گفت صادق باشد». و گفت : «سه چيز با خدا نگاه داشتن دشوار است : سرّ با حق و زبان با خلق و پاكى در كار». و گفت : «[چه] چيز ميان بنده و خدا حجاب بتواند كردن مگر نفس؟ همه كس ازين بناليدند به خدا، و پيغمبران نيز بناليدند». و گفت : «دين را از شيطان آن فتنه نيست كه از دو كس : عالمى بر دنيا حريص و زاهدى از علم برهنه». و صوفيى را گفت : «اگر برنايى را با زنى در خانه كنى سلامت يابد، و اگر با قرّائى در مسجد كنى سلامت نيابد». و گفت : «نگر تا از ابليس ايمن نباشى كه در هفتصد درجه در معرفت سخن گويد». و گفت : «از كارها بزرگتر ذكر خداى است و پرهيز و سخاوت و صحبت نيكان». و گفت : «هزار فرسنگ بشوى تا از سلطانيان كسى را نبينى، آن روز سودى نيك كرده باشى». و گفت : «اگر مؤمن را زيارت كنى بايد كه ثواب آن به صد حج پذيرفته ندهى كه زيارت مؤمن را ثواب بيشتر است از صدهزار دينار كه به درويشان دهى. چون زيارت مؤمن كنى به اعتقاد گيرى كه خداى - تعالى - بر شما رحمت كرده است». گفت :

«قبله پنج است : كعبه است كه قبله مؤمنان است و ديگر بيت المقدس كه قبله پيغامبران و امّتان گذشته بوده است، و بيت المعمور به آسمان كه آنجا مجمع ملايكه است، و چهارم عرش كه قبله دعاست. و جوانمردان را قبله خداست، فاينما تولّوا فثمّ وجه الله». و گفت : «اين راه همه بلا و خطر است، ده جاى زهرست، يازدهمين جاى شكرست». و گفت : «تا نجويندت مجوى كه آنچه جويى چون بيابى به تو ماند و چون تو بود». و گفت :

«بهره مندتر از علم آن است كه كار بندى، و از كار بهتر آن است كه بر تو فريضه است».

و گفت : «چون بنده عزّ خويش فرا خداى دهد، خداى - تعالى - عزّ خويش بر آن نهد و

باز به بنده دهد تا به عزّ خدا عزيز شود». و گفت : «خردمندان خداى را به نور دل بينند و دوستان به نور يقين و جوانمردان به نور معاينه».

پرسيدند كه : «تو خداى را كجا ديدى؟». گفت : «آنجا كه خويشتن نديدم». و گفت : «كسانى بودند كه نشان يافت دادند و ندانستند كه يافت محال است، و كسانى بودند كه نشان مشاهده دادند و ندانستند كه مشاهده حجاب است». و گفت : «هر كه بر دل او انديشه حقّ و باطل درآيد، او را از رسيدگان نشماريم». و گفت : «من نگويم كه كار نبايد كرد تو را، اما ببايد دانستن كه آن چه مى كنى تو مى كنى يا به تو مى كنند؟ آن بازرگانى اين است كه بنده با سرمايه خداوند مى كند. چون سرمايه با خداوند دهى، تو با خانه شوى تو را به اوّل خداوند است و به آخر هم خداوند و در ميانه هم خداوند، و بازار تو از او رواست. نى تو، هر كه به نصيب خويش بازار بيند او را آنجا راه نيست». و گفت :

«همه مجتهدات از سه بيرون نبود : يا طاعت تن بود يا ذكر به زبان يا فكر دل، و مثل اين چون آب بود كه به دريا در شود به دريا كجا پديد آيد؟ اين سه تمام» و گفت : «آنگاه كه دريا پديد آيد جمله معامله او و از آن جمله جوانمردان غرقه شود، جوانمردى آن بود كه فعل خويش نبينى». و گفت كه : «فعل تو چون چراغ بود و آن دريا چون آفتاب. آفتاب چون پديد آيد به چراغ چه حاجت بود؟». و گفت : «اى جوانمردان هشيار باشيد كه او را به مرقع و سجّاده نتوانيد ديد، هر كه بدين دعوى بيرون آيد او را كوفته گردانند، هر چه خواهى، گو : باش. جوانمردى بود ١كه نفس و جانى نبود. روز قيامت خصم خلق خلق است و خصم ما خداوند است، چون خصم او بود داورى هرگز منقطع نشود. او ما را سخت گرفته است و ما او را سخت تر». و گفت : «با خداى، بزرگ همّت باشيد، كه همّت همه چيزى به تو دهد مگر خداوندى و اگر گويد : خداوندى، نيز به تو دهم، بگويى كه :

دادن و دهم صفت خلق است. بگوى : الله بى جاى، الله بى خواست، الله بى همه چيزى.

مستى آن را نيكو بود كه مى خورده بود». و گفت : «تا كى گويى صاحب راى و صاحب حديث، يك بار بگوى : الله، بى خويشتن. يا بگوى : الله، به سزاى او». و گفت : «كسانى مىيند با گناه، بعضى مىيند با طاعت، اين نه طريق است كه با اين هيچ در گنجد، تو هر دو را فراموش كن. چه ماند؟ الله! هر كه به وقت گفتار و انديشه خداى را با خويشتن

__________

١ - شايد : آن بود.

نبيند در اين دو جاى به آفت درافتد». و گفت : «همه خلق در آن اند كه چيزى آنجا برند كه سزاى آنجا بود، از اينجا هيچ چيز نتوان برد. از اينجا، آنجا ١چيزى برند كه آنجا غريب بود و آن نيستى بود». و گفت : «امام آن بود كه به همه راه ها رفته بود». و گفت : «از طاعت خلق آسمان و زمين آنجا چه زيادت پديد آمده است تا از آن تو پديد آيد؟ زيادتى كردن چه افزايى ٢؟ از معامله چندان بس كه شريعت را بر تو تقاضايى نبود و از علم چندانى بس بود كه بدانى كه : او تو را چه فرموده است، و از يقين چندان بس بود كه بدانى كه آنچه تو مى خورى روزى توست، تا نگويى كه : اين خورم يا آن خورم». و گفت :

«خداى - تعالى - با بنده چندان نيكويى بكند كه مقام او به عليّين بود. اگر به خاطر او درآيد كه : از رفيقان من كسى بايستى تا بديدى، او را نيك مردى نرسد». و گفت : «آسمان بشمارى، پس خداى را بدانى. بدانكه راه بر تو دراز بود. به نور يقين برو تا راه بر تو كوتاه گردد». و گفت : «بايست و مى گوى : الله، تا در ٣فنا شوى». و گفت : «بر همه چيزى كتابت بود مگر بر آب، و اگر گذر كنى بر دريا، از خون خويش بر آب كتابت كن تا آن كز پى تو درآيد، داند كه عاشقان و مستان و سوختگان رفته اند». و گفت : «چون ذكر نيكان كنى ميغى سپيد برآيد و عشق ببارد، ذكر نيكان عام را رحمت است و خاص را غفلت».

و گفت : «مؤمن از همه كس بيگانه بود مگر از سه كس : يكى از خداوند، دوّم از محمّد - عليه السلام - سيّوم از مؤمنى ديگر كه پاكيزه بود». و گفت : «سفر پنج است : اوّل به پاى، دوّم به دل، سيّوم به همّت، چهارم به ديدار، پنجم در فناء نفس». و گفت : «در عرش نگرستم تا غايت مردمان جويم در او غايتهايى ديدم كه مردان خدا در آن بى نياز بودند.

بى نيازى مردان غايت مردان بود، كه چون چشم ايشان به پاكى خداوند برافتد، بى نيازى خويش بينند». و گفت : «مردانى كه از پس خدا شوند چيزى از آن خدا بر ايشان آيد.

هر چه بديشان در بود از ايشان فرورفت از زكات و روزه و قرآن و تسبيح و دعا، كه از آن خداوند درآمد و جايگاه بگرفت - يعنى كه هر طاعت كه بعد از آن كنند نه ايشان كنند، بر ايشان برود، كه هزار مرد در شرع برود تا يكى پديد آيد كه شرع در او رود - و گفت :

«صوفى را نود و نه عالم است : يكى عالم از عرش تا ثرى و از مشرق تا مغرب. همه را

__________

١ - ظ : به آنجا.

٢ - شايد : گردن چه افرازى؟

٣ - ظ : در او.

سايه كند، و نود و هشت را در وى سخن نيست و ديدار نيست. صوفيى روزى است كه به آفتابش حاجت نيست، و شبى است بى ماه و ستاره كه به ماه و ستاره اش حاجت نيست». و گفت : «آن كس را كه حق او را خواهد، راهش او نمايد. پس راه بر وى كوتاه بود». و گفت : «طعام و شراب جوانمردان دوستى خدا بود». و گفت : «هركس كه غايب است همه از او گويند. آن كس كه حاضر است از او هيچ نتوان گفت». و گفت : «خداى - تعالى - بر دل اولياء خويش از نور بنائى كند و بر سر آن بنا بنائى ديگر و همچنين بر سر اين يكى ديگر، تا به جايگاهى كه همگى او خدا بود». و گفت : «خداوند از هستى خود چيزى در اين مردان پديد كرده است، كه اگر كسى گويد : اين حلول بود، گويم : اين نور الله مى خواهد : خلق الخلق فى الظّلمة ثمّ رشّ عليهم من نوره». و گفت : «خداوند بنده را به خود راه بازگشايد، چون خواهد كه برود در يگانگى او رود، و چون بنشيند در يگانگى او نشيند. پس هر كه سوخته بود به آتش يا غرقه بود به دريا، با او نشيند». و گفت :

«درويش آن بود كه در دلش انديشه نبود. مى گويد و گفتارش نبود. مى بيند و مى شنود و ديدار و شنوايىش نبود. مى خورد و مزه طعامش نبود. حركت و سكون و شادى و اندوهش نبود». و گفت : «اين خلق بامداد و شبنگاه درآيند، مى گويند : مى جوييم.

و ليكن جوينده آن است كه او را جويد». و گفت : «مهرى بر زبان بر نه تا نگويى جز از آن خدا و مهرى بر دل نه تا نينديشى جز از خدا و همچنين مهرى بر معامله و لب و دندان نه تا نورزى كار جز به اخلاص و نخورى جز حلال». و گفت : «چون دانشمندان گويند :

من، تو نيم من باش و چون نيم من، تو چهار يك باش». و گفت : «تا نباشيد، همه شما باشيد.

خدا مى گويد : اين همه خلق من آفريده ام و ليكن صوفى نيافريده ام» - يعنى معدوم آفريده نبود و يك معنى آن است كه صوفى از عالم امر است نه از عالم خلق - و گفت :

«صوفى تنى است مرده و دلى است نبوده و جانى است سوخته». و گفت : «يك نفس با خدا زدن، بهتر از همه آسمان و زمين». و گفت : «هر چه براى خدا كنى اخلاص است و هر چه براى خلق كنى ريا». و گفت : «عمل ١چون شير است. چون پاى به گردنش كنى روباه شود». و گفت : «پيران گفته اند : چون مريد به علم بيرون شود، چهار تكبير در كار او كن و او را از دست بگذار». و گفت : «بايد كه در روزى هزار بار بميرى و باز زنده شوى

__________

١ - «هـ» و «ن» مانند متن است. اما شايد «امل» درست باشد.

كه زندگانى يابى [و] هرگز نميرى». و گفت : «چون نيستى خويش به وى دهى او نيز هستى خويش به تو دهد». و گفت : «بايد كه پايت را آبله برافتد از روش، و يا تنت را از نشستن و دلت را از انديشه. هر كه زمين را سفر كند پايش را آبله برافتد، و هر كه سفر آسمان كند دل را افتد. و من سفر آسمان كردم تا بر دلم آبله افتاد». و گفت : «هر كه تنها نشيند، با خداوند خويش بود و علامت او آن بود كه او خداى خويش را دوست دارد». و گفت :

«استاد بوعلى دقّاق گفته است : كه از آدم تا به قيامت كس اين راه نرفت كه راه مغيلان گرفته است. مرا بدين، از اولياء و انبيا خوار مىمد كه اگر آن راه كه بنده به خدا شود مغيلان گرفته است، آن راه كه از خدا به بنده آيد چيست؟». و گفت : «تو را بر تو آشكارى كند، شهادت و معرفت و كرامت وجود بر تو آشكارا كرده بود، تا همه مخلوقات چون خويشتن را بر تو آشكارا كند، آن را صفت نبود». و گفت : «خداى - تعالى - لطف خويش را براى دوستان دارد و رحمت خويش براى عاصيان». و گفت : «با خداى خويش آشنا گرد، كه غريبى كه به شهر آشنايى دارد با كسى، آنجا قوى دل تر بود». و گفت : «هر كه دنيا و عمر به سر كار خداى درنتوان كرد گو : دعوى مكن كه به قيامت بى بار بر صراط بگذرد».

وقتى به شخصى گفت : «كجا مى روى؟». گفت : «به حجاز». گفت : «آنجا چه كنى؟». گفت : «خداى را طلب كنم». گفت : «خداى خراسان كجاست؟ كه به حجاز مى بايد شد. رسول - عليه السلام - فرمود كه طلب علم كنيد و اگر به چين بايد شدن.

نگفت : طلب خداى كنيد». و گفت : «يك ساعت كه بنده به خدا شاد بود گرامى تر از سالها كه نماز كند و روزه دارد. اين آفريده خدا همه دام مؤمن است تا خود به چه دام واماند». و گفت : «كسى كه روز به شب آرد و مؤمنى نيازرده بود، آن روز تا شب با پيغامبر - عليه السلام - زندگانى كرده بود و اگر مؤمن بيازارد آن روز خداى طاعتش نپذيرد». و گفت : «از بعد ايمان كه خدا بنده را دهد هيچ نيست بزرگتر از دلى پاك و زبانى راست». و گفت : «هر كه بدين جهان از خدا و رسول و پيران شرم دارد بدان جهان خداى - تعالى - از او شرم دارد». و گفت : «سه قوم را به خدا راه است با علم مجرّد، با مرقّع و سجاده، با بيل و دست. و الاّ فراغ نفس مرد را هلاك كند». و گفت : «پلاس داران بسيارند. راستى دل مى بايد. جامه چه سود كند؟ كه اگر به پلاس داشتن و جو خوردن

مرد توانستى گشتن، خر ١بايستى كه مرد بودندى كه همه پلاس را دارند و جو خورند».

و گفت : «مرا مريد نبود زيرا كه من دعوى نكردم. من مى گويم : الله و بس». و گفت : «در همه عمر خويش اگر يك بار او را بيازرده باشى بايد كه همه عمر بر آن همى گريى كه اگر عفو كند آن حسرت برنخيزد كه : چون او خداوندى را چرا بيازردم؟». و گفت : «كسى بايد كه به چشم نابينا بود و به زبان لال و به گوش كر، كه تا او صحبت و حرمت را بشايد». و گفت : «طاعت خلق به سه چيز است : به نفس و زبان و به دل، بر دوام. از اين سه بايد كه به خدا مشغول بود تا كه از اين بيرون شود و بى حساب به بهشت شود». و گفت : «تحير چون مرغى بود كه از مأواى خود بشود به طلب چينه، و چينه نيابد و ديگرباره راه مأوى نداند». و گفت : «هر كه يك آرزوى نفس بدهد، هزار اندوهش در راه حق پديد آيد». و گفت : «قسمت كرد حق - تعالى - چيزها را بر خلق : اندوه نصيب جوانمردان نهاد و ايشان قبول كردند». و گفت : «در راه حق چندان خوش بود، كه هيچ كس نداند. چون بدانستند همچون خوردن بود بى نمك».

حكايت كرده اند از شيخ بايزيد كه او گفت : از پس هر كارى نيكو، كارى بد مكن تا چون چشم تو بدان افتد بدى بينى نه نيكويى». شيخ گفت : «بر تو باد كه نيكى و بدى فراموش كنى». و گفت : «جوانمردان دست از عمل بندارند [تا] عمل دست از ايشان بندارند». و گفت : «چون خداوند - تعالى - تقديرى كند و تو بدان رضا دهى، بهتر از هزار هزار عمل خير كه تو بكنى و او نپسندد». و گفت : «يك قطره از درياى احسان بر تو افتد نخواهى كه در همه عالم از هيچ گويى و شنوى و كس را بينى». و گفت : «در دنيا هيچ صعب تر از آن نيست كه تو را با كسى خصومت بود». و گفت : «نماز و روزه بزرگ است ليك كبر و حسد و حرص از دل بيرون كردن نيكوتر است». و گفت : «معرفت هست كه با شريعت آميخته بود، و معرفت هست كه از شريعت دورتر است و معرفت هست كه با شريعت برابر است. مرد بايد كه گوهر هر سه ديده بود تا با هر كسى گويد ٢كه از آنجا بود». و گفت : «يك بار خداى را ياد كردن صعب تر است از هزار شمشير بر روى خوردن».

و گفت : «ديدار آن بود كه جز او را نبينى». و گفت : «كلام بى مشاهده نبود». و گفت : «جهد

__________

١ - ظ : خران.

٢ - ظ : آن گويد.

مردان چهل سال است : ده سال رنج بايد بردن تا زبان راست شود، و ده سال تا دست راست شود، و ده سال تا چشم راست شود، و ده سال تا دل راست شود. پس هر كه چهل سال چنين قدم زند و به دعوى راست آيد، اميد آن بود كه بانگى از حلقش برآيد كه در آن هوا نبود». و گفت : «بسيار بگرييد و كم خنديد و بسيار خاموش باشيد و كم گوييد و بسيار دهيد و كم خوريد و بسيار سر از بالينى برگيريد و بازمنهيد». و گفت : «هر كه خوشى سخن خداى ناچشيده از اين جهان بيرون شود او را چيزى نرسيده باشد». و گفت : «تا خداوند به مدارا نبود با خلق، به مدارا بود با مصطفى. خردمندان با خدا ناباك اند زيرا كه او بى باك است، و كسى كه او بى باك بود بى باكان را دوست دارد». و گفت : «اين راه راه ناباكان است و راه ديوانگان و مستان. با خدا مستى و ديوانگى و ناباكى سود دارد».

و گفت : «ذكر الله از ميان جان، صلوات بر محمّد از بن گوش». و گفت : «از اين جهان بيرون نشوى تا سه حال بر خويشتن نبينى : اول بايد كه در محبت او آب از چشم خويش بينى، ديگر از هيبت او بول خويش بينى، ديگر بايد كه در بيدارى استخوانت بگدازد و باريك شود». و گفت : «چنان ياد كنيد كه ديگر بار نبايد كرد» - يعنى فراموش مكن تا يادت نبايد آورد - و گفت : «غايب تو باشى، و او باشد. ديگر آن است كه تو نباشى همه او بود». و گفت : «سخن مگوييد تا شنونده سخن خدا را نبينيد، و سخن مشنويد تا گوينده سخن خداوند را نبينيد» و گفت : «هر كه يك بار بگويد : الله؛ زبانش بسوخت، ديگر نتواند گفت : الله. چون تو بينى كه مى گويد ثناى خداوند است بر بنده». و گفت : «درد جوانمردان اندوهى بود كه به هر دو جهان درنگنجد و آن اندوه آن است كه خواهند تا او را ياد كنند و به سزاى او نتوانند». و گفت : «اگر دل تو با خداوند بود و همه دنيا تو را بود زيان ندارد و اگر جامه ديبا دارى؛ و اگر پلاس پوشيده باشى كه دل تو با خداوند نبود تو را از آن هيچ سودى نيست». و گفت : «چون خويشتن را با خدا بينى وفا بود، و چون خدا را با خويشتن بينى فنا بود». و گفت : «هر كه [را] با اين خلق كودك بينى با خداوند مرد است و هر كه با اين خلق مرد است با خداوند مرده است». و گفت : «كس هست كه هم بهلند كه برگيرد و هم بگذارند كه ببيند، و كس هست كه اگر خواهد درشود و اگر خواهد بيرون آيد، و كس هست كه چون در شود بنگذارند كه بيرون آيد». و گفت :

«خداى - تعالى خلق را از فعل خويش آگاه كرد، اگر از خويش آگاه كردى لا اله الاّ الله

گويى بنماندى، يعنى غرق شوندى». و گفت : «چه گويى در كسى كه در بيابان ايستاده بود و در سر دستار ندارد و در پا نعلين و در تن جامه، و آفتاب در مغزش مى تابد و آتش از زير قدمش برمىيد، چنان كه پايش را بر زمين قرار نبود، و از پيش رفتن روى ندارد و از پس باز شدن راه نيابد و متحير مانده باشد در آن بيابان». و گفت : «غريب آن بود كه در هفت آسمان و زمين هيچ با وى يك تار مويى نبود، و من نگويم كه غريبم، من آنم كه با زمانه نسازم و زمانه با من نسازد». و گفت : «آن كس كه تشنه خدا بود اگر چه هر چه خدا آفريده است به وى دهى سير نشود». و گفت : «غايت بنده با خدا سه درجه است :

يكى آن است كه بر ديدار بايستد و گويد : الله؛ و ديگر آن است كه بى خويشتن گويد :

الله : سيّوم آن كه از او با او گويد : الله». و گفت : «خداى را با بنده با چهار چيز مخاطبه است : به تن و به دل و به مال و به زبان. اگر تن خدمت را در دهى و زبان ذكر را، راه رفته نشود تا دل با او درندهى و سخاوت نكنى. كه من اين چهار چيز دادم و چهار چيز از او بخواستم : هيبت و محبت و زندگانى با او و راه يگانگى. پس گفتم : به بهشت اميد مده و به دوزخ بيم مكن، كه از اين هر دو سراى مرا توى». و گفت : «مردمان سه گروهند : يكى ناآزرده با تو آزار دارد، و يكى بيازارى بيازارد، و يكى كه بيازارى نيازارد» و گفت :

«اين غفلت در خلق [از] حق رحمت است كه اگر چند ذرّه يى آگاه شوند بسوزند». و گفت : «خداى - تعالى - خون همه پيغمبران بريخت و باك نداشت. خدا اين شمشير به همه پيغمبران در افشاند و اين تازيانه به همه دوستان زد و خويشتن را به هيچ كس فرا نداد. عيّار است، برو تو نيز عيّار باش. دست به دون او فرامده». و گفت : «خداى - تعالى - هركس را به چيزى از خويشتن باز كرده است و خويشتن را به هيچ كس فرا ندهد. اى جوانمردان برويد و با خدا مرد باشيد، كه شما را به چيزى از خويشتن بازنكند». و گفت :

«اى بسا كسان كه بر پشت زمين مى روند و ايشان مردگانند، و اى بسا كسان كه در شكم خاك خفته اند و ايشان زندگانند». و گفت : «دانشمندان گويند : پيغمبر - عليه السلام - نه زن داشت و يك ساله قوت ننهادى، و فرزندانش بودند. گوييم : بلى، آن همه بود و ليكن شصت و سه سال در اين جهان بود كه دل او از اين خبر نداشت. آن همه بر وى مى رفت و او كه خبر داشت از خدا داشت». و گفت : «از هر جانب كه نگرى خداست و اگر زبر نگرى و اگر زير نگرى و اگر راست نگرى و اگر چپ نگرى و اگر پيش نگرى و اگر از پس

نگرى». و گفت : «هر چه در هفت آسمان و زمين هست به تن تو در است. كسى مى بايد كه بيند». و گفت : «هر كه را دل به شوق او سوخته باشد و خاكستر شده، باد محبت درآيد و آن خاكستر را برگيرد و آسمان و زمين از وى پر كند. اگر خواهى كه بيننده باشى آنجا توان ديد و اگر خواهى كه شنونده باشى آنجا توان شنيد و اگر خواهى كه چشنده باشى آنجا توان چشيد. مجردى و جوانمردى از آنجا مى بايد». و گفت : «اگر جايگاهى بودى كه آن جايگاه نه او را بودى و يا اگر كسى كه آن كس نه او را بودى، ما آن گله بر آن جايگاه و با آن كس نكرديمى». و گفت : «قدم اوّل آن است كه گويد : خدا و چيزى ديگر نه، و قدم دوّم انس است و قدم سيّوم سوختن است». و گفت : «هر ساعتى مىيى و پشته گناه در گرده، و گاه مىيى پشته طاعت در گرده، تا كى گناه؟ تا كى طاعت؟ گناه را دست به پشت بازنه و سر به درياى رحمت فروبرده، و طاعت را دست به پشت بازنه و سر به درياى بى نيازى فروبرده. و سر به نيستى خويش فروبر و به هستى او برآور». و گفت : «در شب بايد كه نخسبم و در روز بايد كه نخورم و نخرامم پس به منزل كى رسم؟». و گفت : «اگر جبريل در آسمان بانگ كند كه چون شما نبوده و نباشد، شما او را به قول صادق داريد، و ليكن از مكر خدا ايمن مباشيد و از آفت نفس خويش و از عمل شيطان». و گفت : «تا ديو فريب نمايد خداوند ننمايد. چون ديو نتواند فريفت خداوند به كرامت فريبد، و اگر به كرامت نفريبد به لطف خويشتن بفريبد، پس آن كس كه بديها ١نفريبد جوانمرد است». و گفت : «در غيب دريايى است كه ايمان همه خلايق همچو كاهى است بر سر دريا، باد همىيد و موج همى زند. ازين كنار تا بدان كنار، و گاه گاه از آن كنار با اين كنار، گاه به سرّ دريا». و گفت : «جوانمردى زبانى است بى گفتار، و بينايى است بى ديدار، تنى است بى كردار، دليلى است بىنديشه، و چشمه اى است از دريا و سرّهاى دريا». و گفت : «عالم علم بگرفت، و زاهد زهد بگرفت و عابد عبادت، و با اين فرا پيش او شدند. تو پاكى برگير و ناپاك فراپيش او شو كه او پاك است». و گفت : «هر كه را زندگانى با خدا بود بر نفس و دل و جان خويش قادر نبود. وقت او خادم او بود و بينايى و شنوايى او حق بود و هر چه در ميان بينايى و شنوايى او بود سوخته شود، و به جز حق هيچ چيز نماند : قل : اللهُ، ثُمَّ ذَرْهُمْ فِي خَوْضِهِمْ يَلْعَبُونَ». و گفت : «اگر كسى از تو

__________

١ - ظ : بدين ها.

پرسد كه : فانى باقى را بيند؟ بگو كه : امروز در اين سراى فنا بنده فانى باقى را مى شناسد، فردا آن شناخت نور گردد تا در سراى بقا به نور بقا باقى را بيند». و گفت : «اولياء خداى را نتوان ١ديد، مگر كسى كه محرم بود چنان كه اهل تو را نتواند ديد مگر كسى كه محرم بود. مريد هر چند كه پير را حرمت بيش دارد ديدش در پير بيش دهد». و گفت :

«هر كسى ماهى در دريا گيرد، اين جوانمردان بر خشك گيرند و ديگران كشت بر خشك كنند، اين طايفه بر دريا كنند». و گفت : «اگر آسمان و زمين پر از طاعت بود، آن را قدرى نبود، اگر در دل انكار جوانمردان دارد». و گفت : «هزار مرد اين جهان تو را ترك بايد كرد تا به يك مرد از آن جهان برسى، و هزار شربت زهر بايد خورد تا به يك شربت حلاوت بچشى». و گفت : «دريغا هزار بار دريغا، كه چندين هزار سرهنگ و عيّار و مهتر و سالار و خواجه و برنا كه در كفن غفلت به خاك حسرت فرومى شوند، كه يكى از ايشان سرهنگى دين را نمى شايد». و گفت : «زندگانى درون مرگ است، مشاهده درون مرگ است، پاكى درون مرگ است، فنا و بقا درون مرگ است، و چون حق پديد آمد جز از حق هيچ چيز بنماند». و گفت : «با خلق باشى، ترشى و تلخى دانى و چون خلقيّت از تو جدا شود زندگانى با خدا بود». و گفت : «زندگانى بايد ميان كاف و نون كه هيچ بنميرد». و گفت : «آن كسى كه نماز كند و روزه دارد، به خلق نزديك بود، و آن كسى كه فكرت كند، به خدا». و گفت : هفت هزار درجه است از شريعت تا معرفت و هفتصد هزار درجه است از معرفت تا به حقيقت و هزار هزار درجه است از حقيقت تا بارگاه باز بود. هر يكى را به مثل عمرى بايد چون عمر نوح، و صفايى چون صفاى محمّد، عليه السلام». و گفت :

«معنى دل سه است : يكى فانى است و دوم نعمت است و سيّوم باقى است. آن كه فانى است مأوى گاه درويشى است و آن كه نعمت است مأواى توانگرى است و آن كه باقى است مأواى خدا است». و گفت : «مرا نه تن است و نه دل و نه زبان، پس مأواى اين هر سه مرا خدا است». و گفت : «مرا نه دنيا ٢و نه آخرتى مأواى اين هر دو مرا خدا است». و گفت : «بس خوش بود و لكن ٣بيمار كه از آسمان و زمين گرد آيند تا او را شفا دهند، بهتر نشود». و گفت : «كاركننده بسيار است و لكن برنده نيست، و برنده بسيار است سپارنده

__________

١ - ظ : نتواند.

٢ - ظ : نه دنيايى است.

٣ - ظ : اين كلمه زائد است.

نيست، و آن يكى بود كه كند و برد و سپارد». و گفت : «عشق بهره يى است از آن دريا كه خلق را در آن گذر نيست. آتشى است كه جان را در او گذر نيست. آورد بردى است كه بنده را خبر نيست در آن، و آنچه بدين درياها نهند بازنشود مگر دو چيز : يكى اندوه و يكى نياز». و گفت : «برخندند قرّايان و گويند كه : خداى را به دليل شايد دانستن. بل كه خداى را به خدا شايد دانست. به مخلوق چون دانى؟». و گفت : «هر كه عاشق شد، خداى را يافت و هر كه خداى را يافت خود را فراموش كرد». و گفت : «هر كه آنجا نشيند كه خلق ننشيند با خدا نشسته بود و هر كه با خدا نشيند عارف است». و گفت : «هر چه در لوح محفوظ است نصيب لوح و خلق است، نصيب جوانمردان نه آن است كه به لوح در است، و خداى - تعالى - همه در لوح بگفت. با جوانمردان چيزى گويند كه در لوح نبود و كوهى آن نشايد بردن». و گفت : «اين نه آن طريق است كه زبانى بر او اقرار آورد، يا بينايى بود كه او را بيند يا شناختى كه او را شناسد يا هفت اندام را نيز آنجا راه هست.

همه از آن او است و جان در فرمان او. اينجا خدايى است و بس». و گفت : «كسانى ديده ام كه به تفسير قرآن مشغول بوده اند، جوانمردان به تفسير خويش مشغول بوده اند».

و گفت : «عالم آن عالم بود كه به خويشتن عالم بود. عالم نبود آن كه به علم خود عالم بود». و گفت : «خداى - تعالى - قسمت خويش پيش خلقان كرد. هر كسى نصيبى خويش [را] برگرفتند. نصيب جوانمردان اندوه بود». و گفت : «درخت اندوه بكاريد تا باشد كه به برآيد و تو بنشينى و مى گريى كه عاقبت بدان دولت برسى كه گويندت : چرا مى گريى؟».

گفتند : «اندوه به چه به دست آيد؟». گفت : «بدان كه همه جهد آن كنى كه در كار او پاك روى، و چندان كه بنگرى دانى كه پاك نه اى و نتوانى بود، كه اندوه او فروآيد. كه صد و بيست و چهار هزار پيغامبر بدين جهان درآمدند و بيرون شدند و خواستند كه او را بدانند سزاى او، و همه پيران همچنان، نتوانستند». و گفت : «درد جوانمردان اندوه است كه به دو عالم درنگنجد». و گفت : «اگر عمر من چندان بود كه عمر نوح، من از اين تن راستى نبينم، و آن كه من از اين دانم، اگر خداوند اين تن را به آتش فرونيارد، داد من از اين تن بنداده باشد».

پرسيدند از نام بزرگ، گفت : «نامها همه خود بزرگ است، بزرگتر در وى نيستى بنده است، چون بنده نيست گرديد از خلق بشد، در هيبت يك بود». پرسيدند از مكر،

گفت : «آن لطف او است، ليكن مكر نام كرده است، كه كرده با اولياء مكر نبود». پرسيدند از محبت، گفت : «نهايتش آن بود كه هر نيكويى كه او با جمله بندگان كرده است، اگر با او بكند بدان نيارامد و اگر به عدد درياها شراب به حلق او فروكند سير نشود، و مى گويد :

زيادت هست؟». پرسيدند از اخلاص، گفت : «هر چه بر ديدار خدا كنى اخلاص بود و هر چه بر ديدار خلق كنى ريا بود، خلق در ميانه چه مى بايد؟ جاى اخلاص خدا دارد».

پرسيدند كه : «جوانمرد به چه داند كه جوانمرد است؟». گفت : «بدان كه اگر خداوند هزار كرامت با برادر او كند و با او يكى كرده بود، آن يكى نيز ببرد و بر سر آن نهد تا آن نيز برادر او را بود». پرسيدند كه : «تو را از مرگ خوف هست؟». گفت : «مرده را خوف مرگ نبود، و هر وعيدى كه او اين خلق را كرده است از دوزخ در آنچه من چشيدم ذره يى نبود؛ و هر وعده كه خلق را كرده است از راحت، ذره يى نبود در آنچه من چشم مى دارم». و گفت : «اگر خداى - تعالى - گويد بدين صحبت جوانمردان چه خواهى؟ من گويم : هم اينان را خواهم».

نقل است كه دانشمندى را گفت : «تو خداى را دوست دارى يا خدا تو را؟». گفت :

«من خداى را دوست دارم». گفت : «پس برو گرد او گرد كه [هر كه] كسى را دوست دارد پى او گردد».

روزى شاگردى را گفت : «چه بهتر بودى؟». شاگرد گفت : «ندانم». گفت : «جهان پر از مرد همه همچون بايزيد». و گفت : «بهترين چيزها دلى است كه در وى هيچ بدى نباشد».

روزى يكى را گفتند ١ : «ريسمانت بگسلد چه كنى؟». گفت : «ندانم». گفت : «به دست او ده تا در بندد». و پرسيدند كه : «فاوحى الى عبده ما اوحى چه بود؟». گفت : «دانستم آنچه گفت. خداى گفت : اى محمّد! من از آن بزرگترم كه تو را گفتم، مرا بشناس. و تو از آن بزرگترى كه گفتم، خلق را به من دعوت كن». پرسيدند كه : «نام او به چه برند؟».

گفت : «بعضى به فرمان برند و بعضى به نفس و بعضى به دوستى، بعضى به خوف، كه سلطان است».

گفتند : «جنيد هشيار درآمد و هشيار بيرون رفت و شبلى مست درآمد و مست برفت». گفت : «اگر جنيد و شبلى را سؤال كنند و از ايشان پرسند كه : شما در دنيا چگونه

__________

١ - ظ : گفت

درآمديد و چگونه بيرون شديد؟ ايشان نه از بيرون شدن خبر دارند و نه از آمدن». هم در حال به سرّ شيخ ندا كردند كه : صدقت - راست گفتى - كه از هر دو پرسند، همين گويند : كه خداى را دانند و از چيزهاى ديگر خبر ندارند.

گفتند : «شبلى گفته است : الهى همه خلق را بينا كن كه تو را بينند ١». گفتند :

«دعوى بدتر است يا گناه؟». گفت : «دعوى خود گناه است». گفتند : «بندگى چيست؟».

گفت : «عمر در ناكامى گذاشتن». گفتند : «چه كنيم تا بيدار گرديم؟». گفت : «عمر به يك نفس بازآور و از يك نفس، چنان دان كه ميان لب و دندان رسيده است». گفتند : «نشان بندگى چيست؟». گفت : «آنجا كه منم نشان خداوندى است. هيچ نشان بندگى نيست».

گفتند : «نشان فقر چيست؟». گفت : «آن كه سياه دل بود». گفتند : «معنى اين چگونه باشد؟». گفت : «يعنى از پس رنگ سياه رنگى ديگر نبود». گفتند : «نشان توكّل چيست؟». گفت : «آن كه شير و اژدها و آتش و دريا و بالش، هر پنج تو را يكى بود، كه در عالم توحيد همه يكى بود. در توحيد كوش چندان كه توانى، كه اگر در راه فروشوى، تو پرسود باشى و باكى نبود». گفتند : «كار تو چيست؟». گفت : «همه روز نشسته ام و بردابرد مى زنم». گفتند : «اين چگونه بود؟». گفت : «آن كه هر انديشه كه به دون خدا در دل آيد آن را از دل مى رانم، كه من در مقامىم كه بر من پوشيده نيست سرّ مگسى، در مملكت براى چه آفريده است؟ و از او چه خواسته است؟ يعنى بو الحسن نمانده است، خبردار حق است. من در ميان نيم، لاجرم هر چه در دست گيرم گويم : خداوندا اين را نهاد تن من مكن». و گفت : «پنجاه سال است با خداوند صحبت داشتم به اخلاص، كه هيچ آفريده را بدان راه نبود. نماز خفتن بكردمى و اين نفس را برپاى داشتمى، همچنين روز تا شب در طاعتش مى داشتم و در اين مدت كه نشستمى به دو پاى نشستمى نه متمكن، تا آن وقت كه شايستگى پديد آمد. كه ظاهرم اينجا در خواب مى شد و بو الحسن به بهشت تماشا مى كرد و به دوزخ در مى گرديد، و هر دو سراى مرا يكى شد. با حق همى بودم تا وقتى كه دوزخ را ديدم. از حق ندا آمد : اين آنجايى است كه خوف همه خلق پديد است. از آن جاى بجستم و در قعر دوزخ شدم. گفتم : اين جاى من است. دوزخ با اهلش به هزيمت شد. نتوان گفتن كه چه ديدم. و ليكن مصطفى را - عليه السلام - عتاب

__________

١ - ظ : جمله اى از اينجا افتاده است.

كند كه : امت را فتنه كردى». و گفت : «اين طريق خدا نخست نياز بود، پس خلوت، پس اندوه، پس بيدارى». و ميان نماز پيشين و نماز ديگر پنجاه ركعت نماز ورد داشتى ١؛ كه خلق آسمان و زمين در آن برخى نبودى. چون بيدارى پديد آمد آن همه را قضا كردن حاجت آمد. گفت : «چهل سال است تا نان نپختم و هيچ چيز نساختم مگر براى مهمان و ما در آن طعام طفيل بوديم. چنين باشد كه اگر جمله جهان لقمه كنند و در دهانى نهند از آن مهمانى، هنوز حق او نگزارده باشند و از مشرق تا مغرب بروند تا يكى را براى خدا زيارت كنند هنوز بسيار نبود». و گفت : «چهل سال است تا نفس من شربتى آب سرد يا شربتى دوغ ترش مى خواهد. وى را نداده ام».

نقل است كه چهل سال بود تا بادنجانش آرزو بود و نخورده بود. يك روز مادرش پستان در او ماليد و خواهش كرد تا شيخ نيم بادنجانى بخورد. همان شب بود كه سر پسرش بريدند و بر آستان نهادند، و شيخ ديگر روز آن بديد و مى گفت : «آرى، كه آن ديگ كه ما برنهاده ايم در آن ديگ گرم كم از اين سر نبايد». و گفت : «با شما مى گويم كه كار من با او آسان نيست و شما مى گوييد كه : بادنجان بخور». و گفت : «هفتاد سال است تا با حق زندگانى كرده ام كه نقطه يى بر مراد نفس نرفته ام».

نقل است كه شيخ را پرسيدند كه : «از مسجد تو تا مسجدهاى ديگر چند در ميان است؟». گفت : «اگر به شريعت گيريد همه راست است، و اگر به معرفت گيريد سخن آن شرح ها دارد، و من ديدم كه از مسجدهاى ديگر نور برآمد و به آسمان شد و بر اين مسجد قبّه اى از نور فروبرده اند و به عنان آسمان در مى شد؛ و آن روز كه اين مسجد بكردند من درآمدم و بنشستم. جبريل بيامد، و علمى سبز بزد تا به عرش خداى، و همچنين زده باشد تا به قيامت». و گفت : «يك روز خدا به من ندا كرد كه : هر آن بنده كه به مسجد تو درآيد، گوشت و پوست وى بر آتش حرام گردد و هر آن بنده كه در مسجد تو دو ركعت نماز كند به زندگانى تو و پس مرگ تو، روز قيامت از عبّادان خيزد». و گفت : «مؤمن را همه جايگاهها مسجد بود و روزها همه آدينه و ماهها همه رمضان». و گفت : «اگر دنيا همه زر كند و مؤمن را سر آنجا دهد همه در رضاء او صرف كند، و اگر يك دينار در دست كم خوردى كنى، چاهى بكند و در آنجا كند و از آنجا برنگيرد، تا پس از مرگ او ميراث

__________

١ - شايد : داشتن. و در اين صورت سه جمله بعد دنباله سخن خرقانى است.

خواران برگيرند و سويق كنند و خشتى چند بر سر و روى يكديگر زنند». و گفت : «از اين جهان بيرون مى شوم و چهارصد درم وام دارم، هيچ بازنداده باشم، و خصمان در قيامت از دامن من درآويخته باشند، دو ستر از آن كه يكى سؤال كند، و حاجت او روا نكرده باشم». و گفت : «گاه گاه مى گريم از بسيارى جهد، و اندوه و غم كه به من رسد از براى لقمه نان قوم كه خورم. و اگر خواهى با تو بگذارم». و گفت : «فردا در قيامت با من گويند : چه آوردى؟ گويم : سگى با من دادى در دنيا كه من خود درمانده شده بودم تا در من و بندگان تو درنيفتد، و نهادى پرنجاست به من داده بودى من در جمله عمر در پاك كردن او بودم». و گفت : «از آن ترسم كه فردا در قيامت مرا بينند، بيارند و به گناه همه خراسانيان عذابم كنند». و گفت : «بيامدمى و به كنار گورستان فرونشستمى، گفتمى : تا اين غريب با اين زندانيان دمى فرونشيند». و گفت : «على گفت - رضى الله عنه - الهى! اگر يك روز بود پيش از مرگ مرا توبه ده». و گفت : «مردمان دعا كنند و گويند :

خداوندا! ما را به سه موضع فرياد رس : يكى در وقت جان كندن، دوّم در گور، سيّوم در قيامت. من گويم : الهى! مرا به همه وقتى فرياد رس».

نقل است كه گفت : «يك شب حق - تعالى - را به خواب ديدم. گفتم : شصت سال است تا در اميد دوستى تو مى گذارم و در شوق تو باشم. حق - تعالى - گفت : به سالى شصت طلب كرده اى، و ما در ازل الآزال در قدم دوستى تو كرده ايم». و گفت : «يك بار ديگر حق - تعالى - را به خواب ديدم كه گفت : يا بو الحسن! خواهى كه تو را باشم؟ گفتم : نه، گفت : خواهى كه مرا باشى؟ گفتم : نه. گفت : يا ابا الحسن! خلق اولين و آخرين در اشتياق اين بسوختند تا من كسى را باشم، تو مرا اين چرا گفتى؟ گفتم : بار خدايا اين اختيار كه تو به من كردى از مكر تو ايمن كى توانم بود؟ كه تو به اختيار هيچ كس كار نكنى». و گفت : «شبى به خواب ديدم كه مرا به آسمان بردند. جماعتى را ديدم كه زار زار مى گريستند از ملايكه. گفتم : شما كيستيد؟ گفتند : ما عاشقان حضرتيم. گفتم : ما اين حالت را در زمين تب و لرز گوييم و فسره، شما نه عاشقانيد. چون از آنجا بگذشتم ملايكه مقرّب پيش آمدند و گفتند : نيك ادبى كردى آن قوم را كه ايشان عاشقان حضرت نبودند به حقيقت. عاشق آن كسى مى بايد كه از پاى سر كند و از سر پاى، و از پيش پس كند و از پس پيش، و از يمين يسار كند و از يسار يمين. كه هر كه يك ذرّه

خويش را بازمى يابد يك ذرّه از آن حضرت خبر ندارد. پس از آنجا به قعر دوزخ فروشدم. گفتم : تو مى دم تا من مى دمم، تا از ما كدام غالب آيد!». و گفت : «در خواستم از حق - تعالى - كه مرا به من نماى چنان كه هستم. مرا به من نمود با پلاسى شوخگن، و من همى درنگرستم و مى گفتم : من اينم؟ ندا آمد : آرى. گفتم : آن همه ارادت و خلق و شوق و تضرّع و زارى چيست؟ ندا آمد كه : آن همه ماييم، تو اينى». و گفت : «چون به هستى او درنگرستمى، نيستى من از هستى خود ١سر برآورد. چون به نيستى خود نگرستم هستى خود را نيستى من برآورد. پس ماندم، در پس زانوى خود بنشستم، تا دمى بود. گفتم :

اين نه كار من است».

نقل است كه چون شيخ را وفات نزديك رسيد گفت : «كاشكى دل پرخونم بشكافتندى و به خلق نمودندى، تا بدانندى كه با اين خداى بت پرستى راست نخواهد آمدن». پس گفت : «سى گز خاكم فروتر بريد كه اين زمين زبر بسطام است، روا نبود و ادب نباشد كه خاك من بالاى خاك بايزيد بود». و آنگاه وفات كرد. پس چون دفنش كردند، شب را برفى عظيم آمد، ديگر روز سنگى بزرگ سپيد بر خاك او نهاده ديدند و نشان قدم شير يافتند. دانستند كه آن سنگ را شير آورده است. و بعضى گويند : شير را ديدند بر سر خاك او طواف مى كرد، و در افواه است كه : شيخ گفته است كه : «هر كه دست بر سنگ خاك ما نهد و حاجت خواهد روا شود». و مجرّب است. از بعد آن شيخ را ديدند در خواب. پرسيدند كه : «حق - تعالى - با تو چه كرد؟». گفت : «نامه يى به دست من داد. گفتم : مرا به نامه چه مشغول مى كنى؟ تو خود پيش از آن كه بكردم دانسته اى كه از من چه آيد و من خود مى دانستم كه از من چه آيد. نامه به كرام الكاتبين رها كن كه چون ايشان نبشته اند ايشان مى خوانند و مرا بگذار نفسى با تو باشم».

نقل است كه محمّد بن الحسين گفت : «من بيمار بودم و دل اندوهگن از نفس.

آخر شيخ مرا گفت : هيچ مترس در آخر كار، از رفتن جان است كه گويى : همى ترسم؟ گفتم : آرى : گفت : اگر من بميرم پيش از تو، آن ساعت حاضر آيم نزديك تو در وقت مردن تو، و اگر همه سى سال بود. پس شيخ فرمان يافت و من بهتر شدم». نقل است كه پسرش گفت : «در وقت نزع، پدرم راست بايستاد و گفت : درآى و عليك السلام». گفتم :

__________

١ - ظ : از هستى او.

«يا پدر كه را بينى؟». گفت : «شيخ ابو الحسن خرقانى كه وعده كرده است، از بعد چندين گاه، و اينجا حاضر است تا من نترسم و جماعتى از جوانمردان نيز با او به هم اين بگفت : و جان بداد. رحمة الله عليه».

80 - 8 ذكر شيخ إبراهيم شيباني [رحمة الله عليه]

٨٠ - ٨ ذكر شيخ إبراهيم شيباني [رحمة الله عليه ١]

آن سلطان اهل تصوّف، آن برهان بى تكلّف، آن امام زمانه، آن همام يگانه، آن خليل ملكوت روحانى، آن قطب وقت، شيخ إبراهيم شيبانى - رحمة الله عليه رحمة واسعة - پيرى به حقّ و شيخى مطلق بود و مشار اليه و محمود اوصاف، و مقبول طوايف.

و در مجاهده و رياضت شأنى عظيم داشت و در ورع و تقوى آيتى بود چنان كه عبد الله منازل گفت: «إبراهيم حجّت خداى است بر فقرا و بر اهل آداب و معاملات و گردن شكن مدّعيان است». و رفيع قدر و عالى همّت بود و جدّى به كمال داشت و مراقبت بر دوام، و همه وقتى محفوظ، چنان كه گفت: «چهل سال خدمت ابو عبد الله مغربى كردم.

در اين چهل سال از مأكولات خلق هيچ نخوردم. در اين چهل سال مويم نباليد و ناخنم دراز نشد و خرقه ام شوخگن نگشت، و در اين چهل سال در زير هيچ سقف نخفتم مگر در زير سقف بيت المعمور». و گفت: «هشتاد سال است كه به شهوت خويش هيچ چيز نخورده ام». و گفت: «به شام مرا كاسه يى عدس آوردند. بخوردم و به بازار شدم. ناگاه به جايى درنگريستم، خمهاى خمر ديدم. گفتند: چه مى نگرى خمهاى مى است! گفتم:

اكنون لازم شد بر من حسبت كردن. در ايستادم و خمهاى مى ريختم، و مرد تن زده پنداشت كه من كس سلطانم. چون مرا بازشناخت، به نزديك طولون برد تا دويست چوبم بزدند و به زندانم بازداشتند. مدتى دراز بايستادم. [ابو] عبد الله مغربى آنجا افتاد.

شفاعت كرد. پس چون مرا رها كردند چشمش بر من افتاد. گفت: تو را چه افتاد؟ گفتم:

__________

١ - از «هـ» افزوده شد.

سير خوردن عدس بود و دويست چوب خوردن. گفت : ارزان جستى». و گفت : «شصت سال بود تا نفسم لقمه يى گوشت بريان آرزو مى كرد و نمى دادمش، يك روز ضعفى عظيم غالب شد و كاردش به استخوان رسيد و بوى گوشت پديد آمد. نفسم فرياد گرفت ١و بسى زارى كرد كه : برخيز و از اين گوشت براى خداى اگر وقت آمده است لقمه يى بخواه. برخاستم. بر اثر بوى گوشت برفتم و آن بوى از زندان همىمد، چون در رفتم يكى را ديدم كه داغش مى كردند و او فرياد مى كرد و بوى گوشت بريان برخاسته.

نفس را گفتم : هلا! بستان گوشت بريان. نفسم بترسيد و تن زد و به سلامت ماندن قانع شد».

نقل است كه گفت هرگاه كه به مكّه رفتمى نخست روضه پيغمبر را عليه السلام، زيارت كردمى. پس به مكه بازآمدمى. آن گه به مدينه شدمى، ديگر بار زيارت روضه بكردمى و گفتمى : السّلام عليك يا رسول الله، از روضه آواز آمدى كه : و عليك السلام اى پسر شيبان». و گفت : «در گرمابه شدم و آبى بود، فرا گذاشتم. جوانى چون ماه از گوشه گرمابه آواز داد كه : تا چند آب بر ظاهر پيمايى؟ يك راه آب به باطن فروگذار.

گفتم : تو ملكى يا جنّى يا انسى بدين زيبايى؟ گفت : هيچ كدام. من آن نقطه ام زير بى بسم الله. گفتم : اين همه مملكت توست؟ گفت : يا ابراهيم! از پندار خود بيرون آى تا مملكت بينى».

و از كلمات اوست كه گفت : «علم فنا و بقا بر اخلاص وحدانيّت گردد و دوستى عبوديّت، هر چه جز اين بود آن است كه تو را به غلط افگند و زندقه بار آورد». و گفت :

«هر كه خواهد كه از كون آزاد آيد، گو : عبادت خداى - تعالى - به اخلاص كن. هر كه در عبوديّت به اخلاص بود از ماسوى الله آزاد گردد». و گفت : «هر كه سخن گويد در اخلاص و نفس را مطالبه نكند، بدانكه حق - تعالى - او را مبتلا گرداند كه پرده او دريده شود در پيش اقران». و گفت : «هر كه ترك كند خدمت مشايخ، مبتلا شود به دعاوى كاذبه و فضيحت گردد بدان دعوى ها». و گفت : «هر كه خواهد كه معطّل گردد و عمل او باطل شود، گو : دست در رخصت زن». و گفت : «سفله آن بود كه در خداى عاصى شود».

و گفت : «سفله آن است كه از خداى نترسد». و گفت : «سفله آن است كه منّت نهد به عطاى خويش بر عطا ستاننده». و گفت : «شرف در تواضع است و عزّ در تقوى و آزادى

__________

١ - ظ : در گرفت.

در قناعت». و گفت : «چون خوف در دل قرار گيرد. موضع شهوات بسوزاند در وى، و رغبت دنيا از وى برآيد». و گفت : «توكل سرّى است ميان بنده و خداوند و واجب آن بود كه به سرّ وى مطلع نگردد جز خداى». و گفت : «از خداى - تعالى - مؤمنان را در دنيا بدانچه ايشان را در آخرت خواهد بود دو چيز است : عوضش ايشان را از بهشت در مسجد نشستن است و عوض ايشان از ديدار حق مطالعه جمال برادران كردن». «گفتند :

«ما را چرا دعايى نمى كنى؟» ١. گفت : «من مخالفة الوقت سوء الادب ٢». و كسى از او وصيّتى خواست. گفت : «خداى را ياد مى دار و فراموش مكن، و اگر اين نتوانى مرگ را ياد مى دار». رحمة الله عليه.

__________

١ - ظ : افتاده دارد.

٢ - در هر دو چاپ «ن» و «ق». مخالفت (با تاء كشيده) است.

81 - 9 ذكر أبو بكر صيدلاني رحمة الله عليه

٨١ - ٩ ذكر أبو بكر صيدلاني رحمة الله عليه

آن فلك عبادت، آن خورشيد سعادت، آن چشمه رضا، آن نقطه وفا، آن شيخ ربّانى، شيخ ابو بكر صيدلانى - رحمة الله عليه - از جمله مشايخ و اعلاء ايشان بود، و صاحب جمال بر صفتى كه در عهد خويش همتا نداشت. در حالت و در معاملت و در ورع و تقوى و مشاهدت يگانه، و از فارس بود و در نيشابور وفات كرد، و شبلى او را بزرگ داشتى عظيم، و سخن او است كه گفت: «در جمله دنيا يك حكمت است و هريك را از آن حكمت نصيب بر قدر كشف او است». و گفت: «صحبت كنيد با خداى - عزّ و جلّ - و اگر نتوانيد با آن كس صحبت كنيد كه با خدا صحبت كند، تا به بركت صحبت او شما را به خداى رساند و در دو جهان رستگارى باشد». و گفت: هركه مصاحبت كند با علم، او را چاره نبود از مشاهده امر و نهى». و گفت: «علم تو را بريده كند از جهل، پس جهد در آن كن، تا تو را بريده نگرداند از خداى، تعالى». و گفت: «وصل بى فصل است كه چون فصل آمد وصل نماند». و گفت: «هر كه صدق نگاه بدارد ميان خويش و خداى، صدق او را مشغول گرداند از آن كه او را فراغت خلق بود». و گفت: «راه به عدد خلق است». و گفت: «طريق خداى راست و بدو طريق نيست». و گفت: «مجالست خدا بسيار كن و با خلق اندك». و گفت: «بهترين خلق آن قوم اند كه خير در غير نبينند، و دانند كه راه به خداى بسيار است به جز از آن راه كه خاصّ اين كس است، و امّا چنان بايد كه تقصير نفس را داند در آنچه او در آن است». و گفت: «چنان بايد كه حركات و سكنات مرد، خداى را بود يا به ضرورتى بود كه در آن مضطر بود و هر حركت و سكون

كه غير اين بود كه گفتم، آن هيچ نبود». و گفت : «عاقل آن است كه سخن بر قدر حاجت گويد و هر چه افزون است دست از آن بدارد». و گفت : «هر كه را خاموشى وطر نيست، او در فضول است و اگر چه ساكن است». و گفت : «علامت مريد آن است كه او را از غير جنس خويش نفرت بود و طلب جنس كند». و گفت : «زندگانى نيست مگر در مرگ نفس، و حيات دل در مرگ نفس است». و گفت : «ممكن نيست از نفس برون آمدن هم به نفس، و ليكن امكان از نفس برون آمدن به خداى است، و آن راست نشود مگر به درستى ارادت به خدا». و گفت : «نعمت عظيم تر، از نفس برون آمدن است زيرا كه عظيم تر حجابى ميان تو و خداى نفس است. پس حقيقت نيست مگر مرگ نفس». و گفت : «مرگ بابى است از ابواب آخرت و هيچ بنده به خدا نتواند رسيد مگر بدان درگاه در شود». و گفت : «من چه كنم و جمله خلق دشمن من؟» و گفت : «بر تو باد كه مغرور نشوى به مكر و شايد كه بود».

نقل است كه كسى گفت : «مرا وصيّتى بكن». گفت : «همّت، همّت، كه همّت مقدّم همه اشياء است و مدار جمله اشياء بر او است و رجوع جمله اشياء به او است».

چون شيخ وفات كرد، اصحاب گفتند : «لوح بر سر خاك او راست كرديم و نام او بر آنجا نبشتيم هر بار يكى بيامدى و خراب كردى و ناپديد شدى، و لوح ببردى و از آن هيچ كس ديگر خراب نكردى». از استاد ابو على دقّاق پرسيدند سرّ اين. گفت : «آن پير در دنيا خود را پنهانى اختيار كرده بود. تو مى خواهى كه آشكارا كنى؟ حق - تعالى - نهان مى كند». و الله اعلم بالصّواب.

82 - 10 ذكر شيخ أبو حمزه بغدادي رحمة الله عليه

٨٢ - ١٠ ذكر شيخ أبو حمزه بغدادي رحمة الله عليه

آن سالك طريق تجريد، آن ساير سبيل توحيد، آن ساكن حظيره قدس، آن خازن ذخيره انس، نقطه دايره آزادى، وتد عالم ابو حمزه بغدادى - رحمة الله عليه - از طايفه كبار بود و از اجلّه ابرار، و در كلام حظّى تمام داشت و در علم تفسير و روايات و حديث به كمال، و پير او حارث محاسبى بود و صحبت سرى يافته بود و با نورى و خير نسّاج قرين بود و بسى مشايخ بزرگ ديده بود، و از آن قوم بود كه خليفه ايشان را گرفت تا بكشد، پس نورى در پيش رفت تا خداى - تعالى - همه را خلاص داد؛ و در مسجد رصافيّه ١ بغداد وعظ گفتى و امام احمد را چون در مسئله يى اشكال افتادى با او رجوع كردى و گفتى: «در فلان مسئله چه گويى؟». زبانى شافى داشت و بيانى صافى. روزى نزديك حارث محاسبى درآمد. وى را يافت، جامه اى لطيف پوشيده و بنشسته، و حارث مرغى سياه داشت كه بانگ كردى. در آن ساعت بانگى بكرد. ابو حمزه نعره بزد و گفت:

«لبّيك يا سيّدى». حارث برخاست و كاردى بگرفت و گفت: «اضرب فيه» و قصد كشتن وى كرد، مريدان در پاى شيخ افتادند تا وى را از او جدا كنند. ابو حمزه را گفت: «اسلم يا مطرود!». گفتند: «ايّها الشّيخ ما جمله او را از خاصّ ٢ اولياء و موحّدان دانيم. شيخ را اين تردد با او از كجا افتاد؟». حارث گفت: «مرا با وى تردد نيست و در وى جز نيكويى نمى بينم و باطن او را به جز مستغرق توحيد نمى بينم. امّا چرا وى را چيزى بايد گفت كه

__________

١ - ظ: «رصافه» صحيح است. به تعليقات نگاه كنيد.

٢ - ظ: خواص.

به افعال حلوليان ماند؟ يا از مقالت ايشان در معاملت وى نشان بود؟ مرغى كه عقل ندارد و بر مجارى عادت خود بانگى مى كند، چرا او را از حق سماع افتد؟ حق - جلّ و علا - متجزّى نه، و دوستان او را جز با كلام او آرام نه، و جز با نام او وقت و حال خوش نه، و وى را به چيزها حلول و نزول نه، اتحاد و امتزاج بر قديم روا نه». بو حمزه گفت :

«اگر چه ١در ميان اين همه راحت و لباس هاى فاخر نشسته اى و مرغى به تمكّن صفوت غرق شده، چرا احوال اهل ارادت بر تو پوشيده است؟». حارث گفت : «توبه كن از اين چه گفتى و اگر نه خونت بريزم». در حالت گفت : «ايّها الشّيخ هر چند من در اصل درست بودم اما چون فعلم ماننده بود به فعل قومى گمراه، توبه كردم». و از اين جنس سخن او بسيار است، تا به جايى كه وقتى مى گفت كه : «ربّ العزه را ديدم جهرا مرا گفت : يا با حمزه! لا تتبع الوسواس و ذق بلاء النّاس». - خداى را آشكارا ديدم. مرا گفت : يا با حمزه! متابعت وسواس مكن و بلاء خلق بچش ٢ - و چون اين سخن از او بشنودند او را رنج بسيار نمودند، به سبب اين سخن بلاى بسيار كشيد. اگر كسى گويد : خداى را در آشكارى به حسّ چون توان ديد در بيدارى؟ گوييم : بى چگونه توان ديد. چون بصر او صفت بصر كسى گردد، به بيدارى تواند ديد. چنان كه در خواب رواست ديدن. اگر گويند : موسى - عليه السلام - نديد، اين چگونه باشد؟ گوييم : چنان كه كلام خاص به موسى - عليه السلام - رؤيت خاص به محمّد بود - صلى الله عليه و سلّم - آن قوم كه با موسى - عليه السلام - بودند كلام حق شنودند و به خود نشنيدند، كه ايشان را زهره آن نبودى كه كلام حق - تعالى - شنيدندى. بل كه به نور جان موسى - عليه السلام - شنودند و بىو هرگز نشنيدندى. همچنين اگر كسى [را] از امّت محمّد - صلّى الله عليه و سلّم - رؤيتى بود، نه از او بود. آن به نور جان محمّد بود - عليه السلام - نه آن كه هرگز صد ولىّ به گرد نبىّ رسد، ليك اگر محمّد - عليه السلام - ولىّ را برگزيند تا به نور او چيزى بيند، دليل آن نكند كه آن كس از نبىّ زيادت بود، اما نبىّ را دست آن بود كه از آنچه او مى خورد، لقمه يى امت را دهد، چنان كه موسى - عليه السلام - قوم خود را كلام حق بشنوانيد و چنان كه محمّد - عليه السلام - گفت : «سلام علينا و على عباد الله الصّالحين». . . چون سلام خاصّ

__________

١ - ظ : اگر نه.

٢ - نسخه ها : بخش. تصحيح با توجه به اصل سخن در سطر بالاتر است.

محمّد بود، اگر يكى از امت را به سبب او آن دست دهد، عجب نبود و از جهت اين سرّ بود كه موسى - عليه السلام - گفت : خداوندا مرا از امت محمّد گردان». و ديگر جواب آن است كه : ديدى كه موسى - عليه السلام - مى خواسته است، در حقّ خود مى خواسته است و آن چنان در هيجده هزار عالم نگنجد. پس ديد بوحمزه بر قدر او بوده باشد چنان كه مريد بوتراب نخشبى كه حق را مى ديد و با اين همه طاقت ديدار بايزيد نياورد، كه چون حق بر قدر بايزيد متجلى گشت مريد طاقت آن نداشت تا فروشد، و چنان كه صدّيق را يك بار متجلى مى شود و جمله خلق را يك بار. پس تفاوت در ديدار آمد، لاجرم چون ديد موسى - عليه السلام - در عالم نتوانست كشيد نديد. اگر در ديد تفاوت نبودى، فردا اهل بهشت نور دوال نعلين بلال را سجده نكردندى.

بوحمزه را بسى سخن است در طريق تجريد، كه مجرّدترين اهل روزگار او بود.

و گفت : «دوستى فقرا سخت است و صبر نتوان ١كرد بر دوستى فقر مگر صدّيقى». و گفت : «هر كه طريق به حق داند سلوك آن طريق بر او سهل بود و طريق دانستن آن بود كه حق - تعالى - او را تعليم داده بود بى واسطه، و هر كه طريق به استدلال داند يك بار خطا كند و يك بار صواب افتد». و گفت : «هر كه را سه چيز روزى كردند از همه آفتها برست : شكمى خالى با دلى قانع و درويشى دايم». و گفت : «چون نفس تو از تو سلامت يافت، حقّ وى بگزاردى، و چون خلق از تو سلامت يافت حقهاى ايشان بگزاردى». و گفت : «علامت صوفى صادق آن است كه بعد از عزّ خوار شود و بعد از توانگرى درويش شود و بعد از پيدايى نهان گردد. علامت صوفى كاذب آن است كه بر عكس اين بود». و گفت : «هرگاه كه فاقه در رسيدى به من، با خود گفتمى : از كه اين فاقه به تو آمده است؟ پس انديشه كردمى، كسى را بدان فاقه اولاتر از خود نديدمى. به خوشى قبول كردمى و با آن مى ساختمى».

گفت : «روزى در كوه لكام بودم. به سه كس رسيدم كه دو پلاس پوشيده داشتند و يكى پيراهنى پوشيده از نقره، چون مرا بديدند گفتند : غريبى؟ گفتم : هر كه را مأوى گاه او خدا بود، هرگز در غربت نبود. چون اين سخن از من بشنودند با من انس گرفتند. پس يكى گفت كه : او را سويق دهيد. گفتم : من سويق نخورم تا با شكر و قند نباشد. در حال

__________

١ - ظ : نتواند.

سويقم دادند به شكر و قند چنان كه خواستم. پس از صاحب قميص پرسيدم كه اين پيراهن از نقره چيست؟ گفت : شكايت كردم با خداى - تعالى - از شپشى كه دمار از من برآورده بود، تا مرا اين پيراهن در پوشيد».

نقل است كه او سخنى خوش گفتى. روزى هاتفى آواز داد كه : «بس سخنى نيكو گفتى، اكنون اگر خاموش باشى نيكوتر». چنين گويند كه ديگر سخن نگفت تا وقت مردن، و خود پس از آن به هفته يى بيش نكشيد كه فرمان يافت. و باز بعضى چنين نقل كنند كه روز آدينه سخن مى گفت در مجلس، چيزى بدو درآمد، از كرسى در افتاد و جان تسليم كرد. رحمة الله عليه.

83 - 11 ذكر شيخ أبو عمرو نجيد رحمة الله عليه

٨٣ - ١١ ذكر شيخ أبو عمرو نجيد رحمة الله عليه

آن عامل جدّ و جهد، آن كامل نذر و عهد، آن فرد فردانيت، آن مرد وحدانيت، آن مطلق عالم قيد، شيخ ابو عمرو نجيد - رحمة الله عليه - از كبار مشايخ وقت بود و از بزرگان اصحاب تصوّف، و در ورع و معرفت و رياضت و كرامت شأنى عظيم داشت، و از نشابور بود و جنيد را ديده و آخر كسى از شاگردان ابو عثمان كه وفات كرد او بود. و او را نظرى دقيق است، چنان كه نقل كرده اند كه شيخ ابو القاسم نصرآبادى با او به هم در سماع بود. بو عمرو گفت: «اين سماع چرا مى شنوى؟». گفت: «سماع شنويم بهتر از آن كه بنشينيم و غيبت كنيم و شنويم». ابو عمرو گفت: «اگر در سماع يك حركت كرده آيد كه توانى كه نكنى، صدساله غيبت از آن به».

نقل است كه چهل سال بود كه تا عهد كرده بود كه از خداى جز رضاء او نخواهد.

دخترى داشت كه در حكم [ابو] عبد الرّحمن ١ سلمى بود. وقتى اين دختر را عارضه اسهال پديد آمد. جمله اطبّا در علاج او فروماندند. شبى عبد الرّحمن پوشيده را گفت: «داروى اين پدرت دارد». گفت: «چگونه؟». گفت: «چنان كه اگر گناهى بكند حق - تعالى - اين سهل گرداند». دختر گفت: «اين از همه عجيب تر است». گفت: «پدرت عهد كرده است از چهل سال باز، كه از حق - تعالى - جز رضاء حق نخواهد. اگر عهد بشكند و دعا كند، حق - تعالى - شفا دهد». پوشيده نيم شبى در محفّه نشست و نزديك پدر آمد. گفت: «اى فرزند بيست سال است تا از اينجا رفته اى، هيچ نيامدى. اكنون بدين نيم شب چرا

__________

١ - ظ: ابو عبد الرحمن.

آمدى؟». پوشيده گفت : «پدرى دارم چون تو و شوهرى دارم چون [ابو] عبد الرّحمن امام وقت، و زندگانى دوست مى دارم تا اوراد عبد الرّحمن و غم خوارگى دين خدا از تو مى شنوم. و من نيز در ميانه خداى را ياد مى كنم. اكنون آمده ام تا عهد بشكنى و دعايى بگويى تا حق - تعالى - حال مرا شفا دهد». ابو عمرو گفت : «نقض عهد روا نيست و تو اگر امروز نميرى فردا بميرى، و مردنى مرده به. برو اى جان پدر و مرا در گناه مينداز. اگر من به جهت تو عهد بشكنم تو بد فرزندى باشى». دختر گفت : «يكديگر را وداع كنيم كه مرا به دل چنين مىيد كه مگر اجل من نزديك است؛ از اين علت نرهم». گفت : «بيايم بر جنازه تو نماز كنم». دختر وداع كرد و برفت تا به سراى خود رسيد. علّت به صحت بدل گشته بود. تا بعد از وفات پدر به چهل سال ديگر بزيست.

و او را كلماتى عالى است : از او مىيد كه گفت : «صافى نشود قدم هيچ كس در عبوديّت، تا آنگاه كه همه كارهاى خويش جز ريا نبيند و همه حالهاى خويش جز دعوى نداند». و گفت : «حالى كه نه نتيجه علم باشد، اگر چه عظيم و با خطر بود ضرر آن از منفعت آن بر خداوندش زيادت بود». و گفت : «هر كه فريضه ضايع كند در وقتى، بر وى لذّت آن فريضه حرام گردانند». و گفت : «آفت بنده در رضاء نفس اوست بدانچه در اوست و هر كه در چشم خويش گرامى بود آسان باشد بر او گناه او». و گفت : «هر كه ديدار او تو را مهذّب نگرداند، به يقين دان كه او مهذّب نيست و ادب نيافته». و گفت :

«بيشتر دعويها كه تولّد كند در انتها، از فساد ابتدا بود، كه هر كه را به ابتدا اساسى درست بوده باشد، انتها هم درست آيد». و گفت : «هر كه قادر بود در پيش خلق به ترك گفتن جاه، آسان تر باشد بر او ترك گفتن دنيا و روى از اهل دنيا بگردانيدن». و گفت : «هر كه راست باستاد بدو، [به] هيچ كس كژ ننگريست و هر كه كژ شود بدو، [به] هيچ كس راست نشود». و گفت : «هر كه را فكرتى صحيح بود نطق او از صدق بود و عمل او از اخلاص».

و گفت : «هر كه خواهد كه بشناسد كه چند است قدر معرفت او به نزديك خداى، گو :

بنگر تا چند است قدر هيبت حق در وقت خدمت به نزديك او». و گفت : «انس گرفتن به غير الله وحشت است». و گفت : «فروترين درجه توكل حسن ظنّ است به خدا». و گفت :

«تصوّف صبر كردن است در تحت امر و نهى». و الله اعلم، رحمة الله عليه.

84 - 12 ذكر شيخ أبو الحسن الصّائغ رحمة الله عليه

٨٤ - ١٢ ذكر شيخ أبو الحسن الصّائغ رحمة الله عليه

آن مشرف خواطر و اسرار، آن مقبل اكابر و ابرار، آن سفينه بحر عشق، آن سكينه كوه صدق، آن از كون فارغ، شيخ ابو الحسن الصّائغ - رحمة الله عليه - در مصر مقيم بود و از بزرگان اهل تصوّف و يگانه وقت بود، و بوعثمان مغربى گفتى: «هيچ كس را نورانى تر از بو يعقوب نهرجورى نديدم و بزرگ همت تر از ابو الحسن الصائغ».

ممشاد دينورى گفت: «در باديه ابو الحسن الصائغ را ديدم، نماز مى كرد و آن كرگس بر سر او سايه مى داشت».

ابو الحسن را پرسيدند از دليل كردن شاهد بر غايب. گفت: «استدلال چگونه توان كرد از صفات كسى كه او را مثل باشد، بر آن كه او را مثل نباشد؟». و از او پرسيدند از معرفت. گفت: «منت ديدن است در كلّ احوال و عجز گزاردن شكر نعمتها به جمله وجود، و بيزارى است از پناه گرفتن و قوّت يافتن از همه چيزها».

و از او پرسيدند كه: «صفت مريد چيست؟». گفت: «آن است كه حق - تعالى - فرموده است: ضاقَتْ عَلَيْهِمُ الْأَرْضُ بِما رَحُبَتْ وَضاقَتْ عَلَيْهِمْ أَنْفُسُهُمْ. يعنى زمين با بسط و فراخنايى خود تنگ است بر مريدان، و تن ايشان بر ايشان تنگ گشته است. گرد جهانى مى طلبند بيرون هر دو عالم». و گفت: «اهل محبت بر آتش شوق كه به محبوب دارند تنعّم مى كنند بيشتر و خوش تر از تنعم اهل بهشت». و گفت: «دوست داشتن تو خويش را، هلاك كردن است خويش را». و گفت: «احوال خود بدو نمى بود، چون به استاد، حديث نفس شد و ساختن طمع گشت» - و اين سخن پسنديده است كه هر چه نفس

را در آن مدخل پديد آيد، آن كدورت منى، تصفيه آن را تباه كند - و گفت : «تمنا و امل از فساد طبع است». رحمة الله عليه.

85 - 13 ذكر شيخ أبو بكر واسطي رحمة الله عليه

٨٥ - ١٣ ذكر شيخ أبو بكر واسطي رحمة الله عليه

آن معظّم مسند ولايت، آن موحّد مقصد عنايت، آن خضر كنز حقايق، آن بحر رموز دقايق، آن وراى صفت قابضى و باسطى، قطب جهان ابو بكر واسطى - رحمة الله عليه - كاملترين مشايخ عهد بود، و شيخ الشّيوخ عهد و وقت و عالى ترين اصحاب، و بزرگ همت تر از او، كس نشان نداد، در حقايق و معارف هيچ كس قدم از پيش او ننهاد و در توحيد و تجريد و تفويض بر همه سابق بود و از قدماء اصحاب جنيد. و گويند از فرغانه بود و به واسط نشستى و به همه انواع محمود بود و بر همه دلها مقبول، و تا صاحب نفسى نبود به عداوت او بيرون نيامد. عباراتى غامض داشت و اشاراتى مشكل و معانى بديع و عجيب و كلماتى بلند، تا هر كسى را مجال نبودى گرد آن گشتن. و در فنون علوم به كمال بود و رياضت و مجاهدت كه او كشيد در وسع كس نيايد و توجهى كه به خدا داشت در جمله امور، كسى را آن نبود و سخن توحيد از او زيباتر كس بيان نكرد.

نقل است كه از هفتاد شهرش بيرون كردند كه در هر شهرى كه آمدى زودش به در كردندى. چون به باورد آمد آنجا قرار كرد و مردم به باورد بر او جمع آمدند. اما كلمات او را فهم نكردند، تا حادثه يى افتاد كه از آنجا برفت به مرو، و مردم مرو را طبع او قبول كرد. پس عمر آنجا بسربرد.

نقل است كه يك روز به اصحاب مى گفت: كه: «هرگز تا ابو بكر بالغ شده است روز بر وى گواهى نتوان دادن به خوردن، و شب به خفتن». و هم او مى گويد: «در باغى

حاضر آمديم به مهمى دينى، مرغكى بر سر من همى پريد، بر طريق غفلت از راه عبث او را بگرفتم و در دست مى داشتم. مرغكى ديگر بيامد و بالاى سر من بانگ مى كرد.

صورت بستم كه مگر مادرش است يا جفت، پشيمان شدم و او را از دست خود رها كردم. اتفاق را او خود مرده بود. به غايت دلتنگ گشتم، و بيمارى آغاز كرد. مدت يك سال در آن بيمارى بماندم. يك شب مصطفى را - عليه السلام - به خواب ديدم.

گفتم : يا رسول الله! يك سال است تا نماز از قيام به قعود آورده ام و ضعيف گشته و بيمارى اثرى عظيم كرده است. گفت : سبب آن است كه شكت عصفور منك فى الحضرة بنجشگى از تو شكايت كرد. عذر خواستن فايده نمى دارد - بعد از آن گربه يى در خانه ما بچه آورده بود و من در آن ميان بيمارى، تكيه زده بودم و تفكرى مى كردم. مارى ديدم كه بيامد و بچه اين گربه در دهان گرفت. من عصاى خود بر سر مار انداختم. بچه گربه را از دهان بينداخت، تا مادرش بيامد و بچه خويش برگرفت. من در آن ساعت بهتر شدم و روى به صحت نهادم و نماز به قيام بازبردم. آن شب مصطفى را - عليه السلام - به خواب ديدم. گفتم : يا رسول الله! امروز تمام به حال صحت بازآمدم. گفت : سبب آن بود كه شكرت منك هرّة فى الحضرة. گربه يى در حضرت از تو شكر گفت».

نقل است كه روزى به اصحاب در خانه نشسته بود و در آن خانه روزنى بود. ناگاه آفتاب در آن روزن افتاد. هزار ذره به هم برآمده بود. شيخ گفت : «شما را اين حركات ذرّه ها تشويش مىرد؟». اصحاب گفتند : «نه». شيخ گفت : «مرد موحّد آن است كه اگر كونين و عالمين و باقى هر چه هست، اگر همچنين در حركت آيد كه اين ذرّه ها، يك ذرّه درون موحّد را تفرقه پديد نيايد اگر موحّد است». و گفت : «الذّاكرون لذكره اكثر غفلة من النّاسى لذكره». - يادكنندگان ياد او را غفلت زيادت بود از فراموش كننده ذكر او - از آن كه چون او را ياد دارد اگر ذكرش فراموش كند زيان ندارد. زيان آن دارد كه ذكرش ياد كند و او را فراموش كند، كه ذكر غير مذكور باشد. پس اعراض از مذكور با پنداشت ذكر به غفلت نزديكتر بود از اعراض بى پنداشت، و ناسى را در نسيان و غيبت از مذكور، پنداشت حضور نيست. پس پنداشت حضور، بى حضور به غفلت نزديكتر از غيبت بى پنداشت. از آن كه هلاك طلاّب حق سزاوار در پنداشت ايشان است. آنجا كه پنداشت بيشتر، معنى كمتر و آنجا كه معنى بيشتر پنداشت كمتر، و حقيقت پنداشت ايشان

به همّت عقل باشد و عقل از همّت حاصل آيد، و همّت را به اين همّت هيچ مقاربت نباشد و اصل ذكر يا در غيبت يا در حضور، چون غايب از خود غايب بود و به حق حاضر، آن ذكر بود كه آن مشاهده باشد، و چون از حق غيبت بود و به خود حضور، آن نه ذكر بود كه غيبت بود و غيبت، از غفلت بود».

نقل است كه روزى به بيمارستانى شد. ديوانه يى را ديد كه هاى هويى مى كرد و نعره همى زد. گفت : «آخر چنين بندى گران بر پاى تو نهاده اند، چه جاى نشاط است؟».

گفت : «اى غافل بند بر پاى من است نه بر دل».

نقل است كه روزى به گورستان جهودان مى رفت و مى گفت : «اين قومى اند همه معذور و ايشان را عذر هست». مردمان اين سخن بشنيدند. او را بگرفتند و مى كشيدند تا به سراى قاضى، قاضى بانگ بر او زد كه : «اين چه سخن است كه تو گفته اى كه جهودان معذورند؟». شيخ گفت : «از آنجا [كه] قضاء تو است معذور نيند، اما از آنجا كه قضاء اوست معذورند».

نقل است كه شيخ را مريدى بود. روزى غسل جمعه آسان فرا گرفت، پس روى به مسجد نهاد و در راه بيفتاد و رويش مجروح گشت تا لابدّش بيامد و بازگشت و غسل كرد. اين سخن با شيخ بگفت. شيخ گفت : «شاد بدان باش كه سخت فراگيرند. اگرت فروگذارند از تو فارغ اند».

نقل است كه شيخ وقتى به نيشابور آمد. اصحاب بوعثمان را گفت كه : «شما را به چه فرمايند؟» گفت : «به طاعت دايم، و تقصير در وى ديدن». شيخ گفت : «اين گبرگى محض است كه شما را مى فرمايند. چرا رغبت نفرمايند به ديدار آفريننده و داننده آن؟».

نقل است كه يك بار شيخ ابو سعيد ابو الخير قصد زيارت مرو كرد. بفرمود تا كلوخ براى استنجاء در توبره نهادند. گفتند : «شيخا در مرو كلوخ همى يابيم. سرّ اين چيست؟». شيخ گفت : كه : «شيخ ابو بكر واسطى گفته است-و او سر موحّدان وقت خويش بوده است-كه : خاك مرو خاكى زنده است روا ندارم كه من به خاكى استنجا كنم كه زنده باشد و او را ملوّث گردانم».

و از كلمات اوست كه : «در راه حق خلق نيست و در راه خلق حق نيست. هر كه روى در خود دارد قفاء او در دين بود، و هر كه روى در دين دارد قفاء او در خود بود.

هر كجا كه تويى توست حظ توست و خلاف راه است، و هر كجا كه ناكامى توست مجال دين آنجاست». و گفت : «شرع توحيد است و حقّ توحيد. شرع توحيد را گذر به درياى نبوّت است، و حقّ توحيد محيط است. راه شرع بر آلت است چون سمع و بصر، و اثبات تو نسبت به شرك دارد و وحدانيّت از شرك منزّه است. ايمان كه رود در كوكبه شرك رود. ايمان پاك است اما غذاء او ظنّ. شرك صورت نبندد و معرفت همچنين و علم و حال، و اين خلق در درياى كينونيّت غرق شده اند و اسباب دستگير ايشان نه، به واسطه انبيا از درياى خلقيّت و بشريّت بيرون گذرند و در درياى وحدانيّت غريق شوند و مستهلك شوند. كس از ايشان نشان ندهد. شرع توحيد چون چراغ است و حقّ توحيد چون آفتاب. چون آفتاب نقاب از جمال جهان آراى خود برگيرد، نور چراغ به عالم عدم شود. موجودى بود در عدم. و نور چراغ را با نور آفتاب هيچ ولايت نبود. شرع توحيد نسخ پذير است و حقّ توحيد نسخ پذير نيست. زبان به دل نسخ شود. مرد به دل رسد، زبان گنگ شود؛ و دل به جان نسخ شود آنگاه هر چه گويد، من الله بود؛ و اين سخن در عين نيست، در صفت است. صفت بگردد اما عين نگردد. آفتاب بر آب تابد آب را گرم كند. صفت آب بگردد اما عين آب، نگردد. حق - تعالى - در صفت بيگانگان اين گفت :

اموات غير احياء - در صورت زنده اند و در صفت مرده - زندگى آن بود كه ذات از حيات متمتّع بود و ايشان زيان زده حيات خوداند. و از مؤمنان خبر مى دهد : بل احياء عند ربّهم.

مرد بايد كه جان بر سر راه نهد و بى جان به راه فروشود. اين طايفه از معدومان موجودند، و بيگانگان موجودان معدوم اند. هر كه به خود زنده است مرده است، و هر كه به حق زنده است نميرد. مرگ نه مرگ كالبد است و عدم نه عدم كالبد. آنجا كه وجود است جان نامحرم است تا خود به كالبد چه رسد».

و گفت : «شناخت توحيد، وجود هيچ كس مى نپذيرد و كس را زهره آن نيست كه قدم به صحراء وجود نهد چنان كه مشايخ گفته اند : اثبات التّوجيد افساد فى التّوحيد و پيرى مى گويد : اكثر ذنبى بمعرفتى ١ايّاه. هر كه با وجود او خطبه وجود خود مى خواند بر كفر خود سجل مى كند، و هر كه با وجود خود خطبه وجود او مى خواند بر شرك خود گواهى مى دهد. هر كه با هستى او هستى خود طلبد كافرست، و هر كه با هستى خود

__________

١ - ظ : معرفتى.

هستى او طلبد ناشناخته است. هر كه خود را ديد او را نديد؛ و هر كه او را ديد خود را نديد و از خودش ياد نيايد. جان از شادى بريد و در پرده عزّت بماند. حق - تعالى - او را از حضرت قدس به خليفتى فرستاد تا در ولايت انسانيّت او را نيابت مى دارد و او را به خلق مى نمايد بىو، و اين كس را نه عبارت بود و نه اشارت و نه زبان و نه دل و نه ديده و نه حرف و نه صوت، و نه فهم و نه خيال و نه شرك. اگر عبارت كند كفر بود و اگر اشارت كند شرك بود و اگر گويد : دانستم، جهل بود و اگر گويد : شناختم، فزونى بود، و اگر گويد : نشناختم مخذول بود و مطرود. عدمى بود در وجود و وجودى بود در عدم، نه موجود بود در حقيقت و نه معدوم، هم موجود بر حقيقت هم معدوم. عبارت محرم راه توحيد نيست، و دانست در راه توحيد بيگانه است و توهّم و ظنّ اين همه گرد حدث دارد. توحيد در عالم قدس خويش پاك است و منزّه از گفت و شنود و عبارت و اشارت و ديد و صورت و خيال و چنين و چنان. اين همه لوث بشريّت دارد و شناخت توحيد از لوث بشريّت منزّه است. وحده لا شريك له اين اقتضا مى كند.

برقى از شواهب الهيّت بتابد، با بشريّت آن كند كه عصاء موسى با سحره فرعون كرد.

و الله غالب على امره. نور الهى همه چيزها را در كنف خود بدارد. گويد شما به صحراء وجود مياييد كه آتش غيرت همه را بسوزد. ما خود روزى شما را به شما رسانيم. اسرار مشايخ روضه توحيد است نه عين توحيد، آنجا كه ثناء ذكر كبرياء اوست، وجود و عدم خلق هر دو يكى است، آنجا كه عزّت است افتقار و انكسار خلق يكى است، آنجا كه قدرت است آشكارااند و آنجا كه توحيد است به نفى خود انكار نتوان كرد، كه در انكار خود انكار قدرت است و خود را اثبات نتوانند كرد كه فساد توحيد بود. نه روى اثبات و نه روى نفى، هم مثبت و هم منفى قدرت تو را جلوه مى كند، وحدانيّت معزول مى گرداند». و گفت : «در همه آسمانها زبان تهليل و تسبيح هست و ليكن دل ببايد. دل معنيى است كه جز در آدم و فرزندان او نيست، و دل آن بود كه راه شهوت و نعمت و بايست و اختيار بر تو ببندد و راهبر تو باشد. زبان دل بايد، كه به خود دعوت كند نه زبان قول. مرد بايد كه گنگ گويا بود نه گوياى گنگ. مرد آن است كه معبودى كه در پيراهن وى است قهر كند و جهد در قهر كردن خويش كند، نه در لعنت كردن شيطان. ابليس مى گويد - عليه لعنة - : از چهره ما آينه اى ساختند و در پيش تو نهادند و از چهره تو

آينه اى ساختند و در پيش ما داشتند. ما در تو نگريم و بر خود مى گرييم و تو در ما مى نگرى و بر خود مى خندى. بارى راه رفتن از او بياموز، كه در راه باطل سر بيفگند و ملامت عالم از او در پذيرفت و در راه خود مرد آمد. تو از دل خود فتوى درخواه كه : اگر هر دو كون بر تو لعنت كنند به هزيمت خواهى شد؟ قدم در اين راه منه. اگر اين حديث به ملامت هر دو سراى نه ارزد اين شربت نوش مكن. اگر در دو عالم به كاه برگى به چشم حقارت بيرون نگرى، كليد عهد بازفرستاده باشى، تا هر مويى كه بر سر و تن توست از او تبرّا نكنى و او به انكار تو بيرون نيايد، تولاّى تو به حضرت درست نيايد. چيزى مطلب كه آن چيز در طلب تو است - يعنى بهشت - و از چيزى هزيمت مشو كه آن هزيمت از تو شود - يعنى دوزخ - و تو از او، او را خواه، چون او تو را باشد همه چيزها پيش تو باشد كمر بسته».

و گفت : «هر جزوى از اجزاء تو بايد كه در حقّ جزوى ديگر محو باشد، كه دويى در راه دين شرك است، تا نه زبان داند كه ديده چه ديد و نه نيز ديده زبان را داند تا راز خود بگويد. تا هر چه نسبت به تو دارد در شواهد الهيّت محو شود، و حديث محو و فقر مى گويند. اينت ظلمى عظيم : ديگر را نفى مى كنند و خود را اثبات. نشان آن كه مرد را به صحراى حقيقت آورده باشند آن است كه پوششها از پيش ديده او برداشته باشند كه او وراى همه چيزها باشد نه چيزى وراى او».

و گفت : «گوينده بر حقيقت آن بود كه گفت او برسد در او، و او را سخن نماند و از آن سخن گفتن، خود آزاد بود؛ و سخن كه روى در حضرت دارد آن بود كه مستمع را ملامت نگيرد و مخالف و موافق را ميزبانى كند و گوينده را مدد زيادت شود؛ و هر سخنى كه مستمع را مفلس نكند و هر دو عالم را از دست وى بيرون نكند، آن سخن به فتواى نفس مى گويد. نفسش به زبان معرفت اين سخن بيرون مى دهد تا او در غرور خود بود و خلق در غرور وى. چنان كه حق - عزّ و علا - مى فرمايد : ظُلُماتٌ بَعْضُها فَوْقَ بَعْضٍ. هر كه سخن گوينده به حق نشنود چشمه زندگانى در سينه وى خشك شود چنان كه هرگز از آن چشمه حكمت نزايد. هر كه از خانه خود بيرون آيد و راه با خانه خود بازنداند آن كس را سخن گفتن در طريقت مسلّم نيست. درويش به نور دل بايد كه رود، و به روزگار ما به عصا مى روند زيرا كه نابينااند. هر كه داند كه چه مى گويد و از كجا مى گويد او را سخن مسلّم نيست. چنان كه زنان را حيض است، مريدان را در راه ارادت حيض

است. حيض راه مريدان از گفت افتد، و كس بود كه در آن بماند و هرگز پاك نشود و كس بود كه او را حيض نباشد، همه ايّامش طهر باشد. اما هيچ چيز را آن منقبت نيست كه سخن را، و سخن صفتى است از صفات ذات. همه انبياء متكلّم بوده اند ليكن ما را سخن با آن كس است كه دعوى مى كند كه او را زبان غيب است. مرد بايد كه گوينده خاموش بود و خاموش گويا، كه آن حضرت وراى گفت و خاموشى است. نخست چشمه زبان بايد كه بسته شود تا چشمه دل بگشايد هزار زبان. خدا ترس با فصاحت بينى در دست زبانيه دوزخ بينى، يكدل خداشناس با نور نبينى در دوزخ. مريد صادق را از خاموشى پيران فايده بيش از گفت و گوى بود».

و گفت : «خلعتى دادند با شرك برآميخته، چنان كه كسى را شربتى دهند با زهر آميخته، يكى را كرامتى، يكى را فراستى، يكى را حكمتى، يكى را شناختى. هر كه عاشق خلعت شد، از آنچه مقصود است بازماند و آن مقامها در عالم شرع است. كسانى را كه به نور شرع راه روند، زهد و ورع و توكّل و تسليم و تفويض و اخلاص و يقين اين همه شرع است و منزل راه روان است، كه بر مركب دل سفر كنند و اين همه فرّاشانند و بر درگاه روح پرده ها برمى دارند تا با ابصار روح نزديكتر شوند. باز آن كسان كه بر مركب روح سفر كنند اين افعال و صفات را آنجا گذر نبود، كه آنجا نه زهد بود، نه ورع، و نه توكل بود و نه تسليم، و نه به مانند اين روش بود. روش بايد كه به روح بود. چنان كه روح است و نشان پذير نيست، راه وى نيز نشان پذير نيست. هر كه تو را از راه خبر مى دهد از صفات نفس خبر مى دهد، كه اين حديث نشان پذير نيست. از طلب پاك است، از نظر پاك است، هر كه را بينى كه كمر طلب بر ميان بسته است هر چند بيشتر طلبد دورتر بود. به ايشان نمودند كه : كار ما از علت پاك است و نظر از علت است، و طلب شما بر دامن وجود بستم به حكم كرم، و نموده را بر دامن ديده بستم. نموده بود كه شما به نظر آورديد، نه نظر علّت ديده بود».

و گفت : «اين خلق در عالم عبوديّت فروشدند. هيچ كس به قعر نرسيد، هيچ كس اين درياى عبوديّت را عبور نتوانست كردن. چون سرّ اين بدانى آنگاه اين بندگى از تو درست آيد. راه اهل حقيقت در عدم است. تا عدم قبله ايشان نيايد راه نيابند، و راه اهل شريعت در اثبات است، هر كه بود خود نفى كند به زندقه افتد اما در راه حقيقت هر كه

اثبات خود كند به كفر افتد. بر درگاه شريعت اثبات بايد، بر درگاه حقيقت نفى؛ ديده صورت جز صورت نبيند و ديده صفت جز صفت نبيند. و اين حديث وراى عين است و وراى صفت. بايد كه از درياى سينه تو نهنگى خيزد ذات خوار و صفات خوار و صورت خوار، و هر صفت كه در عالم هست فروخورد. آنگاه مرد روان شود و لا يبقى فى الدّار ديّار. دولت در عدم تعبيه است و شقاوت در وجود، راه عدم در قهر است و راه وجود در لطف، و اين خلق عاشق وجودند و منهزم از عدم. از براى آن كه نه عدم دانند و نه وجود.

آن كه خلق وجود دانند نه وجود است به حقيقت، بل كه عدم است و آنچه عدم مى دانند نه عدم است. عدم، اين جوانمردان به محو اشارت كنند كه عدمى بود عين وجود و محوى بود عين اثبات، كه هر دو طرف او از عين اثبات پاك است، و وجودى كه يك طرف او عين و رقم حيات دارد، لم يكن فكان».

و گفت : «مريد در اول قدم مختار بود، چون بالغ شود اختيارش نماند. علم او در جهل خود بيند، هستى او در نيستى خود بيند، اختيار او در بىختيارى خود بيند، بيان كردن او بيش از اين، آفت است. اشارت و عبارت محرم اين حديث نيست. اين حديث نه اشارت نه عبارت نه قال نه حال نه بود نه نابود. اگر خواهى كه به مجاهده بدانى ندانى، كه در درياى هند و روم مجاهده است، در درياى اسلام مشاهده بايد. كه مجاهده يى كه در آن مشاهده نبود همچنان باشد كه كسى چيزى به بول بشويد. پندارد كه پاك شد.

رنگش برود اما همچنان نجس باشد. هر كه برون مرد بود درون مرد بود. آنجا كه قدم اين جوانمردان است همه مريدان مشرك اند و بناى راه ارادت مريدان بر شرك است.

ايمان را ضدّ است، و آن كفر است، و توحيد را ضدّ است و آن تشبيه است و ضدّ يقين شكّ است، و اين همه حجاب است كه اين همه درگاههايى است كه مريدان را ببايد گذشت و اين زنّارها ببايد بريد». و گفت : «در كارها كه نفس تو موافق باشد با دل، دل برگير از آن، و هر كارى كه در وى خلاف نفس است آنجا دل بنه، و قدم استوار كن تا تو را به خزانه قبول فرستند، اگر چه صورت طاعت ندارد. اولئك يبدّل الله سيّئاتهم حسنات». و گفت : «همه چيزهايى كه در تصرف اسم آمد و در حيّز وجود، كمتر از ذره يى است در قبضه قدرت». و گفت : «چون حق ظاهر شود عقل معزول گردد. هر چند

حق به مرد نزديك مى شود عقل مى گريزد، زيرا كه عاجز است. عاجزى را هم ادراك به عاجزى بود، و معرفت ربوبيّت نزديك مقرّبان حضرت، باطل شدن عقل است، از بهر آن كه عقل آلت اقامت كردن عبوديّت است نه آلت دريافتن حقيقت ربوبيّت. و هر كه را مشغول كردند به اقامت بندگى و از وى ادراك حقيقت خواستند عبوديّت از او فوت شد و به معرفت حقيقت نرسيد». و گفت : «فاضل ترين عبادت غايب شدن است از اوقات». و گفت : «ما پديدآمدگان ازل و ابديم و در اين شكّ نيست و ازل نشان ربّانى است در وقت ازل الآزال. آن گه خلق را به ديدن اين خواند». و گفت : «سخن در راه معاملت نيكوست و ليكن در حقايق بادى است كه از بيابان شرك جهد، و نكويى است كه از عالم بشريت پديد آمد». و گفت : «چهار چيز است كه مناسبت ندارد و به حال عارف لايق نبود : زهد و صبر و توكّل و رضا، كه اين چهار چيز صفت قالبها است و صفت روح ازين منزه است». و گفت : «فرزند ازل و ابد باشى بهتر از آن كه فرزند اخلاص و صفا و صدق و حيا». و گفت : «نيست بودن در راه حق، بهتر از آن كه به تجريد و توحيد نظر بود، و آنجا منزل بود، يا وقوف بود يا مشربگاه سازد». و گفت : «هر كه دريافت وحدانيّت و يگانگى واحد، مقصود حق گردد. هر كه صفت نعت جلال او دريافت حق مقصود او شود». و گفت : «هر جنايت كه باشد رعايت اصل آن را زير و زبر كند و هيچ نگذارد». و گفت : خداوند - جلّ جلاله - تو را در مذلت افلاس و درماندگى و شكستگى بيند بهتر از آن كه در پنداشت و جلوه عزّ و معاملت». و گفت : «هر كه را مقصود جز ذات است آن كس مغبون و نگونسار است، و مستحق يكى گفتن آن است كه بى قصد و بى نيّت درآيد و نيست راه حق شود و به بقاء آن نيستى خود.

آن گاه به نقطه يگانگى حق وى قيام كند بى نيت كه بود، و وجود در اين صورت نبندد».

و گفت : «چنان كه راست گويان راست گفتند در حقايق و اسرار، عارفان دروغ گفتند در حقيقت حق». و گفت : «زشت ترين اخلاق آن است كه با تقدير برآويزى، يعنى آنچه تقدير ازلى باشد تو خواهى كه به ضدّ آن بيرون آيى، و آنچه قسمت رفته است خواهى كه به تغلّب و آرزو و دعا آن قاعده بگردانى». و گفت : «اين قوم بر چهار صفت اند : يكى بشناخت و طلب كرد و يافت، و ديگر طلب كرد و نيافت، و ديگرى نيافت و نيز با هيچ

آرام نيافت مگر با وى، چهارم نشناخت و طلب نكرد زيرا كه او، عزيزتر از آن است كه طلب در او رسد و آشكاراتر از آن است كه طلب بايد كرد». و گفت : «چون سرّ من به وفاء عهد ايستاده بود هيچ باك ندارم از حوادث كه در روزگار پديد آيد». و گفت :

«هرگاه تاريكى طمع به سرّ درآيد، نفس در حجاب افتد از همه حظّهاى نفسانى». و گفت : «معرفت دو است : معرفت خصوص و معرفت اثبات. اما معرفت خصوص مشترك است و شرك (؟) معرفت اسما و صفات و دلايل و نشانها و برهانها و حجابها. و معرفت اثبات آن است كه بدو راه نيست و از نعت قدم پديد آيد، و چون پديد آيد معرفت تو ناچيز و نيست شود، زيرا كه معرفت تو محدّث است و چون صفت و نعت قدم تجلّى كند همه محدثات نيست شود».

گفت : «فضل بارى - تعالى - در مقابل كسب تو نبود و مكتسب نيست، زيرا كه هر چه مكتسب بود آن را عوضى بود و عوض خارج است از فضل». آن گاه گفت : «همه انديشه ها يكى كن. و بر يكى باست و همه نگرستن را با يكى آور، كه نظر همه نگرندگان يكى بيش نيست، ما خلقكم و لا بعثكم الاّ كنفس واحدة» و گفت : «روح از عالم كون خود بيرون نيامده باشد، كه اگر بيرون آمده بودى دل به وى اندر آمدى و اين سخن هرگز به پيمانه اندر نگنجد». و گفت : «پديدآرنده چيزها و متولّى كارها پيداتر از كارها است و تو مى خواهى كه شريك او گردى؟». و گفت : «حجاب هر موجودى به وجود اوست از وجود خود». و گفت : «چون ظاهر شود حق بر اسرار، خوف و رجا زايل شود». و گفت :

«عوام در صفات عبوديّت مى گردند و خواصّ مكرّم اند به صفات ربوبيّت، تا مشاهده كنند. از جهت آن كه عوامّ آن صفات احتمال نتوانند كرد به سبب ضعف اسرار خويش و دورى ايشان از مصادر حق». و گفت : «چون ربوبيّت بر سراير فروآيد، جمله رسوم او محو گرداند و او را خراب بگذارد». و گفت : «چون نظر كنى به خدا جمع شوى و چون [به] نفس خود نظر كنى متفرق گردى». و گفت : «خلق را جمع گردانند در علم خويش، متفرّق گردد در حكم و قسمت خويش. بل كه جمع در حقيقت تفرقه است و تفرقه جمع». و گفت : «ازل و ابد و اعمار و دهور و اوقات، جمله چون برقى است در نعوت، قال النّبى - عليه السّلام - لى مع الله وقت لا يسعنى فيه شىء غير الله، عزّ و جلّ». و گفت : «شريف ترين نسبت ها آن است كه نسبت جويى به خداى - تعالى - به عبوديّت».

و گفت : «افضل طاعات حفظ اوقات است». و گفت : «مخلوق عظيم قدر بود و بزرگ خطر، چون حق او را ادب كند متلاشى شود». و گفت : «هر كه گويد : من، با قدرت منازعت كرده است». و گفت : «هر كه خداى را پرستد براى بهشت، او مزدور نفس خويش است. هر كه خداى را پرستد براى خداى، او از وى جاهل است». - يعنى خداى بى نياز است از عبادت تو، پندارى كه براى او كارى مى كنى؟ تو كار براى خود مى كنى - و گفت : «دورترين مرد از خداى آن بود كه خداى را بيش ياد كند، يعنى من عرف الله كلّ لسانه، او نبايد كه ياد كند تا بر زبان او ياد مى كند. ذكر حقيقى آن بود كه زبان او گنگ شده و غيب بر زبان گويا شده و ذكر او غير او بود». و گفت : «از تعظيم حرمات خداوند آن بود كه بازننگرى به چيزى از كونين و نه به چيزى از طريقهاى كونين». و گفت :

«صفت جمال و جلال مصادمت كردند، از هر دو روح تولد كرد». و گفت : «اگر جان كافرى آشكارا شود اهل عالم او را سجده كنند، پندارند كه حقّ است از غايت حسن و لطافت». و گفت : «تن همه تاريك است و چراغ او همه سرّ است. هر كه را ١سرّ نيست او هميشه در تاريكى است». و گفت : «احوال خلق قسمتى است كه كرده اند و حكمتى است كه پرداخته اند. حيلت و حركت را به دريافت آن مجال نيست». و گفت : «بيزارم از آن خداى كه به طاعت من از من خشنود شود و به معصيت من از من خشم گيرد، پس او خود در بند من است تا من چه كنم، نه، بل كه دوستان در ازل دوستانند و دشمنان در ازل دشمنان». و گفت : «هر كه خويش را از خداى بيند و جمله اشياء را از خداى بيند، بى نياز شود از جمله اشياء به خدا». و گفت : «حيات و بقاى دلها به خداى است بل كه غيبت از خداست به خدا، يعنى تا توانى كه تو به آن خدايى، خيال شرك دارى به خداى، فناء فنا از فنا حاصل آيد». و گفت : «شرك، ديدن تقصير است و عثرات نفس، و ملامت كردن نفس را». و گفت : «محبت هرگز درست نيايد تا اعراض را در سرّ او اثرى بود و شواهد را در دل او خطرى، بل صحت محبّت نسيان جمله اشياء است در استغراق مشاهده محبوب، و فانى شدن محب از محبوب به محبوب». و گفت : «در جمله صفت ها رحمت است مگر در محبت، كه در او هيچ رحمت نيست، بكشند و از كشته ديت خواهند». و گفت : «عبوديّت آن است كه اعتمادت برخيزد از حركت و سكون خويش، كه هرگاه كه

__________

١ - «ن» و «ق» : كه كرا.

اين دو صفت از مرد ساقط شود به حقّ عبوديّت رسيد». و گفت : «توبه قبول آن است كه مقبول بوده باشد پيش از گناه». و گفت : «خوف و رجا دو قهّارند كه از بىدبى بازدارند». و گفت : «توبه نصوح آن بود كه بر صاحب او اثر معصيت پنهان و آشكارا نماند، و هر كه را توبه نصوح بود، بامداد و شبانگاه او از هر گونه كه بود باك ندارد». و گفت :

«تقوى آن بود كه از تقواى خويش متّقى باشد». و گفت : «اهل زهد كه تكبّر كنند بر ابناء دنيا، ايشان در زهد مدعىند. براى آن كه [اگر] دنيا را در دل ايشان رونقى نبودى، براى اعراض كردن از آن بر ديگرى تكبّر نكردندى». و گفت : «چه صولت آوردى به زهد در چيزى و به اعراض از چيزى، كه جمله آن [را] به نزديك خداى - تعالى - به پر پشه يى وزن نيست». و گفت : «صوفى آن است كه سخن از اعتبار نگويد و سرّ او منوّر شده بود به فكرت». و گفت : «بنده را معرفت درست نيايد تا صفت او آن بود كه به خداى - تعالى - مشغول گردد و به خداى نيازمند بود» - يعنى مشغولى و نيازمندى او حجاب است - و گفت : «هر كه خداى را بشناخت منقطع گشت بل كه گنگ شد و هرگه به محلّ انس نتواند رسيد، آن گه او را وحشت نبود از جمله كون». و گفت : «عوض چشم داشتن بر طاعت از فراموش كردن فضل بود». و گفت : «قسمتها كرده شده است و صفتها پيدا گشته، چون قسمت كرده شد به سعى و حركت چون توان يافت؟». و گفت : «هر كه را بندگى كردن از او در بخواهند و حقيقت حق - تعالى - بدانستن، از هر دو مقام ضايع بماند». و گفت :

«طلب كردم. معدن دلهاى عارفان، در هواى روح ملكوت ديدم كه مى پريدند در نزديك خداى - تعالى - بدو باقى و رجوعشان با او». و گفت : «تا مرد چنان نگردد كه از آنجا كه سرادقات عرش است تا اينجا كه منتهاى ثرى است هر ذره يى آينه توحيد وى گردد و هر ذره يى او را بيند، توحيد او درست نيايد». و گفت : «هر چند بتوانيد رضا را كار فرماييد، چنان مباشيد كه رضا شما را كار فرمايد، كه محجوب گرديد از لذّت رؤيت و از حقيقت آنچه مطالعه كنيد» - يعنى چون از رضا لذت يافت از شهود حق بازماند - و گفت : «نگر تا به لذّت طاعت و حلاوت عبادت او غرّه نشوى كه آن زهر قاتل است». و گفت : «شاد بودن به كرامات از غرور و جهل است و لذّت يافتن به اتّصال نوعى است از غفلت». و گفت : «مباشيد از آن قوم كه انعام او را مقابلت كنند به طاعات، و ليكن فرزند

ازل باشيد، نه فرزند عمل». و گفت : «عمل به حركات دل شريف تر است از عمل به حركات جوارح، كه اگر فعل را به نزديك حق قيمتى بودى چهل سال پيغامبر - عليه السّلام - خالى نماندى، از آن نگويم : عمل مكن، ليكن تو با عمل مباش». و گفت : «هر كه از قسمت ياد آرد، از آنچه او را در ازل رفته از سؤال و دعا فارغ آيد». و گفت : «من بدان مؤمنم كه حق - تعالى - از من دانست، از آن كه بر آن دانسته كه من دانم مرا اعتماد نيست». و گفت : «بنده گويد : الله اكبر، يعنى خداى از آن بزرگتر است كه با وى از اين فعل توان پيوستن يا به ترك اين فعل از او توان بريدن، از بهر آن كه پيوستن و بريدن با وى به حركات نيست. ليكن به قضاء سابق ازلى است». و گفت : «چنان كه طفل از رحم بيرون آيد، فردا دولت مرد و محبت ارباب او از او بيرون آيد». و گفت : «مردم بر سه طبقه اند : طبقه اول آن قوم اند كه خداى بر ايشان منت نهاد به انوار هدايت، پس ايشان معصوم اند از كفر و شرك و نفاق. و طبقه دوم آن قوم اند كه خدا بر ايشان منّت نهاد به انوار عنايت، پس ايشان معصوم اند از صغاير و كباير، و طبقه سوم آن قوم اند كه خدا بر ايشان منّت نهاد به كفايت، پس ايشان معصوم اند از خواطر فاسد و از حركات اهل غفلت». و گفت : «حقير داشتن فقر و سرعت غضب و حبّ منزلت از ديدن نفس است، و اين خلع عبوديّت بود و كوشيدن به الوهيت». و گفت : «هر كه بشناخت او را، غايب شد و هر كه غرق شد در بحر شوق او، بگداخت و هر كه عمل كرد لوجه الله به ثواب رسيد، و هر كه را سخط دريافت، عذاب بدو فرودآمد». و گفت : «بلندترين مقام خوف آن بود كه ترسد كه خداى در او نگرد خشمگين، و او را به مقت گرفتار كند و از او اعراض نمايد». و گفت :

«حقيقت خوف در وقت مرگ ظاهر شود». و گفت : «علامت صادق آن بود كه به تن با برادران پيوسته بود و به دل تنها با خداى». و گفت : خلق عظيم، آن است كه با هيچ كس خصومت نكند و كس را با او خصومت نباشد از قوّت معرفت». و گفت : «فزع اكبر براى قطيعت بود كه ندا كنند كه : اى اهل بهشت! خلود و لا موت و اى اهل دوزخ! خلود و لا موت، پس گويند اخسئوا فيها و لا تكلّمون». و گفت : «شرمگين كه عرق از وى مى ريزد آن زيادتى بود كه در او بود». و گفت : «اختيار بر آنچه در ازل رفت بهتر از معارضه وقت». و گفت : «آن خلّت كه بدو نيكويها تمام شود و به نابودن او همه نيكوييها زشت بود، استقامت است كه تو را فراستاند از آنچه نصيب نفس است و گشاده گرداند به آنچه

نصيب تو خواهد بود». و گفت : «فراست تو روشنايى بود كه اندر دلها بدرخشيد و معرفتى بود مكين اندر اسرار كه او را از غيب به غيب مى برد تا چيزها ببيند، از آنجا كه حق - تعالى - بدو نمايد، تا از ضمير خلق سخن همى گويد». و گفت : «اين قوم را اشارت بود، پس حركات، اكنون نمانده است جز حسرات» : و گفت : «بىدبى خويشتن را اخلاص نام كرده اند و شره را انبساط و دون همتى را جلدى، همه از راه برگشته اند و بر راه مذموم مى روند. زندگانى در مشاهده ايشان ناخوشى بود و نقصان روح، اگر سخن گويند به خشم گويند و اگر خطاب كنند به تكبر كنند، و نفس ايشان خبر مى دهد از ضمير ايشان، و شره ايشان در خوردن، منادى مى كند از آنچه در سرّ ايشان است قاتلهم الله انّى يؤفكون». و گفت : «ما مبتلا شديم به روزگارى كه نيست در او آداب اسلام و نه نيز اخلاق جاهليت و نه احكام خداوندان مروّت». و گفت : «جوالى فرا گرفتند و پرسگ بكردند، و پاره يى فريشته با آن سگ در جوال كردند، هر چند جهد مى كنم و مى كوشم با اين سگان برنمىيم تا بارى در آشنايان نيفتند».

و او را پرسيدند از ايمان، گفت : «چهل سال در گبرگى ببايد گذاشت تا مرد با ايمان رسد». گفتند : «ايها الشيخ! معنى اين چه بود؟». گفت : «آن كه تا پيغامبران - عليهم السّلام - را چهل سال نبود ايشان را وحى نيامد، نه آن كه ايشان را در آن ساعت ايمان نبود، نعوذ بالله، ليكن آن كمال نبود به اوّل كه بعد از نبوّت ايشان را حاصل شد. امّا كه : تو صاحب نفس امّاره باشى - و نفس گبرست به حكم حديث - تا از گبرگى نفس خلاص نيابى با ايمان حقيقى نرسى». گفتند : «هيچ كس از مقام محمّد - عليه السّلام - بگذشت؟». گفت : «خود هيچ كس به مقام محمّد نرسيد، كه هر كه دعوى كند كه كسى از مقام او بگذشت يا بگذرد زنديق بود، كه نهايت درجه اوليا بدايت درجه انبيا است».

گفتند : «كدام طعام مشتهى تر؟». گفت : «لقمه يى از ذكر خداى - تعالى - كه به دست يقين از مايده معرفت برگيرى در حالتى كه نيكوگمان باشى به خداى».

در وقت وفات گفتند : «ما را وصيّتى كن». گفت : «ارادت خداى - تعالى - در خويشتن نگاه داريد». ديگرى وصيّت خواست، گفت «پاس اوقات و انفاس خويشتن را نگاه دار». رحمة الله عليه.

86 - 14 ذكر شيخ أبو علي ثقفي رحمة الله عليه

٨٦ - ١٤ ذكر شيخ أبو علي ثقفي رحمة الله عليه

آن پرورده اسرار، آن خو كرده انوار، آن مفتى تقوى، آن مهدى معنى، آن ولىّ صفى، شيخ وقت ابو على ثقفى - رحمة الله عليه - امام وقت بود و عزيز روزگار و صحبت ابو حفص و حمدون يافته. و در نشابور تصوّف از او آشكار شد. در علوم شرعى كمال داشت و در هر فنّى مقدّم بود و دست از همه بداشت و به علم اهل تصوّف مشغول شد و در ميان صوفيان در سخن آمد. و بيانى نيكو داشت و خلقى عظيم چنان كه نقل است: همسايه يى داشت كبوترباز و همه روز او را از آن زحمتى عظيم بودى، كه كبوترانش بر بام سراى نشستندى و او سنگ انداختى. روزى شيخ نشسته بود و قرآن همى خواند. همسايه سنگى در كبوتر انداخت. سنگ بر پيشانى شيخ آمد و بشكست و خون بر روى او فرودويد. اصحاب شاد شدند و گفتند: «فردا به حاكم شهر رود و شرّ او را دفع كند كه به نزديك امير، شيخ مقبول القول است و ما از زحمت او بازرهيم». شيخ خدمتكارى را بخواند و گفت: «در آن بوستان برو و چوبى باز كن و بياور». چون خادم چوب بياورد گفت: «اكنون ببر و به كبوترباز ده و بگو: اين كبوتران را بدين چوب برانگيز».

نقل است كه گفت: «روزى جنازه يى ديدم، سه مرد و زنى برگرفته بودند و مى بردند. آن سوى جنازه كه زن داشت من برگرفتم و به گورستان بردم و نماز كرديم و دفن كرديم. گفتم: شما را هيچ همسايه ديگر نبود كه يارمندى كردى؟. گفتند: بود و ليكن اين را حقير داشتندى. گفتم: او كارى كردى؟ گفتند: مخنّث بود. مرا بر وى رحمت آمد.

شب را به خواب ديدم كه يكى بيامد و روى او چون ماه شب چهارده، لباسى فاخر پوشيده و تبسم همى كرد. گفتم : تو كيستى؟ گفت : آن مخنّثم كه بر من نماز كردى و دفن كردى. خداى - تعالى - بر من رحمت كرد در آنچه مردمان مرا حقير داشتند».

و سخن اوست كه گفت : «كسى كه جمله علوم جمع كند و با جمله طوايف صحبت دارد، هرگز به جايگاه مردان نرسد مگر رياضت يافته باشد به فرمان شيخى يا امامى يا مؤدّبى ناصح، كه هر كه را ادب فرماينده نباشد كه او را از هر چه مذموم بود نهى كند و امامى فراگرفته نباشد كه عيوب اعمال او بدو نموده باشد و رعونات نفس او در چشم او مى نهاده، در هيچ معامله اى اقتدا بدو روا نباشد». و گفت : «طمع مدار راستى از آن كه راستش نكرده باشند، و اميد مدار ادب از كسى كه ادبش نداده باشند». و گفت : «هر كه با بزرگان صحبت دارد نه از طريق حرمت، محروم ماند از فوايد ايشان و از بركات ايشان، و از انوارى كه ايشان را بود هيچ بر او پديد نيايد». و گفت : «فروع صحيح نخيزد مگر از اصل صحيح. پس هر كه خواهد كه افعال او صحيح بود و بر جاده سنّت بود گو : نخست در دل اخلاص درست كن، كه درستى اعمال ظاهر از درستى اعمال باطن خيزد». و گفت : «هيچ كار مكنيد براى خداى مگر آن كه صواب بود و هيچ صواب را بجاى مياريد مگر آن كه خالص بود و به هيچ خالص قيام منماييد مگر آن به موافقت سنت بود». و گفت : «مرد چنان بايد كه از اين چهار خصلت غافل نماند : يكى صدق قول، دوّم صدق عمل، سيّوم صدق مودّت، چهارم صدق امانت». و گفت : «علم حيات دل است و نور چشم از ظلمت جهل». و گفت : «آفت است اشتغال دنيا چون به كسى روى نهد، و آفت است حسرتهاى دنيا چون روى از كسى بگرداند، و عاقل آن است كه هرگز فرونيايد به چيزى كه چون روى بدو نهد همه مشغولى بود و چون از كسى روى بازگرداند همه حسرت بود». و گفت : «واى كسى كه بفروخته باشد همه چيزها به هيچ چيز و خريده باشد به هيچ چيز همه چيزها». و گفت : «روزگارى درآيد كه زندگانى در او خوش نباشد هيچ مؤمن را، مگر خويشتن را بر فتراك منافقى بندد نعوذ بالله من شرّ ذلك».

87 - 15 ذكر شيخ جعفر خلدي رحمة الله عليه

٨٧ - ١٥ ذكر شيخ جعفر خلدي رحمة الله عليه

آن صاحب همت، آن ثابت امت، آن كوه حلم، آن بحر علم، آن دولت باز ١ ازلى و ابدى، شيخ جعفر خلدى - رحمة الله عليه - عالم زمانه بود و در علم طريقت يگانه بود و از كبراء اصحاب جنيد بود و از قدماء ايشان، و در انواع علوم متبحر و در اصناف حقايق متعيّن.

و او را كلماتى عالى است، حواله آن با كسى ديگر كرد. وقتى مى گفت: «صد و سى و اند ديوان اهل تصوّف نزديك من است». گفتند از «كتب محمد ترمذى هيچ هست تو را؟». گفت: «نه، كه او را از شمار صوفيان ندانم كه او آرايش مشايخ بود و مقبول بود».

نقل است كه شصت حج بكرده بود. مريدى داشت، او را حمزه علوى گفتند. شبى حمزه قصد كرد كه به خانه شيخ برود. شيخ گفت: «امشب اينجا باش» مگر حمزه طعامى به مرغ در تنور خواست نهاد تا فرزندانش بخورند. گفت: «اگر امشب اينجا باشم فردا نماز بامداد اينجا ببايد كرد و ببايد بود تا نماز بامداد و چاشتگاه با شيخ بگزارم و دير شود و طفلان گرسنه بمانند و در بند من باشند». پس گفت: «شيخا! بروم». گفت: «امشب اينجا بباش». گفت: «مهمى دارم». گفت: «تو دانى». به خانه آمد و آن طعام به مرغ در تنور نهاد. پس ديگر روز كنيزك را گفت: «آن طعام بيار». كنيزك آن طعام را از تنور برآورد و در راه كه مىمد پايش بر سنگ افتاد و تابه بر زمين افتاد و بشكست و طعام بريخت، مرغ بر راهگذر بيفتاد. حمزه گفت: «بازرو. آن مرغ بيار تا بشويم و بكار بريم».

در اين بودند كه ناگاه سگى از در درآمد و مرغ را ببرد. گفت : «اكنون چون اين همه از دست بشد، بارى برخيزم و صحبت شيخ از دست ندهم». و به نزديك شيخ آمد. شيخ را چون چشم بر او افتاد گفت : «هر كه گوشت پاره دل مشايخ گوش ندارد گوشت او به سگ دهند». حمزه پشيمان شد و توبه كرد.

نقل است كه يك روز پيغامبر را - عليه السّلام - به خواب ديد. گفت : «تصوّف چيست؟». گفت : «ترك دعوى و پنهان داشتن معنى». و از او پرسيدند كه : «تصوّف چيست؟». گفت : «حالتى كه در او ظاهر شود عين ربوبيّت و مضمحل گردد عين عبوديّت». و گفت : «تصوّف طرح نفس است در عبوديّت و بيرون آمدن از بشريت و نظر كردن به خداى - تعالى - به كليّت». و از او پرسيدند از تلوين فقر. گفت : «تلوين ايشان تلوينى براى زيادتى [است] از بهر آن كه هر كه را تلوين نبود زيادتى نبود». و گفت :

«چون درويش را بينى كه بسى خورد، بدانكه او از سه چيز خالى نبود : يا وقتى كه بر او گذشته است و نه در آن وقت چنان بوده است كه بايد، يا بعد از اين خواهد بود چنان كه نه بر جاده بود، يا در حال موافقتى ندارد».

او را پرسيدند از توكل، گفت : «توكل آن است كه چيزى بود و اگر نبود، دل در دو حالت يكسان بود، بل كه اگر نبود طرب در او بود و اگر بود طرب در او نبود. بل كه توكل استقامت است با خداى - تعالى - در هر دو حالت». و گفت : «خير دنيا و آخرت در صبر يك ساعت است». و گفت : «فتوت حقير داشتن نفس است و بزرگ داشتن حرمت مسلمانان». و گفت : «عقل آن است كه تو را دور كند از مواضع هلاك». و گفت : «بنده خاصّ باش خداى را تا از اغيار نگردى». و گفت : «سعى احرار از بهر نفس خويش نبود بل كه براى برادران بود». و گفت : «شريف همت باش، كه به همّت شريف به مقام مردان توان رسيد نه به مجاهدات». و گفت : «لذت معامله نيابند با لذت نفس، از جهت آن كه اهل حقايق خود را دور كرده اند از اهل علايق، و قطع كرده اند آن علايق كه ايشان را قاطع است از حق، پيش از آن كه آن علايق بر ايشان راه بريده گرداند». و گفت : «هر كه جهد نكند در معرفت خويش قبول نكنند خدمت او». و گفت : «روح صلاح به هر كه رسد لازم گيرد مطالبه نفس به صدق در جمله احوال، و هر كه روح معرفت به وى رسد او بشناسد موارد و مصادر كارها، و هر كه روح مشاهده بدو رسد مكرم گردد به علم لدنّى».

نقل است كه او دعايى داشت آزموده، وقتى او را نگينى در دجله افتاد. آن دعا برخواند. حالى نگاه كرد، نگين در ميان كتاب بازيافت. شيخ ابو نصر سرّاج گويد : «آن دعا اين بود : يا جامع الناس ليوم لا ريب فيه، اجمع ضالّتى». چون وفاتش نزديك آمد به بغداد بود و خاك او به شونيزيه است، آنجا كه سرى سقطى و جنيد. رحمة الله عليه.

88 - 16 ذكر شيخ [أبو] علي رودباري رحمة الله عليه

٨٨ - ١٦ ذكر شيخ [أبو] علي رودباري رحمة الله عليه

آن رنج كشيده مجاهده، آن گنج گزيده مشاهده، آن بحر حلم و دوست دارى، شيخ [ابو] على رودبارى - رحمة الله عليه رحمة واسعة - از كاملان اهل طريقت بود و از اهل فتوت، و ظريف ترين پيران و عالم ترين ايشان به علم حقيقت، و در معامله و رياضت و كرامت و فراست بزرگوار بود؛ و اهل بغداد جمله حضرت او را خاضع بودند و جنيد قايل فضل او بود؛ و به همه نوعى به صواب بود و در حقايق زبانى بليغ داشت؛ و در مصر مقيم بودى و صحبت جنيد و نورى و ابن جلاّ يافته؛ و او را كلماتى بليغ و اشاراتى عالى است.

نقل است كه جوانى مدتى بر او بود. چون بازمى گشت گفت: «شيخ چيزى بگويد». گفت: «اى جوانمرد اجتماع اين قوم به وعده نبود و پراگندن ايشان به مشاورت نه». و گفت: «وقتى درويشى بر ما آمد و بمرد، او را دفن كرديم، پس خواستم كه روى او را باز كنم و بر خاك نهم تا خداى - تعالى - بر غريبى او رحمت كند. چشم باز كرد و گفت: «مرا ذليل مى كنى پس از آن كه ما را عزيز كرده است؟ گفتم: يا سيدى پس از مرگ زندگانى؟ گفت: آرى من زنده، و محبّان خدا زنده باشند. تو را اى رودبارى فردا يارى دهم».

نقل است كه گفت: «يك چند گاهى من به بلاء وسواس مبتلا بودم در طهارت، روزى به دريا يازده بار فروشدم و تا وقت فروشدن آفتاب آنجا ماندم كه وضو درست

نمى يافتم. در ميانه رنجيده دل گشتم. گفتم : خدايا العافية، هاتفى آواز داد از دريا، كه :

العافية فى العلم».

از او پرسيدند كه : «صوفى كى است؟». گفت : «صوفى آن است كه صوف پوشد بر صفا، و بچشاند نفس را طعم جفا، و بيندازد دنيا از پس قفا، و سلوك كند به طريق مصطفى». و گفت : «صوفى كه از پنج روزه گرسنگى بنالد، او را به بازار فرستيد و كسب فرماييد». و گفت : «تصوّف صفوت قرب است بعد از كدورت بعد». و گفت : «تصوّف معتكف بودن است بر در دوست و آستانه بالين كردن اگر چه مى رانندت». و گفت :

«تصوف عطاء احرار است». و گفت : «خوف و رجا دو بال مردند مانند مرغ، چون هر دو بايستد مرغ بايستد، و چون يكى به نقصان آيد ديگر ناقص شود، و چون هر دو نماند مرد در حدّ شرك بود». و گفت : «حقيقت خوف آن است كه با خداى از غير خداى نترسى».

و گفت : «محبّت آن بود كه خويش را جمله به محبوب خويش بخشى و تو را هيچ بازنماند از تو».

و پرسيدند از توحيد، گفت : «استقامت دل است به اثبات، با مفارقت تعطيل و انكار». و گفت : «نافع تر يقينى آن بود كه حق را در چشم تو عظيم گرداند و ما دون حق را خرد گرداند و خوف و رجا در دل تو ثابت كند». و گفت : «جمع، سرّ توحيد است و تفرقه زبان توحيد». و گفت : «آنچه بر [تو] ظاهر مى گرداند از نعمتها، دليل است بر آنچه در باطن مى دارد از كرامتهاى بى نهايت». و گفت : «چگونه اشياء بدو حاضر آيند و جمله به ذوات فانى از او مى شوند از خويش، يا چگونه از او غايب شوند اشياء كه جمله از او و صفات او ظهور مى گيرند، سبحان آن كه او را نه چيزى حاضر تواند آمد و نه از او غايب تواند شد». و گفت : «حق - تعالى - دوست دارد اهل همت را، از براى اين [كه] اهل همت او را دوست دارند». و گفت : «ما در اين كار به جايى رسيده ايم چون تيزى شمشير، اگر هيچ گونه بجنبيم به دوزخ درافتيم». و گفت : «اگر ديدار او از ما زايل شود، اسم عبوديّت از ما ساقط گردد يعنى زنده نمانيم». و گفت : «كمترين نفسى كه آن نفس از اضطرار بود، آن را نهايتى نبود». و گفت : «چنان كه خداوند - تعالى - فريضه كرد بر انبياء ظاهر كردن معجزات و براهين، همچنان فريضه كرد بر اولياء پنهان كردن احوال و مقامات تا چشم اغيار بر آن نيفتد و كس آن را نبيند و نداند». و گفت : «هر كه را در راه توحيد نظر افتد برنهاد خود، آن توحيد او را از آتش برهاند». و گفت : «چون دل خالى گردد از چپ و راست و نفس از چپ و راست و روح از چپ و راست، از دل حكمت پديد آيد و از

نفس خدمت و از روح مكاشفت و بعد از اين سه چيز، ديدن صنايع او و مطالعه سراير او و معامله حقايق او». و گفت : «علامت اين چه گفتم چه بود؟ آن كه ننگرى از چپ و راست».

و پرسيدند از سماع، گفت : «من راضيم بدان كه از سماع سر به سر خلاص يابم».

گفتند : «چه گويى در كسى كه از سماع ملاهى چيزى بشنود، گويد : مرا حلال است كه به درجه يى رسيدم كه خلاف احوال در من اثر نكند». گفت : «آرى رسيده است و ليكن به دوزخ». پرسيدند از حسد، گفت : «من در اين مقام نبوده ام، جواب نتوانم داد و اما گفته اند :

الحاسد جاحد، لانّه لا يرضى بقضاء الواحد». و گفت : «آفت از سه بيمارى زايد : اوّل بيمارى طبيعت، دوّم بيمارى ملازمت عادت، سيّوم بيمارى فساد صحبت». گفتند : «اى شيخ بيمارى طبيعت چيست؟». گفت : «حرام خوردن». گفتند : «ملازمت عادت چيست؟». گفت : «به حرام نگريستن و غيبت شنيدن». گفتند : «فساد صحبت چيست؟».

گفت : «به هر چه پديد آيد در نفس، متابعت آن كنى». و گفت : «بنده خالى نيست از چهار نفس : يا نعمتى كه آن موجب شكر بود، يا منّتى كه موجب ذكر بود، يا محنتى كه موجب صبر بود، يا زلّتى كه موجب استغفار بود». و گفت : «هر چيز را واعظى است و واعظ دل حياست و فاضل ترين گنج مؤمن حياست از حق».

پرسيدند از وجد در سماع، گفت : «مكاشفت اسرار است به مشاهده محبوب». و گفت : «طريقت ميان صفت و موصوف است، هر كه نظر كند به صفت محجوب بود و هر كه نظر كند به موصوف ظفر يابد». و گفت : «قبض اول اسباب است فنا را، و بسط اول اسباب است بقا را». و گفت : «مريد آن بود كه هيچ نخواهد خود را، جز آن كه حق - تعالى - او را خواسته باشد، و مرد آن بود كه هيچ نخواهد از كونين به جز از حق، تعالى». و گفت :

«تنگ ترين زندانها همنشينى با نااهل است».

و چون وقت وفاتش رسيد، خواهرش گويد : «سر بر كنار من داشت، چشم باز كرد و گفت : درهاى آسمانها گشاده است و بهشت آراسته و بر ما جلوه مى كنند كه يا باعلى! ما تو را به جايى رسانيديم كه هرگز در خاطر تو نگذشته است، و حوران نثارها مى كنند و اشتياق مى نمايند و اين دل ما مى گويد : بحقّك لا انظر لغيرك عمرى دراز در انتظار كارى به سر برديم، برگ آن نيست كه بازگرديم به رشوتى». و السّلام.

89 - 17 ذكر شيخ أبو الحسن حصري رحمة الله عليه

٨٩ - ١٧ ذكر شيخ أبو الحسن حصري رحمة الله عليه

آن عالم ربّانى، آن حاكم حكم روحانى، آن قدوه قافله عصمت، آن نقطه دايره حكمت، آن محرم صاحب سرّى، شيخ ابو الحسن حصرى - رحمة الله عليه - شيخ عراق بود و لسان وقت، و حالى تمام داشت و عبارتى رفيع. بصرى بود و به بغداد نشستى و صحبت با شبلى داشتى، و معبّر عظيم بودى و در بغداد با اصحاب خود سماع كردى. در پيش خليفه او را غمز كردند كه: «قومى به هم در شده اند و سرود مى گويند و پاى مى كوبند و حالت مى كنند و در سماع مى نشينند». مگر روزى خليفه بر نشسته بود در صحرا و حصرى باصحاب شدند ١. كسى خليفه را گفت: «آن مرد كه دست مى زند و پاى مى كوبد اين است». خليفه عنان بازكشيد. حصرى را گفت: «چه مذهب دارى؟». گفت:

«مذهب بو حنيفه داشتم، به مذهب شافعى بازآمدم و اكنون خود به چيزى مشغولم كه از هيچ مذهبم خبر نيست». گفت: «آن چيست؟». گفت: «صوفيى». گفت: «صوفى چه باشد؟». گفت: «آن كه از دو جهان به دون او به هيچ چيز نيارامد و نياسايد». گفت:

«آن گه ديگر؟». گفت: «آن كه كار خويش بدو بازگذارد كه خداوند اوست، تا خود به قضاء خويش تولّى مى كند». گفت: «ديگر؟». حصرى گفت: «فما ذا بعد الحقّ الاّ الضّلال».

چون حق را يافتند به چيزى ديگر ننگرند - خليفه گفت: «ايشان را مجنبانيد كه ايشان قومى بزرگ اند كه حق - تعالى - را نيابت كار ايشان دارند».

نقل است كه احمد نصر شصت موقف ايستاده بود، بيشتر احرام از خراسان بسته

__________

١ - ظ: با اصحاب همى شدند.

بود. يك بار در حرم حديثى بكرد، پيران حرم او را از حرم بيرون كردند. گفتند:

«دويست و هشتاد پير در حرم بودند، تو سخن گويى؟». اندر آن ساعت ابو الحسن از خانه بيرون آمد و دربان را گفت: «آن جوان خراسانى كه هر سال اينجا آمدى اگر اين بار بيايد نگر تا راهش ندهى». چون احمد به بغداد آمد، بر حكم آن گستاخى به در خانه شيخ شد. دربان گفت: «فلان وقت شيخ بيرون آمد و گفت كه او را مگذاريد». و راست همان وقت بود كه از حرمش بيرون كرده بودند. احمد نصر بيفتاد و بى هوش شد و چند روز هم آنجا افتاده مى بود، آخر روزى شيخ ابو الحسن بيرون آمد و رو بدو كرد و گفت: «يا احمد آن ترك ادب را كه بر تو رفته است، بايد كه برخيزى و به روم شوى و يك سال آنجا خوك بانى كنى؛ و جايگاهى بوده است مسلمانان را در طرسوس. كفّار آن را گرفته اند و ويران كرده، پس آنجا برو و به روز خوك بانى مى كن و به شب بدان جايگاه مى شو، و تا روز نماز مى كن، و نگر تا يك ساعت نخسبى، تا بود كه دلهاى عزيزان تو را قبول كنند». مرد كار افتاده بود، برخاست و به روم شد و جامه ناز بركشيد و كمر نياز بر ميان جان بست و تا يك سال خوك بانى كرد چنان كه فرموده بود. پس بازگشت و به بغداد بازآمد. چون به در خانقاه رسيد، دربان گفت: «هين! زودتر باش، كه امروز شيخ هفت نوبت بيرون آمده است به طلب تو بى قرار». شيخ ابو الحسن چون آواز او بشنيد بيرون آمد و او را در بر گرفت و گفت: «يا احمد ولدى و قرّة عينى!». احمد از شادى لبّيك بزد و روى در باديه نهاد تا حجّى ديگر بكند. چون به حرم رسيد پيران حرم پيش احمد بازآمدند و گفتند: «يا ولداه و قرّة عيناه!». جرمش همه اين بود كه يك حديث كرده بود، و امروز همه بر در دكانها طامات مى گويند.

نقل است كه گفت: «سحرگاهى نماز گزاردم و مناجات كردم و گفتم: الهى راضى هستى؟ كه من از تو راضيم. ندا آمد كه: اى كذّاب! كه اگر تو از ما راضى بودى رضاء ما طلب نكردى». و گفت: «مردمان گويند: حصرى به قوافى نگريد (؟) مرا دردهاست از حال جوانى باز، كه اگر از يك ركعت دست بدارم با من عتاب كنند». و گفت: «نظر كردم در ذلّ هر صاحب ذلّى، ذلّم بر جمله زيادت آمد. در آخر نگاه كردم در عزّ هر صاحب عزّى، عزّ من بر عزّ همه زيادت آمد». پس اين آيت برخواند: مَنْ كانَ يُرِيدُ الْعِزَّةَ فَلِلّهِ الْعِزَّةُ جَمِيعًا. و گفت: «اصول ما در توحيد پنج چيز است: رفع حدث و اثبات قدم و هجر

وطن و مفارقت اخوان و نسيان آنچه آموخته اى و آنچه نمى دانى، يعنى فراموش آنچه دانند و ندانند». و گفت : «بگذاريد مرا به بلاى من، نه شما از فرزندان آدم ايد؟ آن كه بيافريد حق - تعالى - او را بر تخصيص خلقت، و به جانى بى واسطه غير او را زنده كرد و ملايكه را بفرمود تا او را سجده كردند. پس به فرمانى كه او را فرمود در آن مخالف شد.

چون اول خم دردى بود آخرش چگونه خواهد بود؟ يعنى چون آدم را به خود بازگذارند با همه مخالفت باشد، و چون عتاب حق دررسد همه محبت باشد». و گفت : «با تيغ انكار هر چه اسم و رسم بدان رسد سر برندارى، و ساحت دل را از هر چه معلول و معلوم است خالى نگردانى، ينابيع حكمت از قعر دل تو به ظهور نيايد». و گفت : «هر كه دعوى كند اندر چيزى از حقيقت، شواهد كشف براهين او را تكذيب كنند». و گفت :

«نشستن به انديشه و تفكّر در حال مشاهده يك ساعت، بهتر است از هزار حجّ مقبول».

و گفت : «چنين نشستن بهتر از هزار سفر». و گفت : «بعضى را پرسيدم كه : زهد چيست؟ گفت : ترك آنچه در آنى بدان كه در آنى».

از او پرسيدند از ملامتى، نعره يى بزد و گفت : «اگر در اين روزگار پيغامبرى بودى از ايشان بودى». و گفت : «سماع را تشنگى دايم بايد و شوق دايم، كه هر چند بيش خورد وى را تشنگى بيش بود». و گفت : «چه كنم حكم سماعى را كه چون قارى خاموش شود آن منقطع گردد؟ و سماع بايد كه به سماع متّصل باشد پيوسته چنان كه هرگز نگردد ١». و گفت : «صوفى آن است كه چون از آفات فانى گشت، ديگر به سر آن نشود، و چون روى فرا حق آورد از حق نيفتد و حادثه را در او اثر نباشد». و گفت : «صوفى آن است كه او موجود نباشد بعد از عدم خويش و معدوم نگردد بعد از وجود خويش». و گفت : «صوفى آن است كه وجد او وجود اوست و صفات او حجاب او» - يعنى من عرف نفسه فقد عرف ربّه - و گفت : «تصوّف صفاء دل است از مخالفات». و گفت : «تا ما دام كه كون موجود بود تفرقه موجود بود، پس چون كون غايب گشت حق ظاهر شد» - و اين حقيقت جمع بود كه جز حق نبيند و جز از او سخن نگويد - رحمة الله عليه.

__________

١ - ظ : منقطع نگردد.

90 - 18 ذكر شيخ أبو إسحاق شهريار كازروني

٩٠ - ١٨ ذكر شيخ أبو إسحاق شهريار كازروني

آن متّقى مشهور، آن منتهى مذكور، آن شيخ عالم اخلاص، آن محرم حرم خاص، آن مشتاق بىختيار، ابو اسحاق شهريار - رحمة الله عليه - يگانه عهد بود و نفسى مؤثر داشت و سخنى جان گير و صدقى به غايت و سوزى بى نهايت، و در ورع كمال داشت و در طريقت دوربين و تيزفراست بود، و از كازرون بود و صحبت مشايخ بسيار يافته بود و تربت شيخ را «ترياك اكبر». مى گويند، از آن كه هر چه از حضرت وى طلبند حق - تعالى - به فضل خود آن مقصود روا گرداند.

نقل است كه آن شب كه شيخ به وجود آمده بود، از آن خانه نورى ديدند چون عمودى كه به آسمان پيوسته بود و شاخه ها داشت و به هر اطرافى شاخى از آن نور مى رفت؛ و پدر و مادر شيخ مسلمان بودند اما جدّش گبر بود.

نقل است كه در طفلى، پدر، شيخ را پيش معلم فرستاد تا قرآن آموزد و جدّش مانع مى شد و مى گفت: «صنعتى آموختن او را اولاتر باشد» - كه به غايت درويش بودند و شيخ مى خواست تا قرآن آموزد. شيخ با پدر و مادر و جدّ ماجراها كرد تا راضى شدند؛ و شيخ در تحصيل علم چنان حريص بود كه پيش از همه كودكان حاضر مى شد تا بر همه سابق آمد.

و گفت: «هر كه در طفلى و جوانى مطيع حق - تعالى - باشد و در پيرى همچنان

مطيع، باطن او به نور معرفت منوّر باشد و ينابيع حكمت از دل او بر زبان او روان باشد؛ و هر كه در طفلى و جوانى عصيان كند و در پيرى توبه كند، او را مطيع خوانند اما كمال شايستگى حكمت، او را دير دست دهد و كمتر».

و گفت : «در ابتدا كه تحصيل علم مى كردم، خواستم تا طريقت از شيخى بگيرم و خدمت و طريق آن شيخ را ملازم باشم. دو ركعتى استخاره كردم و سر به سجده نهادم و گفتم : خدايا مرا آگاه گردان از سه شيخ. يكى عبد الله ١خفيف و حارث محاسبى و ابو عمرو بن على - رحمهم الله - كه رجوع به كدام شيخ كنم؟ و در خواب شدم. چنان ديدم كه شيخ بيامد و اشترى با وى بود و حمل آن خروارى كتاب و مرا گفت : اين كتاب ها از آن شيخ ابى عبد الله خفيف است و تمام با اين اشتر از بهر تو فرستاده است.

چون بيدار شدم، دانستم كه حواله به خدمت وى است. بعد از آن شيخ حسين اكّار - رحمه الله - بيامد و كتابهاى شيخ ابى عبد الله پيش شيخ آورد ٢. يقين زيادت شد و طريقت او برگزيدم و متابعت او اختيار كردم».

نقل است كه پدرش گفت : «تو درويشى و استطاعت آن ندارى كه هر مسافر كه برسد او را مهمان كنى. مبادا كه در اين كار عاجز شوى». شيخ هيچ نگفت تا در ماه رمضان جماعتى مسافران برسيدند و هيچ موجود نبود و شام نزديك، ناگاه يكى درآمد و ده خروار نان پخته و مويز و انجير بياورد. و گفت : «اين را به درويشان و مسافران صرف كن». چون پدر شيخ آن بديد ترك ملامت كرد و قوى دل شد و گفت : «چندان كه توانى خدمت خلائق مى كن كه حق - تعالى - تو را ضايع نگذارد».

نقل است كه چون خواست كه عمارت مسجد كند. مصطفى را - صلّى الله عليه و سلّم - به خواب ديد كه آمده بود و بنياد مسجد مى نهاد. روز ديگر سه صف از مسجد بنياد كرد. مصطفى را - صلّى الله عليه و سلّم - در خواب ديد كه با صحابه آمده بود و مسجد را فراخ تر از آن عمارت مى فرمود. بعد از آن شيخ از آن فراخ تر كرد.

نقل است كه چون شيخ عزم حج كرد در بصره جمعى از مشايخ حاضر شدند و سفره يى در ميان آوردند. گوشت پخته در آن بود. شيخ گوشت نخورد. ايشان گمان بردند كه شيخ گوشت نمى خورد، بعد از آن شيخ گفت : «چون ايشان چنين گمان بردند، گوشت

__________

١ - بايد ابو عبد الله باشد.

٢ - بايد چنين باشد كه پيش من آورد.

نتوان خورد». با نفس گفت : «چون در ميان جمع نمودى كه گوشت نمى خورم، چون خالى شوى به تنها خواهى خورد؟». و عهد كرد كه تا زنده بود گوشت نخورد. و خرما نيز نذر كرده بود و نمى خورد، و شكر نيز نذر كرده بود و نمى خورد. وقتى شيخ رنجور بود، طبيب شكر فرمود. چندان كه جهد كردند نخورد، و هرگز از جوى خورشيد مجوسى كه حاكم كازرون بود آب نخورد.

نقل است كه شيخ وصيت كرده بود مريدان را كه : «هرگز هيچ چيز تنها مخوريد».

نقل است كه مريدى اجازت خواست كه خويشان را پرسشى كند. شيخ او را اجازت نداد. پس اتفاق چنان افتاد كه برفت و خويشان تباهه پخته بودند. وى نيز به موافقت ايشان لقمه يى چند بخورد. چون به خدمت شيخ آمد اتفاقا او را با درويشى مناظره افتاد و جرم به طرف وى شد و جامه ها كه پوشيده بود به غرامت به درويشان داد و برهنه بماند. شيخ چون او را بديد گفت : «تباهه بود كه كار تو تباه بكرد».

نقل است كه به جهت قوت شيخ قدرى غلّه از قدس آورده بودند و آن را تخم ساخته، و در زمين هاى مباح بكشتندى و به قدر حاجت قوت شيخ از آن بودى. و در جامه نيز احتياطى تمام كرده و تخم آن از حلال حاصل كرده و هر سال زرع كردند و جامه شيخ از آن بودى و گاه بودى كه صوف پوشيدى، و به غايت متورّع و متقى بوده است.

نقل است كه در ابتداء اصحاب شيخ از غايت فقر و اضطرار گياه مى خوردند چنان كه سبزى گياه از زير پوست ايشان پيدا بودى، و جامه پاره هاى كهنه برچيدندى و نمازى كردندى و از آن ستر عورت ساختندى، و وفات شيخ در روز يكشنبه ثامن ذيقعده سنه ستّ و عشرين و اربعمائة بود. عمر شيخ هفتاد و دو سال بود و گويند هفتاد و سه سال، قدّس الله سرّه.

نقل است كه دانشمندى در مجلس شيخ حاضر بود. چون شيخ از مجلس پرداخت، دانشمند بيامد و در دست و پاى شيخ افتاد. گفت : «چه بودت؟». گفت : «به وقتى كه مجلس مى گفتى در خاطرم آمد كه علم من از او زيادت است و من قوت به جهد مى يابم و به زحمت لقمه يى به دست مىورم و اين شيخ با اين همه جاه و قبول و مال بسيار كه بر دست او گذر مى كند آيا در اين چه حكمت است؟ چون اين در خاطر من

بگذشت در حال تو چشم در قنديل افكندى و گفتى كه آب و روغن درين قنديل با يكديگر مفاخرة كردند، آب گفت : من از تو عزيزتر و فاضل تر و حيات تو و همه چيز به من است. چرا تو بر سر من نشستى؟ روغن گفت : براى آن كه من رنجهاى بسيار ديدم از كشتن و درودن و كوفتن و فشردن كه تو نديده اى و با اين همه در نفس خود مى سوزم و مردمان را روشنائى مى دهم و تو بر مراد خود روى و اگر چيزى در بر تو اندازند فرياد و آشوب كنى. بدين سبب بالاى تو استاده ام».

و گفت : «آنچه من مى پوشم براى خدا مى پوشم». و گفت : «روزى انديشه كردم كه چرا مشغولم به ستدن صدقات، و به درويشان مقيم و مسافر صرف كردم؟ مرا با ستدن و دادن چه كار است؟ مبادا كه تقصيرى رود و در قيامت به عتاب و حساب آن درمانم! خواستم كه درويشان را بگويم كه : تا هركس باز به وطن خود روند و به عبادت مشغول شوند. در خواب شدم. مصطفى را - صلّى الله عليه و سلّم - ديدم كه مرا گفت كه : يا ابراهيم! بستان و بده و مترس».

نقل است كه دو كس به خدمت شيخ آمدند و هريك را از دنيايى طمع بود؛ و شيخ بر منبر وعظ مى گفت. در ميانه سخن فرمود كه : «هر كه زيارت إبراهيم كند بايد كه حسبة لله را بود و هيچ طمع دنياوى در ميان نباشد، و هر كه به طمع و غرض دنيايى پيش او رود هيچ ثوابى نخواهد بود». پس جزوى از قرآن در دست داشت. فرمود كه :

«به حق آن خداى كه اين كلام وى است كه آنچه در اين كتاب فرموده است از اوامر و نواهى به جاى آورده ام». قاضى طاهر در آن مجلس حاضر بود. در خاطرش بگذشت كه : «شيخ زن نخواسته است، چگونه او همه اوامر و نواهى بجاى آورده باشد؟». شيخ روى به وى كرد و گفت : «حق - تعالى - اين يكى از من عفو كرده است».

و گفت : «وقتها در صحرا عبادت مى كنم، چون در سجده سبحان ربّى الاعلى مى گويم از رمل و كلوخ آن زمين مى شنوم كه به موافقت من تسبيح مى كنند».

نقل است كه جهودى به مسافرى شيخ آمده بود و در پس ستون مسجد نشسته و پنهان مى داشت. شيخ هر روز سفره به وى مى فرستاد. بعد از مدّتى اجازت خواست كه برود. گفت : «اى جهود چرا سفر مى كنى؟ جايت خوش نيست؟». جهود شرم زده شد و گفت : «اى شيخ! چون مى دانستى كه جهودم اين اعزاز و اكرام چرا مى كردى؟». شيخ

فرمود كه : «هيچ سرى نيست كه به دو نان نه ارزد».

نقل است كه امير ابو الفضل ديلمى به زيارت شيخ آمد. شيخ فرمود كه : «از خمر خوردن توبه كن». گفت : «يا شيخ من نديم وزيرم فخر الملك، مبادا كه توبه من شكسته شود؟». شيخ فرمود : «توبه كن، اگر بعد از آن در مجمع ايشان تو را زحمت دهند و فرومانى مرا ياد كن». پس توبه كرد و برفت. بعد از آن روزى در مجلس خمرخوارگان حاضر بود پيش وزير. الحاح مى كردند تا خمر خورد، پس گفت : «اى شيخ كجائى؟». در حال گربه يى در ميان دويد و آن آلت خمر بشكست و بريخت و مجلس ايشان به هم برآمد. ابو الفضل چون آن كرامات بديد، بسيار بگريست. وزير گفت : «سبب گريه تو چيست؟». حال خود با وزير بگفت. وزير او را گفت : «همچنان بر توبه مى باش». و ديگر او را زحمت نداد.

نقل است كه پدرى و پسرى پيش شيخ آمدند تا توبه كنند، شيخ فرمود كه : «هر كه پيش ما توبه كند و توبه بشكند، وى را در دنيا و آخرت عذاب و عقوبت باشد». پس ايشان توبه كردند. اتفاق چنان افتاد كه توبه بشكستند. روزى آتشى مىفروختند. آتش در ايشان افتاد و هر دو بسوختند.

نقل است كه روزى مرغى بيامد و بر دست شيخ نشست. شيخ فرمود كه : «اين مرغ چون از من ايمن است بر دست من نشست». و همچنين روزى آهويى بيامد و از ميان مردم بگذشت تا به خدمت شيخ رسيد. شيخ دست مبارك بر سر آهو بماليد و گفت :

«قصد ما كرده است». پس خادم را فرمود تا آهو به صحرا برد و رها كرد.

نقل است كه از شيخ بوى خوش آمدى كه نه بوى مشك و عود بود، هرجا كه بگذشتى بوى آن باقى بماندى.

نقل است كه روزى مى گفت : «عجب دارم از آن كس كه جامه پاك دارد و آن را به رنگى مى كند كه در آن شبهت است» - يعنى رنگ نيل - و چون اين مى فرمود، طيلسانى به رنگ نيل داشت. پس گفت : «رنگ نيل اين طيلسان از نيل حلال است كه از براى من از كرمان آورده اند». و گفت : «هر كه حساب خود نكند در خوردن و آشاميدن و پوشيدن، حال وى چون حال بهائم باشد». و گفت : «ذكر حق - تعالى - به دل فراگير و دنيا را به دست، چنان مباش كه ذكر را بر زبان گيرى و دنيا را به دل». و گفت : «بينايى

مؤمن به نور دل بود، از آن كه آخرت غيب است و نور دل غيب و غيب را به غيب توان ديد». و گفت : «كمترين عقوبت عارف آن است كه حلاوت ذكر از وى بربايند». و گفت :

«دنياداران بندگان را به عيب جوارح ردّ كنند و به ظاهر وى نگرند، و حق - تعالى - بندگان را به عيب دل ردّ كند و به باطن وى نگرد. و اذا رأيتهم تعجبك اجسامهم». و گفت : «اى قوم! چه بوده است؟ بازگرديد از هر چه هست و روى با خداوند خود كنيد كه شما را در دنيا و آخرت از وى گزير نيست». گفت : «امروز در كازرون بيشتر گبرند، و مسلمان اندك اند، چنان كه ايشان را مى توان شمرد. اما زود باشد كه بيشتر مسلمان باشند و گبر اندك شوند».

نقل است كه بيست و چهار هزار گبر و جهود بر دست او مسلمان شدند.

نقل است كه مال دارى از لشكرى بود و بارها شيخ را مى گفت تا چيزى از دنيا قبول كند. او نمى كرد. آخر به شيخ كس فرستاد كه : «چندين بنده به نام تو آزاد كردم و ثواب آن به تو دادم». شيخ گفت : «مذهب ما نه بنده آزاد كردن است، بل كه آزاد بنده كردن است به رفق و مدارا». و گفت : «مرد آن است كه بستاند و بدهد، و نيم مرد آن است كه بدهد و نستاند و نامرد آن است كه ندهد و نستاند». و گفت : «در خواب ديدم كه از مسجد به آسمان معراجى پيوسته بودى، مردم مىمدند و بدان معراج به آسمان مى شدند». و گفت : «حق - تعالى - اين بقعه را كرامتى داده است كه هر كه قصد زيارت اين بقعه كند مقصودى كه دارد دينى و دنيايى حق - تعالى - او را كرامت كند».

گفت : «در اين روزى چند در دنيا اگر تو را برهنگى و گرسنگى و ذلّ و فاقه برسد صبر كن، كه به زودى بگذرد و به نعيم آخرت رسى». و گفت : «سه گروه فلاح نيابند :

بخيلان و ملولان و كاهلان».

و گفت : «جهد كنيد كه چون از سابقان نتوانيد بودن، بارى از دوستان ايشان باشيد. المرء مع من احبّ». و گفت : «جهد كن در دنيا تا از غفلت بيدار شوى كه در آخرت پشيمانى سود ندارد». و گفت : «در راه كه روى، برادران را از خود در پيش دار تا خدا تو را در پيش دارد». و گفت : «هيچ گناه عظيم تر از آن نيست كه كسى برادر مسلمان را حقير دارد». و گفت : «مؤمن تا لذّات دنيا ترك نكند لذّت ذكر حق - تعالى - نيابد». و گفت : «حق - تعالى - هر بنده را عطائى داد و مرا حلاوت مناجات داد و هر كسى را انس

به چيزى داد و مرا انس به خود داد». و گفت : «بار خدايا همه كس تو را مى خوانند و مى طلبند. تو كه را اى؟ و با كيستى؟». پس گفت : «انّ الله مع الّذين اتّقوا و الّذين هم محسنون. حق - تعالى - با آن كس است كه در خلا و ملا از ذكر وى غافل نشود. چون فرمان وى بشنود در اداى آن بشتابد، و چون نهى بيند از آن بازايستد». و گفت : «جهد آن كن كه در ميانه شب برخيزى و وضو سازى و چهار ركعت نماز كنى و اگر نفس مطاوعت نكند دو ركعت بكن و اگر نتوانى چون بيدار شوى بگو : لا اله الا الله، محمد رسول الله».

نقل است كه روزى شيرى بسته در پيش رباط مى گذرانيدند. شيخ چون بديد گفت : «اى شير تا چه گناه كرده اى كه بدين بند و دام گرفتار شدى؟». پس گفت : «اى قوم بر حال خود تكيه مكنيد كه شيطان را دامهاى بسيار است كه ما آن را نمى شناسيم. بسى شيران طريقت كه در دام شيطان گرفتار شده اند». اصحاب بگريستند. و گفت : «خداوندا اگر در قيامت با من نيكويى خواهى كرد مرا بر بالايى بدار و همه دوستان و ياران مرا به من نماى تا خرّم شوند و به فضل و رحمت تو همه با يكديگر در بهشت شويم و اگر حال به گونه ديگر است مرا به راهى فرست كه كس مرا نبيند تا دشمنان من شادمانى نكنند».

و گفت : «هر آن كس كه هواى شهوت بر وى غالب است بايد كه زن كند تا در فتنه نيفتد و اگر ديوار و زن پيش من يكسان نبودى زن كردمى». و گفت : «من همچو غرقه ام در دريا كه گاه گاه اميد خلاص مى دارم و گاه از خوف هلاك مى ترسم». و گفت : «حق - تعالى - مى فرمايد : اى بنده من! از همه عالم اعراض كن و روى به حضرت ما آور كه تو را از من در كلّ حال ناگزير است. تا چند از من گريزى و روى از من بگردانى؟». و گفت :

«بدبخت كسى باشد كه از دنيا برود و لذّت انس و مناجات حق - تعالى - نچشيده باشد و هر كه اين چشيد پيوسته سلم سلم مى گويد». و گفت : «چگونه نترسد بنده كه او را نفس از يك جانب و شيطان از يك جانب؟ و او در ميانه عاجز». و گفت : «هر كه او را كار دنيا با نظام باشد كار آخرتش بى نظام بود و هرگز هر دو حياتش نيك نبود». و گفت : «هر كه بر سلطان دنيا دليرى كند مالش برود و هر كه با صالحان دليرى كند و مخالفت ايشان ورزد بنيادش برود و ايمانش با خطر باشد». و گفت : «پرهيزيد از آن كه فريفته شويد بدان كه مردم به شما تقرّب كنند و دست شما بوسه دهند، كه شما ندانيد كه در آن چه آفت است». و گفت : «سخى را سر كيسه گشاده باشد و دستهاى وى گشاده و درهاى

بهشت گشاده بر وى، و بخيل را سر كيسه بسته باشد و دست وى از عطا دادن بسته و درهاى بهشت بسته بر وى». و گفت : «خداوندا نعمتهاى تو بر ما بيشمار است، از جمله، آن توفيق دادى تا به زبان ذكر تو مى كنم و به دل شكر تو مى گويم، و تو خداوند قادر كريم و ما بندگان عاجز مسكين. سپاس تو را و شكر تو را، و نعمتها همه از فضل تو است».

و گفت : «هر كه دست دراز كند تا برادرى مسلمان را بزند از من نيست. و گفت :

«پيش چهار كس دست تهى مرويد؛ پيش عيال و بيمار و صوفى و سلطان». و گفت :

«چون دست خود بينى كه به مخالفت مشغول است و زبان به كذب و غيبت، و ديگر جوارح به موافقت هواى نفس، الهام و كشف غطا از كجا حاصل شود تو را؟». و گفت :

«حق - تعالى - عقوبت كند عام را و عتاب كند خاص را، و تا ما دام كه عتاب مى كند هنوز محبت باقى است».

نقل است كه چون كسى به خدمت شيخ آمدى تا طريق سلوك سپرد، شيخ او را گفتى : «اى فرزند تصوّف كارى سخت است. گرسنگى بايد كشيد و برهنگى و خوارى و با اين همه روى تازه دارى، اگر سر اين همه دارى به طريقت درآى و اگر نه به كار خود مشغول باش». و گفت : «پيرى گفته است : در اخلاص يك ساعت رستگارى جاويد است و ليكن عزيز است». و گفت : «بترسيد و با هيچ كس بد مكنيد كه اگر كسى با كسى بدى كند حق - تعالى - كسى بگمارد تا با وى مكافات آن كند در بدى. كما قال الله - تعالى - إِنْ أَحْسَنْتُمْ أَحْسَنْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ وَإِنْ أَسَاتُمْ فَلَها». و گفت : «حق - تعالى - را شراب است در غيب كه در سحر اوليا را بدهد و چون از آن شراب بياشامند از طعام و شراب مستغنى گردند». و گفت : «دوست خدا هرگز دوست دنيا نبود و دوست دنيا هرگز دوست خدا نبود».

و شيخ اين دعا گفتى : اللهمّ اجعل هذه البقعة عامرة بذكرك و اوليائك و اصفيائك الى الابد و اجعل قوتنا يوما بيوم من الحلال، من حيث لا يحتسب، اللهم اجعلنا من المتحابّين فيك و من المتباذلين فيك و من المتزاورين فيك، بحرمة نبيّك محمّد المصطفى - صلوات الله و سلامه عليه، و انظر الى حوائجه كما ينظر الارباب فى حوائج العبيد و الى ما يعمله من الذّنوب. اللهمّ اغننا بحلالك عن حرامك و بفضلك عمّن سواك و بطاعتك عن معصيتك. يا من اذا دعى اجاب و اذا سئل اعطى، هب لنا

من لدنك رحمة و هيّئ لنا من امرنا رشدا. اللهم اغننا عن باب الاطباء و عن باب الامراء و عن باب الاغنياء. اللهمّ لا تجعلنا بثناء النّاس مغرورين و لا عن خدمتك مهجورين و لا عن بابك مطرودين و لا بنعمتك مستدرجين و لا من الّذين يأكلون الدّنيا بالدّين، و ارحمنا يا ارحم الرّاحمين - و صلى الله على خير خلقه محمد و آله اجمعين الطيبين الطاهرين و سلّم تسليما دائما ابدا كثيرا - برحمتك يا ارحم الراحمين». و گفت : «الهى! إبراهيم خليل تو - عليه السلام - از حضرت تو درخواست كه : ربّنا انّى اسكنت من ذريّتى بواد غير ذى زرع عند بيتك المحرّم، ربّنا ليقيموا الصّلاة، فاجعل افئدة من النّاس تهوى اليهم، و ارزقهم من الثمرات لعلّهم يشكرون. و دعاى وى اجابت كردى، و اگر من إبراهيم خليل نيستم، تو ربّ جليل هستى. من نيز دعا مى كنم و از تو در مى خواهم : اللهمّ ان تجعل هذا الوادى القفر و المكان الوعر اهلا عامرا بذكرك و اوليائك من عبادك و اصفيائك. و اگر اين مكان مكّه نيست بارى از وادى قفر خالى نيست. از خيراتش خالى مگردان و اهل اين بقعه را ايمن گردان در دنيا و آخرت، و از مكر شيطان نگاه دار. اللهمّ اجعل دعائى مرفوعا و ندائى مسموعا و اجعل افئدة من النّاس تهوى اليهم و هممهم واقفة عليه حتّى يتّصل فيه الخيرات و يدوم اقامة الطاعات». و گفت : «من چگونه از حق - تعالى - نترسم و حبيب و خليل و كليم - صلوات الله عليهم اجمعين - ترسيده بودند و روح - عليه السلام - ترسنده است». و گفت : «اهل دنيا متاع دنيا دوست مى دارند و من ذكر خداى و قرآن خواندن دوست مى دارم». و در معنى اين حديث كه انّ الشّيطان يجرى مجرى الدّم، گفت : «از آن كه شيطان پليد است و خون پليد، پليد در پليد گذرد. اما ذكر حق - تعالى - پاك است و روح پاك، پاك در پاك گذرد». و گفت : «كرامت هركس آن است كه حق - تعالى - بر دست او براند از خيرات، و هر آن كس كه بر دست وى چيزى رود از خيرات كه بر دست ديگرى نرود، آن كرامت وى است».

و پرسيدند كه : «دوست نجاست و پليدى از دوست بازمى دارد، چون است كه حق - تعالى - بنده مؤمن را به گناه آلوده مى كند؟ چه سرّ است در اين؟». گفت : «اين از جمله حكمت حق - تعالى - است كه بنده گناه كند و توبه كند، تا لطف و رحمت حق - تعالى - آشكارا شود و قدر طاعت بشناسد و چون تشنه و گرسنه شود قدر طعام و شراب

بداند و چون رنجور شود قدر صحّت و عافيت بداند». و گفت : «عبارت حظّ نفس است و اشارت حظّ روح. عبارت از آن بدن است و اشارت از آن روح». و پرسيدند كه : «چون رزق مقسوم است سؤال و طلب از حق - تعالى - چراست؟». گفت : «تا عزّ و شرف مؤمن ظاهر شود كما قال لو اعطيتك من غير مسئلة، لم يظهر كمال شرفك فأمرتك بالدّعاء لتدعونى فاجيبك». و گفت : «لباس تقوى مرقّع است از آن كه از ديدن صاحب مرقع امنى و ذوقى حاصل مى شود».

نقل است كه روزى شيخ مى گذشت و مردم زيارت مى كردند. طفلكان نيز زيارت مى كردند. گفتند : «يا شيخ كودكان بى عقل تو را چگونه مى شناسند و زيارت مى كنند؟».

گفت : «از آن كه در شب اين طفلكان درخواهند ١، من به دعاى خير و صلاح ايشان استاده ام». و گفت : «نهايت مجاهده آن است كه ببخشند هر جدّى كه دارند بر آن كس كه هيچ جدّى ندارد يعنى حق - تعالى - و غايت آن بذل روح است». و گفت : «ايمان خاص است و اسلام عام است». و پرسيدند : «اگر اصحاب سلاطين و متعلقان ايشان چيزى به شيخ آورند و گويند از وجه حلال است قبول فرمايى؟». گفت : «نه، از آن كه ايشان ترك صلاح خود كرده اند. چون در بند صلاح خود نيند، چگونه صلاح ديگرى نگاه دارند؟» و گفت : «هر كه به غير از حق - تعالى - و خدمت وى عزّتى طلبد، از دنيا نرود تا هم بدان طلب عزّت خوار شود». و شيخ اين شعر بسيار خواندى.

مصاحبة الغريب مع الغريب ... كمن بنّى البناء على الثّلوج

فذاب الثّلج و انهدم البناء ... و قد عزم الغريب على الخروج

كازرونى! دلى دو مهر نورزت، دودل فدلى نبوت، خوش بود مهر آن فرما گشت، گوشت و پوست فبروت؟ و گفت : «بايد كه اندر ميان شب چون روى به حضرت كنى بگويى : اى تو كت لوش چون من هست و اى من كم كس چون تو نيست». و گفتى : «بهت بود ار تويى من الست مكرم فبوادا يكى ردين». و گفت : «بايد كه پيوسته به تحصيل علوم شرعى مشغول باشى، كه اهل طريقت و حقيقت را در همه حال از علوم گزير نيست. بعد از آن، چون علم آموختى از ريا و سمعت پرهيز كن، و هر چه دانى پنهان مكن و پيوسته در طلب رضاء حق - تعالى - باش، و جهد كن تا آن علم به عمل آورى و اگر نه چون كالبدى بى روح. زينهار و صد زينهار تا به علم هيچ چيز از حطام دنيا طلب نكنى، و بپرهيز از آن

__________

١ - ظ : در خواب اند. متن مطابق «ن» است.

كه عمل و علم تو را پيشه بود، كه بدان جذب كنى. و مصطفى - صلّى الله عليه و سلّم - فرمود كه : هر كه به عمل آخرت طلب دنيا كند آبرويش برود و نامش به نيكى نبرند، و نام وى در ميان اهل دوزخ ثبت كنند، و هر كه به كار دنيا طلب آخرت كند او را در آخرت هيچ نصيب كم نبود؛ و بعد از علم خواندن هيچ چيز فاضل تر از طلب حلال كردن نيست در طعام و لباس، كه عمل حرام خوار قبول نكنند و دعاى وى اجابت نكنند؛ و بايد كه پيوسته در طلب مسكنت باشى، و ترك زينت و تجمّل كنى. و بدانكه عزّ تو در طلب طاعت و بندگى حق - تعالى - است؛ و بايد كه پيوسته قناعت پيش گيرى و مصطفى - صلّى الله عليه و سلّم - فرمود كه : بدترين امت من آن گروهند كه تنهاى ايشان در نعمت رسته باشد و در بند پرورش اعضا باشند؛ و جهد كن كه پيوسته صحبت با صالحان و درويشان دارى كه مصطفى - صلّى الله عليه و سلّم - فرمود كه : حق - تعالى - پيوسته نگاهدار اين امت است تا ما دام كه سه كار نكرده باشند : يكى نيكان به زيارت بدان نشده باشند و بهتران مر بدتران را بزرگ نداشته باشند و از اقاربان اهل طريقت و اهل متابعت سنت با اميران و ظالمان ميل نكرده باشند. و اگر اين افعالها كنند، حق - تعالى - خوارى و درويشى و رسوايى بديشان گمارد و جبّارى بديشان مسلط كند تا پيوسته ايشان را مى رنجاند؛ و زينهار تا به زنان نامحرم و امردان نظر نكنى، كه آن تيرى است از تيرهاى شيطان. و قطعا با اهل بدعت صحبت مكن و پيوسته امر به معروف فرومگذار و نصيحت اصحاب مى كن؛ و جهد كن كه بامداد و شبانگاه به قرآن خواندن مشغول باشى كه رحمت بر خواننده قرآن و مستمع مى بارد؛ و جهد كن كه بر نماز شب مواظبت نمايى كه فضيلت و اثرى عظيم دارد؛ بر تو باد كه پيوسته از مردمان عزلت گيرى و در عزلت جهد كن تا شيطان تو را در بيداديها و رسواييها نيفگند، و اگر نتوانى ميان در بند چون مردان و به خدمت خلق خداى مشغول باش».

نقل است كه چون وفات شيخ نزديك، رسيد اصحاب جمع شدند در خدمت شيخ و شيخ فرمود كه : «به زودى از دنيا رحلت خواهم كرد. اكنون چهار چيز وصيت مى كنم، آن را قبول كنيد و به جاى آوريد كه : اول هر آن كس كه به خلافت به جاى من بنشيند او را با وقار و تمكين داريد و فرمان او بريد. و در بامداد مداومت درس قرآن كنيد. و اگر غريبى و مسافرى برسد جهد كنيد تا وى را به اعزاز و تمكين فرودآريد و رها مكنيد كه

به گوشه ديگر نشيند. و دل با يكديگر راست كنيد».

نقل است كه جريده اى داشت كه نام توبه كاران و مريدان و دوستان بر آن نوشته بود. وصيت كرد تا با شيخ در قبر نهادند.

نقل است كه بعد از وفات، شيخ را در خواب ديدند. گفتند : «حق - تعالى - با تو چه كرد؟». گفت : «اول كرامتى كه با من كرد آن بود كه آن كسانى كه نامهاى ايشان را در آن تذكره نوشته بودم جمله را بمن بخشيد». و شيخ گفتى : «خداوندا! هر آن كس كه به حاجتى نزديك من آيد و زيارت من دريابد مقصود و مطلوب وى روان گردان و بر وى رحمت كن». قدّس الله روحه العزيز.

91 - 19 ذكر أبو العبّاس سيّاري رحمة الله عليه

٩١ - ١٩ ذكر أبو العبّاس سيّاري رحمة الله عليه

آن قبله امامت، آن كعبه كرامت، آن مجتهد طريقت، آن منفرد حقيقت، آن آفتاب متوارى، شيخ عالم ابو العباس سيّارى - رحمة الله عليه - از ائمه وقت بود و عالم به علوم شرايع و عارف به حقايق و معارف، و بسى شيخ را ديده بود و ادب يافته و اظرف قوم بود، و اول كسى كه در مرو سخن از حقايق گفت او بود و فقيه و محدّث، و مريد ابو بكر واسطى بود. و ابتداء حال او چنان بود كه: از خاندان علم و رياست بود و در مرو هيچ كس را در جاه و قبول، بر اهل بيت او تقدم نبود و از پدر ميراث بسيار يافته، جمله را در راه خدا صرف كرد و دوتاى موى پيغامبر - عليه السلام - داشت، آن را بازگرفت.

حق - تعالى - به بركات آن او را توبه داد، و با ابو بكر واسطى افتاد و به درجه يى رسيد كه امام صنفى شد از متصوفه كه ايشان را سيّاريان گويند. و رياضت او تا حدى بود كه كسى او را مغمّزى مى كرد، شيخ گفت: «پايى را مى مالى كه هرگز به معصيت گامى فرا نرفته است».

نقل است كه روزى به دكان بقال شد تا جوز خرد، سيم بداد. صاحب دكان شاگرد را گفت: «جوز بهترين گزين». شيخ گفت: «هر كه را فروشى همين وصيّت كنى يا نه؟».

گفت: «نه، ليكن از بهر علم تو مى گويم». گفت: «من فضل علم خويش به تفاوت ميان دو جوز بندهم» و ترك جوز گرفت.

نقل است كه وقتى او را به جبر منسوب كردند. از آن جهت رنج بسيار كشيد تا عاقبت حق - تعالى - آن بر او سهل گردانيد.

و سخن اوست كه گفت : «چگونه راه توان برد به ترك گناه؟ و آن بر لوح محفوظ بر نبشته بود». و گفت : «بعضى از حكما را گفتند كه : معاش تو از كجاست؟ گفت : از نزديك آن كه تنگ گرداند معاش بر آن كه خواهد، بى علتى، فراخ گرداند روزى بر آن كه خواهد، بى علتى». و گفت : «تاريكى طمع مانع نور مشاهده است». و گفت : «ايمان بنده هرگز راست بنايستد تا صبر نكند بر ذلّ، همچنان كه صبر كند بر عزّ». و گفت : «هر كه نگاه دارد دل خويش را با خداى - تعالى - به صدق، خداى - تعالى - حكمت را روان گرداند بر زبان او».

و گفت : «خطرة انبيا راست و وسوسه اوليا را و فكر عوام را و عزم فسّاق را». و گفت : «چون حق - تعالى - بر نيكويى نظر كند بر بنده يى، غايبش گرداند در هر حال از هر مكروهى كه هست؛ و چون نظر به خشم كند، در او حالتى پديد آيد از وحشت كه هر كه بود از او بگريزد». و گفت : «سخن نگفت از حق مگر كسى كه محجوب بود از او».

و از او پرسيدند كه : «معرفت چيست؟». گفت : «بيرون آمدن از معارف». و گفت :

«توحيد آن است كه بر دلت جز ذوق حق نگذرد، يعنى چندان توحيد را غلبه بود كه هر چه به خاطر مىيد به توحيد فرومى شود و به رنگ توحيد برمىيد، چنان كه در ابتدا همه از توحيد برخاست و به رنگ عدد شد، اينجا همه به توحيد باز فروشود و به رنگ احد مى گردد كه كنت له سمعا و بصرا - الحديث» و گفت : «عاقل را در مشاهده لذّت نباشد زيرا كه مشاهده حق فناست كه اندر وى لذت نيست».

و از او پرسيدند كه : «تو از حق - تعالى - چه خواهى؟». گفت : «هر چه دهد، كه گدا را هر چه دهى جاى گير آيد». و از او پرسيدند كه : «مريد به چه رياضت كند؟». گفت :

«به صبر كردن بر امرهاى شرع و از مناهى بازايستادن و صحبت با صالحان كردن». و گفت : «عطا بر دو گونه است : كرامت و استدراج : هر چه بر تو بدارد كرامت بود و هر چه از تو زائل شود استدراج». و گفت : «اگر نماز روا بودى بى قرآن بدين روا بودى :

اتمنّى على الزّمان مجالا ... ان يرى فى الحياة طلعة حرّ

معنى آن است كه : از زمانه مجالى همى خواستم كه در همه عمر خويش آزاد مردى بينم».

چون وفاتش نزديك رسيد، وصيّت كرد كه : «آن دو تاره موى پيغامبر را -

عليه السلام - كه بازگرفته بودم در دهان من نهيد». تا بعد از وفات او چنان كردند. و خاك او به مرو است و خلق به حاجات خواستن آنجا مى روند و مهمات ايشان از آنجا حاصل شود، و مجرّب است. رحمة الله عليه.

92 - 20 ذكر شيخ أبو عثمان مغربي رحمة الله عليه

٩٢ - ٢٠ ذكر شيخ أبو عثمان مغربي رحمة الله عليه

آن ادب خورده رياضت، آن پرورده عنايت، آن بيننده انوار طرايق، آن داننده اسرار حقايق، آن به حقيقت وارث نبى، شيخ وقت [ابو] عثمان مغربى - رحمة الله عليه از اكابر ارباب طريقت بود و از جمله اصحاب رياضت و در مقام ذكر و فكر آيتى بود، و در انواع علم خطره داشت، و در تصوّف صاحب تصنيف بود و بسى مشايخ كبار را ديده بود و با نهرجورى و ابو الحسن الصّائغ صحبت داشته، و امام بود در حرم مدتى، در علوّ حال كس مثل او نشان نداد، و در صحت حكم فراست و قوّت هيبت و سياست بى نظير بود و صد و سى سال عمر يافت. گفت: «نگاه كردم در چنين عمرى در من هيچ چيز نمانده بود كه همچنان بر جاى بود كه وقت جوانى، مگر امل».

نقل است كه در اول بيست سال عزلت گرفت در بيابانها، چنان كه در اين مدت حسّ آدمى نشيند، تا از مشقت و رياضت، بنيت او بگداخت و چشمهايش به مقدار سوراخ جوال دوزى بازآمد و از صورت آدمى بگشت و بعد از بيست سال، فرمان يافت از حق كه: با خلق صحبت كن! با خود گفت: «ابتداى صحبت با اهل خدا و مجاوران خانه وى بود، مبارك تر بود». قصد مكّه كرد. مشايخ را از آمدن او به دل آگاهى بود، به استقبال او بيرون شدند، او را يافتند به صورت مبدّل شده و به حالى گشته كه جز رمق خلق چيزى نمانده. گفتند: «يا ابا عثمان بيست سال بدين صفت زيستى كه آدم و آدميان در پيش كار تو عاجز شدند. ما را بگوى تا خود چرا رفتى و چه ديدى و چه

يافتى و چرا بازآمدى؟» گفت : «به سكر رفتم و آفت سكر ديدم و نوميدى يافتم، به عجز بازآمدم. رفته بودم تا اصل برم آخر دست من جز به فرع نرسيد. ندا آمد كه : يا با عثمان گرد فرع مى گرد و در حال مستى مى باش كه اصل بريدن نه كار توست و صحو حقيقى در اوست. اكنون بازآمدم». جمله مشايخ گفتند : «يا با عثمان! حرام است از پس تو، به معبّران، كه عبارت صحو و سكر كنند كه تو انصاف جمله بدادى».

نقل است كه گفت : «مرا در ابتداء مجاهده حال چنان بودى كه وقت بودى كه مرا از آسمان به دنيا انداختندى، من دوست تر داشتمى از آن كه طعام بايستى خورد يا از بهر نماز فريضه طهارت بايستى كرد. زيرا كه ذكر من غايب شدى و آن غيبت بر من دشوارتر از همه رنجها و سخت تر بودى، و در حالت ذكر بر من چيزها مى رفت كه نزديك ديگران كرامت بود، و لكن آن بر من سخت تر از كبيره آمدى، و خواستمى كه هرگز خواب نيايد تا از ذكر بازنمانم».

نقل است كه گفت : «يك بار با ابو الفارس ١بودم و آن شب عيد بود. وى بخفت.

مرا به خاطر آمد كه : اگر روغن گاو بودى از براى اين دوستان خداى - عزّ و جلّ - طعامى بساختمى، ابو الفارس را ديدم كه در خواب مى گفت كه : بينداز اين روغن گاو از دست، و همچنين بر طريق تأكيد سه بار مى گفت. بيدار كردم او را. گفتم : اين چه بود كه تو مى گفتى؟ گفت : در خواب چنان ديدمى كه ما به جايى بوديمى بلند و چنانستى كه گوييا خواستيم خداى - عزّ و جلّ - ديدن و دلها پر از هيبت گشته، تو در ميان ما بودى اما در دست روغن گاو بودى تو را. گفتمى كه : بينداز اين روغن گاو از دست، يعنى حجاب تو است».

نقل است كه گفت : «از غايت حلاوت ذكر نخواستمى كه شب به خواب روم.

حيلتى ساختمى ٢بر سنگ لغزان به مقدار يك قدم در زير آن وادى، و اگر فروافتادمى پاره پاره شدمى. پس بر چنين سنگى نشستمى تا خوابم نبرد از بيم فروافتادن. وقت بودى كه مرا خواب بردى خود را خفته يافتمى ستان بر چنين سنگى خرد و معلّق در هوا، كه به بيدارى بر آن دشوارتر توان خفت».

نقل است كه يك روزى كسى گفت : «نزديك ابو عثمان شدم و با خويش گفتم

__________

١ - ظ : ابو الفوارس، شاه شجاع كرمانى.

٢ - شايد : جايى ساختمى.

كه : مگر ابو عثمان چيزى آرزو خواهد. گفت : پسنديده نيست آن كه فراستانم كه نيز آرزو خواهم و سؤال كنم؟».

نقل است كه ابو عمرو زجّاجى گفت : «عمرى در خدمت شيخ ابو عثمان بودم و چنان بودم در خدمت كه يك لحظه بىو نتوانستم بودن. شبى در خواب ديدم كه كسى مرا گفت : اى فلان چند با بو عثمان از ما بازمانى؟ و چند با بو عثمان مشغول گردى و پشت به حضرت ما آورى؟ و يك روز بيامدم و با مريدان شيخ بگفتم كه : دوش خواب عجب ديده ام. اصحاب گفتند هر يكى، كه : نيز امشب خوابى ديده ايم. اما نخست تو بگوى تا چه ديده اى». ابو عمرو خواب خود بگفت. همه سوگند خوردند كه : «ما نيز بعينه همين خواب ديده ايم و همين آواز از غيب شنيده ايم». پس همه در انديشه بودند كه چون شيخ از خانه بيرون آيد اين سخن با او چگونه گوييم؟ ناگاه در خانه باز شد.

شيخ از خانه به تعجيل بيرون آمد، از غايت عجلت كه داشت پاى برهنه بود و فرصت نعلين در پاى كردن نداشت. پس روى به اصحاب كرد و گفت : چون شنيديد آنچه گفتند، اكنون روى از ابو عثمان بگردانيد و حق را باشيد و مرا بيش تفرقه مدهيد».

نقل است كه امام ابو بكر فورك نقل كرد كه : «از شيخ ابو عثمان شنيدم كه گفت :

اعتقاد من جهت بود در حق - تعالى - تا آن وقت كه در بغداد آمدم و اعتقاد درست كردم كه او منزّه است از جهت. پس مكتوبى نوشتم به مشايخ مكّه كه : من در بغداد به تازگى مسلمان شدم».

نقل است كه يك روز ابو عثمان خادم را گفت : «اگر كسى تو را گويد : معبود تو بر چه حالت است، چه گويى؟» گفت : «گويم در آن حالت كه در ازل بود». گفت : «اگر گويد در ازل كجا بود؟ چه گويى؟» گفت : «گويم بدان جاى كه اكنون هست».

نقل است كه عبد الرّحمن سلمى ١گفت : «به نزديك شيخ ابو عثمان بودم كسى از چاه آب مى كشيد. آواز از چرخ مىمد. مى گفت : يا عبد الرّحمن! مى دانى كه اين چرخ چه مى گويد؟ گفتم : چه مى گويد؟ گفت : الله الله».

گفت : «هر كه دعوى سماع كند واو را از آواز مرغان و آواز ددها و از باد او را سماع نبود در دعوى سماع دروغ زن است». و سخن اوست كه : «بنده در مقام ذكر چون

__________

١ - ظ : ابو عبد الرحمن سلمى.

دريا شود. از او جويها مى رود به هر جايى به حكم خداوند و در وى حكم نبود جز خداى تعالى - و همه كون را بيند بدان كه او را بود. چنان كه هيچ چيز در كون از آسمان و زمين و ملكوت بر او پوشيده نماند، تا مورى كه در همه كون بجنبند بداند و ببيند، و حقيقت توحيد آنجا تمام شود و از ذكر چندان حلاوت بود كه خواهد كه نيست شود و مرگ به آرزو جويد كه طاقت چشيدن آن حلاوت ندارد».

نقل است كه استاد ابو القاسم قشيرى گفت : «ابو عثمان چنين بود كه طاقت لذّت ذكر نداشت، خويشتن را از خلوت برون انداخت و بگريخت. يك بار گفت : كلمه لا اله الاّ الله بايد كه ذاكر با علم خود بياميزد. هر چه در دلش آيد از نيك و بد، او به قوة و سلطنت اين كلمه، آن همه را دور كند و بدين صمصام غيرت سر آن خيال برگيرد. وراى اين همه است حق، تعالى و تقدس».

و گفت : «هر آن كس كه انس وى به معرفت و ذكر خداى - تعالى - بود، مرگ آن انس وى را ويران نكند، بل كه چندان انس و راحت زياده شود، از آن كه اسباب شوريده از ميان برخيزد و محبت صرف بماند».

گفت : «به جناب اعظم رفيع، دليل دو چيز است : نبوت و حديث. پس نبوت مرتفع شد، ختم انبيا بگذشت، اكنون حديث بمانده است، و راهش مجاهده و ذكر است. پس اين عمر اندك بها را در عوض چنين وصال عزيز دانند، سخت مختصر است و سخت ارزان. پس اى بيچاره! چه آورده است تو را بدان كه اين اندك بها را اندر بهاى فراق دايم كردن؟ آخر از چه افتادست اين جوانمردى بدين جايگاهى؟» و گفت : «هر كه خلوت بر صحبت اختيار كند بايد كه از ياد كردن همه چيزها خالى بود مگر از ياد كردن خداى - تعالى - و از همه ارادتها خالى بود مگر از رضاى خداى - تعالى - و از مطالبت نفس خالى بود به جمله اسباب، كه اگر بدين صفت نباشد خلوت او را هلاك و بلا بود».

و گفت : «عاصى به از مدّعى، زيرا كه عاصى توبه كند و مدعى در حال دعوى خويش گرفتار آمده بود». و گفت : «هر كه صحبت درويش از دست بدارد و صحبت توانگران اختيار كند، او را به مرگ و كورى مبتلا كنند». و گفت : «هر كه دست به طعام توانگران دراز كند به شره و شهوت، هرگز فلاح نيابد و در اين عذر نيست مگر كسى را كه مضطر بود». و گفت : «هر كه به احوال خلق مشغول شد حال خويش ضايع كرد».

گفتند كه : «فلانى سفر مى كند». گفت : «سفر او چنان مى بايد كه از هوا و شهوت و مراد خويش كند، كه سفر غربت است و غربت مذلّت و مؤمن را روا نيست كه خود را ذليل گرداند». پرسيدند از خلق، گفت : «قالبها است كه احكام قدرت بر ايشان مى رود، و دلهاى خلايق را دو روى آفريده شده است : يكى جانب عالم ملكوت و ديگر جانب عالم شهادت و آن معارفى كه خطوط ١از اوج قلوب است بر آن روى است كه مقابل ملكوت است و آنگاه عكس آن معارف مقدسه از آن روى بدين روى ديگر زند و آن روى بدين ديگر باززند تا او را از هژده هزار عالم خبر دهد و عكس آن حقايق را كه ضياء نور است چون فروغ بدين روى زند كه عالم شهادت است، آن را نام معرفت شود».

سؤال كردند از منقطعان راه كه : «به چه چيز منقطع شدند؟». گفت : «از آن كه در نوافل و سنن و فرايض خلل آوردند». سؤال كردند از صحبت، گفت : «نيكويى صحبت آن باشد كه فراخ دارى بر برادر مسلمان آنچه بر خود مى دارى، و در آنچه او را بود طمع نكنى و قبول كنى جفاى او، انصاف او بدهى و از وى انصاف طلب نكنى و مطيع او باشى و او را تابع خود ندانى، و هر چه از وى بر تو رسد تو آن را از وى بزرگ و بسيار شمارى و هر چه از تو بدو رسد احقر و اندك دانى». و گفت : «فاضل ترين چيزى كه مردمان آن را ملازمت كنند در اين طريق، محاسبت خويش است و مراقبت و نگاه داشتن كارها به علم». و گفت : «اعتكاف حفظ جوارح است در تحت اوامر». و گفت : «هيچ كس چيزى نداند تا كه ضد آن نداند و از براى اين است كه درست نگردد مخلص را اخلاص، مگر بعد از آن كه ريا را دانسته باشد و مفارقت از ريا دانسته بود». و گفت : «هر كه بر مركب خوف نشيند، به يك بار نوميد شود و هر كه بر مركب رجا نشيند كاهل شود، و ليكن گاه بر آن و گاه بر اين و گاه ميان اين و آن». و گفت : «عبوديّت اتّباع امر است بر مشاهده امر». و گفت : «شكر شناختن عجز خود است از كمال شكر نعمت». و گفت : «تصوّف قطع علايق است و رفض خلايق و اتصال به حقايق». و گفت : «علامت شوق دوست داشتن مرگ است در حال راحت». و گفت : «غيرت از صفات مريدان باشد و اهل حقايق را نبود».

و گفت : «عارف از انوار علم روشن گردد تا بدان عجايب غيب بيند». و گفت :

«مثل مجاهده مرد در پاك كردن دل، چنان است كه كسى را فرمايند كه اين درخت

__________

١ - ظ : حظوظ!

بركن. هر چند انديشه كند كه بركند نتواند. گويد كه صبر كنيم تا قوّت يابيم. آنگاه هر چند ديرتر رها كند، درخت قوى تر گردد و او ضعيف تر مى شود و به كندن دشوارتر». و گفت :

«هر كه را ايمان بود با اوليا، از اولياست». و گفت : «اوليا مشهور بود اما مفتون نبود».

نقل است كه چون شيخ ابو عثمان بيمار شد، طبيب آوردند، گفت : «مثل اطباء من مثل برادران يوسف است كه پرورش دهنده، قدرت بود، و برادران تدبير در كار او مى كردند». يعنى تدبير خلق نيز از تقدير قدرت است.

نقل است كه به وقت وفات سماع خواست، وصيت كرد كه : «بر جنازه من، امام ابو بكر فورك بر من نماز كند». اين بگفت و وفات كرد. عليه الرّحمة.

93 - 21 ذكر أبو القاسم نصرآبادي رحمة الله عليه

٩٣ - ٢١ ذكر أبو القاسم نصرآبادي رحمة الله عليه

آن داناى عشق و معرفت، آن درياى شوق و مكرمت، آن پخته سوخته، آن افسرده افروخته، آن بنده عالم آزادى، قطب وقت ابو القاسم نصرآبادى - عليه الرحمة - سخت بزرگوار بود در علوّ حال، و مرتبه يى بلند داشت و سخت شريف بود به نزديك جمله اصحاب، و يگانه جهان بود و در عهد خود مشار اليه بود. در انواع علوم خاصّه در روايات عالى و علم احاديث كه در آن مصنّف بود، و در طريقت نظرى عظيم داشت، سوزى و شوقى به غايت، و استاد جميع اهل خراسان بود بعد از شبلى، و او خود مريد شبلى بود، و رودبارى و مرتعش را يافته بود و بسى مشايخ كبار را ديده بود، و هيچ كس [را] از متأخّران آن وقت در تحقيق عبادت آن مرتبه نبود كه او را بود، و در ورع و مجاهده و تقوى و مشاهده بى همتا بود، و در مكّه مجاور بود. او را از مكّه بيرون كردند از سبب آن كه چندان شوق و محبت و حيرت بر او غالب شده بود كه يك روز زنّارى در ميان بسته بود و در آتشگاه گبران طواف مى كرد، گفتند: «آخر اين چه حالت است؟».

گفت: «در كار خويش كاليوه گشته ام، كه بسيارى به كعبه بجستم نيافتم. اكنون به ديرش مى جويم، باشد كه بويى يابم، كه چنان فرومانده ام كه نمى دانم چه كنم؟».

نقل است كه يك روز به نزديك جهودى شد و گفت: «اى خواجه نيم دانگ سيم بده تا از اين دكان فقاعى بخورم». القصه چهل بار مىمد و نيم درم مى جست و جهود به درشتى و زشتى او را مى راند و يك ذرّه تغيّر در بشره او ظاهر نمى شد و هر بار كه مىمد شكفته تر و خوش وقت تر مى بود و آن جهود را از آن همه صبر بر خشونت و درشتى و

زشتى او عجب آمد. گفت : «اى درويش تو چه كسى كه از براى نيم درم اين همه بر جفا و خشونت تحمل كردى كه ذره يى از جا نشدى؟». نصرآبادى گفت : «درويشان را چه جاى از جاى شدن است؟ كه گاه باشد كه چيزها بر ايشان برآيد كه آن بار ايشان را كوه نتواند كشيدن». چون جهود آن بديد در حال مسلمان شد.

نقل است كه يك روز در طواف خلقى را ديد كه به كارهاى دنيوى مشغول بودند و با يكديگر سخن مى گفتند. برفت پاره يى آتش و هيزم بياورد. از وى سؤال كردند كه :

«چه خواهى كردن؟». گفت : «مى خواهم كه كعبه را بسوزم تا خلق از كعبه فارغ آيند و به خداى پردازند».

نقل است كه يك روز در حرم باد مى جست و شيخ در برابر كعبه نشسته بود كه جمله استار كعبه از آن باد در رقص آمده بود. شيخ را از آن حال وجد پيدا شد. از جاى برجست و گفت : «اى رعنا عروس سرافراز كه در ميان نشسته اى و خود را چون عروس جلوه مى دهى و چندين هزار خلق در زير خار مغيلان به تشنگى و گرسنگى در اشتياق جمال تو جان داده، اين جلوه چيست؟ كه اگر تو را يك بار بيتى گفت، مرا هفتاد بار عبدى گفت».

نقل است كه شيخ چهل بار حج به جا آورده بود بر توكّل، مگر روزى در مكّه سگى ديد گرسنه و تشنه و ضعيف گشته، و شيخ چيزى نداشت كه به وى دهد. گفت : «كه مى خرد چهل حج به يك تا نان؟». يكى بيامد و آن چهل حج را بخريد و به يك تا نان و گواه برگرفت، و شيخ آن نان به سگ داد. صاحب واقعه [يى] كار ديده آن بديد، از گوشه يى برآمد و شيخ را مشتى بزد و گفت : «اى احمق پنداشتى كه كار كردى كه چهل حج به يك تا نان بدادى؟ و پدرم بهشت را به دو گندم بفروخت، كه در اين يك نان از آن، هزار دانه بيش است». شيخ چون اين بشنيد از خجلت گوشه يى گرفت و سر در كشيد.

نقل است كه يك بار بر جبل الرّحمة [او را] تب گرفت. گرماى سخت بود چنان كه گرماى حجاز بود. دوستى از دوستان كه در عجم او را خدمت كرده بود به بالين شيخ آمد.

او را ديد در آن گرما گرفتار آمده و تبى سخت گرفته، گفت : «شيخا هيچ حاجت دارى؟».

گفت : «شربت آب سردم مى بايد». مرد اين سخن بشنود، حيران بماند، دانست كه در گرماى حجاز اين يافت نخواهد شد. از آنجا بازگشت و در انديشه بود. انايى در دست

داشت؛ چون بر راه برفت ميغى برآمد، در حال ژاله باريدن گرفت. مرد دانست كه اين كرامت شيخ است. آن ژاله در پيش مرد جمع مى شد و مرد در اناء مى كرد تا پر شد. به نزديك شيخ آمد. گفت : «از كجا آوردى در چنين گرمايى؟». مرد واقعه برگفت. شيخ از آن سخن در نفس خويش تفاوتى يافت كه : «اين كرامت است.». گفت : «اى نفس چنان كه هستى هستى؛ آب سردت مى بايد؟ با آتش گرم نسازى». پس مرد را گفت كه : «مقصود تو حاصل شد. برگرد و آب را ببر، كه من از آن آب نخواهم خورد». مرد آن آب را ببرد.

نقل است كه گفت وقتى در باديه شدم، ضعيف گشتم و از خود نااميد شدم. روز بود، ناگاه چشمم بر ماه افتاد، بر ماه نوشته ديدم : «فسيكفيكهم الله و هو السّميع العليم. از آن قوى دل گشتم».

نقل است كه گفت : «وقتى در خلوت بودم. به سرّم ندا كردند كه : تو را اين دليرى كه داده است كه لافهاى شگرف مى زنى از حضرت ما؟ و دعوى مى كنى در كوى ما؟ چندان بلا بر تو گماريم كه رسواى جهان شوى. جواب دادم كه : خداوندا! اگر به كرم در اين دعوى با ما مسامحت نخواهى كرد، ما بارى از اين لاف زنى و دعوى كردن، پاى بازنخواهم كشيد؛ از حضرت ندا آمد كه : اين سخن از تو شنيدم و پسنديدم». و گفت كه :

«يك بار به زيارت موسى - صلوات الله عليه - شدم. از يك يك ذره خاك او مى شنودم كه ارنى، ارنى». و گفت : «يك روز در مكّه بودم و مى رفتم. مردى را ديدم بر زمين افتاده و مى طپيد. خواستم كه الحمدى برخوانم و بر وى دمم تا باشد كه از آن زحمت نجات يابد، ناگاه از شكم او آوازى صريح به گوش من برآمد : بگذار اين سگ را كه او دشمن ابو بكر است، رضى الله عنه».

نقل است كه روزى مجلس ١مى گفت. جوانى به مجلس او درآمد و بنشست.

زمانى بود. از كمان شيخ تيرى بجست و آن جوان نشانه شد، چون جوان زخمى كارى بخورد و آواز داد كه : «تمام شد»، از آنجا برخاست و به جانب خانه روان شد. چون نزديك والده خود شد، رنگ رويش زرد شد. مادرش چون آن بديد پرسيد كه : «مگر تو را رنجى رسيده است؟». گفت : «خاموش، كه كار از آن گذشته است كه تو نپندارى ٢باش تا در اين خانه شوم ساعتى. حمّالى دو سه بياور تا مرا بگيرند و به گورستان برند، و

__________

١ - «ن» : در مجلس.

٢ - ظ : پندارى.

پيراهنم را به غسّال بده و قبايم به گور كن، و زخمه ربابم به چشم فروبر و بگوى : چنان كه زيستى همچنان بمردى». اين بگفت و به خانه درآمد و جان بداد.

نقل است كه شيخ را گفتند : «على قوّال شب شراب مى خورد و بامداد به مجلس تو آيد». شيخ دانست كه چنان است كه ايشان مى گويند اما گوش به سخن ايشان نكردى، تا يك روز شيخ به جايى مى رفت. اتفاق در راه على قوّال را ديد كه از غايت مستى افتاده. شيخ از دور چون آن بديد خود را ناديده آورد تا يكى از آن قوم به شيخ گفت : «اينك على قوّال». شيخ همان كس را گفت : «او را بر دوش خود برگير و به خانه خود ببر». چنان كرد.

و از او مىرند كه گفت : «تو در ميان دو نسبتى : يكى نسبتى به آدم - عليه السّلام و نسبتى به حق. چون به آدم - عليه السّلام - نسبت كردى در ميان شهوتها و مواضع آفتها افتادى، كه نسبت طبيعت بى قيمت بود؛ چون نسبت به حق كردى در مقامات كشف و برهان و عصمت و ولايت افتادى. آن يك نسبت به آفت بشريّت بود و اين يك نسبت به حق عبوديّت. نسبت به آدم در قيامت منقطع شود و نسبت عبوديت هميشه قايم، تغيّر بدان روا نباشد. چون بنده خود را به حقّ ١نسبت كند محلش اين بود كه ملايكه گويند : أ تجعل فيها و ما للتّراب و ربّ الارباب؟ و چون بنده را ٢به خودى خود نسبت كند محلش اين بود كه گويند : يا عباد ٣لا خوف عليكم اليوم و لا انتم تحزنون».

و گفت : «بارهاى گران حق - تعالى - به جز از بارگيران حق - تعالى - نتوانند كشيدن، كما قال النّبى - صلّى الله عليه و سلّم - انّ لله - تعالى - افراسا يركبهنّ جميعا». و گفت : «هر كه نسبت خويش با حق - تعالى - درست گردانيد، نيز هرگز اثر نكند در وى منازعت طبع و وسوسه شيطان». و گفت : «هر كه مكنت آن دارد كه حق - تعالى - را ياد كند مضطرّ نيست، كه مضطرّ آن بود كه او را هيچ آلت نبود كه بدان خداى - تعالى - ياد كند». و گفت : «هر كه دلالت كند در اين طريق به علم، مريدان را فاسد گردانيد. اما هر كه دلالت كند ايشان را به سرّ و حيات، راه نمايدشان به زندگى». و گفت : «گمراه نشد درين راه هيچ كس مگر به سبب فساد ابتدا، كه ابتداء فساد باشد كه به انتها سرايت كند».

__________

١ - «ن» : محقق.

٢ - ظ : «را» زائد است.

٣ - «ن» : عبادى.

و گفت : «چون تو را چيزى پديد آيد از حق - تعالى - نگر زنهار تا [به] بهشت [و] دوزخ بازننگرى، و چون ازين حال بازگردى، تعظيم آنچه حق - تعالى - تعظيم كرده است به جاى آورى». و گفت : «هر كه در عطا راغب بود او را هيچ مقدارى نبود، آن كه در معطى راغب بود عزيز است». و گفت : «عبادت به طلب صفع (؟) و عفو از تقصيرات نزديكتر است از آن كه براى طلب عوض و جزاى آن بود». و گفت : موافقت امر نيكو است و موافقت حق نيكوتر، و هر كه را موافقت حق يك لحظه يا يك خطره دست دهد، به هيچ حال بعد از آن مخالفت بر وى نتواند رفت». و گفت : «به صفت آدم - عليه السّلام - خبر دادند، گفتند : و عصى آدم. و چون به فضل خويش خبر دادند، گفتند : ثمّ اجتباه ربّه فتاب عليه». و گفت : «اصحاب الكهف را خداوند - تعالى - در كلام خود به جوانمردى ذكر فرمود كه ايشان ايمان آوردند به خداى - عزّ و جلّ - بى واسطه».

و گفت : «حق - تعالى - غيور است، و از غيرت اوست كه به او راه نيست مگر بدو». و گفت : «اشيا كه دلالت مى كنند از او مى كنند، كه بر او هيچ دليل نيست جز او». و گفت : «به متابعت سنّت معرفت توان يافت و به اداى فرايض قربت حق - تعالى - و به مواظبت بر نوافل محبت». و گفت : «هر كه را ادب نفس نباشد، او به ادب دل نتواند رسيد و هر كه را ادب دل نبود، چگونه به ادب روح تواند رسيد؟ و هر كه را ادب روح نبود چگونه به محل قرب حق - تعالى - تواند رسيدن؟ بل كه او را چگونه ممكن بود كه بساط حق - تعالى - جلّ و علا - را تواند سپردن؟ مگر كسى كه او ادب يافته بود به فنون آداب و امين بود در سرّا و علانيه». او را گفتند كه : «بعضى مردمان با زنان مى نشينند و مى گويند :

ما معصوميم از ديدار ايشان». گفت : «تا اين تن بر جاى بود، امر و نهى بر وى بود و از او برنخيزد، و حلال و حرام را حساب، و دليرى نكند بر سنتها، الاّ آنكه از حرمت او اعراض كرده باشد».

و گفت : «كار، ايستادن است بر كتاب و سنت و دست به داشتن هوا و بدعت و حرمت پيران نگاه داشتن، و خلق را معذور داشتن و به روزه ها مداومت كردن و رخصت ناجستن و تاويل ناكردن». گفتند : «آن كه پيران را بود تو را هست؟». گفت : ابو القاسم را نيست اما درد بازماندگى از آن هست و حسرت نايافت». و سؤال كردند كه : «كرامت تو چيست؟». گفت : «آن كه مرا از نصرآباد به نيشابور شوريده كردند و بر شبلى انداختند

تا هر سال دو سه هزار آدمى از سبب من - و من در ميان نه - به خداى - تعالى - رسيدند».

گفتند : «حرمت تو چيست؟». گفت : «آن كه من از منبر فروآيم، و اين سخن نگويم، كه خود را سزاى اين سخن نمى بينم». گفتند : «تقوى چيست؟». گفت : «آن كه بنده پرهيزد از ماسوى الله». سؤال كردند از معنى لئن شكرتم لازيدنّكم، گفت : «هر كه شكر نعمت حق - تعالى - كند نعمتش زيادت شود و هر كه شكر منعم كند محبتش و معرفتش افزون گرداند». و سؤال كردند كه : «تو را از محبت چيزى هست؟». گفت :

«راست مى گوييد و لكن در آن مى سوزم». و گفت : «محبت بيرون نيامدن است از درويشى بر هر حالى كه باشى». و گفت : «محبتى بود كه موجب او از خون رهانيدن بود و محبتى بود كه موجب او خون ريختن بود». و گفت : «اهل محبت قايم اند با حق - تعالى بر قدمى، كه اگر گامى پيش نهند غرق شوند و اگر قدمى بازپس نهند محجوب گردند».

و گفت : «قرب بر حقيقت الله است زيرا جمله كفايت از اوست». و گفت : «راحت بنده ظرفى است پر از عتاب». و گفت : «هر چيزى را قوتى است و قوت روح سماع است». و گفت : «هر چه دل يابد، بركات آن ظاهر شود بر بدن، و هر چه روح يابد بركات آن پديد آيد بر دل».

و گفت : «زندان تو تن است، چون از وى بيرون آمدى در راحت افتادى، هر كجا خواهى مى رو». و گفت : «بسيار گرد جهان بگشتم و اين حديث در هيچ دفترى نديدم الا در ذلّ نفس». و گفت : «اول تذكر با تميز بود و آخرش با سقوط تميز». و گفت : «همه خلق را مقام شوق است و هيچ كس را مقام اشتياق نيست». و گفت : «هر كه در حال ايشان بود به حالتى رسد كه نه اثر ماند و نه قرار». و گفت : «هر كه خواهد كه به محلّ رضا رسد، بگو آنچه رضاى خداى - عزّ و جلّ - در آن است بر دست گيرد، و آن را ملازمت كند». و گفت : «اشارت از رعونات طبع است كه به سرّ قادر نبود بر آن كه آن را پنهان دارد، به اشارت ظاهر شود».

و گفت : «مروّت شاخى است از فتوت، و آن برگشتن است از دو عالم و هر چه در او است». و گفت : «تصوّف نورى است از حق دلالت كننده بر حق، و خاطرى است از او كه اشارت كند بدو». و گفت كه : «رجا به طاعت كشد و خوف از معصيت دور كند و

مراقبت به طريق حق راه نمايد». و گفت : «خون زاهدان را نگه داشتند و خون عارفان بريختند».

از پيغامبر - صلّى الله عليه و سلّم - مروى است كه : «بعضى از گورستانها چنان است كه در روز قيامت فريشتگان برگيرند و در بهشت افشانند بى حساب». رسول - عليه السّلام - فرمود : «بقيع از آن جمله است». مگر به حكم اين حديث شيخ ابو عثمان مغربى - رحمة الله عليه - كه ذكر ايشان پيش گذشته است، در بقيع از براى خود گور كنده و طيّار ساخته؛ تا چون او را وقت به آخر رسيد در اينجا بماندند و مدتى همچنان بود. تا روزى ابو القاسم نصرآبادى آنجا رسيد و آن گور بديد. پرسيد كه : «اين خاك از براى كه كنده اند؟». گفتند : «ابو عثمان مغربى براى خود كنده است». اتفاقا در همان شب شيخ ابو القاسم در بقيع گورى فروبرده بود براى خود، تا او را آنجا دفن كنند و آن را گوش مى داشت. شيخ ابو القاسم نصرآبادى يك روز بديد. گفت : «مگر كسى خود را هم اينجا گورى فروبرده بود». شبى در خواب ديد كه جنازه ها در هوا مى بردند و مىوردند. پرسيد كه : چيست؟ گفتند : «هر كه اهل اين گورستان نيست كه او را اينجا آرند او را از اينجا برگيرند و به جاى ديگر برند، و هر كه را جاى ديگر دفن كنند كه اهل اين گورستان بود او را بدينجا بازآرند. و اين جنازه ها كه مى برند و مىرند آن است».

پس گفت : «ابو عثمان! اين گور كه تو فروبرده اى كه : مرا اينجا دفن خواهند كرد، خاك تو در نيشابور خواهد بود». ابو عثمان را از آن سخن اندك غبارى بنشست. پس چنان افتاد كه او را از خانه به در كردند. به بغداد آمد. پس سببى افتاد كه از بغداد به رى آمد و باز سببى افتاد كه از رى به نيشابور آمد و در نيشابور وفات كرد و بر سر ١حيره در خاك كردند : و امّا در آن خواب كه از شيخ ابو القاسم نقل مى كنند ممكن است كه آن كسى ديگر است كه ديده است نه نصرآبادى و روايت مختلف است.

نقل است كه استاد اسحاق زاهد مردى بود كه سخن مرگ بسيار گفتى و او زاهد خراسان بود. و شيخ ابو القاسم نصرآبادى با او داورى كردى و گفتى كه : «يا استاد چند از حديث مرگ كنى و از كجا بدينجا افتاده اى، چرا حديث شوق و محبت نگويى؟». و استاد اسحاق همان مى گفت. چون شيخ ابو القاسم را وفات نزديك رسيد، در آن وقت به

__________

١ - «ن» : برسرى.

شهر مدينه بود. يكى از نيشابور بر سر ١بالين او بود. او را گفت كه : «چون به نيشابور بازرسى، استاد اسحاق را بگوى كه نصرآبادى مى گويد : هر چه گفتى از حديث مرگ همچنان، كه مرگ صعب كارى است و پيوسته از مرگ مىنديش و ياد مى كن».

نقل است كه چون ابو القاسم وفات كرد، او را در آن گور كه شيخ ابو عثمان مغربى كنده بود در آنجا، دفن كردند. نقل است كه بعد از وفات يكى از مشايخ او را به خواب ديد. گفتند : ٢ «اى شيخ! خداى - تعالى - با تو چه كرد؟». گفت : «با من عتابى نكرد چنان كه جبّاران كنند و بزرگواران، امّا ندا كرد كه : يا ابا القاسم! پس از وصال انفصال؟ گفتم : نه يا ذا الجلال! لاجرم مرا در لحد نهادند، به احد رسيدم». رحمة الله عليه.

__________

١ - «ن» : برسرى.

٢ - ظ : گفت.

94 - 22 ذكر أبو العبّاس نهاوندي رحمة الله عليه

٩٤ - ٢٢ ذكر أبو العبّاس نهاوندي رحمة الله عليه

آن محتشم روزگار، آن محترم اخيار، آن كعبه مروّت، آن قبله فتوّت، آن اساس خردمندى، شيخ ابو العباس نهاوندى - رحمة الله عليه - يگانه عهد و معتبر اصحاب بود و در تمكين قدمى راسخ داشت و در ورع و معرفت شأنى عظيم داشت.

نقل است كه شيخ خود گفت كه: «در ابتدا كه مرا ذوق اين كار بود و درد اين طلب جان من گرفت، مرا به مراقبت اشارت شد». و از او مىرند كه گفت: «در ابتدا كه مرا درد اين حديث بگرفت، دوازده سال على الدّوام سر به گريبان فروبرده بودم تا گوشه دلم به من نمودند». تا وقتى بر زبان او مى رفت كه عالم همه در آرزو آيند كه حق يك ساعت ايشان را بود و من در آرزوى آنم كه يك ساعت مرا با من بازدهد و مرا با من باز گذارد تا من خود چه چيزم؟ و از كجاام؟ و اين آرزو هرگز برنمىيد». و سخن اوست كه گفت: «با خداوند - تعالى - بسيار نشينيد و با خلق اندك». و گفت: «آخر درويشى اول تصوّف است». و گفت: «تصوّف پنهان داشتن حال است و جاه را بذل كردن بر برادران».

نقل است كه يك روز درويشى نزديك او آمد و گفت: «شيخا! مرا دعا كن».

گفت: «خداوند - تعالى - وقت خوشت بدهاد».

گفت: كه «شيخ كلاه دوزى دانستى و گاه گاه بدان مشغول بودى و هر كلاه كه دوختى بيش از يك درم يا دو درم نفروختى؛ و آن كس كه كلاه او بفروختى يك درم به او دادى تا هر كه او را پيش آمدى بدادى آن به نخستين كسى، و يك درم به نان دادى تا

بر سر ١زاويه آمدى و با درويشان بخوردى، و بعد از آن به كار كلاه پيشين باقى بودى، كلاه ديگر بدوختى.

نقل است كه شيخ را مريدى بود مال دار و زكاتش مى بايست دادن. يك روز پيش شيخ آمد و گفت : «ايها الشيخ! زكات به كه دهم؟». گفت : «با هر كسى كه دلت قرار گيرد».

آن مرد برفت و در سر ٢راه درويشى ديد نابينا كه تشنه بود و سؤال مى كرد و اضطرار ظاهر داشت. دلش بر وى قرار گرفت كه : چشم ندارد و استحقاق عظيم دارد، آن زكات، و چيزى به وى بدهم». درستى زر در كيسه داشت، بيرون آورد، به وى داد. نابينا دست زد، و وزن كرد، گران نمود، دانست كه زر است، شادمان شد. مرد برفت و بامداد بدينجا گذر كرد كه راه گذارش بر وى بود، ديد كه آن نابينا با نابيناى ديگر مى گويد كه : «ديروز خواجه يى بدينجا گذر كرد و درستى زر به من بداد. برفتم به فلان خرابات و شب تا روز با فلان مطربه دمى عشرت كردم». مريد شيخ چون آن شنيد، مضطرب شد و پيش شيخ آمد، و از حال نابينا خواست كه بگويد، شيخ كلاهى فروخته بود و بر همان عادت كه داشت يك درم با وى داد. گفت : «برو، و هر كه تو را نخست كسى پيش آمد به او بده». مريد آن درم بستاند و برفت. در راه نخست كسى كه او را پيش آمد علويى بود. زود آن درم شيخ را به او داد و علوى آن درم بستاند و برفت. مرد گفت : «باش تا در عقب او بروم و بنگرم تا او اين درم به چه صرف مى كند». پس در پى او برفت تا علوى به خرابه رسيد. به آنجا درآمد. كبك مرده يى از زيرجامه بكشيد و بر آنجا بينداخت و بيرون آمد؛ و مريد گفت : «اى جوانمرد! به خداوند بر تو، كه راست گوى تا اين چه حال است و اين چه كبك مرده كه بدينجا انداختى؟». گفت : «بدانكه آنچه بر ما رسيده است اگر بگويم از حق - تعالى - شكايت كرده باشم. اما چون سوگند عظيم دادى به ضرورت ببايد گفتن : مردى درويش و عيال دارم و امروز هفت روز است كه من و اهل و فرزندان طعام نيافته ايم.

گفتم اگر مرا و اهل مرا صبر باشد طفلان مرا نباشد و اين براى ايشان مباح شده است.

ببرم تا ايشان بخورند، و مرا ذلّ سؤال سخت مىمد كه براى نفس دست پيش غير آورم و از وى چيزى طلب كنم، و مى گفتم : خداوند! تو مى دانى، از حال من و فرزندان من باخبرى كه اضطرار به كمال رسيده است، و مرا از خلق چيزى طلب كردن خوش نمىيد. من در

__________

١ - «ن» : سرى.

٢ - «ن» : سرى.

اين گفتار بودم كه تو اين درم به من دادى. چون وجه حلال يافتم، برفتم و آن مرغ بينداختم، و اكنون بروم و اين درم را در وجه قوتى صرف كنم». و آن مرد تعجب كرد و گفت : «عجب حالى!» پيش شيخ آمد و پيش از آن كه با شيخ گويد شيخ گفت : «اى مرد اين روشن است، كه تو با عوان معامله كنى و با ظالمان خريد و فروخت؛ لاجرم مالى كه گرد آيد از حرام بود و زكات آن به چنين مرد رود كه با شراب دهد. كه اصل كار در معامله است و گوش به دخل و خرج داشتن، كه هر چه بدهى به جايگاه افتد، چنان كه اين درم كه من از كسب خود پيدا كرده ام. تا لاجرم سزاوار علوى شد و حق به مستحق رسيد».

نقل است كه ترسايى در روم شنيده بود كه به ميان مسلمانان اهل فراست بسيار است. از براى امتحان از آنجا به جانب دارالسّلام روان شد. مرقع در پوشيد و خود را بر شبيه صوفيان به راه آورد و عصا در دست مىمد تا به خانقاه شيخ ابو العبّاس قصّاب درآمد. چون پاى به خانقاه درآورد، شيخ مردى تند بود، چون نظرش بر وى افتاد گفت :

«اين بيگانه كى است؟ در كار آشنايان چه كار دارد؟». ترسا گفت : «يكى معلوم شد». از آنجا بيرون آمد و رو به خانقاه شيخ ابو العباس نهاوندى نهاد و آنجا نزول كرد. معلوم شيخ كردند و هيچ نگفت و او را التفات بسيار نمود، چنان كه ترسا را از آن حسن خلق او خوش آمد، و چهار ماه آنجا بماند كه با ايشان وضو مى ساخت و نماز مى گزارد، و بعد از چهار ماه، پاىفزار در پاى كرد تا برود. شيخ آهسته در گوش او گفت كه : «جوانمردى نباشد كه بيايى با درويشان نان و نمك خورى و با ايشان صحبت دارى و به آخر همچنان كه آمده اى بر وى. يعنى بيگانه آيى و بيگانه روى». آن ترسا در حال مسلمان شد و آنجا مقام كرد و به كار مردانه برآمد، تا در آن كار به حدّى رسيد كه چون شيخ وفات كرد اصحاب اتفاق كردند و بر جاى شيخ بنشاندند. رحمة الله عليه.

95 - 23 ذكر شيخ أبو سعيد أبو الخير [رحمة الله عليه]

٩٥ - ٢٣ ذكر شيخ أبو سعيد أبو الخير [رحمة الله عليه]

آن فانى مطلق، آن باقى بر حق، آن محبوب الهى، آن معشوق نامتناهى، آن نازنين مملكت، آن بستان معرفت، آن عرش فلك سير، قطب عالم ابو سعيد ابو الخير - قدّس الله سرّه - پادشاه عهد بود بر جمله اكابر و مشايخ؛ و از هيچ كس چندان كرامت و رياضت نقل نيست كه از او، و هيچ شيخ را چندان اشراف نبود كه او را. در انواع علوم به كمال بود. و چنين گويند كه: در ابتدا سى هزار بيت عربى خوانده بود. و در علم تفسير و احاديث و فقه و علم طريقت حظّى وافر داشت، و در عيوب نفس ديدن و مخالفت هوا كردن به اقصى الغايه بود، و در فقر و فنا و ذلّ و تحمل شأنى عظيم داشت، و در لطف و سازگارى آيتى بود خاصّه در فقر؛ از اين جهت بود كه گفته اند: «هرجا كه سخن ابو سعيد رود همه دلها را وقت خوش شود». زيرا كه از ابو سعيد با وجود ابو سعيد هيچ نمانده است و او هرگز «من و ما» نگفت. هميشه «ايشان» گفت. «من و ما به جاى ايشان مى گويم تا سخن فهم افتد».

و پدر او ابو الخير نام داشت و عطّار بود. نقل است كه پدرش دوستدار سلطان محمود غزنوى بود، چنان كه سرايى ساخته بود و جمله ديوار آن را صورت محمود و لشكريان و فيلان او نگاشته. شيخ طفل بود. گفت: «يا بابا از براى من خانه يى بازگير».

ابو سعيد همه آن خانه را الله بنوشت. پدرش گفت: «اين چرا نويسى؟». گفت: «تو نام سلطان خويش مى نويسى و من نام سلطان خويش». پدرش را وقت خوش شد و از آنچه كرده بود پشيمان شد و آن نقشها را محو كرد و دل بر كار شيخ نهاد.

نقل است كه شيخ گفت : «آن وقت كه قرآن مىموختم، پدر مرا به نماز آدينه برد.

در راه شيخ ابو القاسم كركانى ١كه از مشايخ كبار بود پيش آمد، پدرم را گفت كه : ما از دنيا نمى توانستيم رفت، كه ولايت خالى مى ديديم و درويشان ضايع مى ماندند. اكنون اين فرزند را ديدم، ايمن گشتم كه عالم را از اين كودك نصيب خواهد بود. پس گفت :

چون از نماز بيرون آيى اين فرزند را پيش من آور. بعد از نماز پدر مرا به نزديك شيخ برد. بنشستم. طاقى در صومعه او بود نيك بلند، پدرم را گفت : ابو سعيد را بر كتف گير تا قرص را فرودآرد كه بر آن طاق است. پدر مرا در گرفت، پس دست بر آن طاق كردم و آن قرص را فرودآوردم. قرص جوين بود گرم، چنان كه دست مرا از گرمى آن خبر بود.

شيخ دو نيم كرد. نيمه يى به من داد، گفت : بخور، نيمه يى او بخورد، پدرم را هيچ نداد.

ابو القاسم چون آن قرص بستد چشم پرآب كرد. پدرم گفت : چون است كه از آن مرا هيچ نصيب نكردى تا مرا نيز تبرّكى بودى؟ ابو القاسم گفت : سى سال است تا اين قرص بر آن طاق است و با ما وعدى كرده بودند كه : اين قرص در دست هركس كه گرم خواهد شد، اين حديث بر وى ظاهر خواهد بودن. اكنون تو را بشارت باد كه اين كس پسر تو خواهد بود. پس گفت : اين دو سه كلمه ما ياد دار لئن تردّ همّتك مع الله طرفة عين خير لك ممّا طلعت عليه الشّمس - يعنى اگر يك طرفة العين همت با حق دارى، تو را بهتر از آن كه روى زمين مملكت تو باشد - و يك بار ديگر شيخ مرا گفت كه : اى پسر! خواهى كه سخن خدا گويى؟ گفتم : خواهم. گفت : در خلوت اين مى گوى، شعر :

من بى تو دمى قرار نتوانم كرد ... احسان تو را شمار نتوانم كرد

گر بر تن من زبان شود هر مويى ... يك شكر تو از هزار نتوانم كرد

همه روز اين بيت مى گفتم تا به بركت اين بيت در كودكى راه حق بر من گشاده شد».

و گفت. «يك روز از دبيرستان مىمدم. نابينايى بود، ما را پيش خود خواند.

گفت : چه كتاب مى خوانى؟ گفتم : فلان كتاب. گفت : مشايخ گفته اند : حقيقة العلم ما كشف على السّرائر. من نمى دانستم حقيقت معنى چيست و كشف چه بود؟ تا بعد از شش سال در مرو پيش [ابو] عبد الله خضرى ٢تحصيل كردم. چون وفات كرد پنج سال ديگر پيش امام قفّال تحصيل كردم چنان كه همه شب در كار بودمى و همه روز در تكرار. تا

__________

١ - «ن» گرگانى.

٢ - ن : عبد الله حصيرى.

يك بار به درس آمدم چشمها سرخ كرده، قفّال گفت : بنگريد تا اين جوان شبانه در چه كار است؟ و گمان بد بردى، پس نشسته گوش داشتم. خود را نگونسار كرده بودم و در چاهى ذكر مى گفتم و از چشم من خون مىفتاد، تا يك روز استاد از آن معنى با من كلمه اى بگفت. از مرو به سرخس رفتم و با بوعلى زاهد تعلق ساختم و سى روز روزه داشتمى و در عبادت بودمى».

و گفت : «يك روز رفتم شيخ لقمان سرخسى را ديدم بر تل خاكستر نشسته، و پاره يى پوستين كهنه مى دوخت، و چوبى، و ابريشم چند بر او بسته، كه : اين رباب است؛ و گرداگرد او نجاست انداخته؛ و او از عقلاى مجانين بود. چون چشم او بر من افتاد پاره يى نجاست بشوريد و بر من انداخت. من سينه پيش او داشتم و آن را به خوشى قبول كردم. گفتم كه : پاره يى رباب زن. پس گفت : اى پسر! بر اين پوستينت دوزم. گفتم : حكم تو راست. بخيه يى چند بزد و گفت : اينجات دوختم. پس برخاستم و دست من بگرفت و مى برد. در راه پير ابو الفضل حسن كه يگانه عهد بود پيش آمد و گفت : يا ابو سعيد راه تو نه اين است كه مى روى. به راه خويش رو. پس شيخ لقمان دست من به دست او داد و گفت : بگير كه او از شما است. پس بدو تعلق كردم. پير ابو الفضل گفت : اى فرزند صد و بيست و چهار هزار پيغمبر كه آمدند مقصود همه يك سخن بود. گفتند : با خلق بگوييد كه : الله يكى است. او را شناسيد، او را باشيد، كسانى كه اين معنى دادند ١، اين كلمه مى گفتند تا اين كلمه گشتند. اين كلمه بر ايشان پديد آمد و از آن گفتن مستغنى شدند و در اين كلمه مستغرق گشتند. و اين سخن مرا صيد كرد و آن شب در خواب نگذاشت.

ديگر روز به درس رفتم. ابو على تفسير اين آيت مى گفت : قُلِ اللهُ، ثُمَّ ذَرْهُمْ - بگوى كه خدا و باقى همه را دست بدار - و آن ساعت درى در سينه ما گشادند و مرا از من بستدند و امام ابو على آن تغيّر بديد. گفت : دوش كجا بوده اى؟ گفتم كه : نزديك پير ابو الفضل.

گفت : اكنون برخيز كه حرام شد تو را از آن معنى بدين سخن آمدن. پس به نزديك پير شدم واله و متحيّر، همه اين كلمه گشته، چون پير مرا ديد گفت : مستك شده اى همى ندانى پس و پيش. گفتم : يا شيخ چه فرمايى؟ گفت : درآى و هم نشين اين كلمه باش، كه اين كلمه با تو كارها دارد. مدّتى در اين كلمه بودم. پير گفت : اكنون لشكرها بر سينه تو

__________

١ - ظ : دانند، يا : كسانى را كه. . .

تاختن آورد و تو را بردند، برخيز و خلوت طلب كن. و به مهنه آمدم و سى سال در كنجى بنشستم، پنبه بر گوش نهادم و مى گفتم : الله الله. هرگاه كه خواب يا غفلتى درآمدى، سياهى با حربه آتشين از پيش محراب پديد آمدى با هيبتى، بانگ بر من زدى، گفتى : قل الله، تا همه ذرّه هاى من بانگ در گرفت كه : الله الله».

نقل است كه در اين مدت يكى پيراهن داشت. هر وقت كه بدريدى پاره يى بر وى دوختى، تا بيست من شده بود؛ و صائم الدّهر بودى، هر شب به يك نان روزه گشادى و در اين مدّت شب و روز نخفت و به هر نماز غسلى كردى. رو به صحرا نهادى و گياه مى خوردى. پدرش او را طلبيدى و به خانه آوردى و او باز مى گريختى و رو به صحرا مى نهادى.

نقل است كه پدر شيخ گفت كه : «من در سراى به زنجير محكم كردمى و گوش مى داشتمى تا ابو سعيد سرباز نهادى، گفتمى كه : در خواب شد. من نيز بخفتمى. شبى در نيم شب از خواب درآمدم، ابو سعيد را نديدم. برخاستم و طلب مى كردم. در خانه نبود و زنجير همچنان بسته بود. پس چند شب گوش داشتم. وقت صبح درآمدى، آهسته به جامه خواب رفتى؛ و بر وى ظاهر نمى كردم. آخر شبى او را گوش داشتم چندان كه مى رفت من بر اثر آن ١مى رفتم تا به رباطى رسيد و در مسجد شد و در فراز كرد. چوبى در پس در نهاد. از بيرون نگاه مى كردم. در گوشه آن مسجد در نماز ايستاد. چون از نماز فارغ شد، چاهى بود، رسنى بر پاى خود بست و چوب بر سر چاه نهاد و خويشتن را بياويخت و قرآن را ابتدا كرد تا سحر ختم تمام كرده بود. آنگاه بر آمد و در رباط به وضو كردن مشغول شد. من به خانه بازآمدم و برقرار خود بخفتم تا او درآمد چنان كه هر شب، سر بازنهاد. پس من برخاستم و خود را از او دور داشتم و چندان كه ٢معهود بود او را بيدار كردم و به جماعت رفتم. بعد از آن چند شب گوش داشتم، همچنان مى كرد چندان كه توانستى، و خدمت درويشان ٣قيام نمودى، و دريوزه كردى از جهت ايشان و با ايشان صحبت داشتى».

نقل است كه اگر او را مشكل افتادى، در حال به سرخس رفتى معلق در هوا ميان

__________

١ - ظ : او.

٢ - ظ : چنان كه.

٣ - ظ : به خدمت، يا : خدمت درويشان را.

آسمان و زمين، و آن مشكل از پير ابو الفضل پرسيدى. تا روزى مريدى از آن پير ابو الفضل پير را گفت : «ابو سعيد در ميان آسمان و زمين مىيد». پير گفت : «تو آن بديدى؟». گفت : «ديدم». گفت : «تا نابينا نشوى نميرى». و در آخر عمر نابينا شد.

نقل است كه پير ابو الفضل، ابو سعيد را پيش عبد الرّحمن ١سلمى فرستاد تا از دست او خرقه پوشيد و نزديك ابو الفضل بازآمد. پير گفت : «اكنون حال تمام شد. با ميهنه بايد شد تا خلق را به خداى خوانى».

نقل است كه ابو سعيد هفت سال ديگر در بيابان گشت و گل كن مى خورد و با سباع مى بود، و در اين مدت چنان بيخود بود كه گرما و سرما در او اثر نمى كرد، تا روزى بادى و دمه يى عظيم برخاست. چنان كه بيم بود كه شيخ را ضررى رساند. گفت : «اين از سرّى خالى نيست. روى به آبادانى كرد تا به گوشه دهى رسيد، خانه يى ديد، پير زنى و پيرمردى آتشى كرده و طعامى ساخته بودند. شيخ سلام كرد و گفت : «مهمان مى خواهيد؟» گفتند : «خواهيم». شيخ در رفت و گرم شد، چيزى بخورد و بياسود، پشت به ديوار بازنهاد و بيخود در خواب شد، آواز شخصى شنيد كه مى گفت : «فلان كس چندين سال است تا گل كن مى خورد و هرگز هيچ كس چنين نياسود. پس گفتند : برو كه ما بى نيازيم. به ميان خلق رو تا از تو آرايشى ٢به دلى رسد». چون شيخ به مهنه بازآمد خلق بسيار توبه كردند و همسايگان شيخ همه خمر بريختند، تا كار به جايى رسيد كه گفت : «پوست خربزه كه از ما بيفتادى به بيست دينار مى خريدند، و يك بار ستور ما آب بريخت بر سر خويش ماليدند». و گفت : «ما جمله كتابها در خاك كرديم و بر سر آن دكانى ساختيم. كه اگر بخشيدمى يا بفروختمى، ديد آن منّت بودى به امكان رجوع به مسئله. پس از آن ما را بماندند كه آن نه ما بوديم. آوازى آمد از گوشه مسجد كه : أو لم يكف بربّك؟ نورى در سينه ما پديد آمد و حجابها برخاست تا هر كه ما را قبول كرده بود ديگرباره به انكار پديد آمد، تا كار بدانجا رسيد كه به قاضى رفتند و به كافرى بر ما گواهى دادند، و به هر زمين كه ما درشدمانى گفتند : به شومى اين، در اين زمين گياه نرويد. تا روزى در مسجد نشسته بودم زنان بر بام آمدند و خاكستر بر سر من كردند.

آوازى آمد كه : أ و لم يكف بربّك؟ تا جماعتيان از جماعت بازاستادند و گفتند : اين مرد

__________

١ - ظ : ابو عبد الرحمن.

٢ - شايد : آسايشى، يا آرامشى!

ديوانه شده است، تا چنان شد كه هر كه در همه شهر بود يك كف خاكروبه داشتى، صبر كردى تا ما آنجا رسيديم، بر سر ما ريختى».

و گفت : «ما را عزيمت شيخ ابو العباس قصّاب پديد آمد كه نقيب مشايخ بود.

پير ابو الفضل وفات كرده بود، در قبضى تمام مى رفتم. در راه پيرى ديدم كه كشت مى كرد، نام او ابو الحسن خرقانى بود، چون مرا بديد گفت : «اگر حق - تعالى - عالم پرارزن كردى و آنگاه مرغى بيافريدى و سوز اين حديث در سينه وى نهادى و گفتى : تا اين مرغ عالم از اين ارزن پاك نكند تو به مقصود نخواهى رسيد و در اين سوز و درد خواهى بود، اى ابو سعيد! هنوز روزگارى نبود». از اين سخن، قبض ما برخاست و واقعه حل شد».

نقل است كه به آمل شد پيش ابو العباس قصّاب، مدتى اينجا ١بود. ابو العباس او را در برابر خود خانه داد، و شيخ پيوسته در آن خانه بودى و به مجاهده و ذكر مشغول بودى و چشم بر شكاف در مى داشتى و مراقبت شيخ ابو العباس مى كردى. يك شب ابو العباس فصد كرده بود، رگش گشاده و جامه اش آلوده شده، از خانه بيرون آمد. او دويد و رگ او ببست و جامه او بستد و جامه خود پيش داشت تا درپوشيد، و جامه ابو العباس نمازى كرد و هم در شب خشك كرد و پيش ابو العباس برد. ابو العباس گفت : «تو را دربايد پوشيد». پس جامه به دست خود، داد ابو سعيد پوشيد ٢. بامداد اصحاب جامه شيخ در بر ابو سعيد ديدند و جامه ابو سعيد در بر شيخ، تعجب كردند ابو العباس گفت : «دوش بشارتها رفته است، جمله نصيب اين جوانمرد مهنگى آمد.

مباركش باد». پس ابو سعيد را گفت : «بازگرد و به مهنه رو تا روزى چند اين علم بر در سراى تو برند». شيخ با صدهزار فتوح به حكم اشارت بازگشت.

نقل است كه رياضت شيخ سخت بود، چنان كه آن وقت كه نكاح كرده بود و فرزندان پديد آمده، هم در كار بود، تا به حدى كه گفت : «آنچه ما را مى بايست كه حجاب به كلى مرتفع گردد و بت به كلى برخيزد حاصل نمى شد. شبى با جماعت خانه شدم و مادر ابو طاهر را گفتم تا پاى من به رشته يى محكم بازبست و مرا نگون كرد و خود برفت و در ببست. و من قرآن مى خواندم و گفتم : ختم كنم همچنان نگونسار. آخر خون به

__________

١ - ظ : آنجا.

٢ - ظ : در ابو سعيد پوشيد.

روى من افتاد و بيم بود كه چشم مرا آفتى رسد. گفتم : سود نخواهد داشت. همچنين خواهم بود. ما را از اين حديث مى بايد، خواه چشم باش خواه مباش. و خون از چشم بر زمين چكيد و از قرآن به فسيكفيكهم الله رسيده بودم. در حال اين حديث فروآمد و مقصود حاصل شد».

و گفت : «كوهى بود و در زير آن كوه غارى بود كه هر كه در آن نگريستى زهره اش برفتى. بدانجا رفتم و با نفس گفتم : از آنجا فروافتى بميرى، تا نخسبى و جمله قرآن ختم كنى. ناگاه به سجود رفتم. خواب غلبه كرد. فروافتادم. بيدار شدم، خود را در هوا ديدم.

زنهار خواستم. حق - تعالى - مرا بر سر كوه آورد».

نقل است كه يك روز زير درختى بيد فرودآمده بود و خيمه زده و كنيزكى ترك پايش مى ماليد و قدحى شربت بر بالينش نهاده، و مريدى پوستينى پوشيده بود و در آفتاب گرم استاده و از گرما استخوان مريد شكسته مى شد و عرق از وى مى ريخت تا طاقتش برسيد، بر خاطرش بگذشت كه : «خدايا او بنده يى و چنين در عزّ و ناز، و من بنده يى و چنين مضطرّ و بيچاره و عاجز!» شيخ در حال بدانست. گفت : «اى جوانمرد! اين درخت كه تو مى بينى هشتاد ختم قرآن كردم سرنگونسار از اين درخت درآويخته». و مريدان را چنين تربيت مى كرد.

نقل است كه رئيس بچه يى را به مجلس او گذر افتاد. سخن وى شنيد. درد اين حديث دامنش گرفت. توبه كرد و زر و سيم و اسباب مبلغ (!) هر چه داشت همه در راه شيخ نهاد، تا شيخ هم در آن روز همه را صرف درويشان كرد - و هرگز شيخ از براى فردا هيچ ننهادى - پس آن جوان را روزه بر دوام و ذكر بر دوام و نماز شب فرمود، و يك سال خدمت مبرز پاك كردن فرمود و كلوخ راست كردن، و يك سال ديگر حمام تافتن و خدمت درويشان، و يك سال ديگر دريوزه فرمود. و مردمان به رغبتى تمام زنبيل او پر مى كردند، از آن كه معتقد فيه بود. بعد از آن بر چشم مردمان خوار شد و هيچ چيز به وى نمى دادند و شيخ نيز اصحاب را گفته بود تا التفات بدو نمى كردند و او را مى راندند و جفاها مى كردند و با وى آميزش نمى كردند، و او همه روز از ايشان مى رنجيد اما شيخ با او نيك بود. بعد از آن شيخ نيز او را رنجانيدن گرفت و بر سر جمع سخن سرد با او گفت و زجر كرد و براند، و همچنان مى بود. اتفاق چنان افتاد كه سه روز متواتر بود به دريوزه رفت و

مويزى بدو نداد ١و او در اين سه روز هيچ نخورده بود و روزه نگشاده بود، كه شيخ گفته بود كه در خانقاه هيچش ندهند. شب چهارم در خانقاه سماع بود و طعامهاى لطيف ساخته بودند و شيخ خادم را گفت كه : «هيچش ندهيد ٢» و درويشان را گفت : «چون بيايد راهش ندهيد ٢». پس آن جوان از دريوزه بازرسيد با زنبيل تهى و خجل و سه شبانروز گرسنه بوده و ضعيف گشته. خود را در مطبخ انداخت، راهش ندادند. چون سفره بنهادند بر سر سفره جايش ندادند. او بر پاى مى بود و شيخ و اصحاب در وى ننگريستند. چون طعام بخوردند شيخ را چشم بر وى افتاد گفت : «اى ملعون مطرود بدبخت! چرا از پى كارى نروى؟». جوان را در آن ضعف و گرسنگى بزدند و بيرون كردند و در خانقاه در بستند. جوان، اميد به كلى از خلق منقطع كرده و مال و جاه رفته و قبول نمانده و دين به دست نيامده و دنيا رفته، به هزار نيستى و عجز در مسجدى خراب شد و روى بر خاك نهاد و گفت : «خداوندا! تو مى دانى و مى بينى چگونه رانده شدم و هيچ كسم نمى پذيرد و هيچ دردى ديگر ندارم الاّ درد تو و هيچ پناهى ندارم الاّ تو». از اين جنس زارى مى كرد و زمين مسجد را به خون چشم آغشته گردانيده. ناگاه آن حال بدو فروآمد و آن دولت كه مى طلبيد روى نمود - مست و مستغرق شد - شيخ در خانقاه اصحاب را آواز داد كه : «شمعى برگيريد تا برويم». و شيخ و ياران مى رفتند تا بدان مسجد. جوان را ديد روى بر خاك نهاده، و اشك باريدن گرفت. چون شيخ و اصحاب را ديد گفت : «اى شيخ اين چه تشويش است كه بر سر من آوردى و مرا از حال خود شورانيدى؟». شيخ گفت : «تنها مى بايدت كه بخورى؟ هر چه يافتى ما بدان شريكيم».

جوان گفت اى شيخ از دلت مىيد كه مرا آن همه جفا كنى؟». شيخ گفت : «اى فرزند تو از همه خلق اميد نبريدى. حجاب ميان تو و خدا ابو سعيد بود، و در تو خبر از اين يك بت نمانده بود. آن حجاب چنين از برابر تو برتوانست گرفت، و نفس تو چنين توانست شكست. اكنون برخيز كه مباركت باد».

نقل است از حسن مؤدّب كه خادم خاص شيخ بود كه گفت : «در نشابور بودم به بازرگانى. چون آوازه شيخ بشنيدم به مجلس او رفتم. چون چشم شيخ بر من افتاد

__________

١ - ظ : ندادند.

٢ - ظ : مدهيد.

گفت : بيا كه بر سر زلف تو كارها دارم - و من منكر صوفيان بودم - پس در آخر مجلس از جهت درويشى جامه يى خواست و مرا در دل افتاد كه دستار خود بدهم. پس گفتم : مرا از آمل به هديه آورده اند و ده دينار قيمت اين است. تن زدم. شيخ ديگر بار آواز داد. هم در دلم افتاد باز پشيمان شدم. همچنين سوم بار، كسى در پهلوى من نشسته بود، گفت :

شيخا! خداى با بنده سخن گويد؟. شيخ گفت : از بهر دستارى طبرى خداى - تعالى - سه بار به اين مرد كه در پهلوى تو نشسته است سخن گفت و او مى گويد : ندهم كه قيمت آن ده دينار است و از آمل به هديه آورده اند. چون اين سخن بشنيدم لرزه بر من افتاد. پيش شيخ رفتم و جامه بيرون كردم و توبه كردم و هيچ انكارى در دلم نماند. هر مال كه داشتم همه در راه شيخ نهادم و به خادمى او كمر بستم».

نقل است كه پيرى گفت : «در جوانى به تجارت رفتم. در راه مرو چنان كه عادت كاروانى باشد از پيش برفتم و خواب بر من غلبه كرد و از راه به يكسو رفتم و بخفتم و كاروان بگذشت و من در خواب بماندم تا آفتاب برآمد. از جاى برفتم. اثر كاروان نديدم كه همه راه ريگ بود. پاره يى بدويدم و راه گم كردم و مدهوش شدم. چون به خود بازآمدم يك طرف اختيار كردم، تا آفتاب گرم شد و تشنگى و گرسنگى بر من اثر كرد و ديگر قوّت رفتن نماند. صبر كردم تا شب شد. همه شب رفتم، چون روز شد به صحرايى رسيدم پرخاك وخاشاك، و گرسنگى و تشنگى به غايت رسيد و گرمايى سخت شد، شكسته دل شدم و دل بر مرگ نهادم. پس جهد كردم تا خود را بر بلندى افگنم، و گرد صحرا نگريستم، از دور سبزيى ديدم، دلم قوى شد. روى بدان جانب نهادم چشمه آب بود. آب خوردم، و وضو ساختم و نماز كردم. چون وقت زوال شد يكى پديد آمد، روى بدين آب آورد. مردى ديدم بلندبالاى سفيد پوست، محاسن كشيده و مرقعى پوشيده، به كنار آب آمد و طهارت كرد و نماز بگزارد و برفت. من با خود گفتم كه : چرا به او سخن نكردى. پس صبر كردم تا نماز ديگر بازآمد. من پيش او رفتم و گفتم : اى شيخ از بهر خدا مرا فرياد رس كه از نشابور و از كاروان جدا افتاده و بدين احوال شده، دست من بگرفت. شير را ديدم كه از آن بيابان برآمد و او را خدمت كرد. شيخ دهان به گوش شير نهاد و چيزى بگفت : پس مرا بر شير نشاند و گفت : چشم بر هم نه. هرجا كه شير باستد، تو از وى فرودآى. چشم بر هم نهادم. شير در رفتن آمد و پاره يى برفت و باستاد و من از

وى فرودآمدم. چشم باز كردم. شير برفت. قدمى چند برفتم، خود را به بخارا ديدم. يك روز به در خانقاه مى گذشتم، خلقى بسيار ديدم، پرسيدم كه : چه بوده است؟ گفتند : شيخ ابو سعيد آمدست. من نيز رفتم، نگاه كردم، آن مرد بود كه مرا بر شير نشانده بود. روى به من كرد و گفت كه : سرّ مرا تا من زنده ام به هيچ كس مگو، كه هر چه در ويرانى بينند در آبادانى نگويند. چون اين سخن بگفت : نعره از من برآمد و بى هوش شدم».

نقل است كه اول كه شيخ به نشابور مىمد آن شب سى تن از اصحاب ابو القاسم قشيرى به خواب ديدند كه : آفتاب فروآمدى. استاد نيز آن خواب ديد. روز ديگر آوازه در شهر افتاد كه : شيخ ابو سعيد مى رسد. استاد مريدان را حجت گرفت كه : «به مجلس او مرويد». چون شيخ ابو سعيد درآمد، مريدان كه خواب ديده بودند همه به مجلس او رفتند. استاد را از آن غبارى پديد آمد. به زيارت شيخ نيامد و يك روز بر سر منبر گفت كه :

«فرق ميان من و ابو سعيد آن است كه ابو سعيد خداى را دوست مى دارد و خداى - تعالى - ابو القاسم را دوست مى دارد. پس ابو سعيد ذرّه بود و ما كوهى». اين سخن با شيخ گفتند. شيخ گفت : «ما هيچ نيستيم. آن كوه و آن ذرّه همه اوست». به استاد رسانيدند كه : «شيخ چنين از بهر تو گفته است». استاد را از آن سخن انكارى پديد آمد. بر سر منبر گفت : «هر كه به مجلس ابو سعيد رود. مهجورى يا مطرودى بود». همان شب مصطفى را در خواب ديد كه مى رفت. استاد پرسيد كه : «يا رسول الله كجا مى روى؟». گفت : «به مجلس ابو سعيد مى روم. هر كه به مجلس او نرود مهجورى بود يا مطرودى». استاد چون از خواب درآمد، متحيّر عزم مجلس شيخ كرد. برخاست تا وضو كند. در متوضّا وجود را از بيرون جامه به دست گرفته بود و استبرا مى كرد - و وجود ١را از بيرون جامه به دست گرفتن سنت نيست - پس فراز شد و كنيزك را گفت : «برخيز و لگام و طرف زين بمال». پس بامداد برنشست و عزم مجلس شيخ كرد، و مشغله سگان مىمد كه يكديگر را مى دريدند. استاد گفت : «چه بوده است؟». گفتند : «سگى غريب آمده است، سگان محله روى در وى آورده اند و در وى مىفتند». استاد با خود گفت : «سگى نبايد كرد و در غريب نبايد افتاد و غريب نوازى بايد كرد. اينك رفتم به خدمت شيخ». از در مسجد درآمد، خلق متعجب بماندند. استاد نگاه مى كرد، آن سلطنت و عظمت شيخ مى ديد. در خاطرش بگذشت كه : «اين مرد به فضل و علم از من بيشتر نيست. به معامله

__________

١ - ظ : خود را. در اسرار التوحيد (ص ٧٥) خود، يا خويشتن.

برابر باشيم، اين اعزاز از كجا يافته است؟». شيخ به فراست بدانست. روى بدو كرد و گفت : «اى استاد اين حال آن وقت جويند كه خواجه نه به سنّت، وجود ١را گرفته بود و استبرا كند، پس كنيزك را گويد : برخيز و طرف زين بمال». استاد به يك بارگى از دست برفت و وقتش خوش گشت. شيخ چون از منبر فرودآمد به نزديك استاد شد، يكديگر را در كنار گرفتند، استاد از آن انكار برخاست و ميان ايشان كارها بازديد آمد، تا استاد بار ديگر بر سر منبر گفت كه : «هر كه به مجلس ابو سعيد نرود مهجور و مطرود بود، كه اگر آنچه اول گفتم به خلاف اين بود، اكنون چنين مى گويم».

نقل است كه استاد ابو القاسم سماع را معتقد نبود. يك روز به در خانقاه شيخ مى گذشت و در خانقاه سماعى بود. بر خاطر استاد بگذشت كه : «قوم چنين فاش سر و پاى برهنه كرده، برگردند، در شرع عدالت ايشان باطل بود و گواهى ايشان نشنوند».

شيخ در حال كسى از پس استاد فرستاد كه : «بگو : ما را در صفّ گواهان كى ديدى كه گواهى بشنوند يا نه؟».

نقل است كه زن استاد ابو القاسم كه دختر شيخ ابو على دقّاق بود. از استاد دستورى خواست تا به مجلس شيخ رود. استاد گفت : «چادرى كهنه بر سر كن تا كسى را ظنّ نبود كه تو كيستى». آخر بيامد و بر بام در ميان زنان نشست. شيخ در سخن بود.

گفت : «اين از ابو على دقّاق شنيدم، و اينك جزوى از اجزاى او». كدبانو كه اين بشنيد بى هوش شد و از بام در افتاد. شيخ گفت : «خدايا بدين بام باز ببر، همان جا كه بود». معلق در هوا بماند تا زنان بر بامش كشيدند.

نقل است كه در نشابور امامى بود. او را ابو الحسن تونى گفتندى و شيخ را سخت منكر بود، چنان كه لعنت مى كرد و تا شيخ در نشابور بود به سوى خانقاه يك بار نگذشته بود. روزى شيخ گفت : «اسب را زين كنيد تا به زيارت ابو الحسن تونى رويم».

جمعى به دل انكار مى كردند كه : «شيخ به زيارت كسى مى رود كه بر او لعنت مى كند؟».

شيخ با جماعتى برفتند. در راه منكرى بيرون آمد و شيخ را لعنت مى كرد. جماعت قصد زخم او كردند. شيخ گفت : «آرام گيريد كه خداى بر اين لعنت به وى رحمت كند». گفتند :

«چگونه؟». گفت : «او پندارد كه ما بر باطليم، لعنت بر آن باطل مى كند از براى خدا». آن منكر چون اين سخن بشنيد در دست و پاى اسب شيخ افتاد و توبه كرد. گفت : «ديديد

__________

١ - ظ : خود.

كه لعنت كه براى خدا كنند چه اثر دارد؟». پس شيخ باز راه كسى را بفرستاد تا ابو الحسن را خبر كند كه : «شيخ به سلام تو مىيد». درويش برفت و او را خبر كرد.

ابو الحسن تونى نفرين كرد و گفت : «او نزد من چه كار دارد؟ او را به كليسيا مى بايد رفت. كه جاى او آنجاست». درويش بازآمد و حال بازگفت. شيخ عنان اسب بگردانيد و گفت : «بسم الله، چنان بايد كرد كه پير فرموده است». روى به كليسيا نهاد. ترسايان به كار خويش بودند. چون شيخ را ديدند، همه گرد وى درآمدند كه تا به چه كار آمده است؟ - و صورت عيسى و مريم قبله گاه خود كرده بودند - شيخ بدان صورت ها بازنگريست و گفت : «أ أنت قلت للنّاس : اتّخذونى و امّى الهين من دون الله؟ - تو مى گويى : مرا و مادرم را به خدا گيريد؟ - اگر دين محمّد بر حق است همين لحظه هر دو سجده كنند خداى را». در حال آن هر دو صورت بر زمين افتادند چنان كه رويهايشان سوى كعبه بود. فرياد از ترسايان برآمد و چهل تن زنّار ببريدند و ايمان آوردند. شيخ رو به جمع كرد و گفت : «هر كه بر اشارت پيران رود چنين باشد از بركات آن پير». اين خبر به ابو الحسن تونى رسيد. حالتى عظيم بدو درآمد. گفت : «آن چوب پاره بياريد - يعنى محفّه - مرا پيش شيخ ببريد». او را در محفّه پيش شيخ بردند. نعره مى زد و در دست و پاى شيخ افتاد و توبه كرد و مريد شيخ شد.

نقل است كه قاضى صاعد كه قاضى نشابور بود و منكر شيخ بود و شنيده بود كه شيخ گفته : «اگر همه عالم خون طلق گيرد ما جز حلال نخوريم». قاضى يك روز امتحان را دو برّه فربه - هر دو يكسان، يكى از وجه حلال و يكى از حرام - بريان كرد و پيش شيخ فرستاد، و خود پيش رفت. قضا را چند ترك مست بدان غلامان رسيدند. طبقى كه برّه حرام در آنجا بود از ايشان به زور گرفتند و بخوردند. كسان قاضى از در خانقاه درآمدند و يك بريان پيش شيخ نهادند. قاضى در ايشان مى نگريست. به هم برمىمد.

شيخ گفت : «اى قاضى فارغ باش كه مردار به سگان رسيد و حلال به حلال خواران».

قاضى شرم زده شد و از انكار برآمد.

نقل است كه روزى شيخ مستى را ديد افتاده، گفت : «دست به من ده». گفت :

«اى شيخ! برو كه دستگيرى كار تو نيست. دستگير بيچارگان خداست». شيخ را وقت خوش شد.

نقل است كه شيخ با مريدى به صحرا بيرون شد. در آن صحرا گرگ مردم خوار بود. ناگاه گرگ آهنگ شيخ كرد. مريد سنگ برداشت و در گرگ انداخت. شيخ گفت :

«چه مى كنى؟ از بهر جانى با جانورى مضايقه نتوان كرد». و گفت : «اگر هشت بهشت در مقابله يك ذرّه نيستى ابو سعيد افتد، همه محو و ناچيز گردد». و گفت : «به عدد هر ذرّه راهى است به حق، اما هيچ راه بهتر و نزديكتر از آن نيست كه راحتى به دل سلطانى ١رسد كه ما بدين راه يافتيم».

نقل است كه درويشى گفت : «او را كجا جوييم؟». گفت : «كجاش جستى كه نيافتى؟ اگر يك قدم به صدق در راه طلب كنى، در هر چه نگرى او را بينى».

نقل است كه شيخ را وفات نزديك آمد. گفت : «ما را آگاه كردند كه اين مردمان كه اينجا مىيند تو را مى بينند، ما تو را از ميان برداريم تا اينجا آيند ما را بينند». و گفت :

«ما رفتيم و سه چيز به شما ميراث گذاشتيم : رفت و روى و شست وشوى و گفت و گوى». و گفت : «فردا صدهزار باشند بى طاعت، خداوند ايشان را بيامرزد». گفتند :

«ايشان كه باشند؟». گفت : «قومى باشند كه سر در سخن ما جنبانيده باشند».

نقل است كه سخنى چند ديگر مى گفت و سر در پيش افگند. ابروى او فرومى شد و همه جمع مى گريستند، پس بر اسب نشست و به جمله موضعها كه شبها و روزها خلوتى كرده بود. رسيد و وداع كرد.

نقل است كه خواجه ابو طاهر پسر شيخ به مكتب رفتن سخت دشمن داشتى و از دبيرستان رميدى. يك روز بر لفظ شيخ رفت كه : «هر كه ما را خبر آورد كه درويشان مسافر مى رسند، هر آرزو كه خواهد بدهم». ابو طاهر بشنيد، بر بام خانقاه رفت. ديد كه جمعى درويشان مىيند. شيخ را خبر داد. گفت : «چه مى خواهى؟». گفت : «آن كه به دبيرستان نروم». گفت : «مرو». گفت : «هرگز نروم». شيخ سر در پيش افگند، آنگاه گفت : «مرو، اما انّا فتحنا از بر ياد گير». ابو طاهر خوش شد و انّا فتحنا از بر كرد. چون شيخ وفات كرد و چند سال برآمد، خواجه ابو طاهر وام بسيار داشت. به اصفهان شد، كه خواجه نظام الملك آنجا حاكم بود. خواجه او را چنان اعزاز كرد كه در وصف نيايد و در آن وقت علويى بود، عظيم منكر صوفيان بود. نظام الملك را ملامت كرد كه : «مال خود به

__________

١ - شايد : مسلمانى.

جمعى مى دهى كه ايشان وضو نمى دانند و از علوم شرعى بى بهره اند. مشتى جاهل دست آموز شيطان شده». نظام الملك گفت : «چه گويى؟ كه ايشان از همه چيز خبردار باشند و پيوسته به كار دين مشغول اند». علوى شنيده بود كه ابو طاهر قرآن نمى داند.

گفت : «اتفاق است كه امروز بهتر صوفيان ابو طاهر است و او قرآن نمى داند».

نظام الملك گفت : «او را بطلبيم كه : تو سورتى از قرآن اختيار كنى تا برخواند». پس ابو طاهر را با جمعى از بزرگان و صوفيان حاضر كردند. نظام الملك علوى را گفت :

«كدام سوره خواهى تا خواجه ابو طاهر برخواند؟». گفت : «سوره انّا فتحنا». پس ابو طاهر انّا فتحنا آغاز كرد و مى خواند و نعره مى زد و مى گريست. چون تمام كرد آن علوى خجل شد و نظام الملك شاد گشت. پس پرسيد كه : «سبب گريه و نعره زدن چه بود؟». خواجه ابو طاهر حكايت پدر را از اول تا آخر با نظام الملك گفت. كسى كه پيش از هفتاد سال بيند كه بعد از وفات او متعرّضى رخنه در كار فرزندان او خواهد كرد و آن رخنه را استوار كند، بين كه درجه او چگونه باشد؟ پس اعتقاد او از آنچه گفته بود زيادت شد.

نقل است از شيخ ابو على بخارى كه گفت كه : «شيخ را به خواب ديدم بر تختى نشسته. گفتم : يا شيخ ما فعل الله؟ شيخ بخنديد و سه بار سر بجنبانيد. گفت : گويى در ميان افگند و خصم را چوگان شكست و مى زد از اين سو بدان سو بر مراد خويش».

و السّلام و الاكرام.

96 - 24 ذكر شيخ أبو الفضل حسن [رحمة الله عليه]

٩٦ - ٢٤ ذكر شيخ أبو الفضل حسن [رحمة الله عليه]

آن حامل امانت، آن عامل ديانت، آن عزيز بى زلل، آن خطير بى خلل، آن سوخته حبّ الوطن، شيخ ابو الفضل حسن - رحمة الله عليه - يگانه زمان بود و لطيف جهان، و در تقوى و محبّت و معنى و فتوّت درجه يى بلند داشت، و در كرامت و فراست از اندازه بيرون بود و در معارف و حقايق انگشت نما بود و سرخسى بود و پير شيخ ابو سعيد ابو الخير او بود.

نقل است كه هر وقت كه شيخ ابو سعيد را قبضى بودى گفتى: «اسب زين كنيد تا به حج رويم». به مزار او آمدى و طواف كردى تا آن قبض برخاستى، و نيز هر مريد شيخ ابو سعيد كه انديشه حجّ تطوّع كردى او را به سر خاك شيخ ابو الفضل فرستادى. گفتى:

«آن خاك را زيارت كن و هفت بار گرد آن طواف كن تا مقصود تو حاصل شود».

نقل است كه كسى شيخ ابو سعيد را - قدّس الله سرّه - پرسيد كه: «اين همه دولت از كجا يافتى؟». گفت: «بر كنار جوى آب مى رفتم. پير شيخ ابو الفضل از آن جانب ديگر مى رفت. چشمش بر ما افتاد. اين همه دولت از آنجاست».

نقل است از امام خرامى كه گفت: «كودك بودم. بر درختى توت شدم، برگ و شاخ آن مى زدم، شيخ ابو الفضل مى گذشت و مرا نديد. دانستم كه از خود غايب است و به دل با حق حاضر، به حكم انبساط سر برآورد و گفت: «بار خدايا يك سال بيش است تا تو مرا دانگى ندادى تا موى سر باز كنم. با دوستان چنين كنند؟» در حال همه اغصان و اوراق درختان زر ديدم. گفت: «عجب كارى؟ همه تعريض ما به اعراض است. گشايش

دل را با تو سخنى نتوان گفت؟ : بيت

گر من سخنى بگفتم از سر مستى ... اشتر به قطار ما چرا بر بستى؟»

نقل است كه در سرخس جوانى بود واله گشته و نماز نمى كرد. گفتند : «چرا نماز نمى كنى؟». گفت : «آب كجاست؟». دستش بگرفتند و سر چاه بردند و دلو بدو نمودند.

سيزده شبانروز دست در وى زده بود. شيخ ابو الفضل گفت : «او را در خانه بايد كرد كه دور كرده شرع است».

نقل است كه يك روز شيخ لقمان سرخسى نزديك ابو الفضل آمد، او را ديد جزوى در دست. گفت : «در اين جزو چه مى جويى؟». گفت : «همان چيز كه تو در ترك اين مى جويى؟». گفت : «پس اين خلاف چراست؟». گفت : «خلاف تو مى بينى، كه از من همى پرسى كه چه مى جويى؟ از مستى هشيار شو و از هشيارى بيزار گرد تا خلاف برخيزد، تا بدانى كه من و تو چه مى طلبيم؟».

نقل است كه كسى به نزديك شيخ ابو الفضل آمد و گفت : «تو را دوش به خواب ديدم مرده و بر جنازه يى نهاده». پير گفت : «خاموش كه آن خواب خود را ديدى كه ايشان هرگز نميرند. الا من عاش بالله لا يموت ابدا».

نقل است از شيخ ابو سعيد ابو الخير كه گفت : «به سرخس شدم. پير ابو الفضل را گفتم كه : مرا آرزوى آن است كه تفسير يحبّهم و يحبّونه را از لفظ تو استماع كنم.

گفت : تا شب درآيد، كه شب پرده سرّ بود. چون شب درآمد گفت : تو قارى باش تا من مذكّر باشم». گفت : «من يحبّهم و يحبّونه برخواندم. هفتصد تفسير كرد كه مكرر نبود و يكى به يكى مشابه نشد تا صبح برآمد. او گفت شب برفت و ما هنوز از اندوه و شادى ناگفته، و حديث ما به پايان نرسيده، گفتم : سرّ چيست؟ گفت : تويى. گفتم : سرّ سرّ چيست؟ گفت : هم تويى».

نقل است كه شيخ را گفتند : «باران نمى بارد. دعا كن تا باران بارد». آن شب برفى بزرگ باريد، روزى ديگر گفتند : «چه كردى؟». گفت : «ترينه وا خوردم يعنى كه : من قطبم، چون من خنك شدم همه جهان كه بر من مى گردد خنك شد».

نقل است كه او را گفتند : «دعايى كن از براى اين سلطان تا مگر به شود، كه ستمها

مى رود». ساعتى انديشه كرد، آنگاه گفت : «بس خردم مىيد اين گفتار» - يعنى او را در ميان مى بينيد و از ماضى ياد مى كنيد و مستقبل را ياد مى كنيد؟ وقت را باشيد - و گفت : «حقيقت دو چيز است : حسن افتقار به خداى و اين از اصول عبوديّت است و حسن اقتدا كردن به رسول خداى، و اين آن است كه نفس را در او هيچ نصيب و راحت نيست».

نقل است كه چون وفاتش نزديك رسيد گفتند : «تو را فلان جاى در خاك كنيم كه آنجا خاك مشايخ و بزرگان است». گفت : «زنهار! من كيستم كه مرا در جوار چنان قوم در خاك كنيد؟ بر بالاى آن تل خواهم، آنجا خراباتيان و دوالك بازان در خاك اند.

در برابر ايشان مرا در خاك كنيد كه ايشان به رحمت او نزديكتر باشند. كه بيشتر آب تشنگان را دهند». رحمة الله عليه.

97 - 25 ذكر إمام محمد باقر رحمة الله عليه

٩٧ - ٢٥ ذكر إمام محمد باقر رحمة الله عليه

آن حجت اهل معاملت، آن برهان ارباب مشاهدت، آن امام اولاد نبى، آن گزيده احفاد على، آن صاحب باطن و ظاهر، ابو جعفر محمد باقر - رضى الله عنه - به حكم آن كه ابتداء اين طايفه از جعفر صادق كرده شد كه از فرزندان مصطفى است - عليه الصّلاة و السّلام - ختم اين طايفه هم بر ايشان كرده مىيد. گويند كه كنيت او ابو عبد الله بود و او را باقر خواندندى. مخصوص بود به دقايق علوم و لطايف اشارت، و او را كرامات مشهور است به آيات باهر و براهين زاهر. و مىرند در تفسير اين آيت كه فمن يكفر بالطّاغوت و يؤمن بالله فرموده است كه: «بازدارنده تو از مطالعه حق طاغوت است، بنگر تا [به] چه محجوبى؟ بدان حجاب از وى بازمانده اى. به ترك آن حجاب بگوى كه به كشف ابدى برسى؛ و محجوب ممنوع باشد، و ممنوعى نبايد كه دعوت قربت كند».

نقل است كه از يكى از خواصّ او پرسيدند كه: «او شب چون مى گذراند؟». گفت:

«چون از شب لختى برود و او از اوراد فارغ شود، به آواز بلند گويد: الهى و سيدى! شب درآمد و ولايت تصرّف ملوك به سر آمد، و ستارگان ظاهر شدند و خلايق بخفتند و صوت مردمان بياراميد و مردم از در خلق رميدند و بايستهاى خود بنهفتند و به نوم درها فروبستند و پاسبانان برگماشتند، و آنها كه بديشان حاجتى داشتند فروگذاشتند. بار خدايا! تو زنده اى و پاينده اى و ببيننده اى. غنودن بر تو روا نيست و آن كه تو را بدين صفت نداند هيچ نعمت را مقرّ نيست. تو آن خداوندى كه ردّ سائل بر تو روا نباشد. آن كه

دعا كند از مؤمنان، بر درگاه است ١سائل را بازندارى. بار خدايا! چون مرگ و گور و حساب را ياد كنم چگونه از دنيا بهره يى پس از تو خواهم؟ از آن كه تو را دانم و از تو جويم، از آن كه تو را مى خوانم، راحتى در حال مرگ، بى برگ و عيشى در حال حساب بى عقاب. اين مى گفتى و مى گريستى». تا شبى او را كسى گفت : «يا سيّدى چند گويى؟».

گفت : «اى دوست! يعقوب را يك يوسف گم شد، چنان بگريست - عليه السّلام - كه چشمهايش سفيد شد. من ده كس از اجداد خود يعنى حسين و قبيله او را در كربلا گم كرده ام. كم از آن كه در فراق ايشان ديده ها سفيد كنم؟» - و اين مناجات به عربى بود. به غايت فصيح، اما ترك تطويل كرده معانى آن را به پارسى آورديم، تا مكرّر نشود، و به جهت تبرّك ختم كتاب را ذكر او كرديم - اين بگفت و جان به حق تسليم كرد. رضى الله عنه و عن اسلافه و حشرنا الله مع اجداده و معه، آمّين يا ربّ العالمين و صلى الله على خير خلقه محمد و آله اجمعين و نجّنا برحمتك يا ارحم الرّاحمين.

٢

__________

١ - در «ن» به صورت «بر درگاهست» (پيوسته) چاپ شده و شايد اصل «بر درگاهت» باشد.

تعليقات بر متن وملحقات تذكرة الأولياء عطّار

تعليقات بر متن وملحقات تذكرة الأولياء عطّار

از دكتر محمّد استعلامى استاد زبان و ادب فارسى با تجديد نظر،١٣٨٤ خورشيدى

آنچه در اين تعليقات و توضيحات مىيد، شامل موارد زير است :

١ - خلاصه سرگذشت و زمان زندگى هريك از پيران كه بخشى از اثر عطّار به او اختصاص دارد، يا در اين بخش ها به مناسبت نامش آمده است.

٢ - براى سجع هايى كه عطّار در آغاز هر بخش كتاب آورده، در مقدّمه دوّم گفته ام كه بسيارى از اين سجع ها تكلّف آميز است و گاه حتّى توضيح آنها ممكن نيست زيرا هر توضيحى كه بدهيم، باز توضيح قابل قبول يا قابل تأمّل ديگرى هم مى توان نوشت. به همين دليل بسيارى از اين عبارات متكلّف را توضيح نداده ام.

٣ - در شرح روايت هايى كه قرائن روشن وقوع آنها را تأييد نمى كند، گفته ام كه روايت درست نيست.

٤ - آيات قرآن، احاديث و سخنان مشايخ كه به عربى است و ترجمه فارسى آنها در متن نيامده، آنها را در اين توضيحات ترجمه كرده ام، و جاى همه آيات را در سوره هاى قرآن نشان داده ام.

٥ - در مورد سخنان مشايخ نيز مواردى هست كه ابهام دارد، يا ترجمه نارسايى از اصل عربى است، يا گاه لفّاظى محض است، و عطّار هم كه گاه خود به شرح سخنان پيران مى پردازد، در مواردى از توضيح خود راضى نيست. امّا خواننده آشنا با اين مباحث بسيارى از آنها را مى تواند تفسير كند، و باز مشكل اين است كه تفسيرها مى تواند يكسان نباشد.

٦ - بيشتر اصطلاحات صوفيانه متن را هم توضيح نداده ام، زيرا چنان توضيحاتى نيازمند افزودن بيش از هزار صفحه بر حجم كتاب مى شد، و توضيح آن اصطلاحات هم در مرجع ها هست، و خواننده اهل اين معانى به آنها دسترسى دارد.

ص 3 - ترجمه خطبه عربي كتاب

شماره هايى كه اين توضيحات را با آنها آغاز مى كنم، هريك شماره صفحه مربوط در متن كتاب است، و در توضيح هر صفحه، مطالب به ترتيب سطرهاى آن صفحه دنبال هم مىيد.

ص ٣ - ترجمه خطبه عربي كتاب ١

ستايش خداوندى را كه بخشنده برترين گونه هاى نعمت است، و منّت او براى برگزيده ترين بخشندگى ها بر ماست. در بالاترين پايه هاى ارجمندى و بزرگى ستودنى، و به نيكوترين نمونه هاى بندگى در ژرفاى زمين و فرازناى آسمان پرستيدنى است. دارنده عظمت و شكوه و روشنى، و بزرگى و ملكوت و بلندپايگى است. كسى است كه برتر است و از چشمان نگرندگان و بينش هاى بينايان به پرتو بزرگى و پاكى و ستودگى پوشيده است، و به چشم باطن سوختگان در آتش رنج و رياضت نزديك. او بهره مندى آنهايى را كه در درياهاى يكتاپرستى او فرومى روند، با فناى آنها پيوند داده، و «شرف فناى» شتابندگان در ژرفناى «قرب» خود را، به ماندگارى جاودان درآميخته، و آنان را به عزّت «فقر به خدا» از خوارى گرايش به «اشياء» اين جهانى بى نياز كرده، و براى سپاس از آنچه در گنجينه دهش هاى اوست، ايشان را توفيق داده، از فنا به بقا، و از بقا به فنا بى نيازشان ساخته است. پس آنان در پيشگاه فنا ناپديد شده و از سركشى آرزوها رهايى يافته اند، و چون بارهاى «انس» را در «سرزمين قدس» (پيشگاه پروردگار) فرومى نهادند، پيشگاه فنا را واگذاشتند، و به رهبرى نور حقيقى بى كاهش، از سايه هاى خيال و چهره هاى سايه وش - كه تيره و نوآورده اند - بريدند.

او را مى ستاييم، كه ما را از نيرنگ آن كه در مهر پروردگار با ما درافتاد، رهانيد، و آسيب آن كسى را كه در دل كينه ما را داشت و به زبان ما را مىزرد، از ما برگرفت، و هر كه را به او نپرداخت، از ما دور داشت، و ميان ما با آن كه مهر پروردگار را در ما بر مىنگيخت، دلبستگى پديد آورد، و ما را براى خود كارگزار و بنده ساخت، و به كلام ارجمند و كتاب گرامىش بنواخت، و پيرو دوست خود محمّد (ص) گردانيد و سپس در شمار دوستان (و پيروان) او در آورد. و ما گواهى مى دهيم كه جز آن خداى يگانه خدايى نيست، او را همكارى نيست كه در كنارش نشيند، و همانندى نيست كه با او همسانى نمايد،

__________

١ - بايد يادآورى كنم كه بسيارى از اين خطبه هاى متون عرفانى فارسى با تعبيرها و تركيب هايى همراه است كه براى يك اديب عرب معنى روشنى را افاده نمى كند، و در ترجمه، مواردى هست كه ممكن است با اختلاف اندك به صورت ديگرى ترجمه شود. در آن موارد، من صورتى را ترجيح داده ام كه با سابقه آن كاربرد در متون ديگر و در آثار ديگر عطّار مناسب تر به نظر مىمده است.

در عبارات فارسي مقدّمه عطّار

و اگر در نشانه هاى خداوندى بنگريم، خداوندى جز او نيست، و اگر در هستى بينديشيم، هستى را جز او نمى بينيم.

و گواهى مى دهيم كه محمّد بنده او، گزارنده سخن او، پيام آور او و برگزيده اوست، او را به حق بر همه آفريدگان فرستاد، و به مرتبه والاى او، گره از كار نادرستان و گمراهان گشود، و به بندگى و نفوذ او، شماره راندگان و واماندگان از درگاه حق را كاست، و به روشنى او آتش سرگشتگى ها را فرونشاند، و بر يارانش در هدايت را گشود، و دلهاى هدايت يافتگان او را با پرتو گوهرهاى دين بر افروخت. و در به دست آوردن گنجينه هاى سرفرازى مرتبه يقين كامياب شان كرد، و آنها را به نهفته هاى درون پيام آوران آگاه كرد. و پاكدلان و پرهيزگاران پيرو آنها را - كه دست از هر دو جهان افشانده و گرايش به خواسته هاى هر دو جهان را از دل زدوده اند - با شناساندن پديده هاى پنهانى غيب به خود نزديك گردانيد، آن پديده هايى كه نگاه ديده هاى ظاهر آنها را نمى يابد و چيرگى هاى خرد و تيرهاى گمان انسانى به آنها نمى رسد. آنگاه آنچه را از دورترين خواستنى ها و آخرين جستنى ها بود، به دلهاى آن پاكدلان و پرهيزگاران رسانيد، و پرده هاى سرگردانى را از «اسرار» و سينه هاى آنها برگرفت، به نيروى نورى كه از جستنى هاى دور، از اسرار عالم غيب، بر آن دلها تابانيد، و روان ايشان را از آلايش روشنى ها و تاريكى هاى اين جهان، به «انوار تجليّات قدسى» خويش پاك گردانيد.

درود خدا بر محمّد و بر خاندان و يارانش باد، كه پس از او ديگر از «مشرق فضل» پروردگار اخترى برنيامد، و در افق راندگى از درگاه او، اخترى فرونشد، هيچ عاشقى چون محمد در اندوه هجران نبود، آذرخش هدايت از ابر مهر پروردگار ديگر نجهيد، ديگر گوينده يى راستين (چون او) سخن عشق نگفت، و پاى «شوق» كسى چون او در بيابان ذوق ره نسپرد، و بر او سلام باد.

در عبارات فارسي مقدّمه عطّار:

ص ٤ - اخبار، و در نسخه هاى ديگر احاديث، يعنى روايات احوال و سخنان پيامبر و ديگر پيشوايان دين.

كار يعنى رياضت و عبادت، حال يعنى آنچه به اراده پروردگار در دل سالك

مى گذرد. كار و حال با هم يعنى سير و سلوك و تربيت خانقاهى، و در مقابل آن، حفظ و قال، آموزش مدرسه يى است كه راهى به معرفت عالم غيب نمى يابد.

عيان هم درك و مشاهده عالم غيب با چشم دل است، در مقابل بيان كه همان حفظ و قال مدرسه يى است.

علم لدنّى دانشى است كه به اراده حق در دل بنده يى كه شايستگى دارد، مى جوشد، و باز علم كسبى همان قيل و قال مدرسه است (نگ : من لدنّا علما - سوره كهف آيه ٦٧).

ادّبنى ربّى، يعنى پروردگارم به من آموخت، و علّمنى ابى يعنى پدرم به من ياد داد. باز سخن از همان علم لدنّى و علم كسبى است (نگ : علّمنى ربّى، آيه ٣٧ سوره يوسف).

التقاط يعنى دانه برچيدن مرغ، و در زبان ادب يعنى گردآورى مطالب بدون دقّت و كنجكاوى زياد.

درباره سه كتاب شرح القلب و كشف الاسرار و معرفت النفس، نگ : مقدّمه دوّم كتاب، ص بيست و هشت.

ص ٥ - كما فخر رسول. . . يعنى چنان كه پيامبر - درود و سلام خدا بر او - فخر كرد و گفت :

من جامع تمام سخنها و حقايق شدم و به همين دليل سخن من كوتاه است.

عبارت حديث در منابع ديگر به صورت هاى ديگرى هم آمده است از جمله :

اوتيت جوامع الكلم و بعثت لاتمّم مكارم الاخلاق.

اسانيد جمع اسناد، يعنى آوردن نام هاى كسانى كه يك روايت از آنها دهان به دهان يا در كتابها نقل شده است.

اهل معرفت يعنى كسانى كه با سير قلبى و باطنى به درك عالم معنا راه مى يابند، و اهل معاملت كسانى هستند كه به صرف ايمان، عبادت و رياضتى دارند، و در عبارات بعد، بى صفت باز همان دل آگاهان اند كه راه باطن را مى شناسند.

مثلّث، عطرى است كه در آن سه مادّه خوشبو را آميخته باشند، مشك و عود و عنبر.

يحيى بن عمّار از مريدان ابن خفيف (نگ : بخش ٧٠) بوده، از فارس به خراسان مهاجرت كرده و در هرات مجالس وعظ و ارشاد داشته است، و در آن روزگار

است كه خواجه عبد الله انصارى شاگرد او بوده، و انصارى معروف به پير هرات، از نامداران صوفيّه قرن پنجم، و از متشرّعان اين طايفه است (دگ : ٤٨١ هـ.).

ص ٦ - ابو على دقاق، نگ : بخش ٧٨.

در خود دماغى بيند، يعنى به خود مغرور باشد. خود را به حساب بياورد. - شيخ محفوظ، ظاهرا محمود بن احمد كلوذانى پيشواى حنيفان در بغداد است (دگ : ٥١٠ هـ.)

جنيد بغدادى، نگ : بخش ٤٣.

كلاّ نقصّ. . . آيه ١٢٠ سوره هود است.

عند ذكر. . . هنگام ياد نيكان، رحمت پروردگار فرودمىيد.

من تشبّه. . . هر كه خود را به جماعتى همانند كند، از آنهاست.

مدّعيان يعنى آنها كه سخن از معرفت غيب مى گويند و راهى به آن عالم ندارند.

ص ٧ - عبد الرّحمن اكّاف، از علماى مدرسه يى است كه در گيرودار اختلافات مذهبى دوره سنجر كشته شده است (نگ : ص نوزده).

وظيفه يعنى جيره روزانه، يا حقوق و مستمرّى، يا يك نوبت خوراك.

ابو على سياه، از صوفيان اواخر قرن چهارم در مرو بوده است (دگ : ٤٢٤ هـ.)

يوسف همدانى، زاهد، فقيه و محدّث، و متمايل به مشرب صوفيان بوده، بيشتر در بغداد و در پايان عمر در مرو مى زيسته است (دگ : ٥٣٥ هـ.).

روى در نقاب توارى آوردن يعنى مردن

ص ٨ - المرء مع من احبّ : انسان با كسى است كه دوستش مى دارد.

اين شيوه سخن، يعنى سخن از معرفت حق و عوالم سالكان راه حق. و اهل دل نيز در كلام سنائى و عطّار و مولانا، ارباب معرفت و رهروان راه حقّ اند.

كبريت احمر، گوگرد سرخ، در واقع نوعى از فسفر بوده كه قدما آن را اكسير يا كيميا مى دانسته و مى پنداشته اند كه ماهيّت فلزّات را تغيير مى دهد. زر سرخ را هم كبريت احمر گفته اند، و هر دو معنى اشاره به وجودى كمياب و گران بهاست.

اهل خسران يعنى كسانى كه در پيشگاه حق ارجى ندارند، و اهل دولت يعنى كسانى كه در راه حقّ اند و عالم غيب را درك مى كنند.

ص 11 بخش 1 إمام جعفر صادق

- فرد يعنى كسى كه در راه حق است و از جلوه در چشم خلق پرهيز دارد.

امام مجد الدّين خوارزمى، نگ: مقدّمه اوّل، ص نوزده.

ص ٩ - علماء امّتى. . . يعنى فرزانگان امّت من در نظر پروردگار جايى چون پيامبران بنى اسرائيل دارند.

كار تو به علّت نيست، يعنى دليل و موجبى كه عقل ما تشخيص مى دهد، لازم ندارد.

جمال موصلى موسيقى دان معاصر مأمون عبّاسى است (دگ: ٢٣٥ هـ.).

و كلبهم. . . آيه ١٨ سوره كهف است، كه در خواب چند صدساله اصحاب كهف، سگ آنها دو دست خود را بر دهانه غار زده بود، و از خفتگان مراقبت مى كرد، و چون پى نيكان گرفت، در نظر حق ارج يافت.

انّك ولىّ الاجابة يعنى: راستى تو پذيرنده دعايى.

ص ١١ بخش ١ إمام جعفر صادق

ص ١١ - امام صادق، امام ششم شيعيان مولا على (ع) است كه در سال ٧٧ هـ. متولّد شده و در ١٤٣ هـ. درگذشته است. عبارت رضى الله عنه را، ما شيعيان براى ائمّه معصوم به كار نمى بريم امّا در تمام نسخه هاى معتبر تذكرة الأولياء به همين صورت است جز در يكى از نسخه هاى مورد استفاده رينولد نيكلسن كه تحرير قرون اخير است و موافق مذاق شيعيان عليه السّلام آورده است.

ملّت مصطفوى يعنى مذهب اسلام، يا امّت محمّد مصطفى.

برهان حجّت نبوى. حجّت، اثبات امرى است با دليل و برهان، و سخنان و روايات منقول از امام صادق، غالبا شرح و تفسير - و در نتيجه برهان - عقايد مسلمانان است.

صدّيق يعنى بسيار راستگو، و در تاريخ اسلام لقب ابو بكر است.

ناقل على يعنى نقل كننده سخنان و تعليمات مولا على (ع).

به سبب تبرّك، يعنى براى تبرّك. عطّار در ميان ائمّه شيعه، امام صادق را از نخستين عارفان مى داند، و در عبارات بعد نيز سخن طريقت اشاره به رواياتى

از امام صادق است كه مورد استناد مؤلّفان كتب صوفيه بوده، و غالبا «اشارات و عبارات بى تكلّف» است، يعنى روشن و قابل فهم.

قدوه يعنى پيشوا، مقتدا.

در تصنيف اسرار حقايق خطير بود، يعنى اسرار عالم غيب را ساده و روشن مى گفت.

لطايف اسرار تنزيل، يعنى نكته هاى لطيف معانى قرآن. تنزيل به معنى سخنى كه از آسمان نازل شده، مكرّر در قرآن و به معنى قرآن به كار رفته است (نگ : توضيحات ص ٤٢٥).

ص ١٢ - چيزى در راه است، يعنى اختلافى در ميان آنها وجود دارد.

شافعى، نگ : بخش ١٩

به رفضش نسبت كردند، يعنى گفتند : او رافضى يعنى برگشته از دين است، و سنّى ها اين كلمه را گاه به شيعيان هم اطلاق كرده اند (نگ : مذهب عطّار، مقدّمه اوّل، ص بيست و دو).

ابو حنيفه، نگ : بخش ١٨.

منصور خليفه، دوّمين خليفه عبّاسى است كه خلافت عبّاسيان را گسترش داد و شهر بغداد را بزرگ و آباد كرد (دگ : ١٥٣ هـ.) روايتى كه در اينجا آمده، در سرگذشت امام صادق به اين صورت نيست، و روايت عطّار شباهت بسيار دارد به روايتى كه بيضاوى در تفسير آيه ١٠٧ سوره اعراف، درباره فرعون و موسى آورده است.

ص ١٣ - داود طايى، نگ : بخش ٢١.

معجون طينت او از آب نبوت است، يعنى از نسل پيغمبر است، و بتول از القاب حضرت زهراست.

موالى، جمع مولا، يعنى خدمتگزاران، و در صدر اسلام به مسلمانان غير عرب اطلاق شده است.

سفيان ثورى، نگ : بخش ١٦.

روى چنين دارد، يعنى صلاح در اين است.

- ذهب الوفا. . . معنى دو بيت اين است : وفا رفته است، چون ديروز كه گذرنده بود و گذشت، و مردم همچنان ميان خيالها و آرزوهاى خود بودند، اين مردمى كه با يكديگر سخن از دوستى و وفا مى گويند و دلهايشان پر از كژدم هاى كينه و بدخواهى است. در مصراع دوّم اين دو بيت به جاى مخايل و مآرب در بعضى منابع مخاتل و موآرب آمده، كه هر دو لفظ به معنى فريب دهنده و خدعه گر است، و در آن صورت معنى مصراع دوّم اين است كه مردم ميان فريب هاى گوناگون زمانه گرفتار بودند.

ليس هذا. . . يعنى اين لباس فاخر لباس اهل بيت پيامبر نيست، و پلاس در همان سطر به معنى لباس كهنه و خشن به كار رفته است.

ص ١٤ - هذا للخلق. . . يعنى اين جامه فاخر براى چشم ظاهر بين خلق است و پلاسى كه زير آن پوشيده ام و تن مرا مىزارد، براى خداست!

همه هنرها دارى، هنر به معنى مطلق شايستگى است.

كرم باطن يعنى طبع بلند، مناعت.

قرّة العين يعنى روشنى چشم، و خاندان در اينجا يعنى اهل بيت پيامبر.

كبرياء در تعبير عرفا، بزرگى پروردگار است، و حديث قدسى است كه :

الكبرياء ردائى.

سوخته يى، يعنى دل سوخته يى، كسى كه او هم با خدا راز و نيازى داشت، اهل درد بود.

لن ترانى، يعنى مرا نخواهى ديد، و عبارتى است در آيه ١٤٣ سوره اعراف، كه موسى از خدا مى خواهد كه خود را به من بنماى، و پاسخ پروردگار اين است كه مرا نخواهى ديد، و همان جاست كه پروردگار بر طور سينا تجلّى مى كند و كوه از هم مى پاشد و موسى بى هوش مىفتد (خرّ موسى صعقا).

رأى قلبى ربّى، يعنى چشم دلم پروردگار را ديد. لم اعبد ربّا لم اره، يعنى خدايى را كه نبينم نمى پرستم، و هر دو عبارت از سخنان منسوب به چند تن از عرفاست، و هر دو، سخن از درك و شناخت پروردگار از طريق دل و باطن است.

ص ١٥ - در حجاب مى بودم، يعنى پروردگار را نمى ديدم. حجاب در كلام عرفا، هر مانعى است كه بنده را از شناخت پروردگار و سير روحانى بازدارد : ثروت، جاه، حسد، كينه، خود بينى و شهوات.

امّن يجيب. . . قسمتى از آيه ٦٢ سوره نمل است : بنده يى كه درمانده شود، پاسخ او را - جز خدا - كه خواهد داد؟

مطيع با عجب، يعنى بنده يى كه عبادت مى كند امّا به آن عبادت مغرور است، و عاصى با عذر يعنى كسى كه گنهكار يا نافرمان است امّا از پروردگار بخشايش مى خواهد.

التّائبون العابدون، آغاز آيه ١١٢ سوره توبه است : آنها كه توبه مى كنند و به بندگى پروردگار روى مىورند.

ذكر توبه در وقت. . . يعنى اين كه بنده در ياد كردن حق، سخن از اين بگويد كه من توبه كارم. اين توجّه به خود است و دورى از ذكر حق. سالك راه حق در ذكر نبايد به ياد خود باشد.

يختصّ برحمته. . . عبارتى است از آيه ١٠٥ سوره بقره، يا ٧٤ سوره آل عمران.

مجاهده با نفس، يعنى ايستادگى در برابر آرزوها و ترك لذّت هاى زندگى اين جهانى.

ص ١٦ - استدلال بىلهام، يعنى استدلالى كه با ايمان و رابطه قلبى همراه نيست، و گوينده فقط حرف مى زند، و چنين گوينده يى از راندگان درگاه حقّ است.

مكر خداى يعنى اين كه پروردگار بنده نافرمان را از راه درست دور كند وَمَكَرُوا وَمَكَرَ اللهُ، وَاللهُ خَيْرُ الْماكِرِينَ (آيه ٥٤ سوره آل عمران).

جنون الهى، يعنى اين كه عاشق حق غرق در اسرار حق است، و اين جهان را نمى بيند كه كسى او را در اين ديوانگى سرزنش كند يا ستايش.

سرّ معاينه، يعنى راز اين كه حق را به چشم دل مى بينم (نگ : توضيح قبل :

جنون الهى)

از صحبت پنج كس. . . در غرور باشى يعنى گول مى خورى، و بددل يعنى ترسو، در فارسى امروز بزدل.

ص 17، بخش 2: أويس قرني

- عافيت و بلا، در عبارت هاى بعد معنى شده است.

من لم يكن. . . كسى كه رازى از عالم معنا در دل ندارد، وجودى زيانبار است.

قبض و بسط از احوال رهروان حقّ است، رهروى كه از پذيرفتگى خود و عبادات خود نوميد باشد در حال قبض است، و آن كه به خدا اميد دارد در حال بسط است. معنى دو كلمه گرفتگى و گشودگى است. احوال سالكان به اراده حق در دل مىيد و از دل مى رود. (نگ : حال ص ٤)

تأسيس را، يعنى به عنوان پايه و اساس اين كتاب.

ص ١٧، بخش ٢ : أويس قرني

ص ١٧ - اويس فرزند عامر از مردم قرن در ناحيه طايف - شرق مكّه - بوده، و نوشته اند كه در جنگ صفّين به يارى مولا على (ع) رفته و كشته شده است (٣٧ هـ.).

تابعين كسانى هستند كه در شمار صحابه پيامبر نبوده، امّا صحابه را ديده اند، و اويس از صحابه پيامبر، على و عمر را ديده است.

اربعين، يعنى چهل تنان، و در كلام عرفا ابدال، كه از بالاترين مراتب مردان حقّ اند، و قدوه اربعين يعنى پيشرو مردان حق. در زمان اويس اين طبقه بندى عرفا مطرح نبوده است.

هم نفس رحمن، يعنى همدم پروردگار، امّا اين تعبير از يك حديث نبوى است كه در توضيحات همين صفحه مىيد.

سهيل يمنى، تعبيرى است با توجّه به اين كه ستاره سهيل را در يمن بهتر مى ديده اند، امّا در مورد اويس، نزديكى زادگاه او به يمن نيز در نظر عطّار بوده است.

رحمة للعالمين يعنى پيامبر، و اين تعبير در آيه ١٠٧ سوره انبياء براى او آمده است. و ما ارسلناك الاّ رحمة للعالمين.

انّى لاجد. . . راستى من نفس پروردگار را از جانب يمن مى يابم، و اين حديث در ادبيّات عرفانى ايران بيان كننده رابطه معنوى ميان مردان حق است، و در آثار سنائى، عطّار، مولانا و حافظ مكرّر به آن اشاره شده است.

قبّه توارى يعنى دورى از خلق كه مانند طاقى يا سراپرده يى او را پنهان مى كند.

- اوليائى تحت. . . حديث قدسى و نقل از كلام پروردگار است كه دوستان من در زير قبّه هاى من - در پناه من - از خلق پنهان اند و كسى آنها را نمى شناسد.

ص ١٨ - فى مقعد صدق، عند مليك مقتدر آيه ٥٥ سوره القمر است كه جاى نيكان و پرهيزگاران در نشيمن راستى، نزد پروردگار نيرومند جهان است.

ربيعه و مضر نام جدّ دو قبيله معروف و ثروتمند اعراب است، و هر دو قبيله به نام جدّ اعلاى خود ناميده شده اند، و به روايتى پيامبر اسلام نيز از قبيله مضر است. رياست و نگهبانى بتخانه كعبه نيز در عصر جاهلى بيشتر با قبيله مضر بوده است.

شعرانى يعنى پرموى، و برس يعنى لكّه سپيد روى پوست بدن انسان، پيسى.

احبّ الأولياء. . . عزيزترين دوستان خدا در نظر او، پرهيزگاران پنهان از خلق اند.

مرقّع جامه يى است كه صوفيان از تكّه پاره هاى بر هم دوخته فراهم مى كنند، امّا در اينجا معنى عامّ قبا و روپوش دارد (نگ : جبّه، ص ٢٠).

نجد در شمال عربستان است و به قرن، و به كوفه ربط ندارد. اشتباه تاريخى و جغرافيايى در اين روايات كم نيست.

ص ١٩ - از خلق وحشى، يعنى كسى كه با مردم انس ندارد، مردم گريز.

ص ٢٠ - هژده هزار عالم، در كلام عرفا تعبيرى است براى كلّ هستى، و گاه شخصيت يكى از آنها با هژده هزار عالم مقايسه مى شود، و در اينجا همان عظمت شخصيّت اويس است كه در «گليم شترى» اوست.

تجريد در كلام عرفا يعنى بريدن از علائق اين جهانى و تمركز در رابطه باطنى با پروردگار. خليفه مسئول اداره مسلمانان بود، و نمى بايست از وظايف اين جهانى دورى كند.

در پير زنان مى زد. . . يعنى در خانه هاى آنها را مى زد، چرا كه آنها از جاه و جلال اين دنيا دور بودند و دعاى آنها خالصانه بود.

موافقت يعنى همدلى و رابطه باطنى مردان حق كه از آن طريق گويى همواره از احوال يكديگر خبر دارند و رنج و راحت هريك، رنج و راحت ديگرى است (نگ : روايت سهل بن عبد الله و ذو النّون، ص ٢٦٦).

ص ٢١ - او سر آن نمى داشت، يعنى حوصله آن را نداشت، آن حرمت خلق را نمى خواست.

هرم بن حيّان از تابعين است (نگ : توضيحات ص ١٧)، با عمر و عثمان هم زمان بوده، و به روايتى در سال ١٨ هـ. بوشهر را تسخير كرده است! (دگ : ٣٦ هـ.).

حيّاك الله، يعنى خدا تو را نگه دارد. خدا نگه دار.

ص ٢٢ - آيه هاى خوانده شده از يك سوره نيست. به ترتيب آيه ٥٦ سوره ذاريات، آيه ١٦ سوره انبياء و آيه ٣٩ سوره دخان است : جنّ و انس را براى آن آفريدم كه مرا عبادت كنند، آسمان و زمين و آنچه را درون آنهاست بيهوده نيافريدم. آنها را به حق آفريده ام امّا بيشتر بندگان آن را در نمى يابند. . . عبارت هو العزيز الرّحيم، پايان آيه ٤٢ سوره دخان است. ظاهرا اويس آيه هاى ٣٩ تا ٤٢ را خوانده، و عطّار تمام آن را نقل نكرده، يا هرم بن حيّان روايت را مختصر بازگفته است.

موافقت جماعت امّت. نگ : توضيحات ص ٢٠ : موافقت.

ص ٢٣ - ربيع بن خيثم از زاهدان قرن اوّل هجرى است (دگ : ٧٠ هـ.)

نماز پيشين يعنى نماز ظهر. پنج نماز واجب را در زبان فارسى به ترتيب نماز بامداد، نماز پيشين، نماز پسين، نماز شام و نماز خفتن مى گوييم.

ص ٢٤ - حال بر وى كشف شد، يعنى واقعيّت براى او روشن شد. در اينجا حال اصطلاح صوفيانه به معنى وارد قلبى نيست. (نگ : توضيحات ص ٤)

شيخ ابو القاسم كركانى از عرفاى قرن پنجم و معاصر ابو سعيد ابو الخير، و از مردم روستاى كركان طوس بوده است (دگ : ٤٦٨ هـ.)

عرفت ربّى بربّى، در منابع ديگر منسوب به ذو النّون مصرى است (نگ : آفتاب آمد دليل آفتاب - مولانا جلال الدّين، مثنوى ١ : ١١٦).

تنهايى به صورت گيرى، يعنى كسى در ظاهر خلوت كند امّا در آن خلوت به ياد حق نباشد، و در آن حالت است كه شيطان با اوست، و اگر ديگرى با او باشد، شيطان مى گريزد. (نگ : تجريد، ص ٢٠)

ص ٢٥ - دانه خرما چيدى، يعنى هسته خرما از روى زمين برمى چيد.

ص 26، بخش 3: حسن بصري

- نفس اهل خداى، نگ : توضيحات ص ١٧، انّى لاجد. . .

صفّين جايى است در ساحل فرات كه در سال ٣٧ هـ. در آنجا جنگى خونين ميان ياران مولا على و معاويه درگرفت و هزاران تن از دو طرف كشته شدند.

عاش حميدا و. . . يعنى ستوده زيست و خوشبخت درگذشت.

در حجر خود، يعنى در پناه خود.

ذلك فضل الله. . . از آيه ٥٤ سوره مائده است : اين لطف پروردگار است، و آن را به هر كه خواهد مى دهد. شايستگى چنان كه ما تصوّر مى كنيم، شرط آن نيست.

ص ٢٦، بخش ٣ : حسن بصري

ص ٢٦ - ابو سعيد حسن بن سيّار بصرى (٢١ تا ١١٠ هـ.) از پارسايان و فرزانگان تاريخ اسلام است. تفسيرى بر قرآن و رساله يى در فضايل شهر مكّه را از آثار او ياد كرده اند.

رواياتى كه سالهاى كودكى او را هم زمان با آخرين سالهاى زندگى پيامبر اسلام نشان مى دهد، نبايد درست باشد زيرا تولّد حسن بصرى چندين سال پس از درگذشت پيامبر است.

پرورده نبوّت يعنى كسى كه از پيامبر تربيت و ارشاد يافته باشد، و سه روايتى كه عطّار پس از اين سرآغاز مىورد، هيچ يك سنديّت تاريخى ندارد. حسن بصرى در بصره - جايى كه در قرون اوّل اسلام ايرانى نشين و فارسى زبان بوده به دنيا آمده، و تا روزگار خلافت مولا على (ع) هم به حجاز نرفته است (نگ : ص ٣٠).

خو كرده فتوّت يعنى كسى كه خوى جوانمردان را دارد.

سبق برده به صاحب صدرى، يعنى كسى كه شايستگى هدايت ديگران را بيشتر دارد.

علم و معامله، يعنى دانش دين و عبادت و عمل درست.

خوف و حزن حق، يعنى اين كه بنده از خدا بترسد و نگران ردّ و قبول عبادت خود باشد. در قرون بعد خوف در كلام صوفيان از منازل تربيت سالكان به

شمار آمده، و در ارشاد آنها با اهميّت تلقّى شده است.

امّ سلمة، هند بنت سهيل يكى از همسران پيامبر اسلام بوده و پس از رحلت پيامبر تا سال ٦٢ هـ. نيز زندگى كرده است. سلمه نام پسرى است كه او از شوهر اوّل خود داشته. از او ٣٧٨ حديث روايت شده است.

ص ٢٧ - بدرى يعنى افرادى از ياران پيامبر كه در جنگ بدر (سال دوّم هجرت) با او بوده اند.

خرقه گرفتن حسن بصرى از مولا على، فقط روايتى است كه عطّار در جايى خوانده و نقل كرده است. در آن روزگار آداب و تربيت خانقاهى و خرقه دادن و گرفتن مطرح نبوده است.

خرده شناسى يعنى نكته دانى، آگاهى از علل و عوامل كارها.

ص ٢٨ - هفتاد سال طهارت او. . . يعنى تا سالهاى پيرى هميشه پاكيزه بود و وضو داشت، مگر وقتى كه در آبريزگاه بود.

در هفته يك بار مجلس گفتى. . . اهميّتى كه حسن بصرى براى مراتب روحانى رابعه (نگ : بخش ٩) قائل بوده، در منابع ديگر و در همين تذكره (ص ٦١) نيز مطرح است. در اين روايت «حوصله پيلان» يعنى همان مراتب روحانى و درك رابعه كه سخن حسن بصرى را مى توانست دريابد.

ص ٢٩ - دو درويش يعنى دو تن كه درك اين معانى را داشته باشند. دو تن اهل درد.

ورع، پرهيز كامل از هر كار ناشايست، از خوردن حرام، و حتّى از خوردن چيزى است كه در آن شبهه حرام يا ناپاك بودن باشد.

حور عين، تركيبى است از دو اسم جمع مكسّر، حور جمع حوراء (زن سپيد پوست) و عين جمع عيناء (زن سياه چشم) و در قرآن اين تركيب، وصف زنان زيباى بهشت است (نگ : سوره دخان، آيه ٥٤).

چون رنجى از سينه بيفگنيد، يعنى اگر حسد تا اين حد باشد كه حرفى از روى حسد بزنيد و كمى آسوده شويد، نه اين كه حسد موجب آزار رساندن به كسى باشد.

ص ٣٠ - آتش نيستى در جمله معامله خود زدى، يعنى تمام عبادت هايى كه كرده اى،

بىرزش مى شود.

حجّاج بن يوسف ثقفى فرماندار شهر بغداد در زمان خلافت عبد الملك بن مروان اموى است. (دگ : ٩٥ هـ.)

فعّال لما يريد، يعنى قادر مطلق و تعبيرى است از آيه ١٦ سوره بروج.

در روايت سفر مولا على (ع) به بصره، طهارت كردن يعنى وضو گرفتن.

استسقا يعنى مراسم دعا و نماز با جماعت، براى طلب باران، و اين مراسم عموما در بيرون شهرها برپامى شود.

ص ٣١ - مرا از بصره بيرون كنيد. شبيه اين روايت به ذو النّون مصرى نيز منسوب است.

محمّد بن كعب قرظى از مردم قرظ در يمن، و راوى حديث بوده است و از سرگذشت او آگاهى بيشترى نداريم. گويا دو تن از مردم قرظ - محمّد بن كعب و محمّد بن عمّار - محدّث بوده اند.

سر همّت ايشان به هشت بهشت. . . يعنى ايمان و عبادت آنها از بيم دوزخ و اميد بهشت نبوده است. عاشقان حق بوده اند. همّت توجّه باطنى مرد حق است.

ص ٣٢ - عمر بن عبد العزيز، تنها خليفه اموى است كه به پرهيزگارى و سلامت نفس مشهور است. (دگ : ١٠١ هـ.)

ثابت بنانى از تابعين (نگ : تابعين، توضيحات ص ١٧) و مردى بسيار پرهيزگار بوده است (دگ : ١٢٣ هـ.)

سعيد بن جبير از مردم حبشه و ساكن بغداد بوده، و در سال ٩٥ هـ. به دستور حجّاج كشته شده است.

مالك دينار، نگ : بخش ٤.

ص ٣٣ - حبيب عجمى، نگ : بخش ٦.

خداى را استوار نداشتيد، يعنى به خدا اعتماد نكرديد.

ابو عمرو امام القرّاء يكى از هفت قارى معتبر قرآن در زمان عثمان - قرّاء سبعة است كه تا اواسط قرن دوّم هجرى مى زيسته، و به ابو عمرو بصرى معروف است.

مسجد خيف در ناحيه منا بيرون مكّه است.

- بگذار تا خالى شود، يعنى مزاحم او نشو تا از نماز فارغ شود.

ص ٣٤ - نماز پيشين يعنى نماز ظهر (نگ : توضيحات ص ٢٣)

اقالت بيع، يعنى بازخواندن معامله، پس گرفتن و پس دادن كالا.

نقل است كه همسايه يى داشت شمعون نام. . . در متون صوفيّه، تفاوت آداب و عقايد زردشتى و يهودى و ترسايى غالبا دور از نظر راويان مى ماند. شمعون يهودى آتش پرست مى شود، و در قصّه معروف شيخ صنعان، ترسايان شيخ را به دير مغان مى برند. اين گونه روايات سنديّت تاريخى ندارد و ارزش ارشادى آنها مورد نظر مؤلّفان است.

ص ٣٥ - چرا سجلّ كردم؟ يعنى من چرا امضا دادم؟ حقّ اين كار را نداشتم.

به محض فضل، يعنى فقط به دليل لطف به بنده، فضل، لطف پروردگار است در مرتبه يى بيش از شايستگى بنده.

باز شرع حمله آورد، يعنى به دليل پيشوايى در دين خود را برتر ديد.

ص ٣٦ - درياى پندار، يعنى خودبينى و عجبى كه مرا در خود غرق كرده است.

مرا بدين سگ برگير، يعنى به اندازه اين سگ حساب كن كه گناهى و كيفرى ندارد.

در ثانى الحال، يعنى در دنياى پس از مرگ.

ص ٣٧ - نه از اهل اين حديث، يعنى كسى كه اين عوالم و مباحث عارفان را نمى فهمد.

خر پشت ريش، خرى است كه سايش بالان پشت او را زخم كرده است و نمى تواند سوارى بدهد، و راكب او نمى تواند راه خود را طى كند و به جايى برسد.

ندانم تا با وى چه كنند؟ يعنى هر چه بر او مى گذرد، مشيّت پروردگار است.

ص ٣٨ - دلهاى ايشان در نطق آيد، يعنى در باطن آنها دركى از عالم غيب صورت گيرد تا سخنى جز سخن اين جهان و اين زندگى داشته باشند.

و لا تزكّوا. . . از آيه ٣٣ سوره نجم است : خود را پاك نشماريد، او بهتر مى داند كه چه كسى پرهيزگارتر است.

حاطب ليل، يعنى كسى كه در شب خرده ها و تكّه هاى چوب جمع مى كند، و

ص 42، بخش 4: مالك دينار

آنچه به دست مىورد معلوم نيست كه اجاقى را گرم كند. مؤمن اگر آرام و متين نباشد، حاصل كارش معلوم نيست.

ص ٣٩ - دل او بر جاى نماند، يعنى بيش از حد خوشحال شود، غرور او را بگيرد.

ص ٤٠ - هر نمازى كه دل. . . مضمون اين حديث است : لا صلاة الاّ بحضور القلب.

انّ الله لا يغفر. . . آيه هاى ١١٥ و ١١٦ سوره نساء است : پروردگار از اين گناه نمى گذرد كه تو براى او شريكى قائل باشى، و جز اين گناه، هر گناه ديگرى را از كسى كه اراده كند، مى بخشد.

ص ٤٢، بخش ٤ : مالك دينار

ص ٤٢ - مالك بن دينار، اهل بصره و فرزند يك برده زرخريد بوده. از رونويسى قرآن در آمدى داشته و با آن زندگى مى كرده است. راوى حديث هم بوده است (دگ : ١٣١ هـ.). روايت «مالك در كشتى بود. . .» در سرگذشت إبراهيم ادهم (ص ١٠٨) و ذو النّون (ص ١٢٠) نيز آمده است.

متمكّن هدايت يعنى كسى كه هدايت پروردگار او را در راه خود ثابت و پابرجاى ساخته است.

متوكّل ولايت، يعنى كسى كه به دوستى پروردگار اعتماد و توكّل دارد.

سلطان طيّار، سجعى براى نام مالك دينار است و اگر بخواهيم آن را تفسير كنيم، مى توانيم بگوييم كه مالك از اين جهان چنان بريده است كه انگار به سوى حق در پرواز است و اين براى او مانند سلطنت است. بهتر است كه ما خود را زياد گرفتار اين سجع هاى عطّار نكنيم. گفته ام كه گاه تفسير روشنى براى اين تعبيرها نمى توان يافت.

ص ٤٣ - ثابت بنانى. نگ : توضيحات ص ٣٢.

نقل است كه مالك در سايه ديوارى. . . اين روايت در سرگذشت عبد الله بن مبارك (بخش ١٥، ص ١٨٤) نيز مشابهى دارد.

ص ٤٤ - نقل است كه جوانى مفسد. . . مرا دفع كند، يعنى با من مقابله كند.

ص ٤٥ - و الكاظمين الغيظ. . . از آيه ١٣٤ سوره آل عمران است : آنها كه خشم خود را

فرومى خورند و گناه ديگران را مى بخشند، و در آن آيه در شمار پرهيزگاران و اهل بهشت اند.

روّاس يعنى ستورفروش، امّا در اينجا يعنى كلّه پاچه فروش، و در آستين نهادن چيزى به اين دليل است كه ظاهرا قبا و خرقه آن روزگار آستين هاى گشاد داشته و انتهاى آن جمع مى شده است، و رندانه ترين شاهد اين معنى سخن حافظ است : در آستين مرقّع پياله پنهان كن/كه همچو چشم صراحى زمانه خونريز است.

ص ٤٦ - رخت مى كشيدند، يعنى اسباب و لوازم خود را از آتش دور مى كردند.

نجا المخفّون. . . سبكباران نجات يافتند، و گران باران هلاك شدند. اين سخن به حسن بصرى (بخش ٣) نيز منسوب است.

جعفر بن سليمان، گويا صورت درست نام او حفص بن سليمان است كه يكى از راويان چهارده گانه قرائت هاى صحيح قرآن بوده.

لبّيك يعنى در برابر تو ايستاده ام، آماده انجام وظايف خويشم.

ص ٤٧ - شبيخون قهر، يعنى كه خشم پروردگار ناگهان به سراغ مالك بيايد و همه عبادت و پرهيزگارى او را ناچيز كند.

عبد الله مبارك، نگ : بخش ١٥

اين سحّاره كه. . . نظر به دنياست، و علما، علماى مدرسه اند كه در كارهاى اين جهانى مردم گرفتار شده اند.

حديث گفتن با مردمان، يعنى نشستن و حرف زدن. حديث به معنى اصطلاحى مورد نظر نيست.

ص ٤٨ - انّ هذا الدّين. . . آيه قرآن نيست، و در مآخذ صوفيّه در شمار حديث آمده است :

راستى اين دين محكم و استوار است، با آرامش بدان درآييد و آن را درك كنيد.

فاذكرونى. . . از آيه ١٥٢ سوره بقره است.

ادعونى. . . از آيه ٦٠ سوره مؤمن است.

محمّد بن واسع، نگ : بخش ٥.

ص 49، بخش 5: محمّد بن واسع

ص 51، بخش 6: حبيب عجمي

ص ٤٩، بخش ٥: محمّد بن واسع

ص ٤٩ - ابو بكر محمّد بن واسع بن جابر از معتبرترين راويان حديث بوده، و بزرگان صوفيّه نيز روايات او را معتبر دانسته اند (دگ: ١٢٣ هـ.)

معظّم عبّاد يعنى كسى كه مورد احترام و تعظيم مؤمنان ديگر است.

تابعين، نگ: توضيحات ص ١٧.

توانگر قانع، يعنى كسى كه از قناعت توانگر است نه از ثروت.

حسن بصرى، نگ: بخش ٣.

مالك دينار، نگ: بخش ٤.

قتيبة بن مسلم از سرداران عرب در صدر اسلام است كه قسمت هايى از خراسان را فتح كرده و ديرى از طرف امويان فرمانرواى خراسان بوده است.

او سرانجام در برابر عبد الملك بن مروان ايستاد و در سال ٩٦ هـ. به دست سربازان خود كشته شد.

جامه صوف يعنى لباس پشمى، و در اينجا پشم كم بها و خشن مورد نظر است.

ص ٥٠ - هر كه او را شناخت. . . ترجمه اين حديث يا روايت است: من عرف الله كلّ لسانه.

خوف ورجاش برابر بود، يعنى در همان حال كه به لطف پروردگار اميد دارد، به عبادت و رياضت خود نيز دل نبندد، بسيارى از پيران صوفيّه در تربيت رهروان، خوف را مؤثّرتر از رجا مى دانند.

ص ٥١، بخش ٦: حبيب عجمي

ص ٥١ - ابو محمّد حبيب عجمى (دگ: ١٣٠ هـ.) از مريدان حسن بصرى (بخش ٣) بوده، بيشتر در عراق مى زيسته، و در اصل فارسى زبان بوده است (نگ: ص ٥٤ س ٨، و ص ٥٦ س ١٤)

غيرت در كلام صوفيان يعنى اين كه عاشق از عنايت معشوق به ديگرى به رشك آيد، يا محبوب ازل از توجّه عاشق به مطلوبى ديگر خشم بگيرد كه اين را غيرت حق مى گويند، و ولىّ قبّه غيرت، يعنى كسى كه در عالم عاشقان حق مرتبه ولايت دارد.

- صفىّ پرده وحدت هم يعنى كسى كه يگانگى حق را به روشنى درك مى كند، و مى دانيم كه اين سجع هاى عطّار، گاه فقط جور كردن الفاظ است.

يقين بى گمان، يعنى يقين تزلزل ناپذير، و تركيبى است كه تناقض لفظى دارد.

يقين نه بى گمان است و نه با گمان!

فقير عدمى، يعنى سالك راه فقر كه خود را در اين راه به حساب نمىورد، گويى كه عدم است.

گردنى گوشت، يعنى تكّه گوشتى كه قسمت گردن حيوان است.

غريمان يعنى بدهكاران، آنها كه بايد به او غرامت مى دادند.

ص ٥٢ - طبل دلها بر من زدى، يعنى دلهاى مردم را به من مهربان كردى.

مسلوخ يعنى حيوان سربريده، و در اينجا يك گوسفند يا بز! مقدار زيادى گوشت.

ص ٥٣ - روز ترويه، هشتم ماه ذوالحجّه است كه حاجيان براى ورود به مكّه آماده مى شوند، و كلمه ترويه يعنى آب برگرفتن مسافران براى سفرهاى بيابانى.

روز عرفه نهم ماه ذوالحجّه است، و جمع آن - عرفات - اسم محلّى است كه حاجيان پيش از ورود به مكّه در آنجا جمع مى شوند و لبّيك گويان به مكّه مى روند. كرامت حبيب عجمى در اين است كه راه دراز بصره تا مكّه را در كمتر از يك روز پيموده است!

ص ٥٤ - نماز شام يعنى نماز مغرب (نگ : توضيحات ص ٢٣)

الحمد را الهمد مى خواند، يعنى حرف ح را مانند عربها از بيخ گلو ادا نمى كرد.

مهر نمازهاى عمر تو، يعنى اطمينان به اين كه نمازهاى تو همه مقبول درگاه حقّ است.

حجّاج، نگ بخش ٣، توضيحات ص ٣٠.

آية الكرسى شامل آيه ٢٥٥ تا ٢٥٧ سوره بقره است كه مؤمنان براى حفظ خود يا ديگرى از هر گونه آسيب، مى خوانند.

آمن الرّسول. . . هم آيه ٢٨٥ سوره بقره است كه در آن سخن از اتّكاء پيامبر و مؤمنان به حمايت پروردگار است.

ص 57، بخش 7: أبو حازم مكّي

ص ٥٥ - من دل سپيد مى كنم، يعنى دل از كينه و حسد و خودبينى و آنچه با بندگى مطلق پروردگار منافات دارد، پاك مى كنم. در اين سخن حبيب، حسن بصرى را در كنار علماى مدرسه مى بينيم كه مى خوانند و مى نويسند، و فقط كاغذ سياه كنند.

ربّ زدنى علما، آيه ١١٤ سوره طه است : پروردگارا دانش مرا بيشتر كن.

كرامات درجه چهاردهم است. . . معنى سخن عطّار اين است كه آگاهى از اسرار حق و علم باطن، از كرامت مهمّ تر است.

كتابى كه از عالم اسرار است موسى را داد. ظاهرا عطّار تورات را درست نمى شناخته، و نمى دانسته است كه بيشتر آن روايات آفرينش و اسطوره هاى يهود است، و نه اسرار غيب

احمد حنبل، نگ : بخش ٢٠.

شافعى، نگ : بخش ١٩.

ايشان قومى عجيب باشند، يعنى ممكن است حبيب جوابى خلاف انتظار تو بدهد و تو را شرمنده كند.

ص ٥٦ - سوزن جز به چراغ ندانيم جست، اين سخن حكايت از آن دارد كه حبيب علاقه يى - و شايد اعتقادى - به كرامت نداشته است.

حلّه گران، يعنى لباس گرانبها، از ابريشم يا پارچه گرانبهاى ديگر.

ص ٥٧، بخش ٧ : أبو حازم مكّي

ص ٥٧ - ابو حازم از زاهدان اواخر قرن اوّل هجرى، از مردم مدينه بوده، و در بسيارى از منابع به ابو حازم مدنى شهرت دارد (نگ : كشف المحجوب هجويرى، ص ١١٠)

در سجع هايى كه عطّار در آغاز اين بخش مىورد، مضمون و تعبير بيشتر متأثّر از كشف المحجوب (ص ١١١) است. شمع سابقان يعنى كسى كه براى پيشروان راه حق رهنما و روشن كننده راه است، و صبح صادقان هم همين معنى را به ذهن مىورد.

ابو عمرو عثمان مكّى، صورت درست نام او. عمرو بن عثمان است نه ابو عمر (نگ : بخش ٤٤).

ص 59، بخش 8: عتبة بن الغلام

ص 61، بخش 9: رابعه عدويّه

- تابعين، نگ : توضيحات ص ١٧

هشام بن عبد الملك خليفه اموى است (دگ : ١٢٥ هـ.).

ص ٥٨ - به قول از فعل راضى شده اند و. . . يعنى مردم از دين و وظايف شرعى و اخلاقى فقط حرف مى زنند و از دين دانشى دارند و خود را از عمل به آن بى نياز مى بينند.

بزرگى گفت : عزم حج كردم. . . مشابه اين روايت در سرگذشت بشر حافى و بايزيد هم هست (نگ : ص ١١٤ و ١٤٣).

ص ٥٩، بخش ٨ : عتبة بن الغلام

ص ٥٩ - عتبة بن ابان بن صعصمه از زاهدان قرن دوّم هجرى بوده است.

سوخته جمال، يعنى كسى كه در عشق جمال حق سوخته است.

حسن بصرى، نگ : بخش ٣. روايت بر آب گذشتن عتبه در پيش چشم استادش حسن بصرى را، عطّار درباره حبيب عجمى (ص ٥٥) نيز آورده است.

كرام الكاتبين، در آيه ١١ سوره انفطار كراما كاتبين، فرشتگانى هستند كه كارهاى نيك و بد بندگان را در نامه اعمال آنها مى نويسند.

ص ٦٠ - عبد الواحد بن زيد، از زاهدان بصره در سده دوّم هجرى بوده است (دگ :

١٧٧ هـ).

رفق او مى طلبم، يعنى به فكر «خويش» هستم. خود را چندى در رنج مى دارم تا در آن جهان راحت باشم.

حور، نگ : حور عين، توضيحات ص ٣٠.

محمّد بن سمّاك و ذو النّون و رابعه نگ : بخش هاى ٢٤ و ١٣ و ٩.

ص ٦١، بخش ٩ : رابعه عدويّه

ص ٦١ - رابعه دختر اسماعيل عدوىّ القيسى از زنان پارساى قرن دوّم هجرى بوده، و معاصرانش او را امّ الخير مى گفته اند (دگ : ١٣٥ هـ. در بيت المقدّس).

خدر خاصّ، سراپرده خاصّ حقّ براى عزيزان درگاه اوست (نگ : ص ١٧٩)، و رابعه پرده نشين آن سراپرده وصال است.

- مستوره ستر اخلاص يعنى كسى كه اخلاص او در بندگى پروردگار او را چنان در برگرفته، كه گويى پوششى بر او افگنده، و او در آن پوشش از ديده اغيار پوشيده، و از لغزش در امان است.

قرب و احتراق، يعنى نزديكى به حق، و سوختن در عشق حق.

انّ الله لا ينظر. . . بخشى از يك حديث نبوى است كه پروردگار به چهره شما و داروندار شما نمى نگرد، به دلهاى شما و به كارهايتان مى نگرد.

ثلثان دين از عايشه صدّيقه. . . به دليل احاديث و رواياتى كه در آثار صدر اسلام از زبان عايشه همسر پيامبر نقل شده، گفته اند كه دو ثلث دين را از عايشه بايد آموخت. پدر عايشه ابو بكر صدّيق است و اهل سنّت او را نيز عايشه صدّيقه گفته اند.

عبّاسه طوسى، ابو العبّاس محمّد از اصحاب حديث بوده، و از او نكته هايى درباره عارفان بزرگ نقل شده كه حاكى از حسن ظنّ او به اين طبقه است. در بخش هفتاد و دوّم كتاب نيز درباره حلاّج سخنى دارد (ص ٥١٨).

اگر در مجلس حسن بصرى حاضر نبودى، نگ : توضيحات ص ٢٨.

ابو على فارمدى، اهل فارمد يا فريومد طوس، و از صوفيان قرن پنجم و شاگرد شيخ قشيرى بوده است (دگ : ٤٧٧ هـ.)

ص ٦٢ - عيسى رادان، در منابع تاريخى روشن نيست كه در نيمه دوّم قرن اوّل هجرى - مقارن تولّد رابعه - چنين كسى حاكم بصره بوده است! و مى دانيم كه در كتب صوفيان نتيجه ارشادى يك روايت مورد نظر است، نه صحّت تاريخى آن.

ص ٦٣ - در خون هژده هزار عالم مى شوى، يعنى تمام هستى اين جهان را به خطر مىفگنى (هژده هزار عالم، نگ : توضيحات ص ٢٠)، و در دنبال روايت، «چند ذرّه تجلّى» اشاره به مضمون آيه ١٤٣ سوره اعراف است كه تجلّى حق بر طور سينا، كوه را از هم پاشيد و موسى از وحشت بى هوش افتاد (نگ : لن ترانى در توضيحات ص ١٤).

من تقرّب الىّ. . . حديث قدسى است و روايت از حق كه هر كه اندكى به سوى من آيد، من بيشتر به سوى او مىيم. شبر يك وجب و ذراع برابر طول آرنج تا مرفق است.

- إبراهيم ادهم، نگ : بخش ١١.

ص ٦٤ - ابو على فارمدى، نگ : توضيحات ص ٦١.

عرفات، نگ : توضيحات ص ٥٣.

فقر خشك سال قهر ماست، يعنى بنده يى كه راه حق را پيموده، ممكن است مقبول درگاه حق نشود، و قهر حق همه حاصل او را نابود كند. عبارات بعد اين معنى را روشن تر مى كند.

كلوخى را زيارت كنند، اشاره به كعبه است.

ص ٦٥ - نقل است كه دو شيخ به زيارت او آمدند. نظير اين روايت در سرگذشت حبيب عجمى نيز هست (ص ٥٤).

الهى فرمودى كه يكى را ده عوض مى دهم، اشاره به آيه ١٦٠ سوره انعام است :

مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثالِها. . .

ص ٦٦ - پيه آبه، پيه با و پيه وا، خوراك اندك مايه درويشان است كه تكّه هاى پيه را با هر چه از بقولات در دسترس باشد، مى جوشانند و آشى سر هم مى كنند.

از مكر ايمن نيستم، سخن از مكر پروردگار با رهروان حقّ است (نگ :

توضيحات ص ١٦). رابعه مى گويد : اين مرغى كه چند پياز در پيه آبه ما انداخت، اگر كرامت به شمار آيد و من به آن مغرور بشوم، مكر حقّ است و مرا از راه حق دور مى كند.

رعونات نفس يعنى خودپسندى ها و خودبينى هاى انسان، و گريه از رعونات نفس، يعنى گريه يى كه در اثر توجّه به عيوب نفس، و براى عذر خواهى به درگاه حق باشد، و رابعه به حسن بصرى مى گويد : اين را هم نبايد ظاهر كرد.

عند مليك مقتدر، نزد فرمانرواى نيرومند، در حضرت حق. رابعه به حسن بصرى مى گويد : در درياى درون خود، دل را جز در پناه حق نخواهى يافت.

آيه ٥٥ سوره قمر است كه جاى نيكان در آن جهان در پناه پروردگار است (نگ : توضيحات ص ١٨ : فى مقعد صدق).

در بازار دنيا آخرتيان را عرضه دهى؟ يعنى اين كرامت ها به كار دنيا مى خورد، و ما اهل اين دنيا نيستيم.

- ابناء جنس، يعنى مخلوقات اين دنيا. هر كارى كه از من و تو برآيد، كار دنيايى است و در درگاه حق، كرامت هاى ما هم ارزشى ندارد.

ص ٦٧ - خود را مفلسى ديدم. . . يعنى در مقايسه خود با رابعه، ديدم كه من در درگاه حق جايى ندارم.

ما بى چون دانيم، يعنى ما خدا را مى شناسيم، بىن كه بتوانيم بگوييم : چه طور؟ درك ما توصيف ناپذير است چرا كه او توصيف ناپذير است.

ص ٦٨ - رباطبان يعنى كاروانسرادار، و در اينجا يعنى كسى كه با مردم جورواجورى سر و كار دارد و جواب همه را مى دهد.

هژده هزار عالم، نگ : توضيحات ص ٢٠ و ٦٣.

يحبّهم و يحبّونه، از آيه ٥٤ سوره مائده است كه پروردگار آفريدگان را، و آفريدگان او را دوست مى دارند، و در نظر عارفان هر دوسوى آن، عنايت و اراده حقّ است. (نگ : مقدّمه مولانا جلال الدّين بر دفتر دوّم مثنوى : يحبّهم تمام است، يحبّونه كدام است؟).

ص ٦٩ - قطعيت، بريدن پيوند باطنى حق با بندگان است (نگ : خوف قطعيت، ص ٢٧٦)

خداوندش توبه دهد. اگر مشيّت و عنايت حق نباشد، گنهكار نمى تواند توبه كند : انّه هو التّوّاب الرّحيم (آيه ٣٧ سوره بقره). ذوق توبه نقل هر سر مست نيست (مثنوى ٢ : ١٦٤٧). در ادامه سخنان رابعه هم مى خوانيم كه «اگر ما خود توبه كنيم، به توبه ديگر محتاج باشيم» و آن توبه ديگر همان است كه حق مى دهد. كى كنى توبه از اين توبه؟ بگو (مثنوى ١ : ٢٢١٧)

دست و پاى سكّان حيرت اند، يعنى در راه حق از آنها كارى برنمىيد.

صالح مرّى از محدّثان قرن دوّم هجرى بوده است (دگ : ١٧٢ هـ). اين روايت و پاسخ رابعه را، عطّار در منطق الطير هم آورده است : گفت اى غافل! كى اين در بسته بود؟

عصابه يعنى دستمالى كه دور سر مى بندد.

ص ٧٠ - شغلنى مشاهدة. . . مشاهده ذات حق مرا از مطالعه آثار آفرينش بازداشته است.

بيم قطعيت، ترس از بريدن ها و جدايى ها (نگ : قطعيت، ص ٦٩).

علّت يعنى بيمارى و در اينجا بيمارى فراق حق، و در ادامه سخن «تعلّلى

ص 76، بخش 10: فضيل بن عياض

مى كنم» يعنى خود را بيمار مى نمايم تا پروردگار، طبيب دلها، عنايتى كند.

ص ٧١ - خود را به ايشان تشبيه مى كنم، نگ : من تشبّه بقوم فهو منهم (ص ٦).

. . كه اگر بهشت و دوزخ نبودى. . . نگ : تو بندگى چون گدايان به شرط مزد مكن (حافظ).

انا ربّكم الاعلى، از آيه ٢٤ سوره النّازعات است كه فرعون خود را پروردگار جهان مى گويد، و رابعه مى گويد : هيچ زنى چنين ادّعايى نكرده است.

ص ٧٢ - عبد الواحد بن عامر، بايد صورت درست اين اسم عبد الله بن عامر باشد، كه از تابعين و يكى از هفت قارى معتبر قرآن است (دگ : ١١٨ هـ.).

سفيان ثورى، نگ : بخش ١٦.

مالك دينار، نگ : بخش ٤.

ص ٧٣ - شقيق بلخى، نگ : بخش ١٧.

از اين سخن بوى منى مىيد، يعنى سخنى خودبينانه است.

زنان مصر در مشاهده يوسف الم زخم نيافتند، يعنى دستهاى خود را بريدند و درد آن را احساس نكردند (آيه هاى ٣١ و ٥٠ سوره يوسف).

نماز ديگر يعنى نماز عصر، و نماز شام يعنى نماز مغرب (نگ : توضيحات ص ٢٣).

ص ٧٤ - طعامى بود كه هرگز به ذوق آن نخورده بوديم، يعنى به آن خوش مزگى. . .

نماز بى دل قبول كن، يعنى بدون حضور قلب. مضمون عبارت ناظر به اين حديث است كه لا صلاة الاّ بحضور القلب.

يا ايّتها النّفس. . . آيه هاى آخر سوره فجر است : اى نفس آرام يافته به پيوند حق! به سوى پروردگارت بيا، تو خشنود از او، و او خشنود از تو، به ميان بندگان من، و در بهشت من فرودآى.

ص ٧٥ - محمّد بن اسلم طوسى، نگ : بخش ٢٥.

نعمى طرسوسى، در منابع دست اوّل صوفيّه اسمى از او نيست.

ص ٧٦، بخش ١٠ : فضيل بن عياض

ص ٧٦ - فضيل بن عياض (١٠٥ تا ١٨٧ هـ.) از عرفاى قرن دوّم هجرى و از راويان حديث

بوده است. در سمرقند به دنيا آمده و در مكّه درگذشته است. بيشتر عمر را در مكّه مجاور بوده، و معتقدان به او شيخ الحرم مى گفته اند.

مقدّم تاييان، يعنى پيشرو توبه كاران، و درباره او بيشتر آثار صوفيان حكايت از آن دارد كه روزگارى سر كرده عياران بوده و كاروانها را مى زده، و پس از توبه از خراسان گريخته و در مكّه مجاور شده است.

معظّم نايبان، يعنى مورد تعظيم و احترام كسانى كه راهى با خدا دارند و نايب حقّ اند.

عيّاران كسانى بوده اند كه نيازمندان و درماندگان را حمايت مى كرده اند، و براى اين منظور به غارت كاروانها يا باج گرفتن از دارندگان نيز دست مى زده اند، امّا عيّار طريقت يعنى كسى كه ره گشاى سالكان راه حقّ است.

ص ٧٧ - أ لم يأن للّذين. . . آيه ١٦ سوره حديد است.

ص ٧٨ - اگر خواهى پاى تو بگشايم. . . يعنى تو را طلاق مى دهم، آزاد مى كنم.

ابو حنيفه، نگ : بخش ١٨.

فضيل بر بام كعبه آمد و. . . ظاهرا عطّار بناى كعبه و مسجد الحرام را نديده، و تصوّر مى كرده است كه مجاوران كعبه درون كعبه زندگى مى كنند، و فضيل از آنجا بالاى بام رفته است. رفتن بر بام كعبه در هر حال بايد از بيرون كعبه صورت گيرد، و در چنان حالى، بستگان فضيل مى توانسته اند او را در فضاى مسجد الحرام ببينند!

هارون الرّشيد (١٤٨ - ١٩٣ هـ.) مقتدرترين خليفه عباسى است كه سلطنتى با جلال و شكوه ساسانيان برپا كرده بود. او برمكيان را به قدرت رساند، خود از آنها بيمناك شد، و آنها را نابود كرد. فضل وزير نامدار هارون فرزند يحيى برمكى بود و به دستور هارون در ١٨٧ هـ. كشته شد.

سفيان عيينه، ابو محمّد سفيان كوفى از پارسايان نامدار قرن دوّم هجرى است (دگ : ١٩٨ هـ.).

ام حسب الّذين اجترحوا. . . آيه ٢١ سوره جاثيه است. ترجمه آيه در متن آمده است.

ص ٧٩ - طاعت اولوالامر واجب است، اشاره به آيه ٥٩ سوره نساء است كه خدا را، پيامبر را و كارگزارانتان را فرمانبردار باشيد.

پدرت، عمّ مصطفى، منظور عبّاس بن عبد المطلّب است كه عبّاسيان از نسل او هستند.

عمر بن عبد العزيز، خليفه پرهيزگار اموى، نگ : توضيحات ص ٣٢.

سالم بن عبد الله (دگ : ١٠٦ هـ.) و رجاء بن حيوة (دگ : ١١٢ هـ.) و محمّد بن كعب، هر سه از فقهاى اواخر قرن اوّل هجرى بوده اند (نگ : توضيحات ص ٣١ : محمد بن كعب قرظى).

كم من وجه صبيح. . . چه بسا روى زيبايى كه در آتش مى سوزد و مى نالد، و چه بسا فرمانروايى كه در آنجا اسير است.

ص ٨٠ - عرفات، نگ : توضيحات ص ٥٣.

ص ٨١ - از بيم لا لبّيك، يعنى از بيم آن كه پروردگار لبّيك او را نپذيرد.

احمد حنبل، نگ : بخش ٢٠.

متبوع مباش، يعنى انتظار نداشته باش كه ديگران از تو پيروى كنند.

بشر حافى، نگ : بخش ١٢.

سفيان ثورى، نگ : بخش ١٦.

عبد الله بن مبارك، نگ : بخش ١٥.

ص ٨٢ - متواصل الاحزان، يعنى كسى كه پيوسته اندوهگين است، و درباره پيامبر اسلام، اين سخن نبايد درست باشد! در سيره او از شادى، مهربانى و شوخ طبعى او روايات بسيار است.

رهبت يعنى ترس از خدا.

ص ٨٣ - ابن سيرين، محمد بن سيرين (دگ : ١١٠ هـ.) از تابعين است (نگ : تابعين در توضيحات ص ١٧). او در تعبير خواب مورد اعتماد معاصران خود بوده و كتاب هايى در خواب گزارى تأليف كرده، كه معروف ترين آنها تعبير الرّؤيا، و منتخب الكلام فى تفسير الاحلام است.

دنيا بيمارستانى است. . . اين كلمه را قدما به معنى تيمارستان امروز به كار

ص 87، بخش 11: إبراهيم أدهم

مى برده اند.

طور سينا كه سر فرودآورد، پروردگار بر آن كوه با موسى سخن گفت (آيه ١٤٣ سوره بقره - نگ : توضيحات ص ١٤ و ٦٣).

ص ٨٥ - اگر تو مرا ياد كنى. . . مضمون آيه ١٥٢ سوره بقره است : فاذكرونى اذكركم. . .

آن بر توست، يعنى به زبان توست.

أ أرباب متفرّقون. . . آيه ٣٩ سوره يوسف است : آيه بت هاى گوناگون براى شما بهترند يا پروردگار يگانه نيرومند؟

نفسى نفسى خواهند گفت، يعنى پيامبران هم بايد جواب خدا را بدهند و در قيامت به فكر نجات خود باشند.

ايشان را درد بنى آدم نيست، يعنى فرشتگان عشق را در نمى يابند، و اين معنى در كلام صوفيان ناظر به آيه ٧٢ سوره احزاب است كه امانت اسرار حق را فرشتگان به دوش نگرفتند و انسان پذيراى درك آن شد.

القارعه نام سوره ١٠١ قرآن، و قارعه به معنى قيامت است : قيامت، قيامت چيست؟

ص ٨٦ - يوم يكون النّاس. . . آيه پنجم سوره قارعه است : روزى كه مردمان چون مور و ملخ پراگنده مى شوند.

من كان لله. . . هر كه در راه خدا باشد، خدا با اوست. اين عبارت را بسيارى از مؤلّفان آثار صوفيّه حديث مى دانند.

عبد الله مبارك، نگ : بخش ١٥.

اندوه، همه برخاست، يعنى اندوه عاشقان حق تمام شد، چرا كه فضيل بيش از هر كسى غم عشق حق داشت.

ص ٨٧، بخش ١١ : إبراهيم أدهم

ص ٨٧ - ابو اسحاق إبراهيم بن ادهم از پارسايان نامدار خراسان در قرن دوّم هجرى بوده، و گويا در سال ١٦٠ هـ. در جنگى ميان مسلمانان و كفّار در آسياى صغير (!) كشته شده، و محلّ آرامگاه او را نمى دانيم. آنچه در اين بخش تذكرة الأولياء مى خوانيم

كه او پادشاهى بلخ را رها كرده و به درويشى روى آورده، در منابع تاريخى جزء به جزء تأييد نمى شود. شايد او روزگارى در يك شهر خراسان بزرگ حكومتى داشته، و پس از آن كه به عنوان عارفى بزرگ شهرت يافته، گوشه هايى از اسطوره هاى لهراسب كيانى و بودا به سرگذشت او پيوند خورده، خاصّه كه در شاهنامه فردوسى نيز، لهراسب در بلخ سلطنت را رها مى كند و در ديرى به عبادت مى نشيند. و در همان شهر بلخ معابد بودايى و اسطوره بودا - يا بوداها - قصه ديرينه يى بوده است. در فرهنگ چين هم يك شاهزاده اسطوره يى به نام «آن شى كو» از شكوه و جلال سلطنت دل برمى گيرد و به صومعه مى رود، و همه اين اسطوره ها شايد از يك واقعه روزگاران كهن برخاسته باشد! (نگ : جستجو در تصوّف، ص ٥).

سلطان دنيا و دين، ناظر به اين معنى است كه إبراهيم ادهم پادشاه بلخ بوده (!) و پس از رها كردن سلطنت، در راه حق به مقام بالايى رسيده است.

سيمرغ قاف يقين، در اسطوره آريايى سيمرغ، جاى سيمرغ در كوه قاف است و إبراهيم ادهم پس از رها كردن پادشاهى مانند سيمرغ دور از دسترس خلق بوده، و قاف اين سيمرغ رسيدن او به مرتبه يقين در معرفت حق و دوستى اوست.

گنج عالم عزلت، يعنى او در گوشه نشينى خود، انسانى ارزنده و بزرگ است.

گنجينه اسرار دولت، اشاره به دولت عنايت حقّ است، و اسرارى كه او از عالم غيب و از دولت عنايت حق يافته، وجود او را مانند گنجينه يى گرانبها ساخته است.

اقليم اعظم، عالم معرفت است كه وراى هفت اقليم اين دنياى خاكى است.

صدّيق روزگار، يعنى كسى كه در زمان خود، حرمتى مانند حرمت ابو بكر صدّيق دارد.

ابو حنيفه، نگ : بخش ١٨.

جنيد، نگ : بخش ٤٣.

شتر گم كرده ام، سخن در اين نيست كه اين واقعه در زندگى إبراهيم ادهم رخ داده است يا نه؟ امّا در آثار صوفيّه روايتى - يا حديثى - نقل شده كه حكمت

اسرار غيب شتر گم شده مؤمن است، و آن را هرجا پيدا كند، از آن اوست :

الحكمة ضالّة المؤمن فحيث وجدها فهو احقّ بها. (نگ : توضيحات ص ٢٠٣).

ص ٨٨ - الامر اعجل من ذلك، يعنى كار بيش از آن كه تو مى پندارى، به شتاب نياز دارد.

قربوس زين، قسمت برجسته جلوى زين است، كوهه زين.

ص ٨٩ - گوى گريبان حلقه برجسته يى از طلا يا نقره كه دو سر دستمال گردن را با هم نگه مى دارد، يا دكمه بزرگ روى سينه لباس.

واقعه رجال الله، تحوّلى است كه انسان را از علائق زندگى اين جهانى دور مى كند، و به گفته عطّار، ملكوت را بر او مى گشايد.

توبه نصوح يعنى توبه يى كه پايدار است و نمى شكند، و تعبير از آيه ٨ سوره تحريم است : توبوا الى الله توبة نصوحا - به خدا بازگرديد، بازگشتى پندآميز - و در تفسير اين كلمه روايتى هم ساخته اند كه نصوح مردى بوده كه صورت زنانه داشته و در حمّام زنان كار مى كرده و از شستن بدن زنان لذّت مى برده، تا روزى كه گوشواره دختر پادشاه در حمّام گم مى شود، و مى بايست همه زنان را عريان كنند و بگردند، و نصوح به خدا پناه مى برد و از كار ناشايست خود توبه مى كند، و با پيدا شدن گوشواره، او را بازرسى نمى كنند. توبه او را توبه نصوح مى گويند، و گفتم كه روايت مستندى نيست، و تعبير توبه نصوح برگرفته از متن قرآن است، و مولانا جلال الدّين هم كه در دفتر پنجم مثنوى اين قصّه را آورده، مانند همه قصّه هاى ديگر مثنوى، جان كلام او در نتيجه قصّه است نه در واقع شدن آن.

ص ٩٠ - شيخ ابو سعيد، نگ : بخش ٩٥ در ملحقات اين كتاب، و سخنى كه از ابو سعيد درباره غار إبراهيم ادهم نقل شده، در اسرار التّوحيد نيست امّا در صفحه ١٩٤ كتاب سخن از روزى است كه ابن سينا به ديدار بو سعيد مى رود، و بو سعيد قصد زيارت زندرزن دارد، و مؤلّف اسرار التّوحيد مى گويد كه غار إبراهيم ادهم و صومعه او در آن زيارتگاه است.

نام اعظم خداوند، و نام بزرگ و اسم اعظم، يكى از نامهاى پروردگار است كه در روايات صوفيّه ياد كردن آن، مرد حق را به كارهاى خارق عادت قادر مى سازد.

- عليك بالماء و المحراب، يعنى پاكيزه باش و نماز بخوان، به بيان ديگر همواره در ياد حق باش.

ص ٩١ - خونريز بود هميشه در كشور ما. . . اين رباعى لطافتى چون رباعى هاى منسوب به بوسعيد دارد امّا در اسرار التّوحيد نيامده، و در مختارنامه، مجموعه رباعيّات عطّار هم نيست.

ص ٩٢ - من يشترى. . . چه كسى مال حلال (پاك) را با پول حلال خريدار است؟

انّما اموالكم و اولادكم فتنة، آيه ١٥ سوره تغابن است : راستى اموال و فرزندان شما فتنه اند، و در تفسير عرفا، مال و فرزند مانع سير در راه حقّ اند.

ص ٩٣ - ركن يمانى، يكى از چهار ستون يا چهار گوشه كعبه است كه در طرف سرزمين يمن قرار دارد.

گوييم : از إبراهيم عجب نيست قربان كردن پسر را. نظر به إبراهيم پيامبر است كه عهد كرده بود يكى از پسران خود اسماعيل را براى خدا قربان كند، و مى دانيم كه اسماعيل قربان نشد، امّا اين إبراهيم ادهم پسر را قربان كرد و عجب اين است كه عطّار مى گويد : عجب نيست.

ص ٩٤ - اللهمّ اغفر لى ذنوبى : پروردگارا گناهان مرا ببخش.

فاستقم كما امرت، آغاز آيه ١١٢ از سوره هود است : پاى دار چنان كه تو را فرموده اند.

ص ٩٥ - واردى از غيب، يعنى حالى كه در درون مرد به اراده حق مىيد و به اراده حق از دل مى رود (نگ : حال، توضيحات ص ٤)

ص ٩٦ - حقير همّت محجوب باشد، يعنى كسى كه توجه او به چيزهاى كم ارزش - به بهره هاى زندگى اين جهانى - باشد، راهى به اسرار غيب نمى يابد. محجوب يعنى كسى كه چشم باطن او گشوده نيست (نگ : توضيحات ص ١٥ : حجاب).

ص ٩٧ - سفيان، سفيان ثورى، نگ : بخش ١٦.

بسيار علم دارى، در مورد سفيان ثورى، علم حديث است.

شقيق، شقيق بلخى، نگ : بخش ١٧.

نيك در وى نگريست، نعره يى بزد، يعنى آن جوان إبراهيم ادهم را شناخت و

نعره زد.

لبى نان، يعنى يك تكّه نان، لب يك قرص نان.

ص ٩٨ - زادش نماند، يعنى آذوقه اش تمام شد.

سهل بن ابراهيم، فقط مى دانيم كه او هم زمان إبراهيم ادهم و از زاهدان قرن دوّم هجرى است. در اين روايت، مأخذ عطار ترجمه رساله قشيريّه است و در آن كتاب هم توضيح بيشترى نيست.

عطاء سلمى هم، نامش فقط در همين روايت و در مأخذ عطار - ترجمه رساله قشيريّه ص ٧١٦ - آمده است.

ص ٩٩ - معتصم هشتمين خليفه عبّاسى است، و در روايت عطّار خطايى هست، زيرا ولادت معتصم سالها پس از درگذشت إبراهيم ادهم بوده است.

مزيّنى موى او راست مى كرد، يعنى يك سلمانى موى او را اصلاح مى كرد.

ص ١٠٠ - . . . در هر پايه سرّ اقليمى بر من مكشوف شد، يعنى وقتى كه مرا از مسجد به بيرون مى كشيدند، سرم به هر پلّه كه مى خورد، عالمى از اسرار غيب را در مى يافتم.

ص ١٠١ - سبحان آن خدايى كه پاك گردانيده است روى زمين را از متوكّلان، يعنى ادّعاى توكّل نكن، تو متوكّل نيستى. عبارت توكّلت. . . برگرفته از آيه ٥٨ سوره فرقان است : فتوكّل على. . .

مربّع نشسته، يعنى چهار زانو، و در حضور بزرگان - اينجا در نظرگاه حق - دو زانو بايد نشست.

ان كلّ من فى السّموت و. . . آيه ٩٣ سوره مريم است : هر كه در آسمانها و زمين است، جز بنده پروردگار مهربان نيست.

ص ١٠٢ - اين گلخن فانى يعنى دنيا، و گلخن زباله دان است، گلشن باقى آخرت و بهشت است، و نعيم مقيم يعنى نعمت پايدار.

احمد خضرويه، نگ : بخش ٣٣.

عقبه يعنى سر بالايى تند، راه يا مانع دشوار.

ص ١٠٣ - ادعونى. . . از آيه ٦٠ سوره مؤمن است : مرا بخوانيد تا شما را پاسخ گويم، يا دعا كنيد تا بپذيرم.

ص 110، بخش 12: بشر حافي

ص ١٠٤ - سلاسل و اغلال، يعنى زنجيرها و غل هايى كه در دوزخ بر پاى گنهكاران مى نهند (آيه ٧١ سوره مؤمن و آيه ٤ سوره دهر).

ديت او بر كشنده بود، يعنى بر خدا كه روزى او را نداده و او را كشته است.

كسى را مى پاييدند، يعنى منتظر او بودند و مردى گران است، يعنى تنبل است.

گوشت پيش از نان مى خوريد، يعنى غيبت مى كنيد، و اشاره به آيه ١٢ سوره حجرات است: أَيُحِبُّ أَحَدُكُمْ أَنْ يَاكُلَ لَحْمَ أَخِيهِ مَيْتًا؟ (نگ: توضيحات ص ٣٧٤).

تعبير خانه شيطان براى حمّام، ظاهرا به اين دليل است كه مى پنداشته اند حمامها در ساعات خلوت جن دارد.

ص ١٠٥ - خوشه چينى، رسمى است كه هنگام درو كردن محصول، خوشه هاى گندمى را كه در اطراف مزرعه مى مانده، درويشان و نيازمندان برمى چيده اند.

چهل سپر زرين، نگ: ص ٨٧.

ص ١٠٦ - از جمله ابدالان، يعنى از مردان حق. ابدال جمع بدل يكى از مراتب بالاى اولياء حق است امّا در متون عرفانى فارسى غالبا با يك معنى كلّى - عارفان، پرهيزگاران - به كار مى رود.

ص ١٠٧ - نقل است كه صورى. . . نمى دانيم صورى كيست؟ در بعضى از نسخه هاى معتبر تذكره صنوبرى است و باز ناشناخته است.

رجا، رجاء بن حيوة است (نگ: توضيحات ص ٧٩).

كرّاسه يعنى جزوى از قرآن.

ص ١٠٨ - نقل است كه وقتى در كشتى. . . همين روايت با اندك تفاوت درباره مالك دينار (ص ٤٢) و نيز در سرگذشت ذو النّون مصرى (ص ١٢٠) هم آمده است.

نقل است كه روزى بر لب دجله. . . اين روايت را مولانا جلال الدّين در دفتر دوّم مثنوى آورده، و مأخذ او همين روايت عطّار است (نگ:

مثنوى ٢: ٣٢٢١)

ص ١١٠، بخش ١٢: بشر حافي

ص ١١٠ - ابو نصر بشر بن حارث از پارسايان قرن دوّم و اوايل قرن سوم هجرى است

(١٥٥ - ٢٢٧ هـ.) كه در مرو به دنيا آمده و در بغداد در گذشته است.

مى دانيم كه در سرآغاز فصل هاى اين كتاب، سجع هايى مىيد كه گاه تكلّف آميز است و تفسير روشنى نمى پذيرد (نگ : ص سى و پنج) : ايوان مشاهده يعنى درون مرد عارف كه در آن جمال محبوب ازل را مى بيند، و مجاهز يعنى آورنده جهاز و لوازم، و مجاهز ايوان مشاهده، يعنى كسى كه در درون خود يا ديگرى مشاهده جمال حق را ممكن مى سازد (!؟). . . كامل بارگاه كفايت يعنى انسانى كه از نظر كفايت براى سير در راه حق كامل است (!؟) و اگر شما تفسيرى منطقى تر براى آن داشته باشيد، آن را بپذيريد. ممالك صافى يعنى نقاطى كه در آن صفا و پاكدلى هست، دلهاى با صفاى مردان حق، و مالك ممالك صافى يعنى كسى كه محبوب مردان حقّ است، و باز نمى گويم كه شرح مناسب ترى براى اين تعبير نمى توان يافت.

مشار اليه قوم، يعنى كسى كه صوفيان ديگر براى او حرمتى قائل بودند.

فضيل عياض، نگ : بخش ١٠.

علىّ بن خشرم از محدّثان اواخر قرن سوّم هجرى، بعيد است كه خال بشر حافى و مراد او بوده باشد.

ص ١١١ - دست همّت در دامن دولت اوليا زد، يعنى توجّه باطنى خود را به درك فيض از تربيت اولياى حق معطوف ساخت، كسانى كه دولت عنايت حق با آنها بود.

اصحاب خلوات، يعنى كسانى كه در تنهايى خدا را ياد مى كنند، و از ديدار خلق مى گريزند.

هر كه را خداى عزّ و جلّ چشم او شد. . . ناظر به مضمون يك حديث قدسى است، كه پروردگار مى گويد : بنده من با عبادت هاى شبانه مى كوشد كه به من نزديك شود، تا آنجا كه من او را دوست بدارم، و چون گوش و چشم او بشوم تا به من بشنود و به من ببيند - بى يسمع و بى يبصر - چون بمردم از حواس بو البشر/حق مرا شد سمع و ادراك و بصر (مولانا جلال الدّين، مثنوى ١ :

٣١٣٨)

ثعلبه نام چند تن از صحابه پيامبر است.

المؤمن ينظر بنور الله، حديث نبوى است : مؤمن به نور خدا مى بيند.

- احمد حنبل، نگ : بخش ٢٠.

ص ١١٢ - بلال خوّاص، مأخذ عطّار ترجمه رساله قشيريّه است و در آن كتاب هم اطلاع بيشترى درباره او نيست.

ابو عبد الله جلاّ، نگ : بخش ٥٠.

ذو النّون، نگ : بخش ١٣.

سهل، سهل بن عبد الله، نگ : بخش ٢٨.

قمطره يعنى صندوق كتاب، كتاب دان.

عافيت در كلام عرفا يعنى بر كنار ماندن از گرفتارى ها و غم و شادى زندگى مادّى، سلامت نفس.

ص ١١٣ - موافقت، نگ : توضيحات ص ٢٠

احمد بن إبراهيم المطبّب، نام او در كتاب هاى صوفيّه هست و سرگذشت او نيست. كلمه مطبّب هم بايد متطبّب باشد به معنى كسى كه با طبّ آشناست و طبّ پيشه او نيست.

معروف، معروف كرخى، نگ : بخش ٢٩.

نماز پيشين و پسين و. . . نگ : توضيحات ص ٢٣.

بر مائده خلد نشينند در حضرت قدس، يعنى بر سفره بهشت و در وصال پروردگار از نعمات عالم باقى بهره مى برند.

دفع دواعى مى كنند، يعنى خواهش هاى نفس را پس مى زنند و گرفتار آن نمى شوند.

ص ١١٤ - على جرجانى، ظاهرا ضبط نادرستى از نام ابو على جرجانى است (نگ :

بخش ٦٨)

ص ١١٥ - ابرار در لغت يعنى نيكان، امّا در كتب صوفيّه يكى از طبقات رجال الله است كه در بعضى منابع بالاتر از ابدال، و در بعضى منابع پس از ابدال است.

از شبهات، پاك بيرون آيى، يعنى هر چه در حلال بودن آن شبهه يى باشد، بى ترديد از آن صرف نظر كنى. نظير سخنى است از شاه شجاع كرمانى (نگ :

ص ٣٣١).

ص 118، بخش 13: ذو النّون مصري

- عارفان قومىند كه ايشان را نشناسد مگر خداى تعالى، ناظر به اين حديث قدسى است كه اوليائى تحت قبايى، لا يعرفهم غيرى (نگ : توضيحات ص ١٧).

ص ١١٦ - از ادب دست داشتن در ميان برادران. . . مضمون اين مثل است كه بين الأحباب تسقط الآداب.

ص ١١٨، بخش ١٣ : ذو النّون مصري

ص ١١٨ - ابو الفيض ثوبان بن ابراهيم، ذو النّون، از مردم نوبه در جنوب مصر، و يكى از پرآوازه ترين شخصيّت هاى عرفان و تصوّف است (دگ : ٢٤٥ هـ.). درباره او بيشتر منابع حكايت از آن دارد كه ذو النّون علم كيميا مى دانسته و دو كتاب الرّكن الاكبر و الثّقة فى الصّنعة را از آثار او ياد كرده اند كه نسخه يى از آنها در دست نيست. در مورد كيميا هم مى دانيم كه همواره از آرزوهاى نابرآورده بشر بوده است.

اهل ملامت فرقه يى از صوفيان اند كه از جلوه در نظر خلق پرهيز دارند، و گاه با تظاهر به كارهايى خلاف شرع و اخلاق، خود را در چشم ديگران خوار مى كنند، و در ايران سرآمد اين فرقه حمدون قصّار بوده است (نگ : بخش ٣٩).

برهان مرتبت و تجريد، كلمه مرتبت در اين تعبير معناى روشنى ندارد مگر با حذف واو (مرتبت تجريد) بخوانيم كه در نسخه هاى معتبر تذكره به اين صورت نيست. امّا تجريد يعنى رسيدن به آن مرتبه آزادگى و بى نيازى كه مرد حق به ديدار و توجّه خلق نيازى ندارد، و در كلام عطّار، ذو النّون برهان و راهنماى رسيدن به اين مرتبه است.

الفقر فخرى و به افتخر، حديث نبوى است، و فقرى كه در اين حديث مطرح است، نياز به حق و بى نيازى از خلق است، عطّار مى گويد كه ذو النّون راهنماى رسيدن به اين مرتبه، يا نمونه كامل آن است.

ملوك اهل طريقت، يعنى كسانى كه در راه معرفت حق به مقام بالايى رسيده اند، و به عنايت حق، گويى پادشاه اين جهان اند.

- روشى كامل يعنى سلوكى در راه معرفت حق كه هيچ نكته يى در آن فروگذار نشده است.

زنديق در زبان پهلوى زنديك به معنى گنهكار، در دوره اسلام به معنى بى دين به كار رفته، و بيشتر به مانويان اطلاق شده است.

در كار او متحيّر بودندى، يعنى نمى توانستند به قضاوت قطعى درباره او برسند.

كبيره يى آورده، يعنى گناه بزرگى كرده كه مشمول بخشايش خدا نمى شود.

ص ١١٩ - اسكره پياله كوچك است.

خنبره، تلفّظ يا تحرير ديگرى از كلمه خمره است.

ص ١٢٠ - روايت در كشتى نشستن ذو النّون، و ماهيانى كه از دريا سر برآوردند و. . . مشابهى در سرگذشت مالك دينار (ص ٤٢) و إبراهيم ادهم (ص ١٠٨) دارد، و با ذو النّون مناسب تر است زيرا شهرت او هم با اين روايت مناسب است : ذو النّون يعنى صاحب ماهى، كه در روايات لقب يونس پيامبر هم بوده است.

و ظلّلنا عليهم. . . آيه ١٦٠ سوره اعراف است : در سالهاى سرگردانى يهود، سايه ابر را بر آنها افگنديم، و بر آنها ترنجبين و خوراك گوشت تيهو فروريختيم.

ص ١٢٢ - ابدالان، نگ : توضيحات ص ١٠٦

ابو جعفر اعور، ظاهرا يك صوفى هم زمان ذو النّون بوده است. از سرگذشت او چيزى نمى دانيم. اين روايت را عطّار از ترجمه رساله قشيريّه (ص ٦٦٣) گرفته است.

ص ١٢٣ - او را ده سال سكبايى آرزو بود، سكبا آشى است از سبزى و بقولات كه چاشنى آن سركه است. كلمه مخفّف «سركه با» ست، آش ترشى.

ص ١٢٤ - زندقه، نگ : زنديق در توضيحات ص ١١٨.

متوكّل دهمين خليفه عبّاسى است (دگ : ٢٤٧ هـ.) و ذو النّون در زمان او شهرتى داشته است.

خواهر بشر حافى، نگ : ص ١١٧.

احمد سلمى، احمد بن محمّد از صوفيان قرن سوّم هجرى است.

بسط در كلام صوفيان نشاط و سرخوشى مريد يا مراد است در هنگامى كه او

پيوند خود را با حق روشن و استوار مى بيند و خوف قهر ندارد (نگ : قبض و بسط در توضيحات ص ١٦).

چهل موقف ايستاده، موقف محلّ توقّف حاجيان پيش از ورود به مكّه است، و معنى عبارت متن اين است كه چهل بار به حج رفته بود، يا بارها منازل كمال روحانى را طى كرده بود.

ص ١٢٥ - در سطر ٤، ديگر يعنى علاوه بر اين، با اين حال. . .

نماز خفتن يعنى نماز عشاء (نگ : توضيحات ص ٢٣ و ١١٣).

استقامت و ترك ملامت، در اينجا يعنى ادامه دادن به ذكر و عبادت، و گله نكردن از پروردگار. ملامت، در اينجا اصطلاح صوفيانه نيست (نگ :

توضيحات ص ١١٨)

آن راهزن مدّعى، اشاره به ذو النّون است كه به مريد گفته بود : نماز خفتن مكن! (نگ : به مى سجّاده رنگين كن، گرت پير مغان گويد - حافظ).

ص ١٢٦ - او محفوظ است، يعنى بنده صادق را خدا از گناه بازمى دارد، عصمت حق با اوست.

غلام كشتن خضر، اشاره به آيه هاى ٦٥ تا ٨٤ سوره كهف است كه موسى هم سفر خضر مى شود و خضر با او شرط مى كند كه هر چه مى بيند، اعتراض نكند. يكى از آن موارد اين است كه خضر در راه كودكى را مى كشد و توجيه او اين است كه در اين كودك مايه فساد بود و اگر كشته نمى شد آبروى پدر و مادر نيكوكارش را بر باد مى داد، و عطّار مى گويد : اين امر خدا به خضر نبود امّا مشيّت او بود و به دست خضر بايد به انجام مى رسيد!

خود را مشهور كند به دوستى او، يعنى غم عشق حق را با رفتار و گفتار خود ظاهر كند.

ص ١٢٧ - گبرى چهل ساله را ارزان مى فروشى، يعنى به كسى كه چهل سال بى دين بوده، به اين سادگى لطف مى كنى!

فعّال لما يريد، از آيه ١٦ سوره بروج و در وصف پروردگار است : هر چه بخواهد مى كند، يعنى كار او را با ميزان عقل دنيايى ما نبايد سنجيد.

- حيا را برگرفتم، يعنى با اين كه شايستگى ندارم، به درگاه تو روى آورده ام.

ذلّ حجاب، يعنى ذلّت و بدبختى كسى كه چشم باطن او گشوده نيست (حجاب، نگ : توضيحات ص ١٥)

محاسب نفس بود، يعنى همواره حساب نيك و بد اعمال خود را پيش چشم داشته باشد.

ص ١٢٨ - به بلايى مبتلا شود و راضى گردد، يعنى در هنگام بلا نيز شاد و سپاسگزار از حق باشد (نگ : توضيحات ص ١٣٣).

مردمان تا ترسكار باشند، ترسكار يعنى خايف (نگ : خوف در توضيحات ص ٢٦ و ٥٠).

تن در گرو شيطان، يعنى گرفتار هوس و شهوت.

با قرب اجل درازى امل، يعنى اين كه مرگ به ما نزديك است، و ما هنوز آرزوهاى دور و دراز داريم، و به بيان ديگر از مرگ نمى ترسيم و به فكر آخرت نيستيم.

زلّت هاى سلف حجّت خويش كرده باشد، يعنى گناه بكند و بگويد : چه عيبى دارد؟ گذشتگان هم اين كارها را كرده اند.

صاحب همّت يعنى كسى كه باطن او به راه حق توجّه دارد، و در مقابل صاحب ارادت يعنى كسى كه فكر مى كند همه كارها را خود او مى كند و صاحب اختيار است (نگ : توضيحات ص ٣٨٤).

صدّيق ابو بكر است (نگ : توضيحات ص ١١)، و حق تعالى صاحبش خواند، يعنى او را دوست ناميد، و نمى دانم اين سخن اشاره به كدام كلام حقّ است؟ به هر حال ابو بكر از صحابه پيامبر است.

ص ١٢٩ - گناه مقرّبان حسنات ابرار است، ترجمه اين سخن ابو سعيد خرّاز (بخش ٤٥) است : حسنات الابرار سيئات المقرّبين، يعنى آنچه نيكان مى كنند، در نظر مقرّبان درگاه حق و در پيشگاه حق نيكى نيست، ارزشى ندارد.

بساط مجد گسترند، يعنى عظمت پروردگار جلوه كند.

كاس محبّت، يعنى جامى از محبّت پروردگار.

- خوف فراق، در اينجا ترس از فراق حقّ است (نگ : بيم قطعيت، در توضيحات ص ٧٠).

هر ساعتى نزديك تر بود، يعنى اگر در راه حقّ است بايد هر لحظه به حق نزديك تر شود.

ص ١٣٠ - انّما يخشى الله. . . آيه ٢٨ سوره فاطر است : بى گمان دانايان از خدا مى ترسند.

هر ساعتى حالتى ديگر، ناظر به اين معنى است كه احوال مردان حق به اراده حق در دل آنها مىيد يا از دل مى رود (نگ توضيحات ص ٤ و ٩٥).

او را معرفت مؤدّب بود، يعنى شناخت حق به او آداب و رفتار مىموزد.

به نور آفتاب آفتاب را توان ديد، نگ : آفتاب آمد دليل آفتاب (مولانا جلال الدّين، مثنوى ١ : ١١٦).

صدّيق اكبر گفت : لست بخيركم، ابو بكر پس از انتخاب به خلافت گفت : من بهترين شما نبودم.

اكبر ذنبى. . . بزرگترين گناه من اين است كه بگويم او را مى شناسم.

به حق ايشان باشند، يعنى كسى بودن آنها را حق بايد تأييد كند.

ص ١٣١ - چون بنده يى را دوست گيرم. . . اشاره به يك حديث قدسى است (نگ :

توضيحات ص ١١١ : هر كه را خداى عزّ و جلّ چشم او شد. . .).

خوف، رقيب عمل است، يعنى اگر كسى از خدا بترسد، همين ترس، او را از كار خلاف بازمى دارد.

ص ١٣٢ - با خدا به مقام ايستاده بود، يعنى همواره خود را در برابر حق، و حق را ناظر بر خود بداند.

سماع واردى است خدايى، يعنى سماع رقص و پايكوبى نيست، بايد به مشيّت پروردگار، حالى مناسب با سماع در دل مرد حق بيايد، و آنگاه سماع در راه حقّ است.

عيش انس، يعنى خوشى انس با حق.

ص ١٣٣ - عالم غيب بيند به روح، يعنى عالم غيب را به روشنى باطن مى بيند.

جوش زدن دوستى در عين بلا، نگ : توضيحات ص ١٢٨ : به بلايى مبتلا شود و

راضى گردد.

طاعت را از دشمن نگه دارد، دشمن طاعت شيطان و هوا و هوس است، يا ريا و تظاهر.

غايب ماند از گوش با يقين داشتن، يعنى در شناخت حق دچار شكّ است.

ص ١٣٤ - اندوه مخور بر مقصود، و ذكر معبود موجود، يعنى در حالى كه مقصود به دست نمىيد امّا مى توان به ياد حق بود، با همان ياد حق شاد باش.

ص ١٣٥ - استقامتى كه در وى گشتن نبود، يعنى استقامت در بندگى حق، فاستقم كما امرت (آيه ١٥ سوره شورى و توضيحات ص ٩٤).

محاسبت خود كردن، يعنى نيك و بد كارهاى خود را همواره در نظر داشتن (نگ : توضيحات ص ١٢٧ : محاسب نفس بود).

خلع ارباب، يعنى بنده دنيا و دنياداران نبودن، و بيرون آوردن نفس از ربوبيّت هم به همين معنى است كه انسان بنده هواى نفس و منافع دنيايى خود نباشد.

يوسف بن الحسين، نگ : بخش ٣٧.

ص ١٣٦ - از هر چه گذشته و از هر چه ناآمده. . . ظاهر اين عبارت يادآور سخن خيّام است كه برنامده و گذشته بنياد مكن، امّا در كلام صوفيان بهره بردن از حال است براى درك عالم معنا، و «نقد وقت را باش» در دنباله سخن ذو النّون به همين معنى است.

تحيّر، بعد از آن. . . بعد از آن حيوة، حيات در اينجا حيات جاودان در وصال حق است، بقاء بالله.

الخوف امرضنى و. . . يعنى : خوف حق بيمارم كرد، و شوق ديدار حق مرا به آتش كشيد. و محبّت حق مرا در بستر مرگ انداخت، و سرانجام پروردگار به من زندگى ديگرى داد.

ص ١٣٧ - هذا حبيب الله. . . اين دوست خداست، در عشق او جان سپرده است، كشته خداست و به شمشير او جان سپرده است. روايت پرواز مرغان بر جنازه ذو النّون، در بخش ٢٠ هم درباره احمد حنبل آمده است (نگ : ص ٢٢٥).

تشوير خوردند، يعنى تأسّف خوردند، پشيمان شدند.

جفايى كه با او كرده بودند، اين بود كه او را زنديق مى شمردند (نگ : ص ١١٨).

ص 138، بخش 14: بايزيد بسطامي

ص ١٣٨، بخش ١٤ : بايزيد بسطامي

ص ١٣٨ - ابو يزيد طيفور بن عيسى بسطامى، عارف نامدار سده سوّم هجرى، يكى از چهره هاى استثنائى مكتب عرفان ايرانى است. هفتاد و سه سال زندگى او در سال ٢٦١ هـ. پايان يافته، بيشتر در زادگاهش بسطام زيسته، آرامگاهش نيز در بسطام است و كسانى چون ناصر خسرو و ياقوت حموى خاك او را زيارت كرده اند.

بايزيد در ميان صوفيان پيشواى مكتب «سكر» است كه سالك يا عارف را مست عشق حق مى داند و هر جنبش او را ناشى از اراده حق مى بيند امّا نه اين كه هر ناشايستى از انسان سر بزند به پروردگار نسبت دهد و مسئوليّت بنده را ناديده انگارد. در برابر «سكر» بايزيد، مكتب «صحو» جنيد بغدادى است كه انسان را هشيار و مسئول درگاه حق مى بيند (نگ : بخش ٤٣، ص ٣٦٣).

سلطان العارفين، پادشاه مردان واصل به حق، لقبى است كه در زمان بايزيد هم براى او به كار مى رفته.

محقّقين يعنى كسانى كه حقيقت هستى را شناخته اند، عارفان، واصلان.

خليفه الهى، اولياى حق نماينده پروردگارند، و انسانى كه در اين جهان وجود سودمندى باشد، مطابق آيه ٣٠ سوره بقره خليفه خدا در اين جهان است.

دعامه يعنى ستون، تكيه گاه، بزرگ يك قوم.

قطب عالم، در طبقه بندى مردان حق، بالاتر از مراتبى چون اوتاد و ابرار و اخيار و ابدال، يك تن است كه او را قطب مى گويند و طبقات رجال الله در سايه هدايت او هستند و او را قطب، قطب عالم و قطب المدار، و نيز غوث مى گويند. در منابع صوفيّه ديدار قطب همواره يك امر ممكن و عينى نيست، و حتّى گاه قطب چهره يى است مانند خضر، يا دل پيامبر است كه از راه باطن با دلهاى مردان حق ديدارى باطنى دارد (نگ : ابدالان، توضيحات ص ١٠٦ و ١٢٢).

در مقام قرب و هيبت، سالكى كه به مقام قرب حق مى رسد، دچار حيرت و مغلوب هيبت حق مى شود، و به اين دليل مقام قرب، مقام هيبت نيز هست.

نهايت ميدان روندگان كه. . . يعنى : حتّى واصلان به مرتبه توحيد هم به مرتبه

بايزيد نمى رسند، و آخرين حدّ كمال آنها را با نخستين منازل روحانى بايزيد مى توان سنجيد.

دويست سال بر بستانى بگذرد تا چون ما گلى بشكفد. عطّار اين سخن را بيان عظمت بايزيد پنداشته، امّا بايزيد در مواردى به طنز درباره خود سخن مى گويد، و چنين خودستايى در او نيست روايات احوال و سخنان او در اين بخش، اين معنى را تأييد مى كند.

ابو سعيد ابو الخير، نگ : بخش ٩٥ در ملحقات اين كتاب.

هژده هزار عالم (نگ : توضيحات ص ٢٠). معنى سخن بو سعيد اين است كه تأثير روحانى بايزيد هميشه و همه جا هست.

ص ١٣٩ - چون لقمه يى در دهان نهادمى كه. . . مشابه اين روايت در سرگذشت عبد الله بن مبارك نيز هست (ص ١٨٩).

ان اشكر لى. . . آيه ٣١ سوره لقمان است.

روايت ديدار بايزيد با امام صادق و درك فيض از او، با تاريخ تطبيق نمى كند زيرا درگذشت امام صادق (١٤٣ هـ.) سالها پيش از ولادت بايزيد بوده است.

باز بسطام رو كه كار تو تمام شد، يعنى تو آنچه بايد بياموزى، آموختى، برو و ديگران را هدايت كن.

ص ١٤٠ - انّى انا الله. . . از آيه ٣٠ سوره قصص است، امّا تمام آنچه بايزيد گفته است، عبارت عين آيه قرآن نيست و در ذهن او نظر به «انا ربّكم الاعلى» فرعون است (آيه ٢٤ سوره نازعات).

صمّ بكم. . . از آيه ١٨ سوره بقره است درباره كسانى كه هدايت نمى پذيرند و پروردگار آنها را در جهل و تاريكى نگه مى دارد : گنگ و كر و كور، بىنكه به راه صلاح بازگردند. امّا بايزيد به اين معنى آيه نظر نداشته، و عبارت آيه را به احوال عاشقان حق ربط داده است. عبارات بعد اين معنى را تأييد مى كند.

(نگ : توضيحات ص ١٣٨ : در مقام قرب و هيبت)

ص ١٤١ - ذو النون مصرى، نگ : بخش ١٣.

ص ١٤٢ - در كوزه و در سبوى آب نبود، ظاهرا سبو ظرف بزرگترى مانند يك خمره بوده

است كه در آن آب ذخيره مى كرده اند.

تخم معصفر، يا تخم عصفر، تخم گل كافشه است كه در رنگرزى رنگ زرد و نارنجى مى دهد! اين روايت در منابع ديگر به شبلى منسوب است كه شبلى انبانى گندم مى خرد و مورى در آن است و. . .

. . از خود آينه اى ساختم، ناظر به روش ساختن آينه در قديم است كه صفحه آهنى را آن قدر صيقل مى داده اند تا تصوير اشياء را بازمى نموده است.

زنّار در كلام صوفيان به طور كلّى نشانه بى دينى است، و كاربرد اين كلمه هميشه به معنى كمربند زردشتيان يا كمربند ترسايان اهل ذمّه در قرون اوايل اسلام نيست. زنّار بريدن به طور كلّى يعنى ايمان آوردن.

چارتكبيرى در كار ايشان كردم، يعنى ايشان را مرده پنداشتم. در نماز ميّت سنّى ها چهار بار الله اكبر مى گويند و شيعيان پنج بار.

ص ١٤٣ - يك بار عزم حج كرد. . . اين روايت مشابهى در سرگذشت بشر حافى دارد (ص ١١٤)

چندان عظمت بر من سايه انداخت كه. . . (نگ : توضيحات ص ١٣٨ : در مقام قرب و هيبت).

عيسى بسطامى، روشن است كه از مريدان بايزيد بوده امّا از سرگذشت او اطلاع زيادى نداريم.

شيخ سهلكى از صوفيان قرن پنجم است. حال قبض و بسط، نگ : توضيحات ص ١٦ و ١٢٤.

سبحانى! ما اعظم شأنى! ستايش مرا كه پايه من چه بلند است! اين سخن مثل انا الحقّ حلاّج است و عارفان اين شأن و اين ستايش را شأن حق و ستايش حق بر زبان بنده مى دانند (نگ : صفحه بعد، نزّه الجبّار نفسه. . .).

ص ١٤٤ - چند صعوه يى، يعنى به اندازه يك گنجشگ.

نزّه الجبّار. . . پروردگار خود را بر زبان بنده اش ستود، گوينده حق بود نه بايزيد.

وقتى سيبى سرخ بگرفت، اين روايت ناظر به مواردى است كه صفت لطيف در قرآن براى پروردگار به كار رفته است (آيه ١٠٣ سوره انعام، آيه ٦٣ سوره

حج و. . .).

اعور يعنى نابينا، و خاصّه كسى كه يك چشم او نابيناست.

جمّازه شتر تيزرو است.

ص ١٤٥ - چشم فروگرفته باز كنم و. . . يعنى همه چيز را زير و رو كنم، و اسرار ناگفته را بازگويم. در اين سخن چشم فروگرفته اشاره يى هم به يك چشم نابيناى آن مرد دارد (نگ : اعور).

زنّار، نگ : توضيحات ص ١٤٢.

او طالب من بود و من مطلوب، ناظر به مضمون آيه ٥٤ سوره مائده است : يحبّهم و يحبّونه. منظور اين است كه طلب بنده هم به اراده حقّ است.

ابو موسى ديبلى از صوفيان قرن سوّم هجرى و معاصر بايزيد بوده، و مأخذ عطّار ترجمه رساله قشيريّه است (ص ٢٤٦)

ص ١٤٦ - ابو تراب نخشبى است (نگ : بخش ٣٤).

گرم رو و صاحب وجد، يعنى كسى كه در راه حق شور و هيجانى دارد، و مشاهده آثار خلقت و ذوق درك اسرار حق او را از خود بيخود مى كند، و چنين احوالى مناسبت با شيوه سكر بايزيد هم دارد (نگ : توضيحات ص ١٣٨).

به آب رفته بود، يعنى براى آوردن آب سرچشمه رفته بود.

زنان مصر، اشاره به مضمون آيه هاى ٣١ و ٥٠ سوره يوسف است.

يحيى معاذ رازى، نگ : بخش ٣٥.

هل من مزيد؟ يعنى آيا بازهم هست؟ عبارت از آيه ٣٠ سوره ق است. مضمون آيه ربطى به اين سخن بايزيد ندارد و در آن سخن از دوزخ است كه گنهكاران را پياپى فرومى خورد و مى گويد : ديگر نيست؟

بايزيد. . . آن سرّ او ياد كرد و. . . و عطّار نمى گويد كه آن سرّ چه بود؟

ص ١٤٧ - اعوذ بك. . . پناه بر تو از آن كه من اين مقام را بخواهم.

آن واقعه، نگ : توضيحات ص ٨٩ : واقعه رجال الله.

احمد بن حرب، نگ : بخش ٢٦.

ذو النّون، نگ : بخش ١٣.

ص ١٤٨ - سبق السّبق، يعنى ازل، زمانى كه خلقت آفريدگان هنوز به عالم صورت نيامده بود.

ص ١٤٩ - اگر تو دامن به خود باززنى، يعنى خود را از مخلوق ديگر - حتّى از سگ - بهتر بدانى.

زنّار، نگ : توضيحات ص ١٤٢.

محجوبى به نفس خويش، يعنى از خودبينى قادر به درك عالم غيب نيستى (نگ : محجوب، توضيحات ص ٩٦).

ص ١٥٠ - شقيق بلخى، نگ : بخش ١٧.

چهارصد خروار كتاب، نگ : چند اشتروار كتاب، ص ٢٠١.

ص ١٥١ - تخلّقوا. . . به خوى پروردگار آراسته شويد، و منظور بايزيد در اينجا اين است كه اگر انسان استغناى طبع داشته باشد، به توكّل هم نيازى نيست.

احمد بن خضرويه، نگ : بخش ٣٣.

ص ١٥٢ - سراى كرامت يعنى دنياى ديگر كه در آن بندگان مشمول كرامت و لطف حقّ اند.

گبرى را گفتند : مسلمان شو. . . اين حكايت را مولانا جلال الدّين با تفصيل در مثنوى آورده است (نگ : مثنوى ٥ : ٣٣٥٨).

ص ١٥٣ - إبراهيم هروى، ظاهرا منظور، ابو اسحاق إبراهيم ستنبه است كه معاصر إبراهيم ادهم بوده، و نبايد بايزيد را ديده باشد.

اوّلين و آخرين يعنى مردم روزگاران كهن و روزگاران ما، و تعبيرى است كه در آيه ٤٩ سوره واقعه به كار رفته است.

دانشمند در آثار عطّار ترجمه كلمه فقيه است!

طاماتى در وى بسته است، طامات جمع طامة به معنى بلا و مصيبت است امّا صورت جمع آن به معنى سخنانى است كه صوفيان مى گويند و با معتقدات عوام برخورد دارد، شطح و طامات.

ص ١٥٤ - س ١٠، اين سخن از كفش و كشف، در سرگذشت يوسف بن حسين هم مشابهى دارد (نگ : ص ٣٣٤)

قرّاء يعنى قارى قرآن. . . و نفسى بدان قرّا حواله كرد، يعنى نفس خود را به

سوى او دميد، يا فوت كرد (!)

بار پيلان بر خران ننهند، يعنى آن قرّاء نمى تواند عوالم روحانى و معنوى بايزيد را درك كند.

سعيد منچورانى را نمى دانيم كيست، فقط مى دانيم كه از معاصران بايزيد بوده است. در بعضى از دست نويس هاى تذكرة الأولياء مى خورانى است و نبايد درست باشد زيرا منچوران يا منجوران از دهات بلخ است امّا جايى به نام مى خوران در منابع جغرافيايى نيست.

ابو سعيد راعى از مريدان بايزيد است و با شغل چوپانى زندگى مى كرده است.

اقطاع يعنى سپردن ملك به كسى تا براى خود در آن زراعت كند.

ص ١٥٥ - مويى را گنج نبود، يعنى وجودم به تمامى در غلبات شوق بود.

نقل است كه شقيق بلخى و ابو تراب نخشبى (بخش هاى ١٧ و ٣٤). . . «ابو تراب گفت. . .» يعنى به آن مريد بايزيد گفت : بخور. در ادامه روايت همان مريد را بايزيد مى گويد : رانده حضرت است.

ص ١٥٦ - روايت سؤال از حيا و جواب بايزيد مشابهى در سرگذشت سرى سقطى دارد (نگ : ص ٢٨٩).

مرا به نيم دانگ بگذارنند، نيم دانگ يك هشتم سكّه درهم، و درهم يك مثقال نقره است.

ص ١٥٧ - حاتم اصمّ، نگ : بخش ٢٧.

كسى را كه او بند كرد، اشاره به آيه ٧ سوره بقره است : ختم الله على قلوبهم و على سمعهم و على ابصارهم غشاوة.

و ما قدروا الله. . . از آيه ٩١ سوره انعام است : قدر خدا را چنان كه بايد ندانستند.

تحرّك مردان بدانى، يعنى بفهمى كه مرد عارف از مشاهده عظمت حق مى لرزد.

ص ١٥٩ - آمد آمد و به سر آمد، يعنى بايزيد به سوى حق آمد، واصل شد.

ذو النّون، نگ : بخش ١٣.

مرا افسوس مى كنى، يعنى مرا مسخره مى كنى.

ص ١٦٠ - هژده هزار عالم، نگ : توضيحات ص ٢٠.

ناشسته رو، يعنى كسى كه شايستگى درك عالم غيب را ندارد. اين تركيب را مولانا جلال الدّين مكرّر در مثنوى به همين معنى به كار برده است (نگ : به درگاه عزّت شدم. . . ص ١٦٤).

ابو نصر قشيرى، ابو نصر عبد الرّحيم فرزند ابو القاسم قشيرى صاحب رساله قشيريّه است، و نوشته اند كه مردى هشيار و در ادب عرب، كلام، تفسير، و نيز در علوم رياضى متبحّر بوده، در نظاميّه بغداد درس مى گفته، و بعدها در نيشابور رئيس شافعيان شده، و در سال ٥١٤ هـ. درگذشته است.

اوّلين و آخرين، نگ : توضيحات ص ١٥٣.

ص ١٦١ - الرّحمن على العرش استوى، پروردگار بر عرش تكيه زد. اين عبارت سه بار در آيات قرآن آمده است، امّا در اينجا بايزيد خواهد گفت كه آن عرش دل مرد عارف است : انا عند المنكسرة قلوبهم، من نزد دل شكستگانم. گر مرا جويى، در آن دلها طلب (مولانا جلال الدّين، مثنوى ١ : ٢٦٦٧).

دع نفسك و تعال، خود را واگذار و بيا. نگ : توضيحات ص ١٦٣ : طلّق نفسك. . .

زلّه غذايى است علاوه بر پذيرايى ميزبان، كه مهمان به خانه خود مى برد، و در اينجا همان رحمت بر همه خلايق است كه بايزيد از حق مى خواهد.

ص ١٦٢ - هفتاد زنّار. . . اين يكى گشادن كار تو نيست، نظر به مراتب بالاى معرفت حقّ است كه جز با عنايت حق ممكن نمى شود (زنّار، نگ : توضيحات ص ١٤٢ و ١٤٩).

ص ١٦٣ - طلّق نفسك ثلثا. . . نگ : دع نفسك. . . در توضيحات ص ١٦١.

الست بربّكم. . . اشاره به آيه ١٧٢ سوره اعراف است كه پروردگار در ازل، پيش از خلقت صورى جهان، از بندگان پرسيد كه آيا من پروردگارتان نيستم؟ و همه آفريدگان به پروردگارى او گواهى دادند، و انسان به موجب آيه ٧٢ سوره احزاب تنها آفريده اى است كه بار امانت اسرار حق را بر دوش دارد.

اقطاع، نگ : توضيحات ص ١٥٤.

هژده هزار عالم، نگ : توضيحات ص ٢٠.

ص ١٦٤ - به درگاه عزّت شدم، هيچ زحمت نبود. . . يعنى مزاحمت يا ازدحامى نبود،

مدّعيان به درگاه عزّت راه نيافته بودند (نگ : ص ١٦٠، درگاهى بدين عظيمى و چنين خالى!).

خلايق به جملگى در ميان دو انگشت خود بديدم، ناظر به اين روايت - يا حديث! - است : انّ قلوب بنى آدم كلّها بين اصبعين من اصابع الرّحمن، اما بايزيد در اينجا سخن از دو انگشت خود مى گويد، و در اين بخش كتاب مكرّر مى بينيم كه او خود را فانى در حق مى بيند. در همين صفحه نگاه كنيد به : «حقّ است كه به زبان من سخن مى گويد و من در ميانه ناپديد».

ص ١٦٥ - خداشناسان ثواب بهشت اند. . . يعنى خود علاقه يى به بهشت ندارند، براى بهشت خوب است كه آنها را به بهشت ببرند (نگ : هر كه خداى را شناخت، بهشت را ثوابى گردد، ص ١٦٨).

ص ١٦٦ - در معاينه، كار نقد است. . . يعنى اگر كسى به مرتبه ديدن غيب برسد، راه وصال را پيموده است امّا اگر به مشاهده غيب به چشم باطن توفيق يابد، مرتبه يى است بسيار بالاتر.

عبادت اهل معرفت را پاس انفاس است، يعنى آنها در هر نفس در حال عبادت اند.

اين قصّه را الم بايد كه از قلم هيچ نيايد، يعنى معرفت حق را در كتاب و مدرسه نمى توان يافت. دفتر صوفى سواد و حرف نيست (مولانا جلال الدّين، مثنوى ٢ :

١٦٠).

عارف برسد، يعنى تمام شود، در حق فانى شود.

ص ١٦٧ - عارفان در عيان مكان نجويند و. . . يعنى هر چه جز معرفت ذات حق، يا در شمار ادراكات رهروان حق باشد، در نظر يك عارف كامل هيچ است، ذرارى جمع ذريّه به معنى نسل است.

كاشكى خلق به شناخت خود توانستى رسيد كه. . . ناظر به اين حديث است :

من عرف نفسه فقد عرف ربّه. اين سخن از پيامبر، از مولا على و پيش از آن از سقراط روايت شده است.

ص ١٦٨ - حاجيان به قالب. . . يعنى فقط تن آنها طواف مى كند، دل جاى ديگر است.

- علمى كه علما ندانند، علم باطن است كه اهل مدرسه به آن راه ندارند.

آرام و هيبت، نگ : مقام قرب و هيبت، در توضيحات ص ١٣٨.

هر چه هست در دو قدم حاصل آيد. . . اين سخن بايزيد كه در صفحه ١٧٣ نيز به عبارتى ديگر آمده، در كلام حلاّج نيز مشابهى دارد (نگ : دو قدم است و رسيدنى، ص ٥١٣) و مولانا جلال الدّين هم در دفتر چهارم مثنوى آن را بر زبان مجنون گذاشته است : خطوتينى بود اين ره تا وصال/مانده ام در ره ز شستت شصت سال (مثنوى ٤ : ١٥٥٠).

هر كه جاهل حقّ است. . . يعنى هر كه در مقام قرب و هيبت است و خودى نمى شناسد تا سخن از علم و جهل خود بگويد (نگ : توضيحات ص ١٣٨ در مقام قرب و هيبت).

عارف طيّار است و زاهد سيّار، نگ : سير عارف هر دمى تا تخت شاه/سير زاهد هر مهى يك روزه راه (مولانا، مثنوى ٥ : ٢١٨٢).

هر كه خداى را شناخت، بهشت. . . نگ : ص ١٦٥، خداى شناسان ثواب بهشت اند.

ص ١٦٩ - گفتند : خدايا ما را از امّت محمّد گردان، ناظر به آيه ١٥٧ سوره اعراف و آيه ٦ سوره صفّ است.

اقدام ايشان به تحت ثرى بود و. . . ثرى دنياى خاكى است، و اعلى علّيّين در تفسير آيه ١٨ سوره مطفّفين جايى است كه كارنامه نيكان در آن نگهدارى مى شود، مفسّران نشانى آن را در بالاى آسمان هفتم و قائمه راست عرش الهى داده اند (!) امّا عرفا آن را به معنى ملكوت اعلى مى دانند.

هو الاوّل و الآخر و. . . در آيه ٣ سوره حديد اين كلمات اوصاف پروردگار است، و در اين سخن، آن كه در سبقت رفته است، يعنى آنچه در ازل پروردگار براى آفريدگان اراده كرده است.

در حواله مشويد، يعنى گرفتار آن نشويد، يا مغرور نشويد، و «كار خداى كن فيكون است» يعنى امرى است كه مى تواند نتايجى فراتر از انتظار ما و بيرون از منطق اين جهانى ما به بار آورد.

ص ١٧٠ - قبض و بسط، نگ : توضيحات ص ١٦ و ١٢٤.

غضّا طريّا يعنى تازه و باطراوت.

ص ١٧١ - علّيّين در اينجا يعنى حضرت پروردگار، جايى وراى اين جهان (نگ :

توضيحات ص ١٦٩ : اقدام ايشان. . .) و اسفل السّافلين در آيه ٥ سوره تين (سوره ٩٥) جاى گنهكاران، و قعر دوزخ است.

تو از راه برخيز و به حق رسيدى، يعنى توجّه به خود و اسير نفس بودن مانع وصال حقّ است. تو خود حجاب خودى حافظ! از ميان برخيز.

كورى و كرى و گنگى، يعنى اين كه در راه شناخت حق، توانايى و درك خود را به حساب نياورى. اين تعبيرها اقتباس از صمّ بكم عمى است كه غالبا در آيات قرآن در وصف كافران و گنهكاران آمده، و عرفا آن را براى بيان احوال واصلان حق به عاريت گرفته اند (نگ : توضيحات ص ١٤٠).

ص ١٧٢ - آنچه مقصود است، مقيم است. . . يعنى پروردگار در تمام هستى ثابت و حاضر است، و با سفر به او نمى توان رسيد. در اينجا اصطلاح صوفى مقيم يا مسافر مورد نظر نيست.

سهل بن عبد الله، نگ : بخش ٢٨.

من عرف الله كلّ لسانه، حديث نبوى است : هر كه خدا را شناخت، زبانش از گفتن بازمى ماند. هر چه گويم عشق را شرح و بيان/چون به عشق آيم خجل باشم از آن (مثنوى ١ : ١١٢).

ص ١٧٣ - احمد خضرويه، نگ : بخشش ٣٣.

غايب شو از راه و پيوستى به الله. نگ : هر چه هست در دو قدم حاصل آيد (ص ١٦٨).

انا ربّكم الاعلى از آيه ٢٤ سوره نازعات است كه فرعون گفت : من پروردگار والاى شما هستم.

شانزده سال در محراب بودم. . . نگ : نقل است كه چون به در مسجد رسيدى. . .

تكرار همين روايت با اندك تفاوت (ص ١٤٢).

دوستى او مرا سابق بود، اشاره به آيه ٥٤ سوره مائده است : يحبّهم و يحبّونه، كه

محبّت حق به بندگان، پيش از محبّت بندگان به حق ياد شده است.

ص ١٧٤ - غسل از پاكى، يعنى از ادّعاى پاكى، از عجب و خود بينى.

ص ١٧٥ - ترك خود گوى و به من رسيدى، نگ : دع نفسك و تعال (ص ١٦١).

معراج شيخ بايزيد. در اين بخش ١٤ تذكرة الأولياء، بايزيد مكرّر از رسيدن به حضرت حق سخن گفته و در مواردى سخنان خود را، كلام حق دانسته كه بر زبان بايزيد مىيد، و «بايزيد در ميانه ناپديد» (ص ١٦٤). در اين معراج نامه هم، او را در يكى از همان خلسه هاى شاعرانه و عارفانه مى بينيم. پروردگار «عظمت و هويّت» خود را در بايزيد متجلّى مى كند، امّا بايزيد هنوز «كدورت» وجود اين جهانى خود خود را مى بيند و مى داند كه هر چه هست، حقّ است، و نور و عزّت و عظمت از بايزيد نيست.

ص ١٧٦ - و حتّى پرستش هم از حقّ است، «مباشر افعال» بايزيد است. پروردگار «خودى خود را بى زحمت وجود بايزيد به بايزيد مى نمايد»، وجود اين جهانى او را فانى، و روح بايزيد را به بقاى خود باقى مى گرداند. . . و «علم كسبى» او را مى گيرد و به او «علم ازلى» مى دهد، و زبان و چشم و گوش او مى شود تا به حق ببيند، به حق بشنود، و هر چه مى گويد، گفته حق باشد (نگ : توضيحات ص ١١١؛ هر كه را خداى عزّ و جلّ چشم او شد. . . - نيز نگ : مقدّمه دوّم درباره اين توضيحات، ص چهل و يك).

تو اگر شكر گويى از خود، گويى به از آن كه رهى. . . نگ : سخن حلاّج : تو به جاى من شكر كن خود را، كه شكر آن است و بس (ص ٥١٣).

ص ١٧٧ - صفات من در صفات او برسيد، يعنى صفات اين جهانى من در اوصاف پروردگار فانى شد.

اگر سبق رحمت من نبودى. . . ناظر به اين حديث قدسى است كه سبقت رحمتى غضبى، و در آثار عرفا، تفسير اين حديث اين است كه پروردگار گناه بنده را مى بخشد، و او را در پناه رحمت خود مىورد.

به نظر قهّارى، به واسطه جبّارى. . . نيز از من كسى اثر نديد» يعنى قهّارى و جبّارى پروردگار «خود» مرا نابود كرد و ديگر نشانى از «من» بايزيد بر جاى

نماند.

صدره يعنى سينه پوش، پوشش كلفت بىستين كه بالاتنه را مى پوشاند و بيشتر براى حفاظت است.

ص ١٧٩ - خدر خاصّ سراپرده الوهيّت است، آنجا كه جز خداى نيست (نگ : مخدّره خدر خاص، رابعه، ص ٦١). و اين كه محمّد در پيشان در خدر خاصّ است، يعنى يك وجود انسانى حتّى در مقام محمّد به درون خدر خاص راه ندارد، تا چه رسد به بايزيد كه «طناب خيمه محمّد» را هم نتوانسته است ببيند. اين قسمت تا آخر صفحه، توضيح عطّار بر عبارات معراج نامه بايزيد است.

مريد ابو تراب. . . نگ : ص ١٤٦.

اكتحال كن يعنى سرمه بكش، ديد خود را تقويت كن.

آن كه نطق او بى ينطق و. . . بود (نگ : توضيحات ص ١١١ و ١٧٦).

لوائى اعظم من لواء محمّد، عطّار توضيح مى دهد كه اين دعوى بايزيد نيست.

لواء حقّ بالاى لواى محمّد است (نگ : نزّه الجبّار نفسه على لسان عبده، ص ١٤٤ و توضيح آن).

انّى انا الله، اشاره به آيه ٣٠ سوره قصص است كه درخت به موسى مى گويد : من پروردگارم، و اين پروردگار است كه سخن مى گويد.

سبحانى، ما اعظم شأنى (نگ : ص ١٤٣ و توضيح آن).

ص ١٨٠ - خطرات دلها، يعنى آنچه بر دلهاى عاشقان حق خطور مى كند. خطرات جمع خطره است.

هرگه كه بازآمدى زنّار بربستى و باز ببريدى، يعنى پس از قرب به حضرت عزّت، خود را گبر و بى دين مى يافت، نشان بى دينى مى پذيرفت، و به رسم توبه آن را پاره مى كرد (زنّار، نگ : توضيحات ص ١٤٢ و ١٤٩)

تركمانىم. . . تركمان در اينجا يعنى بيابان نشين كه از شهر و آداب زندگى شهر و در اينجا از عالم عاشقان حق - خبر ندارد، و اين را هم مى دانيم كه در مغولستان و آسياى مركزى، بت پرستى و بت خانه هم بوده است. بايزيد خود را در راه حق بت پرستى مى بيند كه از شناخت خداى يكتا عاجز است و فقط

ص 183، بخش 15: عبد الله بن مبارك

نام حق را بر زبان مىورد. تنگرى در تركى به معنى معبود است.

ص ١٨١ - گرد پندار طاعت، يعنى اين كه مى پنداشتم طاعتى كرده ام و طاعت مقبولى نبود، و اين پندار غبارى بود كه راه حق را بر من تيره و تار مى كرد.

بو موسى، نگ : توضيحات ص ١٤٥.

مادر على، نگ : فاطمه زن احمد خضرويه، بخش ٣٣، ص ٣٠٣.

ص ١٨٢ - «چون شيخ ابو سعيد بن ابى الخير. . .» اين سخن بو سعيد در اسرار التّوحيد نيز آمده، و مأخذ عطّار بايد همان كتاب باشد كه بوسعيد «چون به بسطام رسيد، بالايى است كه آنجا تربت شيخ بايزيد - قدّس الله روحه العزيز - ببينند. چون چشم شيخ بر آن تربت افتاد، بايستاد و ساعتى نيك سر در پيش افگند. پس سر برآورد و گفت : هر كه چيزى گم كرده است، اين جاى آن است كه با وى دهند» (اسرار التّوحيد، ج ١، ص ١٣٩).

ص ١٨٣، بخش ١٥ : عبد الله بن مبارك

ص ١٨٣ - ابو عبد الرّحمن عبد الله مروزى، علاوه بر مراتب زهد و پرهيز عالم حديث بوده، و او را در شمار تابعين (توضيحات ص ١٧) نوشته اند كه اگر تاريخ درگذشت او ١٨١ هـ. باشد از تابعين نيست.

ذو الجهادين يعنى كسى كه هم در جهاد با كفّار حضور داشته، و هم با نفس جهاد كرده، و اين تعبير مبتنى است بر حديث نبوى، كه حضرت در پايان يكى از غزوات خود به ياران گفت : ما از جهاد اصغر فارغ شديم و اكنون هنگام جهاد اكبر است يعنى جهاد با نفس.

امير قلم و بلارك هم معنايى نزديك به ذو الجهادين دارد. بلارك فولاد آب ديده، سر نيزه و نيز شمشير است. عبد الله مبارك كسى است كه آثارى در حديث و علم دين داشته و در جهاد نيز شركت مى كرده، پس در هر دو راه امير است.

سفيان ثورى، نگ : بخش ١٦.

فضيل، نگ : بخش ١٠.

امام در نماز سورتى دراز برخواند. . . يعنى اگر بعد از سوره فاتحه به جاى قل

هو الله، سوره ديگرى را بخواند كه درازتر باشد.

ص ١٨٤ - مارى شاخى نرگس. . . اين روايت را عطّار براى مالك دينار هم آورده است (ص ٤٣).

رضىّ الفريقين يعنى كسى كه هر دو طرف از او راضىند، محبوب هر دو فرقه.

ص ١٨٥ - سنجاب، چنين نامى در منابع جغرافيايى قديم نيست، امّا در خراسان بزرگ چند روستا و شهرك به نام سنجان بوده، و هنوز نام يكى از روستاهاى تربت حيدريّه سنجان است.

نماز سنّت يعنى نماز غير واجب، نافله.

ص ١٨٦ - من كلّ فجّ عميق، يعنى از هر راه دورى، و اين عبارت در آيه ٢٧ سوره حجّ نيز در وصف زائران كعبه است.

صدق الملك فى الرّؤيا. . . آنچه پروردگار در خواب به من گفت درست بود، و حكم او نيز كه حجّ اين مرد را پذيرفت درست بود.

غلامى مكاتب، بنده زرخريدى است كه براى آزاد كردن خود، بهاى خود را به اقساط به صاحب خود مى پردازد.

نبّاشى يعنى نبش قبر، و غالبا به معنى گشودن گور مردگان به منظور دست يابى به طلاى روكش دندان مرده يا چيزى كه براى نبّاش به هر حال سودى داشته باشد.

ص ١٨٧ - هندوزاده، يعنى فرزند يك غلام هندو، و با توجّه به نام مبارك پدر عبد الله، بايد گفت : اين كه مبارك غلام زرخريدى بوده، ظاهرا صحّت دارد.

ص ١٨٨ - سهل عبد الله، سهل بن عبد الله تسترى، نگ : بخش ٢٨. روايت مرگ سهل بن عبد الله در مجلس عبد الله مبارك نبايد درست باشد (نگ : توضيحات ص ٢٧٨ و ٢٧٩).

به غزا بودم به شهر روم، نگ : توضيحات ص ١٨٣ : امير قلم و بلارك.

عقابين، دو تكّه چوب است كه گنهكاران را به آن مى بسته و شلاّق مى زده اند، و ظاهرا شكل آن مانند دو بال گشوده عقاب بوده، يا سر چوبها شبيه سر عقاب! من عرف الله. . . آن كه خدا را بشناسد، زبانش بند مىيد (نگ : توضيحات ص ١٧٢).

ص 193، بخش 16: سفيان ثوري

ص ١٨٩ - اوفوا بالعهد. . . از آيه ٣٤ سوره اسراء است.

نقل است كه از او پرسيدند. . . اين روايت را عطّار از بايزيد هم نقل كرده است (ص ١٣٩)

ص ١٩٠ - هر كه بايستاد مقام خود پديد كرد، يعنى نشان داد كه ديگر در مسير تعالى نيست.

مقام در اينجا اصطلاح عرفانى نيست (نگ : حال و مقام، توضيحات ص ٤).

سخاوت از چيزى، يعنى نخواستن آن، قناعت.

هر كه يك درم به خداوند بازدهد. . . يعنى نداشتن و نخواستن بهتر از داشتن و صدهزار درم صدقه دادن است. به عبارت ديگر فقر بر غناى مالى ترجيح دارد، به شرط قناعت.

مروّت خرسندى، يعنى جوانمردى كسى كه ندارد و نمى خواهد، و خرسندى يعنى قناعت.

داورى دل يعنى حكم اين كه دل چگونه بايد باشد.

ص ١٩١ - ايشان به احسان من اولاترند، يعنى غيبت كردن ما براى ما كيفر دارد امّا براى كسى كه غيبت او را مى كنيم ثمره اخروى دارد.

هو يتولّى الصّالحين، از آيه ١٩٦ سوره اعراف است.

لمثل هذا. . . از آيه ٦٧ سوره صافّات است كه كارگزاران حق بدين سان كار مى كنند.

ص ١٩٣، بخش ١٦ : سفيان ثوري

ص ١٩٣ - ابو عبد الله سفيان بن سعيد ثورى (٩٧ - ١٦١ هـ.) اهل كوفه و از راويان حديث بوده، و دو كتاب جامع الكبير و جامع الصّغير را در حديث از آثار او ياد كرده اند كه از هيچ يك نسخه يى در دست نيست. نوشته اند كه منصور خليفه عبّاسى او را به امارت كوفه برگزيد امّا او به مدينه گريخت.

قدما را حاجب درگاه، يعنى كسى كه عوالم عرفاى گذشته را درك مى كند، و معاصران خود را به آن عوالم آشنا مى سازد.

مجتهدان پنجگانه، يعنى چهار امام اهل سنّت، و پنجمى آنها سفيان ثورى كه «او را امير المؤمنين گفتندى». «علوم ظاهر و باطن» يعنى علم مدرسه يى فقه و

ص 201، بخش 17: أبو علي شقيق بلخي

حديث، و علم باطن كه ادراكات مردان حق است و به آن معرفت مى گوييم (نگ : ص ١٩٥ : اى امام مسلمانان).

ثورى مكن، يعنى گاو نباش، آدم باش، به پاى راست قدم در مسجد بگذار! ص ١٩٤ - رگو يعنى تكّه پارچه، و غالبا به معنى كهنه و بىرزش نيز هست.

سفيان عيينه، نگ : توضيحات ص ٧٨.

خليفه عهد. . . معلوم نيست اين كدام خليفه است. در تاريخ امويان و عبّاسيان چنين اتّفاقى رخ نداده است.

ص ١٩٥ - تمجّس و تنصّر، يعنى مجوس شد و نصرانى شد، و از دين اسلام برگشت.

ص ١٩٦ - مقصوره، محراب مسجد است كه سطح آن پايين تر از صحن است.

ص ١٩٧ - حكمتشان بار آورد، يعنى با عبادت به معرفت آن جهان رسيدند.

ص ١٩٨ - شريفى سنّى، يعنى مسلمانى از خاندان ولايت - به زبان امروز ما : سيّد - كه پيرو سنّت رسول و به زبان ما سنّى باشد (نگ : سنّى و پاك اعتقاد، ص ١٢) عطّار خود سنّى و ارادتمند آل على است (نگ : مقدّمه اوّل كتاب، ص بيست و يك و بيست و دو).

اهل غيبت را گويد كه. . . مضمون از آيه ١٢ سوره حجرات است كه كسى گوشت مرده برادرش را بخورد، يعنى از ديگران بدگويى كند.

ص ١٩٩ - ركوه يعنى مشك كوچك يا كوزه، و به هر دو معنى به كار رفته است.

استعد للموت. . . روايت ديگر آن كه در شمار حديث نيز آمده به اين صورت است : موتوا قبل ان تموتوا.

عبد الله مهدى، ظاهرا مريد و خادم سفيان بوده، و در منابع صوفيّه اطّلاع بيشترى درباره او نيست.

ص ٢٠٠ - هميانى هزار دينار بيرون آورد. . . اين روايت در بيشتر آثار صوفيّه با اندك تفاوت به احمد خضرويه منسوب است، از جمله در مثنوى مولانا جلال الدّين (نگ : مثنوى ٢ : ٣٨٩).

مورث يعنى ميراث گذار.

ص ٢٠١، بخش ١٧ : أبو علي شقيق بلخي

ص ٢٠١ - ابو على شقيق از صوفيان نامدار خراسان است و نوشته اند كه با امام موسى كاظم

ص 208 - بخش 18: أبو حنيفه

و امام رضا همنشين بوده (دگ : ١٧٤ هـ.) درباره مرگ شقيق، نگ ص ١٥٠ و ١٥١.

ابرار، نگ : توضيحات ص ١١٥

قلاووز، كلمه تركى است به معنى پيشتاز قافله، و قلاووز اهل طريق يعنى پيشواى صوفيان.

حاتم اصمّ، نگ : بخش ٢٧.

إبراهيم ادهم، نگ : بخش ١١.

چند اشتروار كتاب، نگ : چهارصد خروار كتاب، ص ١٥٠.

ص ٢٠٢ - عليّ بن عيسى بن ماهان چند سالى پس از درگذشت شقيق بلخى والى خراسان شده است.

توبه نصوح، نگ : توضيحات ص ٨٩.

ص ٢٠٣ - بيگانه يى او را ديد، يعنى كسى كه اهل معرفت نبود.

چنين سخنى گويى، يعنى همين كه ادّعا مى كنى كه از خاصّان حقّم.

الحكمة ضالّة. . . علم باطن دين و معرفت عالم غيب، چون اشتر گم شده مؤمنان است، آن را طلب كن، حتى اگر نزد كافران باشد. صورت مشهور حديث اين است : الحكمة ضالّة المؤمن و حيث وجدها فهو احقّ بها. (نگ : ص ٨٧).

بيمارستان در متون كهن به معنى درمانگاه ديوانگان (تيمارستان) به كار رفته است (نگ : ص ٨٣).

من تو را اجرا كنم، يعنى براى تو حقوق و مستمرّى بگذارم.

ص ٢٠٤ - صدّيق و فاروق، يعنى ابو بكر و عمر، نگ : ص ١٨ تا ٢٠.

ذو النّورين عثمان بن عفّان است كه دو دختر از خاندان رسول همسر او بوده اند.

ص ٢٠٨ - بخش ١٨ : أبو حنيفه

ص ٢٠٨ - ابو حنيفه نعمان بن ثابت، پيشوا و پايه گذار مذهب سنّى حنفى (٨٠ - ١٥٠ يا ١٥٣ هـ.) ايرانى و اصل او از مازندران بوده، و كتاب هاى بسيارى در فقه و حديث به او منسوب است از جمله : الفقه الاكبر، الرّدّ على القدريّة، كتاب الوصيّة و. . . آرامگاه او در كوفه است.

- نعمان حقايق، يعنى گلى چون شقايق سرخ كه حقيقت هستى را جلوه مى دهد.

مرد آگاه از راز حق.

و هو كان فى الدّرجة. . . او در آخرين درجه و بالاترين مرتبه بود.

انس، انس بن مالك از صحابه پيامبر است.

هو سراج امّتى، يعنى او چراغ و رهنماى امّت من است.

صفت او در تورات بود. در تورات چنين سخنى نيست مگر اين كه بگوييم منظور عطّار اشاره يى در تورات به آيندگان راه حق بوده، و باز روشن نيست كه در كدام بخش تورات؟

ابو يوسف يعقوب انصارى شاگرد ابو حنيفه بوده و در زمان هارون قاضى بغداد شده است.

شافعى، نگ : بخش ١٩.

قال عليّ بن ابى طالب. . . معنى حديث : خوشا آن كه مرا ديد، يا كسى را ديد كه او مرا ديده بود

ص ٢٠٩ - صادق، امام جعفر صادق، بخش ١

فضيل و إبراهيم ادهم، و. . . به ترتيب نگ : بخش هاى ١٠،١١،١٢،٢١،١٥.

ابن سيرين، نگ : توضيحات ص ٨٣

شعبى از تابعين (توضيحات ص ١٧) و از محدّثان قرن اوّل هجرى است.

لها ما كسبت، يعنى شعبى كيفر گناه خود را مى بيند. اين سخن از آيه ٢٨٦ سوره بقره است.

ص ٢١٠ - سفيان، سفيان ثورى است (بخش ١٦) و شريك و مسعر از محدّثان آن دوره اند.

ابو جعفر كنيه منصور خليفه است.

اين بگفت و نجات يافت، امّا در صفحه ٢٣١ مى گويد : ابو حنيفه را تازيانه زدند و او شغل قضا را نپذيرفت.

ص ٢١١ - او را بر كسى مالى بود، يعنى ابو حنيفه از او طلب داشت.

احشروا الّذين. . . آيه ٢٢ سوره صافّات است و خطاب به دوزخيان : همنشين باشيد با آنها كه ستم كردند و با ياران آنها.

- و يحبّون ان. . . از آيه ١٨٨ سوره بقره است.

ص ٢١٢ - محمّد بن حسن يكى از شاگردان ابو حنيفه است كه اهل واسط و ساكن كوفه بوده است.

داود طايى، نگ : بخش ٢١

ابو يوسف و محمد، ابو يوسف يعقوب انصارى، و محمد بن حسن (نگ :

توضيحات بالاتر).

ص ٢١٣ - قدرى، يعنى كسى كه به مسئوليت و اختيار انسان معتقد است و در نظر جبريان منكر مشيّت مطلق پروردگار است.

بخيل را تعديل نكنم، يعنى او را شاهد عادل نمى دانم.

پشيز است، يعنى سكّه زر نيست.

نيم گرده بلال را. . . يعنى به بلال حبشى اجازه نمى داد كه نصف نانى ذخيره كند و براى روز بعد نگه دارد.

ص ٢١٤ - انّ الله عنده. . .، آيه ٣٤ سوره لقمان است : فقط خدا مى داند هر امرى كى اتّفاق مىفتد؟ كى باران مىيد؟ در زهدان زنان چيست؟ و هيچ كس نمى داند كه فردا چه خواهد كرد؟ يا در كدام سرزمين خواهد مرد؟ راستى خدا آگاه است.

عليّ بن عثمان جلاّبى از مؤلفان نامدار صوفيه و صاحب كتاب كشف المحجوب است، و روايتى كه عطّار نقل مى كند، در كشف المحجوب تصحيح ژوكوفسكى ص ١١٦ آمده است.

اهل ديار تو، يعنى ابو حنيفه عرب نيست، ايرانى است (نگ : ص ٢٠٨).

باب بنى شيبه يكى از درهاى مسجد الحرام است.

نوفل بن حيّان. . . مأخذ عطّار بايد كشف المحجوب هجويرى (ص ١١٥ و ١١٦) باشد، امّا در آنجا ابو حنيفه مى گويد كه پس از مرگ نوفل بن حيّان چنين خوابى ديده است.

يحيى معاذ رازى، نگ : بخش ٣٥.

اين اطلبك؟ يعنى تو را كجا مى توانم بيابم؟ از چه راه تو را مى توانم بشناسم؟

ص 215، بخش 19: شافعي

ص ٢١٥، بخش ١٩ : شافعي

ص ٢١٥ - ابو عبد الله محمّد بن ادريس شافعى (١٥٠ - ٢٠٤ هـ.) يكى از چهار پيشواى اهل سنّت است كه پيروان مذهب او را هم شافعى مى گويند. از آثار او كتاب الامّ در فقه، المسند در حديث، اختلاف الحديث، احكام القرآن، السّبق و الرّمى، و سبيل النّجاة را ياد كرده اند.

مهدى اطوار نامتناهى يعنى كسى كه از حالات و عوالم آن جهان هدايت پذيرفته است. مكرّر گفته ام كه بسيارى از سجع هاى سرآغاز اين بخش ها معنى صددرصد روشنى به دست نمى دهد و از آنها بايد گذشت.

وارث و ابن عمّ نبى. شافعى پيشواى يكى از فرقه هاى بزرگ اهل سنّت، و بنابراين وارث پيامبر است، و چون از خاندان عبد المطلّب است، عموزاده پيامبر نيز هست.

شعبه دوحه نبوى، شاخه يى از باغ نبوّت، باز يعنى از بستگان پيامبر.

حجّة الائمّة من قريش و. . .، يعنى در ميان امامانى كه خود از قبيله پيامبر بودند، حجّت بود و نيز قريش را كه خاندان پيامبرند برتر مى داشت.

سلونى ما شئتم : هر چه مى خواهيد از من بپرسيد.

احمد حنبل، نگ : بخش ٢٠

ص ٢١٦ - اختلاف النّاس يعنى رفت و آمد و روابط مردم، و تعبيرى است مربوط با اين حديث نبوى كه اختلاف امّتى رحمة.

ثورى، سفيان ثورى نگ : بخش ١٦.

بلال خوّاص، نگ : توضيحات ص ١١٢.

اوتاد، نگ : توضيحات ص ١٣٨.

سليم راعى از زاهدان قرن دوّم هجرى است.

عبد الله انصارى، همان پير هرات خواجه عبد الله است كه از عرفاى بزرگ قرن پنجم هجرى است (نگ : توضيحات ص ٥)

ص ٢١٧ - مالك، مالك بن انس پيشواى مذهب سنّى مالكى است.

ص 221، بخش 20: أحمد حنبل

- و امّا من خاف مقام ربّه. . . آيه هاى ٤٠ و ٤١ سوره نازعات است.

ص ٢١٨ - زنّاردار در متون عرفا يعنى بى دين و غير مسلمان، امّا زنّار مى دانيم كه كمربند ترسايان اهل ذمّه، و در اصل كمربند (كستى) زرتشتيان است (نگ : توضيحات ص ١٤٢).

تراويح نمازهاى مستحبّ در شبهاى ماه رمضان است.

ص ٢١٩ - زنى بود كه دو روى داشت، يعنى راستگو نبود، منافق بود. شايد هم در تحرير كاتبان، عبارت ديگرى به اين صورت نقل شده باشد!

رخص و تأويلات در اصطلاح شرع اين است كه امور نهى شده را در شرايط خاصّى مجاز يا مباح بدانند، و اين از مباحث وسيع فقه سنّى و خاصّه احكام ابو حنيفه است.

ابو سعيد ابو الخير، نگ : بخش ٩٥ در ملحقات اين كتاب.

الوقت سيف قاطع، لحظه ها و حالها شمشير برنده يى است. يعنى لحظه ها را براى درك عالم غيب بايد مغتنم داشت كه اگر بگذرد، دوباره به دست نمىيد.

اين عبارت را صوفيان حديث نبوى مى دانند.

ص ٢٢٠ - ربيع، ربيع بن سليمان، مريد و مؤذّن و راوى امام شافعى است (دگ : ٢٤١ هـ.).

علّم آدم الاسماء كلّها، آيه ٣١ سوره بقره است كه پروردگار به آدم همه نامها و مفاهيم را آموخت.

ص ٢٢١، بخش ٢٠ : أحمد حنبل

ص ٢٢١ - ابو عبد الله احمد بن محمّد بن حنبل از قبيله ربيعه عرب، و متولّد بغداد بود. اثر معروف او كتاب المسند در حديث است (دگ : ٢٤١ هـ.). يكى از چهار فرقه بزرگ اهل سنّت به او منسوب است و به آنها سنّى حنبلى مى گوييم.

مشبّهه يعنى كسانى كه اوصاف الهى را با اوصاف اين جهانى انسان مقايسه مى كنند و با توصيف هاى صورى وجود او را اثبات مى كنند، و آنچه مشبّهه به او نسبت كردند، يعنى آنها خود را پيرو احمد حنبل دانسته اند و او از اين گونه نسبت ها مبرّاست.

- خمّر طينة آدم. . . اشاره به يك حديث قدسى درباره آفرينش انسان است كه پروردگار گفت : گل آدم را به دست خود چهل روز پروردم، و اين به معنى ماليدن و ورز دادن يك مشت گل نيست. تفسير عارفانه حديث اين است كه خلقت آدم مقدّمات پيچيده يى داشته است.

ذو النّون و بشر حافى و سرى سقطى و معروف كرخى، به ترتيب نگ :

بخش هاى ١٣،١٢،٣٠،٢٩.

طعن معتزله، كه معتقد به رؤيت پروردگار، و اختيار و مسئوليّت بنده بودند، و احمد حنبل از آنها نبود.

ص ٢٢٢ - قرآن را مخلوق گويد. . . مشابه اين روايت از محمّد بن اسلم طوسى (بخش ٢٥) نيز نقل شده است (نگ : ص ٢٤٨)

عقابين، نگ توضيحات ص ١٨٨.

زمن يعنى زمين گير و عاجز، امّا نبايد مأخوذ از كلمه فارسى زمين باشد.

به گمان مرو، يعنى در راه حجّ خود را به خدا بسپار. راه گم نمى كنى.

ص ٢٢٣ - سفيان عيينه، نگ : توضيحات ص ٧٨.

ص ٢٢٤ - عبد الله مبارك، نگ : بخش ١٥.

ص ٢٢٥ - معاملات يعنى اعمالى كه مؤمنان اضافه بر فرايض انجام مى دهند، يا آداب و عبادات خاصّ رهروان حق، و در سطر بعد مسئله معاملتى يعنى پرسشى درباره اعمال و عبادات.

آفات اعمال، يعنى آنچه انسان را از عبادات بازدارد يا عبادات او را رياكارانه و در درگاه حق نامقبول كند.

از بشر پرسيد كه. . .، اين معنى در بخش ١٢ (بشر حافى) هم آمده است (نگ :

ص ١١١).

از آن زخم كه گفتم، نگ : ص ٢٢٢.

عن اليمين و. . . نشسته بر سمت راست و سمت چپ، توصيف فرشتگان كاتب اعمال است در آيه ١٧ سوره ق، و در آيات ديگر سوره اشاره يى هم به ابليس هست.

ص 227، بخش 21: داود طايي

ص ٢٢٦ - محمّد بن خزيمه سلمى نيشابورى حافظ قرآن و محدّث بوده است (دگ :

٣١١ هـ.).

قرآن را مخلوق نگفتى. نگ : توضيحات ص ٢٢٢

ص ٢٢٧، بخش ٢١ : داود طايي

ص ٢٢٧ - ابو سليمان داود بن نصير طايى از عارفان نامدار قرن دوّم هجرى بوده است (دگ :

١٦٠ هـ.).

ابو حنيفه، نگ : بخش ١٨.

فضيل، نگ : بخش ١٠.

إبراهيم ادهم، نگ : بخش ١١.

حبيب راعى از راويان حديث در قرن دوّم هجرى بوده، و در منابع صوفيّه در شمار پيران طريقت است (نگ : كشف المحجوب هجويرى ص ١٠٩).

باىّ خدّيك. . . ترجمه عطّار در زير اين بيت درست نيست (نگ : ترجمه رساله قشيريّه ص ٣٥) و ترجمه درست اين است : پوسيدگى و تباهى به كدام گونه تو آسيب زد؟ و نخست كدام چشم تو خاك شد و فروريخت؟ اشاره به فناپذيرى جلوه هاى دنيايى است.

ص ٢٢٨ - سخن نامعلوم ايشان، يعنى آنچه علماى مدرسه مى گويند و پاسخ روشنى به نياز رهروان حق و مؤمنان ديگر نمى دهد.

ابو بكر عيّاش، شعبة بن سالم اسدى، قارى و محدّث بوده است (دگ : ١٩٣ هـ.).

ص ٢٢٩ - روايى ندارم يعنى تمايل يا اختيارى از خود ندارم. در دست قدرت پروردگارم.

ص ٢٣٠ - معروف كرخى، نگ : بخش ٢٩.

ابو ربيع واسطى، اشعث بن سعيد، از مردم بصره، و راوى حديث بوده است.

كانوا يكرهون. . . نگريستن بيهوده را چون سخن بيهوده و بى جا ناپسند مى ديدند (نگ سطر ٥ صفحه بعد).

ص ٢٣١ - جنيد نگ : بخش ٤٣

س ١٤ در صفحه ٢١٠ صحبت از تازيانه زدن او نيست.

ص 233، بخش 22: حارث محاسبي

- محمّد و ابو يوسف، محمد بن حسن و ابو يوسف همدانى دو شاگرد ابو حنيفه اند (نگ : توضيحات ص ٢٠٨ و ٢١٢).

ص ٢٣٣، بخش ٢٢ : حارث محاسبي

ص ٢٣٣ - ابو عبد الله حارث بن اسد محاسبى از صوفيانى است كه علوم شرعى را هم مى دانسته. ابو عبد الرّحمن سلمى در طبقات الصّوفيّة كتابى در ردّ معتزله به او نسبت داده، و جلاّبى هجويرى در كشف المحجوب كتاب الرّغائب را از آثار او نام برده است (دگ : ٢٤٣ هـ.)

ختم كرده ذو المناقبى، يعنى كسى كه داراى مراتب معنوى بسيار، و از اين نظر در حدّ نهايت است، و به زبان ديگر شخصيت قابل تمجيدى دارد.

در مجاهده و مشاهده به اقصىلغايه بود، يعنى از نظر مجاهدت در راه حق و رسيدن به مشاهده عالم غيب موفّق تر از همه بود.

نزديك او رضا از احوال است نه از مقامات، در اصطلاح صوفيان مقام مرحله يى از سير روحانى است كه سالك در آن مدّتى مى ماند، و حال واردى قلبى است كه به اراده حق مىيد و مى رود. حارث محاسبى رضاى بنده را از حق در شمار مقامات نمى بيند، امّا در منابع صوفيّه رضا از مقامات است (نگ :

توضيحات ص ٤ و ٩٥).

ابو عبد الله خفيف، نگ : بخش ٧٠.

ديگران را تسليم كنيد، يعنى حرمت بگذاريد امّا اقتدا به آنها نكنيد.

جنيد، رويم، ابن عطا، و عمرو بن عثمان، به ترتيب نگ : بخش هاى ٤٣،٤٨، ٤٩ و ٤٤.

ص ٢٣٤ - قدرى، نگ : توضيحات ص ٢١٣

لقمه به وجه نيست، يعنى حرام است يا در آن شبهه يى هست.

ص ٢٣٥ - مقت خداى يعنى دشمنى با خداى.

ص ٢٣٦ - جهت صلاح دل خويش داند، يعنى بداند كه بىعتنايى خلق، دل او را به خدا متّكى مى كند.

ص 238، بخش 23: أبو سليمان دارائي

ص ٢٣٧ - ادّبنى ربّى يعنى پروردگارم به من آموخت (نگ : توضيحات ص ٤).

انّك لا تهدى. . . از آيه ٥٦ سوره قصص است كه به پيامبر مى گويد : چنين نيست كه هر كه را تو بخواهى، هدايت كنى. هدايت تو هم با مشيّت پروردگار ممكن است.

ابن مسروق، نگ : بخش ٦٥.

ص ٢٣٨، بخش ٢٣ : أبو سليمان دارائي

ص ٢٣٨ - ابو سليمان عبد الرّحمن بن عطيّه دارائى، از عارفان اواخر قرن دوّم هجرى است.

نام او در بعضى از منابع صوفيّه دارانى (با نون) ضبط شده، امّا نسبت به دارا، ديهى از دمشق در متن عبارت روشن است و در سجع هاى آغاز اين بخش هم عطّار اين كلمه را با دانائى سجع كرده است (دگ : ٢٠٣ يا ٢٠٥ هـ.)

بندار الجائعين تركيبى از يك كلمه فارسى و يك كلمه عربى است و ساختار درستى ندارد، معنى آن سرمايه دار يا انباردار گرسنگان است و در كلام عطّار يعنى كه رسم جوع را در ميان صوفيان رواج داده و كم خوردن را در سير راه حق به ديگران توصيه مى كرده است. درباره سجع هاى آغاز اين بخش ها مكرّر گفته ام كه سعى در تفسير آنها گاه بى فايده است، و غالبا جز يك مشت لفظ چيزى در آنها نيست.

احمد حوارى، نگ : احمد بن ابى الحوارى، بخش ٣٢.

ص ٢٣٩ - گلغونه، گلگونه، سرخاب است و مواد رنگى كه در آرايش به كار مى رود.

لا لبّيك و لا سعديك. . . يعنى تا آنچه را به دست آورده اى پس ندهى، پاسخ لبّيك خود را از حق نخواهى شنيد.

فضيل، نگ : بخش ١٠

ص ٢٤٠ - صالح بن عبد الكريم از زاهدان بغداد در اواخر قرن دوّم بوده است (دگ : ٢٠٨ هـ.)

مكر او، مكر حق، نگ : توضيحات ص ١٦ و ٦٦.

خزانه هاى مدّخر، يعنى گنجينه هاى ذخيره شده، و در اينجا پيداست كه نظر به گنجينه هاى اموال و زر و سيم نيست، ادراكات روحانى و معنوى است.

ص ٢٤١ - حاجت خواستن متغيّر بود، يعنى همواره حاجت هاى تازه در تو پديد مىيد.

ص 246 - بخش 24: ابن سمّاك

ص 248 - بخش 25: محمد بن أسلم طوسي

- يك خطره به اخلاص، يعنى چيزى كه در خاطر انسان بيايد و با اخلاص همراه باشد.

مطيّه يعنى مركب، وسيله سفر و طى كردن راه

قناعت از رضا. . . يعنى قناعت در هنگامى كه سالك در مقام رضاست (رضا، نگ : توضيحات ص ٢٣٣).

ص ٢٤٢ - در دل غايب است از تو، و در ورع حاضر، يعنى تو ورع و پرهيز او را مى بينى امّا زهد را كه در باطن اوست نمى توانى ببينى (عبارت عطّار خالى از ابهام نيست).

ص ٢٤٣ - اختلاف روز و شب يعنى آمدن و رفتن روز و شب، گذر عمر.

ص ٢٤٤ - معاملت او يعنى عمل و عبادت او.

احمد حوارى، احمد بن ابى الحوارى، نگ : بخش ٣٢.

جنيد، نگ : بخش ٤٣.

ص ٢٤٥ - معاذ جبل از صحابه پيامبر است و در سال ١٨ هـ. درگذشته، و نمى تواند هم زمان ابو سليمان دارائى در اواخر قرن دوّم بوده باشد.

ص ٢٤٦ - بخش ٢٤ : ابن سمّاك

ص ٢٤٦ - ابو العبّاس محمد بن سمّاك از پرهيزگاران نيمه دوّم قرن دوّم هجرى بوده و در دوران خلافت هارون الرشيد در بغداد مى زيسته است (دگ : ١٨٣ هـ.).

معروف كرخى، نگ : بخش ٢٩.

احمد حوارى، احمد بن ابى الحوارى، نگ : بخش ٣٢.

ص ٢٤٧ - و بالحقّ. . . از آيه ١٠٥ سوره اسراء است : آن درد را به حق بر تو فرودآورديم و به حق فرودآمد.

تن در رنج و تعب داده و بار عيال كشيده، نگ : ص ٥٧٧، و سخن بايزيد درباره ابو الحسن خرقانى.

ص ٢٤٨ - بخش ٢٥ : محمد بن أسلم طوسي

ص ٢٤٨ - محمد بن اسلم بن سالم، از راويان حديث بوده، و مجموعه احاديثى كه او

ص 251 - ، بخش 26: أحمد حرب

گرد آورده، مانند اين گونه مجموعه ها، به المسند شهرت دارد، مسند محمّد بن اسلم (دگ : ٢٤٢ هـ.). او عرب بود و در طوس مقيم شده بود (نگ : ص ٢٤٩).

با عليّ بن موسى الرّضا. . . محمد بن اسلم به تقريب چهل سال پس از امام رضا در گذشته و همزمانى آن دو قابل تأمّل است.

اسحاق بن راهويه. . . كلمه راهويه فارسى و به معنى راه شناس است، و پساوند نسبت آن اويه در اسم هايى مثل كاكويه و سيبويه نيز ديده مى شود. ظاهرا پدر اين شخص بايد ساربان يا راهنماى سفر بوده باشد، چنان كه خود او در اين كار بوده.

بگو كه قرآن مخلوق است، نگ : ص ٢٢٢، نظير اين روايت درباره احمد بن حنبل.

عبد الله بن طاهر پسر طاهر ذو اليمينين و سوّمين امير خاندان طاهريان است.

ص ٢٤٩ - احمد حرب، نگ : بخش ٢٦.

به حكم اولوالامر، يعنى به حكم آيه ٥٩ سوره نساء كه خدا را و پيامبر و كارگزاران خود را اطاعت كنيد.

ص ٢٥٠ - ابو على فارمدى، نگ : توضيحات ص ٦١.

امام الحرمين، ابو المعالى ضياء الدّين جوينى از علماى مذهب اشعرى است كه نوشته اند نظام الملك نظاميّه نيشابور را براى او بنا كرد، و غزّالى در آنجا شاگرد او شد (دگ : ٤٧٨ هـ.)

العلماء ورثة الانبياء، فرزانگان وارثان پيامبران اند. اين سخن را حديث نبوى مى دانند.

ص ٢٥١ - ، بخش ٢٦ : أحمد حرب

ص ٢٥١ - احمد حرب از پارسايان خراسان و اهل نيشابور بوده، علماى دين نيز او را محترم مى داشته اند، و كتابهايى با عنوان كتاب الدّعاء، كتاب الزّهد، كتاب الحكمة و كتاب الكسب به او منسوب است (دگ : ٢٣٤ هـ.)

يحيى معاذ رازى، نگ : بخش ٣٥.

ص 255، بخش 27: حاتم أصمّ

- در ميان قامت، يعنى هنگامى كه اقامه نماز را مى خواند، و هنوز نماز را آغاز نكرده بود.

ص ٢٥٢ - يحيى بن يحيى، صورت درست نام او بايد جز اين باشد. در منابع دست اوّل صوفيّه خراسان چنين كسى را سراغ نداريم.

سادات نيشابور يعنى بزرگان صوفيه و علماى دينى نيشابور. اصل روايت از كشف المحجوب هجويرى، ص ٤٧٨ است.

ص ٢٥٣ - بيا تا هر دو دست در آتش نهيم تا. . . شبيه اين روايت را عطّار در سرگذشت حسن بصرى هم آورده است (نگ : ص ٣٤).

ص ٢٥٥، بخش ٢٧ : حاتم أصمّ

ص ٢٥٥ - ابو عبد الرّحمن حاتم بن عنوان از صوفيان خراسان و ساكن بلخ، و مرشد احمد خضرويه بوده (نگ : ص ٣٠٣) و در سال ٢٣٧ هـ. درگذشته است.

جنيد، نگ : بخش ٤٣.

صدّيق زماننا يعنى ابو بكر زمان ما، وارسته ترين مرد اين روزگار.

رعونات نفس، نگ : توضيحات ص ٦٦.

ص ٢٥٦ - نبّاش، نگ : توضيحات ص ١٨٦.

او را اصمّ از آن گويند، روايت از ترجمه رساله قشيريّه (ص ٤٢) است، و آن را سعدى با تفصيل بيشتر در بوستان به نظم آورده است : گروهى بر آن اند ز اهل سخن/كه حاتم اصم بود، باور مكن. . . (بوستان، تصحيح دكتر يوسفى، ص ١٢٩)

محمّد رازى، ابو بكر محمّد بن عبد العزيز رازى از صوفيان قرن چهارم بوده، و روايات بسيارى درباره مشايخ صوفيّه از او نقل شده و از جمله در رساله قشيريّه نام او را مكرّر مى بينيم (دگ : ٣٧٦ هـ.)

ص ٢٥٧ - ثمّ لتسألنّ. . . آيه ٨ سوره تكاثر است : آنگاه در آن روز (قيامت) درباره نعمت هايى كه به شما داده اند، از شما پرسش مى كنند.

مال مردمان به فسوس مى خورى، يعنى آنچه مى خورى مال تو نيست، با

مسخرگى يا با فريب خلق نان مى خورى.

و فى السّماء. . . از آيه ٢٢ سوره الذّاريات است : روزى شما و آنچه به شما وعده داده اند، در آسمان (نزد پروردگار) است.

ص ٢٥٨ - و لله خزائن. . . از آيه ٧ سوره منافقون است : گنجينه هاى آسمان و زمين از آن خداست. روايت عطّار برگرفته از ترجمه رساله قشيريّه است.

احمد حنبل، نگ : بخش ٢٠

علينا ان نعبده. . . بر ماست كه او را چنان كه فرموده است بپرستيم، و بر اوست كه ما را روزى دهد چنان كه وعده كرده است.

حامد لفّاف، حامد بن محمود بن حرب از قاريان و راويان حديث در نيشابور بوده، و ظاهرا برادرزاده احمد حرب (بخش ٢٦) است (دگ : ٢٦٦ هـ.).

ص ٢٥٩ - كرام الكاتبين در آيه ١١ سوره انفطار كراما كاتبين، فرشتگانى هستند كه كارهاى نيك و بد ما را در كارنامه هاى ما ثبت مى كنند.

ص ٢٦٠ - امن مئونت، يعنى تأمين هزينه هاى اوليّه زندگى، حد اقلّ نياز.

بلعم باعور يا بلعام بن باعورا، اهل الجزائر، مطابق روايات تورات از سوى پادشاه موآب مأمور لعن كردن اسرائيليان مى شود، و در راه فرشته يى از جانب پروردگار او را ملامت مى كند. فمثله كمثل الكلب از آيه ١٧٦ سوره اعراف است كه داستان بلعام چون داستان سگ است.

ثعلبه نام چند تن از صحابه است و نمى توان گفت كدام يك مورد نظر است.

هر كه در اين راه آيد. . . مأخذ عطّار ترجمه رساله قشيريّه است (ص ٤٣) و نقل دقيق نيست. در ترجمه رساله موت احمر مخالفت هواى نفس، و موت اخضر مرقّع داشتن است، و مرقّع يعنى جامه يى از پاره هاى برهم دوخته.

ص ٢٦١ - منقبه يعنى حصار و ديوار، و در حصار گرفتن، و دل منقبه يعنى دلى كه در حصار هواى نفس است و راهى به عالم معنا ندارد.

قلوبنا غلف، از آيه ٨٨ سوره بقره است كه كافران گفتند : دلهاى ما در پرده است و راهى به حق نمى يابد. كلمه غلف جمع اغلف به معنى در غلاف رفته است.

ان لا تخافوا و. . . از آيه ٣٠ سوره فصّلت است كه فرشتگان به مؤمنان مى گويند :

ص 263، بخش 28: سهل بن عبد الله

نترسيد و غم نخوريد و به بهشتى كه در انتظار شماست شادمان باشيد.

ص ٢٦٢ - قل متاع الدّنيا قليل، از آيه ٧٧ سوره نساء است كه مال دنيا اندك و بىرزش است.

ص ٢٦٣، بخش ٢٨ : سهل بن عبد الله

ص ٢٦٣ - ابو محمد سهل بن عبد الله شوشترى (٢٠٠ - ٢٨٣ هـ.) از پارسايان ايرانى است كه در ميان مشايخ صوفيّه مقام بالايى دارد و مفسّر قرآن نيز بوده است. نظر جنيد بغدادى درباره سهل اين است كه او عالم به اسرار حق بوده امّا عاشق نبوده است (نگ : توضيحات ص ٣٦٣).

بيداء حقيقت، بيداء يعنى بيابان، و بيداء حقيقت يعنى راه بى پايان درك عالم معنا.

در جوع و سهر يعنى در تحمّل گرسنگى و بى خوابى. . .

ذو النون مصرى، نگ : بخش ١٣.

السّت. . . اشاره به آيه ١٧٢ سوره اعراف است كه در ازل پروردگار از آفريدگان پرسيد كه آيا من پروردگارتان نبودم، و آنها گفتند : چرا بودى، و در كلام صوفيان عهد الست، پيمان بندگى خداوند است و عشق به پروردگار و درك اسرار حق امانتى است كه انسان بر دوش گرفته است (نگ : توضيحات ص ١٦٣).

محمّد بن سوار همى گريستى. . . در مأخذ عطار، ترجمه رساله قشيريّه ص ٣٩، عبارت اين است كه در نماز خالم محمد بن سوار مى نگريستمى و وى را قيام شب بودى. . . عطّار يا كاتبان تذكرة الأولياء در نقل عبارت ترجمه قشيريّه اشتباه كرده اند.

ص ٢٦٤ - دبيرستان در متون قديم سطح خاصّى از آموزش نيست. همان مكتب خانه است كه در آن خواندن و نوشتن و مقدّمات ديگر مىموخته اند.

حبيب بن حمزه، نام او در ترجمه رساله قشيريه (ص ٤٠) كه مأخذ عطّار بوده، ابو حبيب حمزة بن عبد الله است، و او زاهدى بوده كه در عبّادان (آبادان)

مى زيسته است.

وقيّه در تداول عام وقيه، وزنى معادل هفت مثقال بوده است.

ص ٢٦٥ - بر وى خروج كرد، يعنى به اعتراض برخاست.

ص ٢٦٦ - ذو النون، نگ : بخش ١٣. جمله «آنگاه باز تستر آمد» را بايد جمله معترضه گرفت. ذو النّون هرگز در شوشتر نبوده و منظور عطّار هم اين است كه سهل ذو النّون را در كعبه دريافت نه در شوشتر.

چهار ماه انگشت پاى بسته داشت. . . شباهتى دارد به نقلى درباره اويس قرنى كه وقتى دندان پيامبر را در جنگ شكستند، او نيز پيامبر را ناديده، دندان خود را به «موافقت» شكست (نگ : ص ٢٠).

سلونى عمّا. . . آنچه شما را پيش مىيد از من بپرسيد، هر چه مى خواهيد بپرسيد.

حكم اولوالامر، يعنى فرمان خدا كه از كارگزاران اطاعت كنيد (نگ :

توضيحات ص ٢٤٩ و آيه ٥٩ سوره نساء). هم زمان بودن سهل با عمرو ليث صفّارى ممكن است امّا اين كه آيا سهل بن عبد الله در خراسان يا سيستان بوده است؟ جواب روشن ندارد.

ص ٢٦٧ - ابو على دقّاق، نگ : بخش ٧٨ در ملحقات اين كتاب.

شاه كرمان، شاه بن شجاع كرمانى، نگ : بخش ٣٦.

حرقت بول، يعنى سوزش در هنگام دفع ادرار.

ص ٢٦٨ - به يادداشت مشغول شو، يعنى خدا را ياد كن و در ياد داشته باش امّا نام او را بر زبان نياور. يادداشت در واقع ذكر خفى است.

عصابه، نگ : توضيحات ص ٦٩.

ص ٢٦٩ - عرفات، نگ : توضيحات ص ٥٣ و ٦٤.

ابدالان، نگ : توضيحات ص ١٠٦ و ١٢٢

اخى ابراهيم، روشن نيست كه برادر سهل بوده؟ يا به شيوه جوانمردان او را اخى مى گفته اند؟ در هر حال نمى دانيم كيست؟

خوف خاتمت، يعنى نگرانى اين كه در آخرت با ما چه خواهند كرد؟ (نگ : ص

٢٩٤، و سوء خاتمت ص ٤٦٤).

به همّتش بند كردم، يعنى با تأثير باطنى و روحانى خود او را گرفتار كردم كه نگريزد.

ص ٢٧٠ - ما القوت؟ يعنى آيا طعامى در دسترس هست؟ و جواب سهل اين است كه : بله، ذكر خداى جاودان.

ص ٢٧١ - در عدم بر خويشتن اثر دوستى نبيند. . . يعنى اگر نابود شود، دلش به حال خودش نسوزد، و در راه حق غم فناى خود را نداشته باشد.

دلها در غلاف، يعنى دلهايشان به درك اسرار غيب آشنا نبود. مضمون از آيه ٨٨ سوره بقره است : قلوبنا غلف (نگ : توضيحات ص ٢٦١).

همّت آن است كه زيادت طلبد. . . و چون تمام شود، يعنى چون همّت كامل باشد (همّت، نگ : توضيحات ص ١٢٨).

ص ٢٧٣ - گوهر نفس يعنى اصالت شخصيّت و بلندى طبع.

خزاين پادشاه در اينجا يعنى گنجينه اسرار حق.

حق تعالى سنّت از او ببرد، يعنى دين را از او دور مى كند، و او بى دين مى شود.

صبر بر تو نشيند، يعنى به اضطرار صبر كنى نه با تمايل و قبول باطن.

عاجز است از آن كه شكر او تواند گزارد. (نگ : سخن حلاج ص ٥١٣).

ص ٢٧٤ - حق تعالى هيچ مكانى نيافريد از دل مؤمن عزيزتر، ناظر به مضمون يك حديث قدسى است كه پروردگار مى گويد : زمين و آسمان گنجايش مرا ندارد امّا من در دل بنده مؤمن خويش جاى مى گيرم (نگ : گر مرا جويى در آن دلها طلب، مثنوى ١ : ٢٦٦٧).

تو را ياد مى كنم. . . اشاره به آيه ١٥٢ سوره بقره است : فاذكرونى اذكركم.

اصحاب اعراف، اعراف در كلام صوفيان مقام شهود است كه در هر چيزى تجلّى ذات حق را مى بينند.

ص ٢٧٦ - خوف قطيعت، يعنى ترس از اين كه رابطه حق با بنده بر قرار نماند (نگ :

توضيحات ص ٦٩ و ص ٣١٥)

لو كشف الغطاء. . . سخن به مولا على منسوب است كه اگر پرده اسرار غيب

ص 281، بخش 29: معروف كرخي

گشوده شود، يقين من افزوده نخواهد شد، يعنى يقين من به آنچه از عالم غيب مى دانم در حدّ نهايت است.

ص ٢٧٧ - شما اسرار صادقان بياريد تا. . . يعنى اگر شما باطنى چون باطن صادقان داشته باشيد، مى توانم «وصف صادقان» را براى شما بگويم، وگرنه آن را درك نمى كنيد.

او را آمرزش خواستن و. . . يعنى به جاى مكافات براى كسى كه بدى كرده، آمرزش بخواهيد.

ص ٢٧٨ - گرسنگى را سه منزل است. . . جوع طبع يعنى اين كه بدن را گرسنه بدارند كه عقل به كار مىفتد، امّا اگر جوع به مرز «موت» برسد، كار به فساد مى كشد، و اگر شهوات را گرسنه نگه داريد، بازتاب آن اسراف خواهد بود. جان كلام اين كه گرسنه ماندن به شرط اعتدال خوب است.

آن روز كه وفات او نزديك رسيد. . . روايت ديگر عطّار اين است كه او در روزگار شاگردى در مجلس عبد الله مبارك درگذشته است (نگ : ص ١٨٨) و آن روايت ممكن است به كسى ديگر منسوب بوده، و راويان منابع صوفيّه در نقل آن دقّت نكرده اند، و عطّار هم به پيروى از آنها «سهل» انگارى كرده است.

ص ٢٧٩ - ابو طلحه مالك، در كشف المحجوب هجويرى، مالكى است نه مالك، و در منابع ديگر هم اطّلاعى درباره او نيست. مأخذ روايت عطّار هم كشف المحجوب، ص ٤١٦ است.

ص ٢٨١، بخش ٢٩ : معروف كرخي

ص ٢٨١ - ابو محفوظ معروف پسر فيروز از مردم كوى كرخ در بغداد، و از بزرگان صوفيّه قرن دوّم هجرى است (دگ : ٢٠٠ هـ.).

اگر عارف نبودى معروف نبودى، يعنى چون در باطن راهى به معرفت عالم غيب داشت، سير روحانى او به كمال رسيد و در اين راه «معروف» شد.

مادر و پدرش ترسا بودند. . . روايت ديگر اين است كه داود طايى (بخش ٢١) لقمه نانى به پدر او داد، و آن شب پدر معروف با همسرش نزديك شد، و از آن لقمه نان نطفه معروف كرخى پديد آمد! (نگ : ص ٢٣٠). روايت ديگرى هم از

عطّار داريم كه مراد معروف كرخى، ابن سمّاك بوده است (نگ : ص ٢٤٦) امّا به هر صورت منابع ديگر صوفيّه هم معروف را مريد داود طايى نوشته اند.

محمد بن منصور طوسى از زاهدان اواخر قرن سوّم و نيمه اوّل قرن چهارم هجرى (دگ : ٣٥٤ هـ.) بوده، و نمى تواند معاصر معروف كرخى بوده باشد.

ممكن است كه روايت از منصور بن داود پدر محمد بن منصور بوده، و در نقل آن نام پسر به جاى پدر آمده، و چنين مسامحه يى در منابع صوفيّه بسيار پيش مىيد. در بعضى از نسخه هاى ترجمه رساله قشيريه نيز كه مأخذ اين روايت عطّار است، منصور الطّوسى آمده، و منظور همان پدر محمّد بن منصور است (نگ ترجمه رساله قشيريه، ص ٦٦٧ از تصحيح استاد فروزانفر).

ص ٢٨٢ - مصلّى در اينجا جانماز است نه جاى نماز خواندن.

سرى سقطى، نگ : بخش ٣٠. روايت كودك فقير در صفحه ٢٨٨ به صورت ديگرى آمده است.

ص ٢٨٣ - ستايش بى جود، يعنى از كسى كه تعريف مى كنى، از او سودى به تو نرسيده باشد، و عطاء بى سؤال هم يعنى اين كه تو ببخشى، بىن كه فرد نيازمند از تو خواسته باشد.

ص ٢٨٤ - بربندد بر وى در كسل، يعنى راه تنبلى در طاعت را بر او نگشايد تا به عبادت ادامه دهد.

چشم فروخوابانيد و اگر. . . عبارت نقصى دارد، و منظور اين است كه در برابر زيبايان چشم خود را ببنديد و نگاه نكنيد، چه زن باشد و چه مرد.

ابراهيم، نمى دانيم كدام إبراهيم است؟ و در نسخه كتابخانه ملّى تهران هم كه إبراهيم ادهم آمده، نمى تواند درست باشد. هر كه هست از مريدان معروف كرخى بوده است.

در زمره مساكين نباشى، يعنى در ديدار خدا، در قيامت توشه آخرتى با خود داشته باشى.

ص ٢٨٥ - به حقّ معروف كرخى كه حاجت من روا كنى. . . ظاهرا معروف كرخى اين سخن را به طنز گفته است و چنين خود بينى در او نبوده.

بر در رضا، يعنى بر در خانه علىّ بن موسى الرّضا.

ص 287، بخش 30: سري سقطي

- نماز ديگر يعنى نماز عصر (نگ : توضيحات ص ٢٣ و ١١٣).

محمّد بن الحسين، ابو جعفر محمد بن حسين برجلانى از مريدان معروف كرخى است (دگ : ٢٣٨ هـ.).

پسر سمّاك، ابن سمّاك، نگ : بخش ٢٤.

ص ٢٨٧، بخش ٣٠ : سري سقطي

ص ٢٨٧ - ابو الحسن سرى بن مغلّس سقطى، از عارفان نامدار قرن سوّم هجرى، استاد و دايى جنيد بغدادى بوده است (دگ : ٢٥٧ هـ.). نام سرى در لغت عربى به معنى جوى درون نخلستان است.

نقطه دايره لانقطى از سجع هايى است كه تفسير روشن ندارد. مى توان گفت كه دايره لا نقطى يعنى عوالم تجريد و فناى خودى، و سرى مركز اين دايره است.

مكرّر گفته ام كه بسيارى از سجع هاى آغاز بخش هاى تذكره تفسير روشنى نمى پذيرد.

جنيد، نگ : بخش ٤٣.

معروف كرخى، نگ : بخش ٢٩

حبيب راعى، نگ : توضيحات ص ٢٢٧.

ص ٢٨٨ - تا روز دگر معروف كرخى آمد. . . تحرير ديگرى از اين روايت در بخش معروف كرخى آمده است (نگ : ص ٢٨٢)

گزر در انگبين، يعنى مربّاى هويج كه گزر را با عسل يا مادّه شيرين ديگر بجوشانند.

بشر حافى، نگ : بخش ١٢، و سؤال در سخن بشر، يعنى خواستن چيزى، گدايى.

ص ٢٨٩ - حيا چه باشد؟ و آب شدن سؤال كننده از شنيدن معنى حيا، در سرگذشت بايزيد هم نظيرى دارد (نگ : ص ١٥٦)

ص ٢٩١ - نقل است كه سرى گفت بنده به جايى رسد كه. . . دنباله سخن ابهام دارد و در نسخه هاى معتبر همين است!

- احمد يزيد كاتب، ظاهرا چنين كسى در دستگاه عباسيان نبوده امّا، هارون الرشيد پسرى به نام احمد داشته كه از دستگاه خلافت كناره گرفته، روزهاى شنبه كار مى كرده، و از درآمد كار خود گذرانى داشته و به احمد سبتى (شنبه يى) معروف شده است.

دلم اينجا بگرفت، يعنى متأثّر يا مجذوب شد (نگ: ادامه روايت در صفحه بعد).

ص ٢٩٣ - پايت گشاده كنم، يعنى تو را طلاق مى دهم، آزاد مى كنم (نگ: توضيحات ص ٧٨)

لمثل هذا. . . از آيه ٦١ سوره صافّات است: كارگزاران خدا چنين كار مى كنند.

قرّايان بازار، يعنى كسانى كه در بازارها قرآن مى خوانده و از اين راه زندگى مى كرده اند، و در همان سخن، عالمان هم عالمان مدرسه اند كه معلومات دينى متاع آنهاست.

ص ٢٩٤ - هر كه خواهد كه به سلامت بماند دين او. . . اين سخن را عطّار از جنيد بغدادى، خواهرزاده سرى، نيز نقل كرده است (نگ: ص ٣٨٢).

مكر و استدراج، نگ: توضيحات ص ١٦ و ٦٦.

ابرار، نگ: توضيحات ص ١٠٦ و ١١٥.

دلى است چون پرى، يعنى مانند يك پر، سبك وزن.

معلّق به خاتمت است يعنى نگران آن است كه در پيشگاه حق جايى دارد يا نه؟ (نگ: توضيحات ص ٢٦٩).

معلّق به سابقت است يعنى به عنايت ازلى پروردگار تكيه دارد (نگ: سبق السّبق، ص ١٤٨).

انّ الابرار لفى نعيم، آيه ١٣ سوره انفطار است: نيكوكاران در جهان ديگر در نعمت اند.

ص ٢٩٥ - اى بنده من! چون ذكر من بر تو غالب شود. . . نگ: توضيحات ص ١١١: بى يسمع و بى يبصر. هر كه را خداى عزّ و جلّ چشم او شد. . .

ص ٢٩٦ - تو فرموده اى كه مرا ياد كن، نظر به آيه ١٥٢ سوره بقره است: فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ.

عبد مملوك. . . از آيه ٧٥ سوره نحل است: عَبْدًا مَمْلُوكًا لا يَقْدِرُ عَلى شَيْءٍ

ص 297، بخش 31: فتح موصلي

ص 300، بخش 32: أحمد بن أبي الحواري

(بنده يى كه به خود متعلّق نيست و كارى از او بر نمىيد).

ص ٢٩٧، بخش ٣١ : فتح موصلي

ص ٢٩٧ - در ميان زاهدان و پرهيزگاران دو تن به نام فتح موصلى مى شناسيم، يكى فتح بن وشاح (دگ : ١٧٠ هـ.) و ديگر فتح بن سعيد يا فتح بن على (دگ : ٢٢٠ هـ.) كه مى تواند هم زمان سرى باشد. روايات مربوط به اين دو تن در كتابهاى صوفيّه در هم آميخته است.

ابو عبد الله بن جلاّ، نگ : بخش ٥٠.

ص ٢٩٨ - ابدال، نگ : توضيحات ص ١٠٦ و ١٢٢

ص ٣٠٠، بخش ٣٢ : أحمد بن أبي الحواري

ص ٣٠٠ - ابو الحسن احمد بن ابى الحوارى از عرفاى نامدار اواخر قرن دوّم و اوايل قرن سوّم هجرى و شاگرد ابو سليمان دارائى بوده است (دگ : ٢٣٠ هـ.). عطّار در اين بخش و در بخش هاى ديگر تذكرة الأولياء نام او را به اختصار احمد حوارى آورده و اين از آسان گيرى صوفيان است كه در بند نقل درست نامها و روايت ها نيستند.

ابو سليمان دارائى، نگ : بخش ٢٣.

نيكو دليلى تو امّا. . . اين سخن ناظر به حديث معروف است كه : طلب الدّليل بعد وصول الى المدلول قبيح

حال سكر، نگ : توضيحات ص ١٣٨

ص ٣٠١ - مكر و استدراج، نگ : توضيحات ص ١٦ و ٦٦ و ٢٩٤.

اوقاتى كه در غير موافقت بوده باشد، يعنى در آن اوقات با خدا در موافقت نبوده و خدا را ياد نمى كرده است.

دنيا چون مزبله يى است. . . برگرفته از اين سخن منسوب به امام سجّاد است كه الدّنيا جيفة و طلاّبها كلاب.

امّا دليل طلب كردن، براى آداب خدمت است، يعنى به عنوان بنده حق بايد در

ص 303، بخش 33: أحمد خضرويه

ص 310، بخش 34: أبو تراب نخشبي

پى دليل رفت امّا معرفت حق با دليل تحقّق نمى يابد.

ص ٣٠٣، بخش ٣٣ : أحمد خضرويه

ص ٣٠٣ - ابو حامد احمد بن خضرويه بلخى (دگ : ٢٤٠ هـ.) از صوفيان قرن سوّم هجرى در خراسان، و از معاصران و دوستان بايزيد بسطامى است. هجويرى در كشف المحجوب او را در شمار صوفيان ملامتى آورده، و در اين بخش تذكرة الأولياء، بيشتر مطالب از كشف المحجوب نقل شده است (ملامت، نگ : توضيحات ص ١١٨).

حاتم اصمّ، نگ : بخش ٢٧.

ابو تراب نخشبى، نگ : بخش ٣٤.

ابو حفص حدّاد، نگ : بخش ٣٨.

ص ٣٠٤ - بايزيد، نگ : بخش ٤٣.

بايزيد گفت : از خداى عزّ و جلّ درخواستم تا. . . (نگ : ص ١٥٦)

يحيى معاذ رازى، نگ : بخش ٣٥.

ص ٣٠٦ - كلاه بنهاد و گفت : اى جوان!. . . نشانه تعظيم و احترام است، يعنى كلاه دارى و سرورى شايسته توست.

ص ٣٠٨ - انّ الله مع الصّادقين، عبارتى است كه مكرّر در آيات قرآن آمده و نظر به مورد خاصّى نيست.

ص ٣٠٩ - ففرّوا الى الله، از آيه ٥١ سوره الذّاريات است : به سوى خدا بگريزيد.

هفتصد دينار وام داشت. . . اين روايت با تفاوت هايى در سرگذشت سفيان ثورى (ص ٢٠٠) آمده، و در اسرار التّوحيد (ص ٩٦) مشابه آن به بو سعيد منسوب است. در مثنوى مولانا جلال الدّين اين حكايت آمده و نام احمد خضرويه در عنوان حكايت، در تمام نسخه هاى كهن و معتبر مثنوى هست (نگ : مثنوى ٢ : ٣٨٧ به بعد).

ص ٣١٠، بخش ٣٤ : أبو تراب نخشبي

ص ٣١٠ - ابو تراب عسكر بن حسين اهل نسف يا نخشب در ماوراءالنّهر، از عارفان نامدار

ص 315، بخش 35: يحيى معاذ رازي

خراسان، و ساكن بصره بوده است (دگ : ٢٤٥ هـ.)

ابن جلاّ، نگ : بخش ٥٠.

ص ٣١١ - هريك از شما كه مرقّع پوشيد، سؤال كرد، سؤال به معنى گدايى است.

ص ٣١٢ - ابو العبّاس قصّاب، نگ : بخش ٧٧ در ملحقات اين كتاب.

سطر آخر : منع كردم، يعنى رد كردم، نگرفتم.

ص ٣١٣ - و انّ الشّياطين ليوحون. . . از آيه ١٢١ سوره انعام است : راستى شيطانها در دل پيروان خود مىفگنند كه با شما بستيزند.

ص ٣١٤ - ركوه، مشك كوچك يا كوزه آب است.

ص ٣١٥، بخش ٣٥ : يحيى معاذ رازي

ص ٣١٥ - ابو زكريّا يحيى بن معاذ رازى، حكيم و واعظ معروف رى در قرن سوّم هجرى بوده، ديرى در بلخ و نشابور به وعظ و ارشاد مى پرداخته، و به او يحياى واعظ مى گفته اند (دگ : ٢٥٨ هـ.).

بسط و قبض، نگ : توضيحات ص ١٦ و ١٢٤.

رجايى غالب، يعنى در رابطه با خدا، خوف بر او چيره نمى شد، به خدا اميدوار بود (خوف و رجا، نگ : توضيحات ص ٢٦ و ٥٠).

دست مدّعيان رجا را در خاك ماليد، يعنى در مقايسه با او چيزى در دست آنها نبود. يحيى معاذ از همه آنها در اين راه پيش بود. مأخذ عطّار كشف المحجوب ص ١٥٣ است.

سآمت يعنى خسته شدن و به ستوه آمدن. يحيى از عبادت بسيار خسته نمى شد.

دو قائمه ايمان، يعنى دو پايه يا دو نقطه اتّكاء و استوارى ايمان.

ترس قطعيت، نگ : خوف قطعيت در توضيحات ص ٢٧٦.

ص ٣١٦ - براى آن كس كه ما به منبر آمديم، حاضر نيست. در اينجا شايد نظر به شخص خاصّى نيست و منظور كسى است كه بفهمد. امّا نظير اين در سرگذشت حسن بصرى نيز هست كه اگر رابعه حاضر نبود، سخن نمى گفت (نگ : ص ٢٨ و ٦١).

ص ٣١٧ - اكتفى بالملك. . . با دل سپردن به خدا از آنچه دنيايى است بى نياز است.

- از مهبّ بى نيازى، يعنى از سوى استغناى حق كه نيازى به عبادت بنده ندارد.

آن آتش كه در سرّ من. . . منظور عشق به پروردگار است.

جز يا مؤمن. . . از يك حديث نبوى است كه چون مؤمن بر صراط بگذرد، دوزخ در زير صراط فرياد مى كند كه اى مؤمن زودتر بگذر كه نور تو مشعله مرا فرومى نشاند. نصّ در اينجا يعنى عين عبارت قرآن يا حديث.

ص ٣١٨ - حياء بنده حياء ندم بود، و حياء خداى حياء كرم، يعنى ما از پشيمانى گناهان خود شرمنده ايم، و پروردگار اگر عذر ما را نپذيرد، از بزرگوارى اوست كه مى گويد : از بنده شرم دارم. نظر به مضمون حديث قدسى است كه چون بنده به عذرخواهى به درگاه حق به ناله، خداوند گفته است كه از او شرمنده مى شوم و او را مى بخشم (نگ : شرم كرم ص ٣٢٦).

ص ٣١٩ - قرّاء مداهن، يعنى قرآن خوانى كه مى خواند و اعتقادى به آنچه مى خواند، ندارد.

متصوّف جاهل يعنى كسى كه در جامه درويشى است امّا ادراكى از حقايق با او نيست.

هلاك شدگان يعنى آنها كه به نور معرفت زندگى جاودان نيافته اند. هلاك معنوى.

سرّاء و ضرّاء يعنى خوشحالى و بدحالى، هر دو براى بنده مفيد است، يكى لطف حق را در بر دارد، و ديگرى روح را پاك مى كند. فضل عنايت حقّ است در حدّى كه بيش از شايستگى بنده باشد (نگ توضيحات ص ٣٤).

مرائيى و منافقى نكند، يعنى به مريدان و مردم ديگر همه چيز را راست و درست مى گويد.

ص ٣٢١ - اى خداوندان علم. . . روى سخن به علماى مدرسه است كه از همه مزاياى دنيا بهره مى برند، و زندگى شان مثل قصر كسرى انوشيروان و شدّاد بن عاد است، و چنان نيست كه احدى باشد، يعنى مقبول خداى واحد.

ص ٣٢٢ - گرسنگى طعام خداى تعالى است. . . ترجمه اين حديث است : الجوع طعام الله يحيى به ابدان الصّدّيقين.

معالجه به ولايت، يعنى درمان دردهاى ديگران يا خود، از طريق پيوند باطنى با حق.

با خوى نيك معصيت زيان ندارد، يعنى نيك خويان بيشتر شايسته بخشودگىند.

ص ٣٢٣ - استخراج جزا يعنى به دست آوردن جزاى خير!

زهد سه حرف است. . . اين سخن از ابو بكر ورّاق نيز نقل شده است (ص ٤٧٠).

ص ٣٢٤ - توبه نصوح، نگ : توضيحات ص ٨٩.

هست نيست بود، يعنى در حالى كه در اين دنيا هست، فناى در حق باشد و خود را نبيند.

ص ٣٢٥ - سخن چون منى با جوانمردى. . . جوانمرد در اينجا يعنى كريم و اشاره به حقّ است.

سخن با او آهسته و نرم گوييد، توصيه حق به موسى و برادرش هارون است در آيه ٢٠ سوره طه كه با او نرم سخن بگوييد تا بيدار شود يا از خدا بترسد : فقولا له قولا ليّنا لعلّه يتذكّر او يخشى.

انا ربّكم الاعلى سخن فرعون است كه من پروردگار شمايم (نگ : توضيحات ص ٧١ و آيه ٢٤ سوره نازعات).

ص ٣٢٦ - من جاء بالحسنة. . . از آيه ١٦٠ سوره انعام است (نگ : توضيحات ص ٦٥).

تو چون مر كسى را دوست دارى. . . عاشق حق بلاى حق را به جان مى پذيرد (نگ : اى جفاى تو ز دولت خوب تر. . . مثنوى ١ : ١٥٧٦).

تو عزيزى، بسيارى از مفسّران صفت عزيز را در مورد پروردگار به زورمند و مقتدر ترجمه كرده اند! و يك معنى عزيز هم دور از دسترس است كه در اينجا بيشتر مناسبت دارد.

شرم كرم، نگ توضيحات ص ٣١٨ : حياء بنده حياء ندم بود. . .

كار با فضل تو افتاد، نگ : فضل در توضيحات ص ٣٤ و ٣١٩.

ص ٣٢٨ - بلهم به صورت بلعم و بلعمان نام چند نقطه در خراسان بوده است. در بعضى از نسخه هاى تذكرة الأولياء به جاى آن بلخ آمده است و ممكن است درست باشد.

در ترجمه رساله قشيريّه (ص ٣٥) هم مى خوانيم كه او به بلخ رفته، و از بلخ به نيشابور؛ و در نيشابور درگذشته است.

غرما و غريمان يعنى بستانكاران.

هنگام سحر مناجات مى كرد. . . يعنى يحيى مناجات مى كرد نه پسر او، و آن كه سنگ بر سرش مى خورد، خود يحيى است كه مى گويد مال را به بستانكاران

ص 329، بخش 36: شاه شجاع كرماني

بدهند، و پسرش به منظور خود نمى رسد.

ص ٣٢٩، بخش ٣٦ : شاه شجاع كرماني

ص ٣٢٩ - ابو الفوارس شاه بن شجاع كرمانى از عارفان نامدار قرن سوّم هجرى بوده، و بيشتر در كرمان مى زيسته است. درگذشت او را ابن جوزى در صفة الصّفوة سال ٢٧٠ هـ. نوشته، قشيرى پيش از سال ٣٠٠ هـ. ياد كرده، و در حاشيه يكى از نسخه هاى ترجمه رساله قشيريّه سال ٢٨٨ هـ. آمده با ذكر محلّ درگذشت او كه سيرجان بوده و آرامگاه او هم در سيرجان است.

عيّاران طريقت يعنى كسانى كه در سير الى الله موفّق اند و راه وصول به حقيقت را مى دانند (نگ : عيّار، توضيحات ص ٧٦)

فراست او خطا نيفتادى يعنى احوال درونى ديگران و خاصّه مريدان را درست تشخيص مى داد (نگ : ص ٣٣٢)

از ابناء ملوك بود. عبارات آغاز اين بخش بيشتر از كشف المحجوب هجويرى است امّا نسبت قطعى شاه كرمانى به پادشاهان پيشين سند روشنى ندارد، و دور نيست كه از نام شخصى او - شاه - نشأت گرفته باشد. اين را هم مى دانيم كه شاه كرمانى در زندگى جارى خود نيز مرفّه بوده و خرقه درويشى هم نمى پوشيده است.

ابو تراب نخشبى، نگ : بخش ٣٤

يحيى بن معاذ، نگ : بخش ٣٥

قبا پوشيدى. قبا لباسى است بلند كه از جلو باز مى شود و دكمه مى خورد. فرق آن با خرقه يا مرقّع در اين است كه عموما خرقه جلو باز نبوده، و آن را از سر مى پوشيده اند و تعبير از سر به درآوردن يا بر كشيدن خرقه به دليل شكل خرقه است. و قبا كردن خرقه به معنى چاك زدن و دريدن خرقه است.

ابو حفص حدّاد، نگ : بخش ٣٨.

عبا در اصل به معنى گليم است و به معنى بالاپوشى كه روى قبا مى پوشند نيز به كار رفته است، امّا در سخن ابو حفص حدّاد نظر به جامه فقيرانه درويشان يا

ص 333، بخش 37: يوسف بن الحسين

خرقه است.

ص ٣٣١ - خدا مرا ياد كند، اشاره به آيه ١٥٢ سوره بقره است : فاذكرونى اذكركم.

ترسكارى اندوه دايم است. ترسكارى ترجمه خوف است، خوف از خدا و نگرانى آن كه مرد مقبول درگاه حق نباشد (نگ : خوف در توضيحات ص ٢٦ و ٥٠).

علامت تقوى ورع است و. . . اين سخن به بشر حافى نيز منسوب است (ص ١١٥).

ص ٣٣٢ - فراست او خطا نشود، يعنى آنچه از باطن ديگران مى بيند، درست مى بيند و حدس و گمان نيست (نگ : البتّه فراست او خطا نيفتادى، ص ٣٢٩).

خواجه على سيرگانى را هجويرى از عرفاى كرمان دانسته، و فرزند اين خواجه معاصر هجويرى بوده، و بنابراين خواجه على بايد در اواخر قرن چهارم و اوايل قرن پنجم هجرى زيسته باشد. (نگ : كشف المحجوب، ص ٢١٥).

ص ٣٣٣، بخش ٣٧ : يوسف بن الحسين

ص ٣٣٣ - ابو يعقوب يوسف بن حسين رازى از عرفاى نيمه دوّم قرن سوّم هجرى بوده، محضر ذو النّون مصرى و ابو تراب نخشبى را درك كرده، و نوشته اند از احمد بن محمد بن حنبل (بخش ٢٠) استماع حديث كرده است (دگ : ٣٠٤ هـ.).

و لا يخافون. . . از آيه ٥٤ سوره مائده است كه دوستاران حق از ملامت ديگران بيم ندارند، و يوسف بن الحسين در اين مرتبه دوستى حق حجّت ولايت و دوستى است و ولايت هم به معنى دوستى حق است نه مقام ارشاد و شيخى صوفيان. يوسف بن حسين را در شمار صوفيان ملامتى نيز آورده اند (نگ : قصه او با ابو عثمان حيرى در ص ٣٣٧).

ابو تراب نخشبى، نگ : بخش ٣٤.

ابو سعيد خرّاز، نگ : بخش ٤٥.

ذو النّون مصرى، نگ : بخش ١٣.

ص ٣٣٤ - نام اعظم، نگ : توضيحات ص ٩٠

ص 340، بخش 38: أبو حفص حدّاد

- جمله نهادش درگرفت، يعنى درونش ملتهب يا شعله ور شد.

ص ٣٣٥ - او نيز در ملامت رفتى، نگ : و لا يخافون. . . توضيحات ص ٣٣٣.

إبراهيم خوّاص، نگ : بخش ٧٣ در ملحقات اين كتاب.

ص ٣٣٦ - اعلى علّيّين، نگ : توضيحات ص ١٦٩.

عبد الواحد بن زيد، اگر عبد الواحد بن زيد بصرى زاهد قرن دوّم هجرى باشد، نبايد مريد يوسف بن الحسين شده باشد. (نگ : توضيحات ص ٦٠).

شطّار به معنى بى باك و نافرمان است امّا با اين وزن صيغه مبالغه در لغت عربى به كار نمى رود.

غريم يعنى بدهكار. از كلماتى است كه به معنى بدهكار و بستانكار هر دو به كار رفته است (نگ : توضيحات ص ٣٢٨)

ابو عثمان حيرى، نگ : بخش ٤٧.

ص ٣٣٧ - ابو حفص حدّاد، نگ : بخش ٣٨.

چنين كلمات و چنين مشاهده، يعنى اين سخنان پرمعناى تو، و اين كه تو عالم معنا را مى بينى.

حكايت ديدار ابو عثمان حيرى و يوسف بن حسين از مواردى است كه باطن پاك اهل ملامت را بازمى نمايد (نگ : و لا يخافون. . . در توضيحات ص ٣٣٣).

ص ٣٣٨ - جنيد، نگ : بخش ٤٣.

صفوه يعنى برگزيده يا جمع برگزيدگان يك قوم.

ص ٣٣٩ - تجريد، نگ توضيحات ص ٢٠ و ١١٨.

طلب مفقود نكند تا. . . يعنى اوّل وجهه خودى و نفسانى را فنا كند و آنگاه در پى اسرار باشد.

ص ٣٤٠، بخش ٣٨ : أبو حفص حدّاد

ص ٣٤٠ - ابو حفص عمرو بن سلمه حدّاد نيشابورى، از نامداران مشايخ خراسان در قرن سوّم هجرى بوده و با حمدون قصّار شيخ اهل ملامت دوستى داشته است (دگ : ٢٦٦ هـ.)

- ابو عثمان حيرى، نگ : بخش ٤٧.

شاه شجاع، نگ : بخش ٣٦.

ص ٣٤١ - نماز خفتن يعنى نماز عشاء (نگ : توضيحات ص ٢٣ و ١١٣).

و بدا لهم من. . . از آيه ٤٧ سوره زمر است : . . . و به آنها از پروردگارشان چيزى رسيد كه هرگز حساب آن را نكرده بودند.

ص ٣٤٢ - ابو بكر حنفيّه، اين نام در منابع صوفيّه نام معروفى نيست. شايد منظور ابو بكر احمد بن على فقيه حنفى است كه درس فقه مى گفته است، و در آن صورت او معاصر ابو حفص حدّاد نبوده و ديدار آنها واقع نشده است.

ص ٣٤٣ - لباس عدل و لباس فضل، سخن از امكانات زندگى است و نه پوشش ظاهر. آنچه آن جهود دارد مال اوست و به عدل در اختيار اوست، و آنچه من دارم فضل حقّ است (نگ : معنى فضل در توضيحات ص ٣٤ و ٣١٩) و مبادا كه اين لطف حق را از من بگيرند و به او بدهند!

ص ٣٤٤ - ابو تراب نخشبى، نگ : بخش ٣٤.

ص ٣٤٥ - شبلى، نگ : بخش ٧٥ در ملحقات اين كتاب. ابو حفص حدّاد معاصر شبلى نبوده است.

ص ٣٤٦ - ابو على ثقفى، نگ : بخش ٨٦ در ملحقات اين كتاب.

ص ٣٤٧ - آن كه او را قوّت كرامات داده باشند و او را از آن غايب گردانيده، يعنى اگر كرامتى از او ظاهر مى شود، خودش متوجّه آن نباشد يا آن را اراده نكرده باشد.

فراست، نگ : توضيحات ص ٣٣٢.

هالكان، آن ها كه زنده به معرفت حق و پيوند حق نيستند (نگ : توضيحات ص ٣١٩).

ص ٣٤٨ - توبت آن است كه بدو آيد. . . يعنى خدا او را توبه دهد (نگ : توضيحات ص ١٥).

هُوَ التَّوّابُ الرَّحِيمُ (آيه ٣٧ سوره بقره).

محمش، محمشاد يا ممشاد دينورى، نگ : بخش ٧٤ در ملحقات اين كتاب.

ص ٣٤٩ - عبد الرحمن سلمى، ابو عبد الرّحمن محمّد بن حسين سلمى مؤلّف كتاب معروف طبقات الصّوفية، و خود از مشايخ نامدار خراسان بوده است (دگ : ٤١٢ هـ.).

ص 350، بخش 39: حمدون قصّار

ص 354، بخش 40: منصور بن عمّار

ص ٣٥٠، بخش ٣٩ : حمدون قصّار

ص ٣٥٠ - ابو صالح حمدون بن احمد از صوفيان نامدار قرن سوّم هجرى است، در نيشابور مى زيسته و شيخ صوفيان ملامتى بوده، و مريدان و پيروان ملامتى او به قصّاريان شهرت يافته اند (دگ : ٢٧١ هـ.).

ثورى، سفيان ثورى، نگ : بخش ١٦.

ابو تراب نخشبى، نگ : بخش ٣٤

عبد الله مبارك، درست نيست. حمدون پير عبد الله منازل بوده است (نگ : ص ٤٧٢، عبد الله منازل).

به ملامت خلق مبتلا بود، يعنى بىعتنايى او به پاره يى معتقدات و ظواهر شرع، و نيز آنچه شيوه اهل ملامت بود، او را گرفتار سرزنش و آزار خلق كرده بود.

ص ٣٥٢ - ميراث زيركى عجب است، يعنى زيركان ارزش عمل و عبادت خود را مى دانند، و اين موجب توجّه به خود و خودبينى آنها مى شود.

ص ٣٥٣ - عبد الله مبارك، بايد عبد الله منازل باشد كه مريد حمدون قصّار بوده است.

ص ٣٥٤، بخش ٤٠ : منصور بن عمّار

ص ٣٥٤ - ابو سرى منصور بن عمّار مروزى، اهل روستاى دندانقان مرو، و از واعظان معتبر خراسان در نيمه دوّم قرن سوّم و اوايل قرن چهارم هجرى بوده است.

اصحاب عراقيان يعنى دوستان صوفيان عراق (ايران مركزى امروز). اين تعبير در ترجمه رساله قشيريّه نيز مكرّر به كار رفته است.

ص ٣٥٥ - و قودها النّاس و. . . از آيه ٦ سوره تحريم است و ترجمه تمام آيه اين است كه اى مؤمنان خود را و خانواده خود را از دوزخ حفظ كنيد، دوزخى كه سوخت آن آدمها و سنگها هستند، و بر آن فرشتگان سخت گيرى فرمان مى رانند كه پيرو فرمان خداونداند.

ص ٣٥٦ - هارون الرشيد با منصور عمّار هم زمان نبوده است.

ص ٣٥٧ - سنگى بر آهنى مى زن، يعنى چيزى بگو تا اگر باطن گنهكارى استعداد داشته

ص 358، بخش 41: أحمد بن عاصم أنطاكي

باشد متأثّر شود، چنان كه از برخورد آهن و سنگ جرقّه اى برمى خيزد.

ابو الحسن شعرانى، اسماعيل بن محمد نيشابورى محدّث و زاهد نيمه اوّل قرن چهارم هجرى بوده است (دگ : ٣٤٧ هـ.).

ص ٣٥٨، بخش ٤١ : أحمد بن عاصم أنطاكي

ص ٣٥٨ - ابو على يا ابو عبد الله احمد بن عاصم از صوفيان قرن سوّم هجرى، و ساكن شام بوده است.

اتباع تابعين، تابعين كسانى هستند كه صحابه رسول را ديده اند (نگ :

توضيحات ص ١٧) و اتباع تابعين يعنى كسانى كه تابعين را ديده بودند، و احمد عاصم در قرن سوّم هجرى نمى تواند از اتباع تابعين باشد.

محاسبى، بشر، سرى، و فضيل به ترتيب، نگ : بخش هاى ٢٢،١٢،٣٠ و ١٠.

ابو سليمان دارائى، نگ : بخش ٢٣.

جاسوس القلوب يعنى كسى كه از رازهاى دل ديگران آگاه است (نگ : فراست در توضيحات ص ٣٣٢) و اين معنى در كتب صوفيّه نقل از همين احمد بن عاصم است كه اگر با اهل صدق مى نشينيد، با راستى و يكدلى بنشينيد كه آنها جاسوس دلها هستند، به درون شما راه مى جويند و از نيّت شما سر در مىورند (نگ : مولانا جلال الدّين، مثنوى ٢ : ١٤٨٢، بندگان خاص علاّم الغيوب - در جهان جان جواسيس القلوب).

و من لم يجعل الله. . . از آيه ٤٠ سوره نور است : كسى كه خدا درون او را روشن نكند، روشنى ندارد.

ص ٣٥٩ - عقوبت يونس اين بود كه ماهى او را بلعيد، و او در بطن ماهى آن قدر زارى كرد تا خداوند او را آزاد ساخت.

چون با اهل جدّ نشينيد. . . نگ : توضيحات ص ٣٥٨ : جاسوس القلوب.

طاعت بر جهل يعنى عبادت بدون شناخت حق و پيوند باطنى با حق.

ص ٣٦٠ - انّما اموالكم. . . از آيه ٢٨ سوره انفال است كه مال و فرزند انسان را مى فريبد و از راه حق دور مى كند.

ص 361، بخش 42: عبد الله خبيق

ص 363، بخش 43: جنيد بغدادي

ص ٣٦١، بخش ٤٢ : عبد الله خبيق

ص ٣٦١ - ابو محمّد عبد الله بن خبيق انطاكى از صوفيان قرن سوّم هجرى است و آنچه عطّار در اين بخش مىورد، برگرفته از ترجمه رساله قشيريّه و كشف المحجوب هجويرى است.

سبيق، در لغت مصغّر سابق است به معنى پيش افتاده يا پيشرو، و گاه در زبان عرب، مصغّرها معنى تحبيب و حرمت دارد، امّا در اصل مصغّرى با اين وزن از ريشه سبق در زبان فصحاى عرب نيست. و خلاصه كلام، عطّار است و اين سجع سازى هاى متكلّف، بايد معنى كنيم كه او امام مجذوبان حق و پيشرو آنها بود!

يوسف اسباط، نگ : بخش ٥٢.

سفيان ثورى، نگ : بخش ١٦.

فتح موصلى (نگ : بخش ٣١) را «خراسانى» گفته، و درست نيست. شايد در اصل تأليف عطّار فتح ديگرى بوده، مثلا فتح بن شخرف كه از زاهدان و صوفيان خراسان است.

ص ٣٦٢ - به دل وحشى تر بود، يعنى دل او از راه حق دورتر باشد.

ص ٣٦٣، بخش ٤٣ : جنيد بغدادي

ص ٣٦٣ - ابو القاسم جنيد بن محمّد بن جنيد، يكى از دو چهره ممتاز تاريخ عرفان و تصوف ايرانى، اصلش از نهاوند، و زاد و بودش در بغداد بوده است (دگ : ٢٩٧ هـ.). او خواهرزاده و مريد سرى سقطى (بخش ٣٠)، و آرامگاه هر دو در گورستان شونيزيّه بغداد است. مكتب عرفانى جنيد به مكتب «صحو» يعنى هشيارى مشهور است زيرا جنيد انسان را در برابر پروردگار مسئول و موظّف به رعايت آداب دين مى داند.

در برابر «صحو» جنيد، مكتب «سكر» بايزيد است كه بنده را در برابر عشق حق مست و بىختيار مى داند امّا نه سكر بايزيد بى بندوبارى است و نه صحو جنيد خود آزارى. هر دو پيشواى هدايت انسان به راه حقّ اند (نگ : توضيحات ص ١٣٨).

در صفحه ٣٦٩ جنيد در جواب حلاّج تعريفى از صحو و سكر به دست داده است.

قطب، نگ : توضيحات ص ١٣٨.

در شريعت و حقيقت به اقصىلغايه بود، يعنى هم وظايف شرعى را درست و

تمام ادا مى كرد، و هم اسرار و حقايق الهى را بهتر از همه مى فهميد.

طيفوريان، نسبتى است به نام بايزيد، طيفور بن عيسى.

علم اشارت، آگاهى از مراد و مطلوب سالك است بىن كه آشكارا گفته شود، چرا كه معانى غيب به گفته ابو نصر سرّاج از لطافت در لفظ نمى گنجد. اشارت به تعبير ديگر زبان دل است. دفتر صوفى سواد حرف نيست/جز دل اسپيد همچون برف نيست (مولانا جلال الدّين، مثنوى ٢ : ١٦٠).

محاسبى، حارث بن اسد، نگ : بخش ٢٢.

ص ٣٦٤ - سهل بن عبد الله تسترى (نگ : بخش ٢٨). صاحب آيات و سبّاق غايات، يعنى كسى كه آثار پيوند با حق در او هست و در رسيدن به نهايت كمال روحانى از ديگران جلوتر است، امّا اين كه دل نداشته است يعنى لطافت عشق را درنمى يافته. تعبير «صاحب آيات و سبّاق غايات» پيش از اين تذكره عطّار در مقامات حريرى در توصيف بديع الزمان همدانى به كار رفته است (ص ١٣ مقامات چاپ بيروت)

ملك صفت بوده است، باز يعنى پيوند او با حق مانند فرشتگان بوده، و فرشتگان عشق را درنمى يابند، زيرا مطابق آيه ٧٢ سوره احزاب، امانت اسرار غيب را كه بر آسمانها و زمين عرضه كردند، فرشتگان از تعهّد درك آن عاجز ماندند، و بار امانت را، انسان پذيرا شد، و عشق به پروردگار در انسان جلوه كرد. بخواه جام و گلابى به خاك آدم ريز (حافظ). در جمله هاى بعد مى بينيم كه خود عطّار هم در شرح سخن جنيد مانده است.

با تو اين فضل و با پدرم اين عدل كرده است، نگ : لباس عدل و لباس فضل در توضيحات ص ٣٤٣.

ص ٣٦٥ - احسنت اى. . . آفرين اى نور چشم بندگان راستين خداوند.

حظّ تو از خداى زبان تو بود، يعنى آنچه تو مى گويى حظّ از پروردگار و الهام از غيب خواهد بود.

آبگينه فروشى جنيد را قشيرى شغل پدر او مى داند (ترجمه رساله قشيريّه، ص ٥١).

خانه يى بود در دهليز. . . يعنى اطاقى بود در ورودى خانه سرى.

- سجّاده در عين مراقب بازكشيد، يعنى روى نماز متمركز شد و بر سجّاده نشست «تا هيچ چيز» جز حق در خاطر او نگذرد.

من لم يكن للوصال. . . هر كه شايسته وصال حق نيست، كارهاى نيك او هم گناه است.

ص ٣٦٦ - به اضعاف، يعنى چندين برابر، خيلى بيشتر.

ابدال، نگ : توضيحات ص ١٠٦ و ١٢٢.

ص ٣٦٧ - فهم من فهم، يعنى اين به تعليم نيست، بايد كسى شايستگى درك آن را داشته باشد.

نقير و قطمير، يعنى هسته خرما و رشته يى يا شكافى كه در كنار هسته خرماست امّا هر دو كلمه با هم به صورت يك قيد و به معنى بيش وكم به كار مى رود.

المؤمنون كنفس واحدة، مؤمنان چون يك تن واحدند. اين عبارت را در شمار حديث آورده اند امّا مضمون آن در آغاز سوره نساء و آيه ٩٨ سوره انعام نيز هست.

ما اوذى. . . حديث نبوى است : هيچ پيامبرى به اندازه من آزار نديد.

خوف و رجا، نگ : توضيحات ص ٢٦ و ٥٠.

ص ٣٦٨ - انّ الكلام لفى الفؤاد، جاى سخن در دل است، سخن از دل انسان حكايت مى كند.

اين سخن برگرفته از يك شعر اخطل شاعر عرب است : انّ الكلام لفى الفؤاد و انّما/ جعل اللسان على الفؤاد دليل : سخن در دل است و بى گمان زبان بر دل دلالت مى كند.

ابو بكر كتّانى، نگ : بخش ٦٩.

جامه به رسم علما پوشيدى، يعنى خرقه نداشت، قبا مى پوشيد (نگ : فرق خرقه و قبا در توضيحات ص ٣٣٠).

ليس الاعتبار. . . اعتبار مرد حق به خرقه درويشى نيست به سوختن در اشتياق حقّ است.

ص ٣٦٩ - غلامى ترسا، يعنى جوانى مسيحى. غلام به معنى برده زرخريد نيست.

خود را هلاك نتوانم كرد، يعنى در وعظ من خلوص نيست و نمى توانم خود را اصلاح كنم.

- حسين بن منصور حلاّج، نگ : بخش ٧٢.

عمرو بن عثمان، نگ : بخش ٤٤، و ص ٣٩٤ درباره نفرين عمرو به حلاّج.

سهل تسترى، نگ : بخش ٢٨.

صحو و سكر، نگ توضيحات ص ١٣٨ و ٣٦٣ درباره مكتب سكر بايزيد و مكتب صحو جنيد.

ص ٣٧٠ - شبلى، نگ : بخش ٧٥ در ملحقات اين كتاب.

رويم، نگ : بخش ٤٨.

ص ٣٧١ - جعفر بن نصير، نگ : بخش ٨٧ در ملحقات اين كتاب.

نون الهوان. . . يعنى در كلمه هوى، حرف نون سرقت شده يا افتاده است، و آواز هوا و هوس همان آواز هوان يعنى خوارى و پستى است.

ص ٣٧٢ - كسى كه مئونت تو كشد، عزيز است، يعنى كسى كه بار تو را بكشد يا خرج تو را بدهد، كمياب است، وجود ندارد.

ص ٣٧٣ - ابو سعيد خرّاز، نگ : بخش ٤٥.

ميان ايشان و خداى حشمت برخاسته بود، يعنى پيوندشان با خدا در مرتبه يى است كه هيچ آدابى و تدبيرى نمى جويند (نگ : مولانا جلال الدّين، مثنوى ٢ :

١٧٨٨ : هر چه مى خواهد دل تنگ بگو).

ابن سريج، ابو العبّاس احمد بن عمر شيرازى از فقهاى اواخر قرن سوّم هجرى بوده است (دگ : ٣٠٥ هـ.).

سر زير پاى نه، يعنى هستى خود و نفس را فدا كن.

ص ٣٧٤ - من گوشت مرده نخورم. . . ناظر به آيه ١٢ سوره حجرات است كه غيبت برادران را به خوردن گوشت مرده برادر تعبير مى كند (نگ : توضيحات ص ١٠٤).

او را به خاطرى بگيرند، يعنى حتّى فكر بد هم گناه است و كيفرى دارد.

و هو الّذى. . . از آيه ٢٥ سوره شورى است كه : او توبه بندگان را مى پذيرد.

ص ٣٧٥ - عليّ بن سهل اصفهانى، نگ : بخش ٦١.

و النّوم موهبة. . . خواب براى دوستاران حق موهبت است (نگ : مولانا جلال الدّين، مثنوى ٢ : ٣٩ خواب بيدارى است چون با دانش است).

- صحو، نگ : توضيحات ص ٣٦٣ و ٣٦٨ درباره صحو و سكر.

ص ٣٧٦ - نوم العالم. . . خواب عالم عبادت است زيرا همواره ياد خدا با اوست. و در نظر عرفا عالم كسى است كه علم باطن و پيوند باطنى با حق دارد (نگ : مثنوى ٢ : ٣٩).

تنام عيناى. . . حديث نبوى است كه چشم من مى خوابد و دلم در خواب نيست.

عبارت حديث در منابع معتبر اين است : انّ عيناى تنامان و لا ينام قلبى.

امّن يجيب. . . از آيه ٦٢ سوره نمل است : آنگاه كه درمانده يى به درگاه او دعا مى كند، چه كسى جز حق جواب تواند داد؟

ص ٣٧٨ - رعونت، نگ : توضيحات ص ٦٦.

تجربه را لا حول گفت، يعنى براى امتحان و با بىعتقادى اين كار را كرد.

آن همه مكر بود، نگ : مكر خداى در توضيحات ص ١٦ و ٦٦.

ص ٣٧٩ - «حق تعالى مى ديدم» يعنى خدا مرا مى ديد.

ص ٣٨٠ - هودج : كجاوه، عمارى.

بشود ان شاء الله، منظور جنيد اين است كه او هنوز در جمع جمع نيست و كاملا در سير روحانى خود متمركز نشده است. جمع الجمع يعنى مشاهده حق بى خلق.

فتوّت به شام است و فصاحت به عراق و صدق به خراسان. در اين سخن، جنيد به بزرگان عرفاى آن ولايت ها نظر دارد، در شام كسانى چون احمد بن عاصم، در عراق يحيى بن معاذ رازى كه واعظى سخنور بوده، و در خراسان إبراهيم ادهم، ابو على شقيق، بايزيد و. . . امّا به طور قطع نمى توان گفت كه در هنگام اداى اين سخن چه كسانى را در نظر داشته است؟

ص ٣٨١ - قاطعان يعنى راهزنان، و سه گونه دام : مكر و استدراج (نگ : توضيحات ص ١٦ و ٢٩٤). قهر اراده حق در جهت خلاف مراد بنده است، و لطف اراده حق در برآوردن مراد بنده است. جنيد مى گويد كه هريك از اينها براى سالكى كه ظرفيّت روحى او كم است، مى تواند دام باشد و او را از راه حق دور كند (نگ : توضيحات ص ١٦).

قدرت معاينه شود. . . يعنى بنده قدرت حق را به چشم باطن ببيند.

هيبت معاينه شود. . . يعنى انسان در برابر عظمت پروردگار خود را چنان ناچيز

بيابد كه نتواند نفس بزند، و اگر در چنان حالى نفس بزند كافر است. (نگ : قرب و هيبت در توضيحات ص ١٣٨).

لحظت كفران است و خطرت ايمان و اشارت غفران. لحظت توجّه سالك به امورى است كه از غيب بر او كشف مى شود و توجّه او به آن كفران است زيرا از توجّه به حق بازمى ماند. خطرت ادراكاتى است كه به ذهن سالك مى رسد، و اشارت (نگ : توضيحات ص ٣٦٣) غفران است زيرا روشنى باطن سالك است و او را از هر ناشايست دور مى كند.

اعوذ برضاك من سخطك : از خشم تو به رضاى تو پناه مى برم، و اين در واقع عذر خواهى از يك گناه است.

اعوذ بك منك : از تو به تو پناه مى برم، يعنى پناه ديگرى نيست.

هر چه جز اين است حظّ نفس است، يعنى دانش هاى ديگر را انسان براى رونق دادن به زندگى مادّى و اين جهانى مىموزد.

ص ٣٨٢ - به حقيقت آزادى نرسى تا از عبوديّت هيچ بر تو باقى مانده بود، يعنى تا وقتى كه وجود خود را به عنوان يك بنده، مى بينى و در حق فنا نشده اى، آزادى را نمى يابى.

اشارت، نگ : توضيحات ص ٣٦٣.

هر كه خواهد كه دين او به سلامت بماند و. . . با اندك تفاوت عين سخن سرى سقطى است در صفحه ٢٩٤.

هالكين، نگ : توضيحات ص ٣١٩ و ٣٤٧.

ص ٣٨٣ - نافله بيفتد، يعنى به نمازهاى غير واجب نبايد پرداخت، صحبت برادران مفيدتر است. اگر اين سخن با سخنان ديگر جنيد تضادّى دارد، به اين دليل است كه هريك از اين سخنان در حال و هواى خود بر زبان آمده، و نقل كنندگان، آن حال و هوا را ثبت نكرده اند.

و الصّبر عند الصّدمة اولى : در برخورد با مشكلات راه، صبر بهترين كار است.

تصحيح ملّت و تجريد خدمت، يعنى درست كردن دين و پرداختن به خدمت پروردگار، چنان كه از هر چه مانع آن خدمت است دور بماند.

- قرّايان، يعنى آنها كه قران خواندن را كسب و كار خود كرده اند.

ميان خود و حضرت خداى توبره يى پرطعام نهاده است، يعنى خدا را به خاطر روزى عبادت مى كند، و كاربرد كلمه توبره خود طنزى دارد كه شكم پرست چون چارپايان است.

ص ٣٨٤ - صاحب همّت يعنى كسى كه توجّه باطنى او به درك اسرار حقّ است و براى آن همواره مى كوشد (نگ : توضيحات ص ١٢٨)

هر كه را همّت است، او بيناست و. . . در اين سخن صاحب ارادت يعنى كسى كه براى خود اختيارى قائل و از مشيّت حق غافل است (نگ : سخن إبراهيم ادهم در ص ١٢٨).

هر كه در موافقت. . . يعنى در موافقت با حق.

تصوّف از اصطفاست. منظور جنيد اشتقاق كلمه تصوّف نيست، و توضيح خود او مطلب را روشن مى كند كه صوفى برگزيده خداست.

ص ٣٨٦ - غايت توحيد انكار توحيد است، يعنى هر چه در توحيد سخن بگوييم، باز تعريف و درك آن را ممكن نمى بينيم (نگ : هر چه گويم عشق را شرح و بيان/چون به عشق آيم خجل باشم از آن - مولانا جلال الدّين، مثنوى ١ : ١١٢).

حق تعالى حرام گردانيده است محبّت بر صاحب علاقت، يعنى بر كسى كه علائق و خواست هاى شخصى پايه دوستى اوست.

ص ٣٨٧ - بسيارى از تعريف هاى مندرج در اين صفحات، تفسير روشن نمى پذيرد و احتمال اين كه در تحرير نسخه ها، خطاهاى كاتبان اصل سخن ها را تغيير داده باشد، بسيار است (نگ : يادداشت ص ٧١٦).

ص ٣٨٨ - با خداى ايستاده باشد به حظّ نفس، يعنى در مقابله با حظّ نفس به خدا تكيه كند.

الّذين صبروا. . . از آيه ٤٢ سوره نحل است : شكيبايان به پروردگارشان تكيه دارند.

ص ٣٨٩ - ترك عمل گيرى به عسى و سوف، عسى يعنى باشد كه. . . چه بسا كه. . . و سوف يعنى به زودى، ممكن است. . . و معنى سخن جنيد اين است كه عمل بدون قاطعيّت و اطمينان به جايى نمى رسد. «بارى به هر جهت» كار نكن.

- ايمن بودن واصل از مكر و كفر بود، يعنى واصلان به حق، از مكر حق نبايد خود را در امان بدانند (مكر حق، نگ : توضيحات ص ١٦ و ٦٦).

الست بربّكم؟ نگ توضيحات ص ١٦٣ و ٢٦٣ و آيه ١٧٢ سوره اعراف، و آيه ٧٢ سوره احزاب.

صافى كردن دل از مراجعت خلقت، اگر كاتبان نسخه هاى جمله را درست نقل كرده باشند، به اين معنى است : پاك كردن دل از توجّه به وجهه اين جهانى و نيازهاى حيات مادّى، همان طبيعت در دنباله كلام.

ص ٣٩٠ - رويم، نگ : بخش ٤٨.

فاذا احببته. . . اشاره به حديث قدسى است كه چون پروردگار بنده را به دوستى پذيرد، چشم و گوش و زبان او مى شود (نگ : توضيحات ص ١١١ : هر كه خداى عزّ و جلّ چشم او شد. . .).

انس آن بود كه حشمت برخيزد، يعنى برترى و فروترى و فاصله احساس نشود (نگ : توضيحات ص ٢٧٣).

فسبحان الّذي. . . از آيه ٨٣ سوره ياسين است : پاك خدايى كه بركشيدن هر چيزى به دست اوست و همه به او بازمى گردند.

ص ٣٩١ - فارتقب، از آيه هاى ١٠ و ٥٩ سوره دخان است : مراقب باش منتظر تقدير ما باش.

آنچه تو را، دى نوشته اند، يعنى سرنوشت تو، مشيّت ازلى پروردگار درباره تو.

ص ٣٩٢ - دنيا را ترك گير و يافتى، نگ : هر چه هست در دو قدم حاصل آيد (در توضيحات ص ١٦٨).

پهلو به زير داشتن يعنى بار ديگران را كشيدن، تحمّل. در رساله قشيريّه (ص ٢٢٠) پهلو نرم داشتن است.

مجمجه خوردن اصحاب، يعنى صداى غذا خوردن ياران، و منظور احساس اين است كه ياران به زندگى خود ادامه مى دهند و از رفتن او غمى ندارند.

تخليل يعنى خلال كردن دندانها كه در وضو از مستحبّات است.

قطيعت، نگ : توضيحات ص ٦٩ و ٧٠ و ٢٧٦ و ٣١٥.

ص ٣٩٣ - الست بربّكم؟ نگ : توضيحات ص ١٦٣ و ٣٦٣ - الّذى خلقنى. . . از آيه ٧٨

ص 394، بخش 44: عمرو بن عثمان مكّي

سوره شعراء است : آنكه مرا آفريد، هم او هدايتم مى كند.

او هنوز در سكر محبّت است، گويا نكير و منكر جنيد را با بايزيد اشتباه گرفته اند زيرا سكر مكتب بايزيد است و صحو مكتب جنيد (نگ توضيحات ص ١٣٨ و ٣٦٣).

جريرى، نگ : بخش ٧١.

ص ٣٩٤، بخش ٤٤ : عمرو بن عثمان مكّي

ص ٣٩٤ - ابو عبد الله عمرو بن عثمان مكّى از پارسايان نامدار قرن سوّم هجرى بوده و در علوم شرعى نيز خاصّه در اصول مطالعه داشته است. هجويرى در كشف المحجوب، كتاب المحبّه را از آثار او نام برده است (دگ : ٢٩١ هـ. در بغداد).

سكر و صحو، نگ توضيحات ص ١٣٨ و ٣٦٣ درباره سكر بايزيد و صحو جنيد.

در صحو رفت، يعنى به روش و طرز فكر جنيد معتقد بود.

ابو سعيد خرّاز، نگ : بخش ٤٥.

حسين بن منصور حلاّج، نگ : بخش ٧٢/و سخن جنيد با حلاّج درباره برخورد حلاّج با عمرو بن عثمان، نگ : ص ٣٦٩.

گنج نامه در لغت سندى است كه نشانى يك گنج و محتويات آن در آن درج شده باشد امّا گنج نامه عمرو بن عثمان، چنان كه عطّار در ادامه سخن شرح مى دهد، ماجراى پنهانى آگاهى ابليس از سرّ آدم و آدمى است، و اين كه آدم و ابليس هر دو سرّ يكديگر را مى دانند، و «ابليس آن مردود بود كه بر ديده او گنج [معرفت] نهاده بودند» و او نمى بايست راز آن گنج را بازگويد.

آن مرد كه آن گنج نامه برد، اشاره به حلاّج است، و آنچه عمرو بن عثمان مى گويد همان است كه در پايان سرگذشت حلاّج مى خوانيم (نگ : ص ٥١٧ و ٥١٨).

ص ٣٩٥ - صمصام لا أبالى، صمصام شمشير برنده فولادين است، و در اينجا قدرت مطلق پروردگار. لا ابالى در لغت يعنى من مراعات و مدارا نمى كنم، امّا در فارسى به صورت صفت به كار مى رود، و در اينجا صمصام لا ابالى يعنى پروردگار كه در آيه ٨٠ سوره ص به ابليس گفته است : انّك من المنظرين، تو از مهلت يافتگانى،

يعنى تو را هلاك نمى كنم امّا تا ابد به دروغگويى و فريب خلق متّهم خواهى ماند.

كان من الجنّ. . . از آيه ٥٠ سوره كهف است كه او از جنّيان بود (يعنى فرشته نبود!) و فرمان پروردگارش را گردن ننهاد و تباه كرد.

زهو يعنى ناز و غرور.

ص ٣٩٦ - از حرم، يعنى از مكّه، از مسجد الحرام نامه فرستاد. جنيد و جريرى و شبلى، به ترتيب نگ : بخش هاى ٤٣،٧١،٧٥.

لم تكونوا. . . از آيه ٧ سوره نحل است كه به آن جز با كشتن نفس نمى رسيد. و الاّ بشقّ الارواح يعنى جز با كشتن روح خود. منظور اين است كه در راه وصال حق نه تنها جسم و نفس، هر چه را خودى است بايد فنا كرد.

ما لى مرضت. . . معنى بيت عربى اين است كه چرا من بيمار شدم و از شما كسى به احوال پرسى من نيامد، در حالى كه بنده شما اگر بيمار شود، من حال او را مى پرسم. مضمون بيت از يك حديث قدسى است كه البتّه راوى آن ابو هريره است! و روايت اين است كه در قيامت پروردگار از فرزند آدم مى پرسد كه فلان روز من بيمار شدم، چرا به عيادت من نيامدى؟ و بنده مى گويد : خدايا تو بيمار نمى شوى، و من چگونه مى توانستم به عيادت تو بيايم، و خداوند پاسخ مى دهد كه فلان بنده من بيمار بود، و اگر تو به ديدار او مى رفتى، مرا عيادت مى كردى.

در روايت ديگرى، مخاطب اين بازخواست موسى است (نگ : مولانا جلال الدّين، مثنوى ٢ : ١٧٤١ و ٢١٦١).

أ فمن شرح. . . از آيه ٢٢ سوره زمر است : كيست كه خدا سينه اش را به نور ايمان گشوده است، و گشودن سينه در نظر عمرو بن عثمان اين است كه به هيچ چيز اين جهان نظر نيفگند و از اين جهان نابينا شود.

تفكّر در خداى تعالى معصيت است، اشاره به حديث يا خبرى است كه تفكّروا فى آلاء الله و لا تفكّروا فى ذات الله، چرا كه تفكّر در ذات حق، وراى درك ذهن آدمى است و به كفر مىنجامد.

ص ٣٩٧ - عبارت مى كند از او با وجود به هم، يعنى از پروردگار سخن مى گوييم، و در آن از وجود خود نيز حرف مى زنيم، كه اين شرك است و تفرقه.

ص 398، بخش 45: أبو سعيد خرّاز

ص ٣٩٨، بخش ٤٥ : أبو سعيد خرّاز

ص ٣٩٨ - ابو سعيد احمد بن عيسى بغدادى از عرفاى نامدار قرن سوّم هجرى، از ياران ذو النّون مصرى (بخش ١٣) و از معاصران و دوستان جنيد (بخش ٤٣) است (دگ : ٢٧٧ هـ.)

او را چهارصد كتب تصنيف است، روشن است كه خالى از مبالغه نيست.

بشر و سرى، نگ : بخش هاى ١٢ و ٣٠.

ص ٣٩٩ - جمله عقل عقلا آنجا برسد، يعنى تمام مى شود و ديگر كار نمى كند.

ص ٤٠٠ - ميان خود و حق تعالى يك پيراهن مگذار، با توجّه به ادامه سخن يعنى يك پيرهن اضافه بر آنچه پوشيده اى، نگه ندار.

ص ٤٠١ - محبره : دوات، مركّبدان.

عبّاس بن المهتدى از دوستان ابو سعيد خراز و او نيز از اهل معنا بوده است (دگ : ٣١٧ هـ.)

بناء دوانقى يعنى ساختمانى كه به منصور خليفه تعلّق داشته، و حوض زبيده هم ظاهرا محلّ شرب آب بوده است كه به هزينه يا به نام زبيده زن هارون رشيد ايجاد شده بود.

در آينده، يعنى كسى كه ميان دو تن، و در اينجا ميان پروردگار و بنده، رابط و واسطه باشد.

ص ٤٠٢ - شغلى بين الماضى و المستقبل، عطّار خود توضيح داده است كه «يعنى وقت نگه دار» امّا باز به توضيح نياز دارد : وقت آن حالى است كه در آن دل با سير در راه حق همراه است و نورى دارد (نگ : تعريف حال در توضيحات ص ٤ و ٩٥ و ٢٣٣) و شغل ميان ماضى و مستقبل يعنى بهره گرفتن از احوال (نگ : مولانا جلال الدّين، مثنوى،١ : ٢٢١٢ : هست هشيارى زياد ما مضى/ماضى و مستقبلت پرده خدا - و ٢ : ١٧٨ : فكرت از ماضى و مستقبل بود/چون از اين دورست، مشكل حل شود).

فراست، نگ : توضيحات ص ٣٣٢ و ٣٥٨.

ص ٤٠٣ - خلق عظيم از آيه ٤ سوره قلم است درباره پيامبر كه تو به خوى نيك و منش بزرگ آراسته اى : انّك لعلى خلق عظيم.

ص 404، بخش 46: أبو الحسين نوري

ص ٤٠٤، بخش ٤٦ : أبو الحسين نوري

ص ٤٠٤ - ابو الحسين احمد بن محمّد نورى، از دهكده بغشور بر سر راه مرو و هرات بوده، و به اين مناسبت او را بغوى نيز گفته اند. او هم زمان جنيد، و چون جنيد از مريدان سرى سقطى بوده است (دگ : ٢٩٥ هـ.).

مسلوب عزّت، يعنى كسى كه به اتّكاء عزّت حق، وجهه نفسانى و خودى از او سلب شده است. مكرّر در اين تعليقات اشاره كرده ام كه بسيارى از اين سجع هاى عطّار تفسير روشن و قطعى نمى پذيرد.

تقديم او، يعنى او را بر خود مقدّم داشتن، برترى او.

سرى سقطى، نگ بخش ٣٠.

احمد حوارى، احمد بن ابى الحوارى، نگ : بخش ٣٢

تصوّف را بر فقر تفضيل نهد، يعنى بر حفظ آداب و ظواهر درويشى تكيه دارد و چنان كه در ادامه عبارت مى خوانيم در عمل و عبادت روش جنيد را ترجيح مى دهد.

ابو محمّد مغازلى از صوفيان اواخر قرن سوّم و نيمه اوّل قرن چهارم هجرى بوده، آنچه عطّار از او نقل مى كند، برگرفته از ترجمه رساله قشيريه (ص ٥٥) است.

ص ٤٠٦ - فريب است نه كرامت، نگ : مكر خداى در توضيحات ص ١٦ و ٦٦ و مكر و استدراج در ص ٢٩٤.

غلام خليل، احمد بن محمد از راويان حديث در بغداد بوده است (دگ : ٢٧٥ هـ.)

ابو حمزه و رقّام و شبلى و جنيد : ابو حمزه خراسانى (بخش ٦٤) يا ابو حمزه بغدادى (بخش ٨٢). رقّام هم از صوفيان نيمه دوّم قرن سوّم بوده است. شبلى و جنيد، نگ : بخش هاى ٧٥ و ٤٣.

ص ٤٠٩ - جعفر خلدى، نگ : بخش ٨٧ در ملحقات اين كتاب.

بازار نخّاس، يعنى بازار برده فروشان و ستورفروشان.

ص ٤١١ - رزمه جامه، يعنى بقچه يا بسته لباس.

ص ٤١٢ - ابو نصر سرّاج، نگ : بخش ٧٦ در ملحقات اين كتاب.

ص 414، بخش 47: أبو عثمان حيري

ص ٤١٤، بخش ٤٧ : أبو عثمان حيري

ص ٤١٤ - ابو عثمان سعيد بن اسماعيل، اصلا اهل رى، و ساكن حيره نيشابور بوده، و با شاه كرمانى و يحيى بن معاذ دوستى داشته است (دگ : ٢٩٨ هـ.).

براى اسم هايى كه در اين صفحه مىيد، به ترتيب به بخش هاى مربوط در همين كتاب بايد نگاه كرد : جنيد (٤٣)، ابو عبد الله بن جلاّء (٥٠)، رويم (٤٨)، يوسف بن حسين (٣٧)، محمد بن فضل (٥٦)، ابو على جوزجانى (٦٨)، يحيى معاذ (٣٥)، شاه شجاع كرمانى (٣٦)، ابو حفص حدّاد (٣٨).

عبد الله محمد رازى، ابو محمّد عبد الله بن محمّد رازى از صوفيان رى، دوست ابو عثمان و يوسف بن حسين، و او نيز ساكن نيشابور بوده است (دگ : ٣٥٣ هـ.).

ص ٤١٦ - آن وعظ يحيى او را به زيان آورده بود، در صفحه پيش خوانديم كه يحيى به رجا اعتقاد داشت و بيشتر بزرگان صوفيّه خوف را بر رجا ترجيح داده اند (خوف و رجا، نگ : توضيحات ص ٢٦ و ٥٠).

كاره نبوده ام، يعنى كراهت نداشتم، قبول مى كردم.

اين كه ابو عثمان از تحقير كسى كه او را مكرّر مى خواند و از در مى راند نمى رنجيد، مشابهى در مثنوى مولانا جلال الدّين دارد، درباره شيخ محمّد سررزى (نگ : مثنوى،٥ : ٢٦٦٩).

يكى از بام طشتى خاكستر بر سر او ريخت. اين روايت در باب چهارم بوستان سعدى به بايزيد بسطامى منسوب است.

ص ٤١٧ - ابو عمرو، ابو عمرو نجيد است. نگ : بخش ٨٣ در ملحقات اين كتاب.

توبه نصوح، نگ : توضيحات ص ٨٩.

ابو عثمان مغربى، نگ بخش ٩٢ در ملحقات اين كتاب.

ص ٤١٨ - در سطرهاى بالاى اين صفحه در سخن ابو عثمان و ابو سعيد ابو الخير، جان كلام اين است كه هنوز به آنجا نرسيده اى كه «سرّى از اسرار» يا معنى معرفت را براى تو بتوان گفت.

هيبت، نگ : توضيحات ص ١٣٨ و ٣٨١.

ص ٤١٩ - خوف خاصّ در وقت بود، يعنى خاصّان حق در همه حال از حق بيم دارند، نگ :

ص 422، بخش 48: أبو محمّد رويم

خوف و رجا در توضيحات ص ٢٦ و ٥٠.

ص ٤٢٠ - كتب ربّكم. . . از آيه ٥٤ سوره انعام است كه پروردگار رحمت بر بندگان را پذيرفته است.

اخلاص خاصّ بر ايشان رود، يعنى به اراده خود آنها نيست، هر چه مى كند از حقّ است.

ص ٤٢١ - كلّ اناء. . . از امثال عرب است، و درست مانند مثل فارسى ما كه از كوزه همان برون تراود كه در اوست.

ص ٤٢٢، بخش ٤٨ : أبو محمّد رويم

ص ٤٢٢ - ابو محمّد رويم بن احمد بن رويم از عرفاى قرن سوّم هجرى است، و در كشف المحجوب هجويرى كتابى به نام غلط الواجدين به او منسوب است (دگ : ٣٠٣ هـ.).

جنيد، نگ : بخش ٤٣

داود، داود طايى (نگ : بخش ٢١) داود طايى شاگرد ابو حنيفه و در فقه نيز صاحب نظر بوده است.

و ما خلقت. . . از آيه ٥٦ سوره الذّاريات است كه جنّ و انس را براى آن آفريدم كه مرا عبادت كنند، و رويم راه معرفت را در عبادت پروردگار مى بيند.

حاضران، يعنى حاضران در حضرت حق، آنها كه توجّه دائم به پروردگار دارند.

ص ٤٢٣ - آرام گير بر بساط، يعنى بر بساط حق، در اين دنيا و براى دنيا مضطرب نباش.

سياط جمع سوط يعنى تازيانه، و منظور هر اتّفاقى است كه خلاف انتظار باشد.

حلاوت خطاب، يعنى لذّت اين كه پروردگار با بنده - با دل بنده - سخن گويد.

ص ٤٢٤ - دورى از منيت، يعنى ترك آرزوها، و اگر منيّت بخوانيم باز معنى دارد امّا اين ضبط كلمه در متون قديم به ندرت به كار رفته است.

توبه كنى از توبت، يعنى در توبه، خود را به عنوان توبه كننده نبينى (نگ : مولانا جلال الدّين، مثنوى،١ : ٢٢١٧ : اى تو از حال گذشته توبه جو/كى كنى توبه از اين توبه؟ بگو).

ص 425، بخش 49: أبو العبّاس بن عطاء

- لحظت راحت است و. . . نگ : سخن مشابه آن از جنيد، ص ٣٨١.

ابو عبد الله محمد بن خفيف، نگ : بخش ٧٠.

ص ٤٢٥، بخش ٤٩ : أبو العبّاس بن عطاء

ص ٤٢٥ - ابو العبّاس محمّد بن سهل بن عطاء آدمى از صوفيان نامدار قرن سوّم هجرى، و نيز از علماى اصول و فقه و تفسير بوده است (دگ : ٣٠٩ هـ.).

اسرار تنزيل، يعنى اسرار قرآن، و كلمه تنزيل بيش از ده بار در آيات قرآن به معنى قرآن و وحى پروردگار آمده است (نگ : توضيحات ص ١١١).

ابو سعيد خرّاز، نگ : بخش ٤٥.

جنيد، نگ : بخش ٤٣.

نقل است كه او را ده پسر بود. . . روايت نبايد پايه يى داشته باشد، و مشابه اين روايت را كه فزونى استرآبادى درباره خود عطّار نيز آورده، از اين نقل مربوط به ابن عطا اقتباس كرده است (نگ : مقدّمه اوّل كتاب، ص بيست و سه).

ص ٤٢٦ - نقل است كه روزى با جنيد. . . روايت از كشف المحجوب هجويرى (ص ٢٧) است، امّا لطيفه يى كه عطّار از قول علىّ بن عثمان جلابى يعنى همان هجويرى نقل مى كند، با آنچه هجويرى خود در كشف المحجوب آورده فرق دارد. او مى گويد :

«دوستان در محلّى باشند كه اين هر دو - عتاب و عذرخواهى - اندر احوال ايشان آفت نمايد».

انتم الفقراء. . . از آيه ١٥ سوره فاطر است : شما نيازمندان به پروردگاريد و گرامى ترين شما نزد پروردگار آن است كه پرهيزگارتر است.

ايّاكم و مجالسة الموتى، از همنشينى مردگان بپرهيزيد و در متون صوفيّه مردگان را در اين حديث اشاره به دنياداران نوشته اند.

ص ٤٢٨ - هر كه اوّل مدخل او به همّت بود، يعنى از توجّه به درون و عالم معنا، سير روحانى خود را آغاز كند (همّت، نگ : توضيحات ص ١٢٨ و ص ٣٨٤ : همّت و ارادت).

ص ٤٢٩ - نظر در سابقت، يعنى نظر به پيمان ازلى پروردگار با بندگان و آنچه براى بندگان اراده كرده است (نگ : الست، ص ١٦٣، و ٢٦٣).

ص 433، بخش 50: أبو عبد الله ابن جلّاء

ص ٤٣٠ - سى سال است تا ما بايزيد مى جوييم و. . . نگ : سى سال است تا من بايزيد را مى طلبم و نام و نشان او نمى يابم (ص ١٥٩).

لى مع الله وقت، از عبارت حديثى است كه پيامبر گفته است : مرا با پروردگار حالى است كه در آن هيچ فرشته مقرّبى و هيچ پيامبر مرسلى نمى گنجد و راه ندارد. . .

هيبت، نگ : توضيحات ص ١٣٨ و ٣٨١.

عقل آلت عبوديّت است. . . سخن بو سعيد است در اسرار التّوحيد (ص ٣٠٢) كه العقل آلة العبوديّة، به عقل اشراف ربوبيّت نتوان يافت كه وى محدث است و محدث را به قديم راه نيست.

ص ٤٣١ - و عصى آدم، از آيه ١٢١ سوره طه است، كه آدم از فرمان پروردگار سرباززد.

ص ٤٣٢ - انّك لعلى خلق عظيم، نگ : توضيحات ص ٤٠٣.

علىّ بن عيسى وزير خليفه المقتدر بالله است (دگ : ٣٣٤ هـ.).

او از اهل فراست بود، نگ : فراست در توضيحات ص ٣٣٢.

تا درجه شهادت يافت، معنى اين عبارت عطّار روشن نيست، يا توجيه ندارد. . . ظالم اگر خوار شود، آيا درجه شهادت يافته است!؟

ص ٤٣٣، بخش ٥٠ : أبو عبد الله ابن جلّاء

ص ٤٣٣ - ابو عبد الله احمد بن يحيى الجلاّء از صوفيان قرن سوّم، اصل او از بغداد و ساكن رمله و دمشق بوده است (دگ : ٣٠٦ هـ.).

ابو تراب نخشبى، نگ : بخش ٣٤.

ذو النّون مصرى، نگ : بخش ١٣.

ابو عمرو دمشقى از صوفيان معاصر ابن جلاّ بوده (دگ : ٣٢٠ هـ.).

جنيد، نگ : بخش ٤٣. روايت از ترجمه رساله قشيريّه (ص ٥٦) است.

هژده هزار عالم، نگ : توضيحات ص ٢٠.

ص ٤٣٤ - حق غيور است، يعنى بر بنده يى كه به او تكيه نكند خشم مى گيرد (نگ : غيرت در توضيحات ص ٥١).

ص 435، بخش 51: إبراهيم رقّي

ص 437، بخش 52: يوسف بن أسباط

ص ٤٣٥، بخش ٥١ : إبراهيم رقّي

ص ٤٣٥ - ابو الحسن إبراهيم بن احمد رقّى از صوفيان نيمه اوّل قرن چهارم هجرى است (دگ : ٣٤٢ هـ.). در منابع صوفيّه، روايات و سخنان إبراهيم رقّى با احوال و اقوال ابو بكر محمد بن داود دينورى معروف به دقّى در آميخته، و در بعضى از دست نويس هاى تذكرة الأولياء هم به همين دليل نام اين رقّى را إبراهيم بن داود نوشته اند.

در دام مرغ سابق، يعنى در دام است امّا از همه پيش مىفتد. باز تكرار كنم كه سجع هاى آغاز بخش هاى تذكره، گاه فقط جفت و جور كردن لفظ است و تفسيرهاى صددرصد قطعى و روشن نمى پذيرد.

جنيد و ابن جلاّ، نگ : بخش هاى ٤٣ و ٥٠.

ص ٤٣٦ - توكّل آرام گرفتن بود بر. . . همين سخن از يوسف بن اسباط هم روايت شده است (ص ٤٣٩).

اعتماد بر املاك و اسباب. در كلام عطّار، اسباب سبب ها و عوامل كارهاى دنيايى است، و نه به آن معنى كه ما به لوازم خانه اطلاق مى كنيم.

ص ٤٣٧، بخش ٥٢ : يوسف بن أسباط

ص ٤٣٧ - يوسف بن اسباط واعظ از زاهدان قرن دوّم هجرى بوده است (دگ : ١٩٢ يا ١٩٦ هـ.)

تابعين (نگ : توضيحات ص ١٧) امّا با توجّه به زمان، يوسف اسباط نمى تواند از تابعين بوده باشد.

حذيفه مرعشى نيز از زاهدان اواخر قرن دوّم هجرى بوده است (دگ : ٢٠٧ هـ.)

ص ٤٣٨ - شبلى، نگ : بخش ٧٥ در ملحقات اين كتاب. شبلى هم زمان يوسف بن اسباط نبوده است.

متعزّز شدن به عزيز، يعنى به عزّت پروردگار.

زهد در مباح، يعنى پرهيز از آن، هر چند مباح است و حرام نيست.

عاهات جمع عاهة به معنى تباهى كشت و زرع و بيمارى حيوانات، و در اينجا ظاهرا نظر به فساد ناشى از هواجس نفسانى است.

ص 441، بخش 53: إسحاق نهرجوري

ص ٤٣٩ - استحكام درس، درس به معنى راه پنهان است و استحكام درس يعنى بستن راه هاى پنهانى كه نكته يى خلاف حق به دل مىورد.

اسقاط ورع، يعنى پرهيزهاى خود را به حساب ورع نگذارى! ادّعاى پارسايى نكنى.

اصلاح جنايات، يعنى درست كردن خطاها، و پرهيز از تكرار آنها.

توكّل را ده علامت است. . . نگ : سخن رقّى در ص ٤٣٦.

تسليم كردن به ما يكون، يعنى تسليم در برابر مشيّت ازلى پروردگار.

تعلّق گرفتن دل ميان كاف و نون، كه دو حرف كن (- باش) است و نظر به فرمان آفرينش است : كن فيكون. ميان كاف و نون يعنى پيش از اين خلقت صورى.

ص ٤٤١، بخش ٥٣ : إسحاق نهرجوري

ص ٤٤١ - ابو يعقوب اسحاق بن محمد نهرجورى از صوفيان اواخر قرن سوّم و اوايل قرن چهارم هجرى، در مكّه مجاور بوده و در همان جا در گذشته است (دگ : ٣٣٠ هـ.).

عمرو بن عثمان و جنيد، نگ : بخش هاى ٤٤ و ٤٣.

ملتزم به فاصله ميان در كعبه و حجر الاسود اطلاق شده است.

ص ٤٤٢ - اعوذ بك منك، از تو پناه مى برم، نگ : توضيحات ص ٣٨١.

نظرت بعين العبرة. . . يعنى به چشم عبرت نگريستى، تو را به تير غيرت زديم، و اگر به چشم شهوت مى نگريستى تو را به تير قطيعت مى زديم، و قطيعت بريدن پيوند ميان پروردگار و بنده است (نگ : توضيحات ص ٦٩ و ٢٧٦ و ٣١٥).

اصل سياست، در اينجا يعنى پايه تربيت و ارشاد.

فاوحى الى. . . از آيه ١٠ سوره نجم است : به بنده اش يعنى به پيامبر وحى كرد، آنچه را وحى كرد، يا بايد وحى مى كرد.

ص ٤٤٣ - إبراهيم خليل و جبرئيل، اشاره به روايتى است كه در قصص الانبياء ثعلبى، احياء علوم الدّين غزّالى و در تفاسير قرآن آمده كه چون إبراهيم را در آتش افگندند، جبرئيل از او پرسيد كه نيازى به كمك دارى؟ گفت به كمك تو نه! و در كلام عرفا تفسير اين روايت اين است كه عاشق حق از غير حق بى نياز است. اين روايت را

ص 445، بخش 54: سمنون محبّ

ص 449، بخش 55: أبو محمّد مرتعش

مولانا جلال الدّين هم در مثنوى آورده است (نگ : مثنوى ٤ : ٢٩٧٥ به بعد).

ص ٤٤٤ - تلك امّة. . . از آيه ١٣٤ سوره بقره است : آن امّتى بود كه گذشت، و هر چه كرد، عاقبت آن را ديد.

زفرات يعنى نفس هاى بلند، آه ها. گفت : تصوف بيان آرزوى دلهاست براى آن لحظه هايى كه حق با بنده سخن مى گويد.

الست بربّكم؟. . . نگ : توضيحات ص ١٦٣ و ٢٦٣.

ص ٤٤٥، بخش ٥٤ : سمنون محبّ

ص ٤٤٥ - ابو الحسن سمنون بن حمزه بصرى از ياران سرى سقطى و معاصران جنيد بغدادى است. در گذشت او در ترجمه رساله قشيريّه پيش از جنيد يعنى پيش از سال ٢٩٧ هـ. ذكر شده است. آنچه عطّار درباره او مىورد، بيشتر برگرفته از كشف المحجوب هجويرى است.

اهل فيد. فيد قلعه اى در نزديكى مكّه بوده است.

ص ٤٤٦ - يحبّهم و يحبّونه از آيه ٥٤ سوره مائده است كه پروردگار بندگان و بندگان او را دوست مى دارند. در اين روايت منظور اين است كه آن علم دوستان حقّ است.

دبيرستان، و نيز دبستان، در متون قديم همان مكتب خانه است و مقطع تحصيلى خاصّى نبوده است كه به آن اطلاق شود.

ص ٤٤٧ - ابو محمّد مغازلى، نگ : توضيحات ص ٤٠٤.

غلام خليل، نگ : توضيحات ص ٤٠٦.

سيّاف يعنى شمشير زن، و در اينجا جلاّد.

مجذوم يعنى مبتلا به جذام، به خوره.

ص ٤٤٨ - اذكروا الله. . . از آيه ٤١ سوره احزاب است كه خدا را بسيار ياد كنيد.

ص ٤٤٩، بخش ٥٥ : أبو محمّد مرتعش

ص ٤٤٩ - ابو محمّد عبد الله بن محمّد از مردم روستاى ملقاباد در بخش حيره نيشابور بوده، و از صوفيان اواخر قرن سوّم و اوايل قرن چهارم هجرى است (دگ : ٣٢٨ هـ.).

ص 452، بخش 56: محمّد بن فضل

- ابو حفص، ابو عثمان، و جنيد و به ترتيب نگ : بخش هاى ٣٨ و ٤٧ و ٤٣.

ص ٤٥٠ - قل : بفضل الله و. . . از آيه ٥٨ سوره يونس است : بگو به فضل خدا و به رحمت او، و بدان بايد شاد باشند.

انداد يعنى همانندها، و نفى كردن انداد يعنى نفى كردن آنچه از عالم كثرت و اين جهانى است.

عارف صيد معروف است، يعنى پروردگار او را صيد كرده است، در دام حقّ است.

ص ٤٥٢، بخش ٥٦ : محمّد بن فضل

ص ٤٥٢ - ابو عبد الله محمّد بن فضل از مشايخ نامدار بلخ در اواخر قرن سوّم و اوايل قرن چهارم هجرى بوده و در سمرقند درگذشته است (دگ : ٣١٩ هـ.).

[احمد] خضرويه، ترمذى، و ابو عثمان حيرى، به ترتيب نگ : بخش هاى ٣٣ و ٥٨ و ٤٧.

سمسار مردان، در ترجمه رساله قشيريّه «سمسار مردمان» آمده و به اين معنى است كه او مى تواند ارزش مردان حق، يا ارزش مردمان را روشن كند.

آدم شناس است.

حقّ اليقين و عين اليقين و علم اليقين. اين كه رسيدن به كمال يقين در مورد ذات حق مراتبى دارد، در بسيارى از متون صوفيّه هست امّا ترتيب اين سه تعبير در كتابهاى آنها يكسان نيست و بيشتر علم اليقين مرحله اوّل است، و عين اليقين مرحله دوّم، و حدّ كمال حقّ اليقين است، و در هر صورت نظر به مراتبى است كه سالك بايد طى كند.

ص ٤٥٣ - چرا قدمى بر هواء خود ننهد تا بدو رسد؟ نگ : هر چه هست در دو قدم حاصل آيد (توضيحات ص ١٦٨).

قل ان كان. . . آيه ٢٤ سوره توبه است : بگو اگر پدران و فرزندان و برادران و همسران و بستگان و دارايى هايى كه گرد آورده ايد، و بازرگانى يى كه از كساد آن بيم داريد، و خانه هايى كه به آن دل خوش هستيد، در نظر شما از خدا و پيامبر و جهاد در راه حق عزيزتر است، پس منتظر باشيد كه پروردگار فرمان

ص 455، بخش 57: أبو الحسن بوشنجي

ص 458، بخش 58: محمّد بن علي ترمذي

خود را بياورد، و او تبهكاران را رهنمايى نمى كند.

ص ٤٥٥، بخش ٥٧ : أبو الحسن بوشنجي

ص ٤٥٥ - ابو الحسن علىّ بن احمد بن سهل از مردم پوشنگ در شمال خراسان بزرگ، و از جوانمردان و صوفيان نامدار قرن چهارم هجرى بوده است (دگ : ٣٤٨ هـ.).

ابو عثمان و ابن عطا و جريرى به ترتيب نگ : بخش هاى ٤٧ و ٤٩ و ٧١، و ابو عمرو يعنى ابو عمرو دمشقى كه از مشايخ اواخر قرن سوّم هجرى بوده است.

ص ٤٥٦ - كرام الكاتبين، نگ : توضيحات ص ٢٥٩.

ص ٤٥٨، بخش ٥٨ : محمّد بن علي ترمذي

ص ٤٥٨ - ابو عبد الله محمد بن على حكيم ترمذى از صوفيان نامدار قرن سوّم هجرى بوده، و كتابهايى به نام آداب المريدين، تاريخ المشايخ، نوادر الاصول، كتاب النهج، و يك تفسير قرآن به او منسوب است. ترمذى به دليل دانش بيشتر خود مورد احترام صوفيان ديگر بوده و عنوان حكيم را براى او مكرّر به كار مى برده اند (دگ : ٢٨٥ هـ.).

ابو تراب نخشبى و [احمد] خضرويه، نگ : بخش هاى ٣٤ و ٣٣.

يحيى بن معاذ، نگ : بخش ٣٥. امير يحيى شد، يعنى مرا مجاب كرد.

ص ٤٥٩ - ابو بكر ورّاق، نگ : بخش ٥٩.

قطب المدار، نگ توضيحات ص ١٣٨ : قطب عالم.

ص ٤٦٤ - الخنّاس الّذى. . . دو آيه آخر از آخرين سوره قرآن است : از آن خنّاس كه در سينه هاى مردم وسوسه مىفگند و از جنّ و انس، به خدا پناه مى برم.

مكاتب (نگ : توضيحات ص ١٨٦). اگر يك درم بر وى باقى بود، يعنى او تمام بهاى خود را به صاحب خود نپرداخته، و آزادىش فرا نرسيده باشد.

الله يجتبى اليه. . . از آيه ٣ سوره شورى است : خداوند هر كه را خود بخواهد بر مى كشد و برمى گزيند، و كسى را كه توبه كند به سوى خود راه مى نمايد.

خاتم اولياء تعبير ديگرى براى قطب يا قطب المدار است (نگ : توضيحات ص ١٣٨ و ٣٦٣).

ص 467، بخش 59: أبو بكر ورّاق

- اقتصاد و هدى صالح و سمت حسن، يعنى ميانه روى، هدايت ديگران به درستى و كار نيك، و رفتار پسنديده. . .

يك درم حرام به خصم بازدهد، يعنى آن را به طرف كه صاحب آن است برگرداند. (نگ : ص ٦٧ - من ردّ دانقا. . .)

علم حروف. عقايد فرقه حروفيّه و فضل الله استرآبادى قريب پانصد سال بعد از اين حكيم ترمذى شكل گرفته، و علم حروف اشاره به آن نمى تواند باشد، امّا در تاريخ تفكّر بشر معانى حروف، اعداد و رنگها مطرح بوده، و در فرهنگ اسلامى نيز تفسير حروف مقطّعه در آغاز چندين سوره قرآن بحث دور و درازى است. و در اينجا آنچه با مطالعات حكيم ترمذى مناسبت دارد همين معنى حروف در قرآن است. در ترجمه رساله قشيريّه (ص ٢١) نيز مى خوانيم كه حروف را خدا آفريد، به آدم آموخت و «هيچ كس از فرشتگان را از سرّ آن خبر نداد. آن سرّ بر زبان آدم برفت. . . و آشكار شد به قول ابن عطا كه : حروف مخلوق است».

سوء خاتمت يعنى عاقبت بد در آن جهان (نگ : خوف خاتمت در توضيح ص ٢٦٩ و ٢٩٤).

ص ٤٦٥ - بلعميان در اينجا يعنى آنها كه مورد عنايت حق نيستند و مانند بلعم باعورا مطرود درگاه حق اند (نگ : بلعم باعورا در توضيحات ص ٢٦٠)

خوف قطيعت، نگ توضيحات ص ٢٧٦ و ٣١٥.

مراقبت آن را بايد كرد كه. . . يعنى خدا را كه «هيچ نظر او از تو غايب نيست».

ص ٤٦٦ - راهگذرى و مقيم يعنى صوفيان مسافر و صوفيان ماندگار در يك خانقاه.

شرح القلب را عطّار به عنوان يكى از آثار خود دو بار نام برده، امّا نسخه يى از آن بر جاى نيست (نگ : مقدّمه دوّم كتاب، ص بيست و هشت).

ص ٤٦٧، بخش ٥٩ : أبو بكر ورّاق

ص ٤٦٧ - ابو بكر محمّد بن عمر ترمذى، اهل بلخ و از ياران احمد خضرويه و محمد بن على ترمذى بوده و در اواخر قرن سوّم هجرى در بلخ درگذشته است. با توجه به عنوان

ورّاق، بايد تمام يا بخشى از زندگى او همراه با كار كتابت و صحّافى و فروش كتاب گذشته باشد.

مؤدّب اولياء يعنى كسى كه ديگر مردان حق را پرورش يا تعليم داده است.

محمّد حكيم، نگ : محمد بن على ترمذى، بخش ٥٨.

دبيرستان، نگ : توضيحات ص ٤٤٦.

ص ٤٦٨ - يوم يجعل الولدان شيبا، از آيه ١٧ سوره مزمّل است.

انبيا. . . هر بلا و اندوه كه بود بر سر ايشان فرودآمد، اشاره به مضمون اين حديث است كه اشدّ النّاس بلاء الانبياء، ثمّ الأولياء.

ص ٤٦٩ - گوش همّت او از خداى شنود، سخن از گوش باطن است، و عرفا در برابر پنج حسّ ظاهر، پنج حسّ باطن نيز قائل اند كه اگر دلبستگى هاى مادّى و دنيايى در انسان فروميرد، آن حواسّ باطن او را به درك باطن مى رساند. اين معنى در كلام مولانا جلال الدّين، خاصّه در مثنوى، مكرّر مىيد كه : پنبه آن گوش سر گوش سر است/تا نگردد اين كر، آن باطن كر است - بى حس و بى گوش و بى فكرت شويد /تا خطاب ارجعى را بشنويد (مثنوى،١ : ٥٧١ و ٥٧٢). پنج حسّى هست جز اين پنج حسّ/آن چو زرّ سرخ و اين حس ها چو مس. . . (مثنوى،٢ : ٤٩ به بعد) و اگر به فهرست تعبيرات و مباحث مولانا در مثنوى تصحيح صاحب اين قلم نگاه كنيد، صدها مثال روشن اين معنى را مى يابيد.

پسندگار باشى، يعنى راضى باشى.

ص ٤٧٠ - اصل آدميزاد از خاك است و آب. . . سخن در اين اعتقاد قدماست كه هستى اين جهان چهار عنصر دارد كه آب و خاك و هوا و آتش است، و انسان از دو عنصر آب و خاك است در جهان شناسى قدما چهار عنصر را مادران (امّهات) و هفت ستاره سيّار را پدران (آباء، آباء علوى) مى گويند و در متون عرفانى، خاصه در نقطه اوج آن مثنوى مولانا، اين بحث با تعبيرها و برداشت هاى دلاويزى مكرّر آمده است (نگ : فهرست تعبيرات و مباحث مولانا، در جلد ٧ از دوره هفت جلدى تحليل و مقدّمه و متن و تعليقات مثنوى).

و جعلنا من الماء. . . از آيه ٣٠ سوره انبياء است.

ص 472، بخش 60: عبد الله منازل

ص 475، بخش 61: علىّ بن سهل أصفهاني

- زهد سه حرف است. . . اين سخن از يحيى بن معاذ رازى نيز نقل شده است (نگ : ص ٣٢٣).

يقين بر سه وجه است. . . نگ : توضيحات ص ٤٥٢.

ص ٤٧١ - فرا گرفتن وقت، يعنى در رابطه با حق آن لحظه ها و حالات را از دست ندادن.

ص ٤٧٢، بخش ٦٠ : عبد الله منازل

ص ٤٧٢ - ابو محمّد عبد الله بن محمّد بن منازل از صوفيان اواخر قرن سوّم و اوايل قرن چهارم هجرى، مريد حمدون قصّار (نگ : ص ٣٥٠) و چنان كه در رساله قشيريّه مى خوانيم از صوفيان ملامتى بوده است، و در ترجمه رساله قشيريّه (ص ٧٣) او را «پير ملامتيان» مى يابيم (دگ : ٣٢٨ يا ٣٣٨ هـ.).

حمدون قصّار، نگ : بخش ٣٩.

ابو على ثقفى، نگ : بخش ٨٦ در ملحقات اين كتاب.

وقتى سخن او بدو رسيد. . . يعنى ابو على ثقفى فهميد كه خودش چه مى گفته است.

ص ٤٧٣ - و اجنبنى و بنىّ. . . از آيه ٣٥ سوره إبراهيم است كه من و فرزندانم را از پرستيدن بت ها بازدارد.

باطنا سر به اوصاف ربوبيّت برآورده اى، يعنى در باطن خود را خدا مى بينى.

عبوديّت اضطرارى است، يعنى تو نمى توانى بنده پروردگار نباشى.

ص ٤٧٤ - الصّابرين و الصّادقين و. . . از آيه ٢٧ سوره آل عمران است.

سايه از نفس خود برگيرد، يعنى از نفس و آرزوهايش حمايت نكند.

احمد اسود در ترجمه رساله قشيريّه، كه مأخذ اين روايت عطّار است، در شمار پيران مقدّم بر قشيرى ياد شده است (ص ٨٥ و ٥٧٦).

ص ٤٧٥، بخش ٦١ : علىّ بن سهل أصفهاني

ص ٤٧٥ - ابو الحسن علىّ بن سهل بن ازهر از صوفيان و پارسايان قرن سوّم هجرى بوده و آرامگاهش در محلّه طوقچى اصفهان هنوز برجاست (دگ : ٢٨٠ هـ.).

جنيد، ابو تراب، و عمرو بن عثمان، به ترتيب نگ : بخش هاى ٤٣ و ٣٤ و ٤٤.

ص 477، بخش 62: خير نسّاج

ص 480، بخش 63: أبو الخير أقطع

ص ٤٧٦ - قيام ساعت، يعنى رسيدن قيامت، با پايان زندگى اين جهان (نگ : آيه هاى ٣١ و ٤٠ در سوره انعام، و موارد ديگرى در آيات قرآن كه ساعة به معنى قيامت به كار رفته است).

ابو الحسن مزيّن، ابو الحسن عليّ بن محمد، از ياران جنيد و علىّ بن سهل بوده و در پايان عمر در مكّه مجاور شده است (دگ : ٣٢٨ هـ.).

ص ٤٧٧، بخش ٦٢ : خير نسّاج

ص ٤٧٧ - ابو الحسن محمّد بن اسماعيل سامرّى، از صوفيان نامدار اواخر قرن سوّم و اوايل قرن چهارم هجرى، اهل سامرّه و ساكن بغداد بوده است (دگ : ٣٢٢ هـ.).

درباره اسم هايى كه در اين صفحه مىيد به ترتيب به بخش هاى ديگر بايد نگاه كرد : شبلى (٧٥) إبراهيم خواصّ (٧٣)، جنيد (٤٣)، سرّى سقطى (٣٠)، و ابو حمزه بغدادى (٨٢).

ص ٤٧٨ - عافاك الله يعنى خدا تو را عافيت و سلامت بدهد.

ص ٤٨٠، بخش ٦٣ : أبو الخير أقطع

ص ٤٨٠ - ابو الخير عبّاد بن عبد الله تيناتى معروف به اقطع (دست بريده) از مردم قريه تينات در شام و از صوفيان اواخر قرن سوّم و نيمه اوّل قرن چهارم هجرى است (دگ : ٣٤٠ هـ.).

مغرب نبايد اشاره به شمال غرب افريقا و كشور پادشاهى مغرب باشد، نام روستايى در لبنان بوده است (نگ : سطر ٧ : در كوه لبنان بودم).

ابن جلاّء، نگ : بخش ٥٠.

كراسه يعنى يك جزو قرآن، و دست بى وضو به قرآن نبايد زد كه لا يمسّه الاّ المطهّرون (آيه ٧٩ سوره واقعه).

ص ٤٨١ - و هو الّذي. . . آيه ٢٥ سوره شورى است : او كسى است كه توبه بندگان را مى پذيرد و بدى ها را مى بخشد.

موافقت، موافقت با حق و رضا به رضاى اوست.

بيگانگان يعنى آنها كه اهل اين معانى نيستند، اغيار.

ص 482، بخش 64: أبو حمزه خراساني

ص 484 - بخش 65: أحمد مسروق

ص 486، بخش 66: أبو عبد الله تروغبدي

ص ٤٨٢، بخش ٦٤ : أبو حمزه خراساني

ص ٤٨٢ - ابو حمزه خراسانى، اهل نيشابور، بيشتر ساكن بغداد، و از ياران جنيد بوده است (دگ : ٣٠٩ هـ.).

فراست، نگ : توضيحات ص ٣٣٢.

ابو تراب و جنيد، نگ بخش هاى ٣٤ و ٤٣

و لا تلقوا. . . از آيه ١٥٩ سوره بقره است كه خود را به دست خود در مرگ نيفگنيد.

ص ٤٨٣ - مردمان آنهااند كه در شونيزيّه اند، يعنى آنها كه به عبادت و سير در راه حق دل بسته اند. شونيزيّه مسجد و گورستانى در بغداد بوده است و در روايات صوفيّه، بسيارى از اين جماعت را مى يابيم كه در شونيزيّه سكونت و عبادت مى كرده اند.

انس دلتنگى پديد آرد از زيستن با خلق، منظور انس با حق است كه مرد را از زيستن با خلق بى نياز مى كند.

ابو حفص حدّاد، نگ : بخش ٣٨.

ص ٤٨٤ - بخش ٦٥ : أحمد مسروق

ص ٤٨٤ - ابو العباس احمد بن محمّد بن مسروق طوسى، ساكن بغداد، از ياران سرى سقطى و حارث محاسبى، و از معاصران جنيد بوده است (دگ : ٢٩٩ هـ.).

قطب ابرار، نگ : توضيحات ص ١١٥ و ٢٠١. قطب المدار، نگ : توضيحات ص ١٣٨ و ٣٦٣.

جنيد، سرى و محاسبى، به ترتيب نگ : بخش هاى ٤٣ و ٣٠ و ٢٢.

جريرى، نگ : بخش ٧١.

ص ٤٨٥ - خوف از فوت حق، يعنى بيم از اين كه رابطه باطنى با حق از دست برود (نگ :

خوف قطيعت در توضيحات ص ٧٠ و ٤٦٥).

ص ٤٨٦، بخش ٦٦ : أبو عبد الله تروغبدي

ص ٤٨٦ - ابو عبد الله محمّد بن محمّد بن حسن از مردم روستاى تروغبد در چهار فرسنگى شهر طوس قديم بوده، كه اكنون نيز از ييلاقات خوب نزديك مشهد، و نام آن طرقبه يا

ص 488، بخش 67: أبو عبد الله مغربي

ص 490 - بخش 68: أبو علي جوزجاني

ترغبه است. ابو عبد الله از صوفيان نامدار خراسان در نيمه اوّل قرن چهارم هجرى بوده و مى دانيم كه تا سال ٣٥٠ هـ. مى زيسته و پس از آن سال درگذشته است.

تفريد و تجريد هر دو يعنى خود را از خلق و از درگيرى هاى اهل دنيا دور نگه داشتن.

ابو عثمان حيرى، نگ : بخش ٤٧.

حسين بن منصور حلاج، نگ بخش ٧٢.

ص ٤٨٨، بخش ٦٧ : أبو عبد الله مغربي

ص ٤٨٨ - ابو عبد الله محمّد بن اسماعيل از صوفيان نامدار قرن سوم هجرى است كه مريدان بسيار و عمر درازى داشته، و به روايت قشيرى صد و بيست سال زندگى كرده است (دگ : ٢٩٩ هـ.) از تعبير «آن صبح مشرق يثربى» در سطر اوّل برمىيد كه او اهل مدينه بوده، و در سطر آخر هم عطّار مى گويد كه در طور سينا درگذشته است.

حرمت او بسيار است و خطر بى شمار. خطر در اينجا به معنى اهميّت، و همان حرمت است.

إبراهيم شيبان، ابو اسحاق إبراهيم بن شيبان قرميسنى، نگ : بخش ٨٠ در ملحقات اين كتاب.

إبراهيم خوّاص، نگ بخش ٧٣ در ملحقات اين كتاب.

ص ٤٨٩ - عمارت اوقات به مراقبات، يعنى مرد راه حق لحظه ها و حالات خود را به مراقبه و تمركز در انديشيدن به پروردگار بگذراند.

ص ٤٩٠ - بخش ٦٨ : أبو علي جوزجاني

ص ٤٩٠ - ابو على حسن بن على، از جوزجانان يا گوزگانان در ماوراءالنّهر، و از مشايخ خراسان در قرن چهارم هجرى بوده، و تاريخ درگذشت او روشن نيست.

حكيم ترمذى، نگ : بخش ٥٨.

از عقد توحيد است يعنى جزو پيمان موحّدان با پروردگار است.

هرب يعنى گريز، امّا اين كه خايف از هرب نياسايد يعنى از بيم و نگرانى.

ص 492، بخش 69: أبو بكر كتّاني

ص 498، بخش 70: أبو عبد الله محمّد بن خفيف

ص ٤٩١ - سراى و خانه، در اين متن خانه بيشتر به معنى يك اطاق از سراى به كار مى رود و اطاقها و تأسيسات پيوسته به آن را سراى مى گويند.

بخل سه حرف است، نگ : زهد سه حرف است در ص ٣٢٣ و ٤٧٠.

ص ٤٩٢، بخش ٦٩ : أبو بكر كتّاني

ص ٤٩٢ - ابو بكر محمّد بن على كتّانى از مشايخ اواخر قرن سوّم و اوايل قرن چهارم هجرى، ساكن بغداد و از ياران جنيد و ابو سعيد خرّاز بوده است (دگ : ٣٢٢ هـ.).

فراست، نگ : توضيحات ص ٣٣٢.

جنيد و ابو سعيد خرّاز و نورى، به ترتيب نگ : بخش هاى ٤٣ و ٤٥ و ٤٦.

ص ٤٩٣ - ابو الحسن مزيّن، نگ : توضيحات ص ٤٧٦.

ص ٤٩٤ - در حضور ربّ البيت، نظاره بيت كردن روا نبود. نگ : سخن رابعه : مرا ربّ البيت مى بايد، كعبه را چه كنم؟ (ص ٦٣).

باب بنى شيبه يكى از درهاى ورود به مسجد الحرام است.

عبد الله بن عبّاس، معمّر، زهرى، و ابو هريره راويان حديث بوده اند.

ص ٤٩٥ - يا حىّ و يا قيّوم. . . يعنى اى زنده پايدار، اى كه خدايى جز تو نيست، از تو مى خواهم كه دلم را به نور شناخت خود زنده نگه دارى.

ص ٤٩٦ - بيم قطعيت، نگ : توضيحات ص ٧٠ و ٣١٥ و ٤٦٥.

ص ٤٩٨، بخش ٧٠ : أبو عبد الله محمّد بن خفيف

ص ٤٩٨ - ابو عبد الله محمد بن خفيف شيرازى از بزرگان صوفيّه قرن چهارم هجرى است كه سخنان و روايات منسوب به او مورد استناد مؤلّفان و پژوهشگران آثار صوفيان است (دگ : ٣٧١ هـ.).

رويم، و جريرى و ابن عطا و منصور بن عمّار و جنيد، به ترتيب نگ : بخش هاى ٤٨ و ٧١ و ٤٩ و ٤٠ و ٤٣

ص ٤٩٩ - او را خفيف از آن گفتند كه. . . عطّار در اين نقل اشتباه كرده است. او را خفيف نمى گفتند، خفيف نام يا لقب پدر اوست.

ص 505، بخش 71: أبو محمّد جريري

ص ٥٠٠ - نماز پيشين و نماز ديگر يعنى نماز ظهر و عصر (نگ : توضيحات ص ١١٣).

ص ٥٠١ - نقل كنند كه چهارصد عقد نكاح كرده است. . . اين هم نمونه يك صوفى تارك دنيا و بى نياز از لذّت هاى زندگى اين جهانى! گاه از عطّار تعجّب مى كنيم كه چرا اين روايات را باور مى كند؟ و اگر باور دارد چرا به عنوان يك مزيّت نقل مى كند؟ البتّه در روايت بعدى دختر وزير رويه ديگرى از شخصيت ابن خفيف را نشان مى دهد امّا باز جاى حرف باقى است.

ص ٥٠٢ - شمله شالى است كه بر دوش مىفگنند، و نيز به صورت دستار گرد سر مى بندند.

أ فرأيت. . . از آيه ٢٣ سوره جاثيه است : آيا ديده اى آن كسى را كه هواى نفس را خداى خود ساخته است؟

عضد الدّولة همان پادشاه مقتدر آل بويه است كه يك سال پس از ابن خفيف در سال ٣٧٢ هـ. درگذشته، و آل بويه بخشى از دستگاه فرمانروايى شان در بغداد بوده است.

خيّاط را مقراض ضايع شده بود، يعنى گم شده بود.

ص ٥٠٣ - عصمت ملايكه، يعنى اين كه مانند انسان به گناه و عصيان آلوده نمى شوند و در پناه عصمت پروردگارند، و تنها ابليس بود كه عصيان كرد و پروردگار گفت : كان من الجنّ ففسق (آيه ٥٠ سوره كهف).

ابو احمد صغير، حسن بن على شيرازى، از ياران نزديك ابن حفيف بوده است.

(دگ : ٣٨٥ هـ.). آيا احمد كه در صفحه پيش همين ابو احمد صغير نيست؟

قرار گرفتن از دست ملك ذو الجلال يعنى آسايش يافتن به عنايت پروردگار.

ص ٥٠٤ - بيرون آمدن از ملك، يعنى مالك چيزى نبودن.

او را كذّاب گويند. منظور ابن خفيف اين است كه در هنگام نياز هم نبايد گدايى كند.

اگر درويشى از در درآيد. «درويشى» را با ياء مصدرى بايد بخوانيم، اگر معنى فقر بر ما واضح شود. . .

ص ٥٠٥، بخش ٧١ : أبو محمّد جريري

ص ٥٠٥ - ابو محمّد احمد بن محمّد بن حسين، از روستاى جرير در بيرون بصره، و از مريدان جنيد بغدادى بوده است (دگ : ٣١١ هـ.)

ص 509 - بخش 72: حسين بن منصور حلّاج

- آن در مشاهده هم بى بصرى، يعنى آن كسى كه در مشاهده عالم غيب، بصر به معنى ديد اين جهانى نداشت.

سهل بن عبد الله تسترى، نگ : بخش ٢٨.

ابو بكر كتّانى، نگ : بخش ٦٩.

ص ٥٠٦ - عصيده غذايى است از آرد و شكر كه در روغن سرخ مى كنند.

در قرن اوّل معاملت به دين مى كردند. . . در اين جمله و جمله هايى كه در پى آن مىيد، قرن به معنى سده نيست، معنى زمانه دارد و اطلاق آن به مردم زمانه است، و اين قرن ها مردمان زمان هاى پيش اند، قرون ماضيه يا خاليه. رهبت يعنى بيم و پرهيزگارى و پارسايى.

ص ٥٠٧ - به دون اندازه خويش رضا دهد، يعنى به كمتر از حق خود قانع باشد.

مقاربتى بود كه خداى تعالى را مى بيند، يعنى دل چنان به خدا نزديك است كه او را با چشم دل مى بيند.

پاداشت دين يعنى برپاى داشتن دين.

نگه داشتن غذا يعنى كم خوردن، همان احتماء در سطرهاى پايين تر كه «تندرستى و اعتدال طبيعت بود».

پاداش اكتفا، يعنى مزد خوددارى از خوردن و كم خوردن.

ص ٥٠٩ - بخش ٧٢ : حسين بن منصور حلّاج

ص ٥٠٩ - ابو المغيث حسين بن منصور حلاّج از مردم بيضاء فارس، يكى از چهره هاى استثنائى تاريخ فرهنگ و عرفان ايرانى است. در ايران بزرگانى چون بايزيد، بو سعيد، عين القضاة، شيخ اشراق، شمس تبريز و مولانا جلال الدّين، در بيان حقيقتى كه درمى يافته و به آن اعتقاد داشته اند، دلير و بى پرده سخن گفته، و چوب تكفير را هم خورده اند امّا حلاّج، از اين فراتر، «اسرار هويدا مى كند»، بالاى دار مى رود و به گفته حافظ «دار از او سربلند مى شود». نكته اينجاست كه او خود مى داند چه مى كند و به شبلى مى گويد : «يا با بكر! دست بر نه كه ما قصد كارى عظيم كرديم و سرگشته كارى شده ايم، چنان كارى كه خود را كشتن در پيش داريم» (ص ٥١٤). حلاّج مى داند كه

زندگى تن جاودانه نيست امّا نام بلند مى تواند جاودان بماند، و در بند نام جاودان هم نيست، امّا راستى و بى ريايى چنين شيرمردى - خواسته يا نخواسته - نام جاودان در پى دارد. حقيقت مثل خورشيد مى درخشد، و كى توان اندود خورشيدى به گل؟ (مثنوى ٦ :

٢٠١٧). در سرگذشت حلاّج، «عيّاروار» به پاى دار رفتن، در پاى دار و بالاى دار همان حرفها را زدن، بريدن دست و پاى و زبان، بركندن چشم، وضوء با خون، و روى و ساعد را به خون شستن، پيكر كشته او را سوختن، خاكسترش را به دجله ريختن و دجله را به طغيان آوردن، همه اينها روايات دوستاران حلاّج است و در سال ٣٠٩ هجرى كه حلاّج دار را سربلند كرده است، هيچ مورّخى در بالاى باب الطّاق بغداد در حال مشاهده و ثبت جزئيّات واقعه نبوده، و پيش از قتل حلاّج در همان بغداد عبّاسيان كسانى چون بابك خرّم دين بالاى دار رفته اند و مشابه اين روايات را درباره آنها هم نوشته اند. آنچه حتما اتّفاق افتاده اين است كه در سال ٣٠٩ هجرى حلاّج را به دار آويخته اند و در حاشيه اين خبر، هر چه نوشته اند، خالى از علائق دوستاران حلاّج نيست. پس از كشتن حلاّج داورى هاى مشايخ بزرگ هم زمان و پس از زمان حلاّج هم - چنان كه عطّار هم اشاره هايى به آنها مى كند - غالبا يكدست نيست. گاه با تعصّب موافق با حلاّج و گاه با كينه او همراه است، و گاه مشايخ بزرگ محافظه كارانه و دو پهلو درباره او سخن گفته اند.

نگرانى هاى دربار بغداد، و نگرانى بسيارى از دكان داران طريقت و دين هم در كشتن حلاّج سهم خود را داشته است. درباره نوشته ها و سروده هاى منسوب به حلاّج هم سخن بسيار است و بسيارى از آنچه نام برده اند، وجود ندارد يا وجود دارد و از حلاّج نيست.

در روزگار ما، علاوه بر استادان و پژوهشگران ايرانى يكى از بزرگترين شرق شناسان اروپا، لويى ماسينيون Louis Massignon ( دگ : ١٩٦٢ م.) كار پرمايه يى درباره حلاّج تأليف كرده، و يكى از شاگردان او - هربرت ميسن استاد دانشگاه باستن در ايالت مس چوزتز امريكا - علاوه بر ترجمه كار ماسينيون به زبان انگليسى، خود كتاب هايى درباره حلاّج نوشته، و ترجمه آخرين كتابش به نام «حلاّج» در مجموعه مطالعات تصوف كه نشر مركز در تهران انتشار داده است، به دست اديب و مترجم توانا دكتر مجد الدّين كيوانى انتشار يافته است.

درباره نام هايى كه در صفحه ٥٠٩ مىيد، كسانى كه عطّار در اين كتاب از آنها

سخن گفته، به ترتيب به بخش هاى مربوط بايد نگاه كرد، و ديگران را به اختصار معرّفى خواهم كرد : ابو عبد الله خفيف (بخش ٧٠). شبلى (بخش ٧٥).

ابو سعيد بن ابى الخير (بخش ٩٥).

ابو القاسم قشيرى، ابو القاسم عبد الكريم بن هوازن از مشايخ بزرگ خراسان است كه پيروان و مريدان بسيار داشته، و اثر معروف او رساله قشيريّه يكى از منابع مهمّ و اصلى مطالعه در نظام آموزشى تصوّف است. قشيرى در سال ٣٧٦ هـ. در استوا (قوچان) متولّد شده و در ٤٦٥ هـ. در نيشابور درگذشته است.

پدران او عرب و از قبيله بنى قشير بوده اند. استاد و مرشد قشيرى، ابو على دقّاق (بخش ٧٨) بوده است. علاوه بر اين قشيرى در همه زمينه هاى علوم اسلامى نيز دانش وسيع داشته و علماى مدرسه نيز او را به چشم حرمت مى نگريسته اند. درباره قشيرى، تحصيلات و مطالعات، آثار و تأليفات، و خاندان او، مقدّمه مبسوط استاد بديع الزّمان فروزانفر بر ترجمه رساله قشيريّه پاسخ گوى پرسش هاى شماست.

ابو القاسم كركانى، نگ : توضيحات ص ٢٤.

ابو على فارمدى، نگ : توضيحات ص ٦١.

امام يوسف همدانى، نگ : توضيحات ص ٧.

ص ٥١٠ - اصحاب حلول. يكى از معانى حلول در فلسفه، ورود روح كسى به جسم ديگرى است، و در مورد حلاّج و انا الحق گفتن او، مى تواند به معنى ادّعاى حلول روح پروردگار در انسان باشد، و اين جز آن است كه پروردگار مطابق قرآن روح خود را در پيكر آدم دميده و او را زندگى بخشيده است (سوره ص، آيه ٣٨). به هر حال حلوليان در نظر متشرّعان مرتدّ و مطرودند، و حلاّج از آنها نيست.

اتّحاد در تصوف يعنى اين كه هستى حقيقى، هستى پروردگار است، و آفريدگان قطره هايى فناپذير در درياى هستى مطلق اند و از خود وجودى ندارند، و اين هم در نظر علماى شرع راهى به بى دينى دارد، و جان كلام اين كه درباره حلاّج، چه از اصحاب حلول باشد و چه تولّى به اتّحاد داشته باشد، جمعى او را بى دين دانسته اند.

- انّى انا الله، نگ توضيحات ص ١٧٩.

انّ الحقّ لينطق على لسان عمر، حديث نبوى است كه راستى حق به زبان عمر سخن مى گويد. اهل سنّت اين حديث را بيان فضايل عمر مى دانند. حق در عبارت اين حديث پروردگار نيست و منظور اين است كه آنچه عمر مى گويد، درست است و عمر در صدر اسلام به دليل اجراى عدالت و بازگفتن حقّ و باطل لقب فاروق گرفته است.

ابو سعيد قرمطى، حسن دقّاق از مردم بندرگاه گناوه در كنار خليج فارس بوده و گرايش هاى باطنى و اسماعيلى داشته، و در سال ٣٠١ هـ. به دست غلام خود كشته شده است.

سهل بت عبد الله، نگ : بخش ٢٨.

عمرو بن عثمان مكّى، نگ : بخش ٤٤.

ص ٥١١ - ابو يعقوب اقطع از ياران جنيد بغدادى، اصلا از بصره و بيشتر ساكن بغداد و در آخر عمر در مكّه مجاور بوده است.

عمرو بن عثمان از او برنجيد، نگ : داستان گنج نامه عمرو بن عثمان در ص ٣٩٤.

سر چوب پاره سرخ كنى، يعنى تو را به دار مىويزند و مى كشند.

نقل است كه روزى كه ائمّه فتوى دادند. . . روايت صحّت ندارد زيرا جنيد بغدادى دوازده سال پيش از اعدام حلاّج در گذشته است.

قبا، نگ : توضيحات ص ٣٢٩.

يعقوب نهرجورى، نگ : بخش ٥٣.

ابو المهر، لقب يا تعبير درستى نيست امّا آن را به دو صورت مى توان معنى كرد :

يكى كنيه مركّب از ابو به معنى دارنده و مهر به معنى دوستى و محبّت. ديگر اين كه در فرهنگ آريايى، مهر واسطه ميان آفريدگار و آفريدگان است و ستايش و پرستش مهر از ايران به سرزمين هاى غرب آسيا رفته است، و لقب ابو المهر مى تواند به اين معنى ربط پيدا كند.

ص ٥١٢ - مصطلم يعنى ريشه كن شده، و در زبان صوفيان سالكى است كه از شدّت عشق و اشتياق حال خود را نمى داند و گفتار و كردارش تابع عقل عوام نيست.

- مخبر يعنى خبردهنده از عالم غيب.

رشيد خرد سمرقندى، سرگذشت او را نمى دانيم، و اين كه روايت كرده است كه حلاّج در باديه چه كرد، به اين معنى نيست كه او هم زمان و هم سفر و حلاّج بوده است. روايتى را شنيده و به اقتضاى كلام نقل كرده است.

ص ٥١٣ - تو به جاى من شكر كن خود را. . . نگ : سخن سهل بن عبد الله ص ٢٧٣، و سخن ابو محمد جريرى، ص ٥٠٧.

إبراهيم خوّاص، نگ : بخش ٧٣ در ملحقات اين كتاب.

معنىش آن است كه لى مع الله وقت. . . سخنى كه پيش از اين حديث آمده با معنى اين حديث ربط ندارد. حلاّج مى گويد عارف كسى است كه خود را و احوال خود را نمى بيند، و حديث لى مع الله مضمونى ديگر دارد. نگ :

توضيحات ص ٤٣٠.

دو قدم است و رسيدنى، نگ : هر چه هست در دو قدم حاصل آيد. . . در توضيحات ص ١٦٨.

ص ٥١٤ - خلق عظيم، نگ : توضيحات ص ٤٠٣.

و ما يؤمن. . . از آيه ١٠٦ سوره يوسف است : بيشترشان به خدا ايمان نمىورند و آنها مشركان اند.

سابقان ناجى ازل و ابد، يعنى پيشروان اين راه كه عنايت پروردگار ازل و ابد، منجى آنها بوده، و جز راه حق به راهى ديگر نرفته اند.

آنچه در ميان است از حدوث، يعنى كائنات اين دنياى مادّى و حادث.

لمن كان له. . . از آيه ٥١ سوره صافّات است و ترجمه تمام آيه اين است : در كشتار مردمان گنهكار روزگاران پيش، هشدارى هست براى كسى كه دلى دارد يا گوش به سخن حق مى سپارد و شاهد حقايق است.

صعيد قيامت يعنى صحراى قيامت

جنيد را گفتند اين سخن كه. . . باز روايت پايه يى ندارد چون جنيد سالها پيش از قتل حلاّج درگذشته است.

ص ٥١٥ - معتصم يكى از پسران هارون است و خلافت او پيش از روزگار حلاّج بوده،

و خليفه معاصر حلاّج المقتدر بالله است، كه وزير او هم علىّ بن عيسى معروف به ابن جرّاح بوده است.

ابن عطا و ابو عبد الله خفيف، نگ : بخش هاى ٤٩ و ٧٠.

ص ٥١٦ - شيخ عبد الجليل صفّار، از سرگذشت او اطّلاعى در منابع صوفيّه نيافتم.

نحرگاه يعنى قربانگاه. نحر كشتن حيوان است در مراسم مذهبى مانند حج و بيشتر براى قربان كردن شتر به كار مى رود.

نديمى غير منسوب. . . اين دو بيت كه در بسيارى از منابع صوفيان به نام حلاّج ثبت شده، با تفاوت هاى جزئى در لفظ، به ابو نواس و نيز به يكى از معاصران مهدى خليفه عبّاسى موسوم به حسين بن خليع نسبت داده شده كه هر دو مقدّم بر حلاّج بوده اند.

ص ٥١٧ - أو لم ننهك. . . از آيه ٧٠ سوره هجر است كه قوم لوط به لوط مى گويند : آيا تو را از حمايت عالميان نهى نكرديم؟

شبلى موافقت را گلى انداخت. . . روايت را شمس تبريز هم بازگفته است (نگ :

مقالات شمس، ج ١، ص ٢٥٢).

دست صفات كه كلاه همّت. . . يعنى صفات و تعلّقات اين جهانى كه همّت انسان را از عالم بالا فرودمىورد و به اين جهان معطوف مى سازد.

ص ٥١٨ - حسب الواجد. . . آنها كه از ذوق شناخت پروردگار به وجد مىيند، يگانگى پروردگار يعنى پروردگار يگانه براى آنها بس است.

يستعجل بها. . . از آيه ١٨ سوره شورى است : آنها كه به روز قيامت ايمان نمىورند، در آمدن آن شتاب مى كنند امّا مؤمنان بيمناك اند و مى دانند كه آن واقع خواهد شد.

عبّاسه طوسى، نگ : توضيحات ص ٦١.

تعليقات بر بخش هاى ملحقات تذكرة الأولياء

ص 523، بخش 73: إبراهيم خوّاص

تعليقات بر بخش هاى ملحقات تذكرة الأولياء

ص ٥٢٣، بخش ٧٣ : إبراهيم خوّاص

ص ٥٢٣ - ابو اسحاق إبراهيم بن احمد از مشايخ هم زمان با جنيد بغدادى و ابو الحسين نورى و مريد نورى بوده، در پايان عمر در جامع رى ساكن بوده، و در ترجمه رساله قشيريّه مى خوانيم كه روزى در حوض مسجد جامع براى غسل در آب فرومى رود و همان جا مى ميرد. روايت هاى ديگر اين است كه پيكر او را يوسف بن الحسين (بخش ٣٧) غسل و كفن و دفن كرده است (دگ : ٢٩١ هـ.). خوّاص يعنى زنبيل باف، زنبيل از خوص كه برگ خرماست.

به بوى سيبى باديه قطع كردى، يعنى بى هيچ خوردن و آشاميدنى راه مكّه را مى پيمود!

جنيد و نورى، نگ : بخش هاى ٤٣ و ٤٦.

باريك فرا گرفتى، يعنى حسّاس يا سخت گير بود.

هل فى الدّارين غير الله؟ يعنى آيا در اين جهان و آن جهان جز حق وجودى هست؟ و منظور كنيزك اين است كه از «شراب خانه» حق مستم.

ص ٥٢٥ - توقيع خاصّ دارد، يعنى مورد حمايت پروردگار است.

حامد اسود، نام درست او ابو حامد است و از مريدان إبراهيم خوّاص بوده.

ركوه، مشك كوچك يا كوزه آب است.

گفتم مرا گرسنگى باشد، يعنى من راه را گرسنه مى پيمايم، چيزى نمى خورم.

باريك آوردى، يعنى بيش از من دقيق و سخت گيرى (نگ : باريك فرا گرفتى، ص ٥٢٣).

ص 533، بخش 74: ممشاد دينوري

ص 536، بخش 75: أبو بكر شبلي

ص ٥٢٦ - آنچه كفايت تو بدوست، يعنى آن حدّ اقلّى كه براى تو بس است.

ص ٥٢٨ - بلاساغون پايتخت سلسله خانيه در تركستان بوده است.

ممشاد، نگ : ممشاد دينورى، بخش ٧٤.

ص ٥٢٩ - ابو الحسن علوى، ابو الحسن محمّد علوى همدانى از ياران خوّاص و شيخ جعفر خلدى و از صوفيان قرن چهارم هجرى بوده است (دگ : ٣٩٥ هـ.).

ص ٥٣٠ - با او راه گرفتم، يعنى با آنچه دشوار بود، مدارا مى كردم.

ص ٥٣١ - ثبات در پيش محيى الاموات، يعنى پايدارى در تكيه بر زنده كننده مردگان، در اتّكاء به حق.

و يرزقه من. . . از آيه ٣ سوره طلاق است : و به او روزى مى رساند از جايى كه هرگز انتظار نداشته است.

مبطون يعنى دچار درد شكم و اسهال.

در توكّل بمرده است و از آنجا عبور نكرده است. يعنى به مقامى بالاتر از توكّل، فناى در حق و بقاى به حق نرسيده است.

ص ٥٣٣، بخش ٧٤ : ممشاد دينوري

ص ٥٣٣ - ممشاد (محمّد شاد) از مردم دينور در استان كرمانشاه و نزديك ناحيه تاريخى بيستون بوده و در شمار صوفيان نامدار قرن سوّم هجرى و معاصران جنيد است (دگ : ٢٩٩ هـ.).

ص ٥٣٤ - عصيده، نگ : توضيحات ص ٥٠٦.

ص ٥٣٥ - صدق افتقار به خداى تعالى، يعنى اين كه صادقانه خود را نيازمند به حق و بى نياز از خلق بداند.

ص ٥٣٦، بخش ٧٥ : أبو بكر شبلي

ص ٥٣٦ - ابو بكر دلف بن جحدر، از مردم اسروشنه در نزديكى سمرقند، ساكن بغداد، يكى از دل آگاهان نكته سنج و شوخ طبع، از ياران جنيد، و دوست صميمى حسين بن منصور حلاّج بوده است (دگ : ٣٣٤ هـ.).

قوصره، جوالى است كه از برگ درخت خرما مى بافند، و چهل قوصره از

احاديث بايد صدها جلد كتاب باشد، و تمام احاديثى كه در آن زمان مدوّن بوده، بيش چند كتاب معروف به مسندات حديث نيست!

فقه الله، علم فقه اهل مدرسه نيست، دانش خداست، معرفت حق است، و به همين دليل شبلى مى گويد : «كس چيزى نتوانست گفت».

شب مدلهمّ يعنى بسيار تاريك، و در اينجا نظر به بى خبرى از حقّ است، و در ادامه سخن، دزد دكّان دارانى هستند كه مدّعىند و معرفت ندارند.

ص ٥٣٧ - خير نسّاج، نگ : بخش ٦٢.

ص ٥٣٨ - ويل لمن لا يقبله. . . واى بر كسى كه او را نه آب مى پذيرد، نه آتش، و نه درندگان و كوهها، و معنى جواب هاتف اين است : هر كه مقبول خداست، جز خدا او را نمى پذيرد.

بيمارستان در اين كتاب مكرّر به معنى درمانگاه روانى يا تيمارستان امروز به كار رفته است جز يك مورد كه ديوانه ستان به همين معنى است (ص ٥٤٧).

ص ٥٣٩ - سنگ در ايشان انداختن گرفت. اين روايت را در سرگذشت ذو النّون مصرى نيز مى بينيم (نگ : مولانا جلال الدّين، مثنوى ٢ : ١٣٩٠).

قبا و مرقّع، نگ : توضيحات ص ٣٢٩.

ص ٥٤٠ - صياح جمع صيحه به معنى بانگ و فرياد است.

ص ٥٤١ - اگر در كاركان پيچى. . .، معنى جمله روشن نيست و بايد در بازنويسى نسخه هاى كهن اشتباهى شده باشد. اگر مخاطب اين سخن مريدان شبلى باشند، حدس من اين است كه «در كارتان پاى پيچى بود. . .»!

جان من بى واسطه داده اى. . . مخاطب خداست نه ملك الموت، اين كه من جان خود را به ملك الموت نمى دهم، در سخنان ابو الحسن خرقانى هم هست (نگ :

ص ٥٨٧).

ص ٥٤٢ - انّكم و ما تعبدون. . . از آيه ٩٨ سوره انبياء است : شما و آنچه جز پروردگار مورد پرستش شماست، همه آتش افروز دوزخ ايد.

در هر دو جهان به جز از من كيست؟ منظور شبلى اين است كه هر چه بگويم اين خلايق شنونده سخن من نيستند، نه من گوينده ام و نه آنها شنونده.

ص ٥٤٣ - بر تجريد حج بكن، با توجّه به ادامه روايت، يعنى به فكر اين كه چه كسانى با تو مىيند يا چه فتوحى به تو مى رسد، نباش. به اميد حق برو (تجريد، نگ :

توضيحات ص ٢٠).

- ايشان را مبتلا كرده اند به مردار و پليدى دنيا، ناظر به اين روايت است كه از مولا على و نيز از امام سجّاد نقل شده است : الدّنيا جيفة و طلاّبها كلاب.

جامه جنيد نيكوم آمد. . . يعنى به نظرم خوش آمد، و شايد مى خواستم كه من هم داشته باشم!

ص ٥٤٤ - هر شب كه سنّت نماز دو ركعت به جاى آرم. . . نماز سنّت نماز اضافه بر واجبات، يا نماز نافله است.

لقد جاءكم. . . از آيه ١٢٨ سوره توبه، و ترجمه تمام آيه اين است : بى گمان براى شما پيامبرى از خودتان آمد كه عزيز است، آنچه شما را دشوار آيد، بر او نيز گران است، به شما و به همه مؤمنان مهر مى ورزد.

المستغاث بك منك، پناه به تو از تو. يعنى من چه بايد بكنم؟ مطيع اراده توام.

لا تقنطوا من رحمة الله، از آيه ٥٣ سوره زمر است كه از رحمت پروردگار نوميد نشويد.

فلا يأمن مكر الله. . . از آيه ٩٩ سوره انفال است كه از مكر پروردگار جز آنها كه زيانكار اين طريق اند، خود را در امان نمى بينند، يعنى گمراهان خود را ايمن مى دانند.

من على الباب؟ يعنى چه كسى بر درگاه است؟ او را راه بدهيد.

حصرى، نگ : بخش ٨٩.

ص ٥٤٥ - زنّار، نگ توضيحات ص ١٤٢ و ١٤٩ و ١٦٢.

خسر الدّنيا و الآخرة، از آيه ١١ سوره حجّ است : كه زيان كرد در اين جهان و آن جهان.

ص ٥٤٦ - وقفت وقفت بباب الطّاق، ماندم ماندم در باب الطّاق، كه در آن روزگار مركز شهر بغداد بوده است.

ص ٥٤٧ - باب الباق يعنى درگاه خداوند جاودان.

ديوانه ستان، نگ توضيحات ص ٥٣٨ : بيمارستان.

دستى برنه، يعنى دستى بالا ببر و دعايى بكن (نگ : ص ٥١٤، سخن حلاّج با شبلى : يا ابا بكر دست برنه كه. . .)

فقّاع انواع نوشيدنى هاى الكلى با درصد پايين است، خاصّه آب جو. فقّاعى

مى گويد كه تمام شد، يكى بيشتر نمانده است، و شبلى واحد را به معنى خداى يگانه مى گيرد كه آيا جز آن يگانه كسى مى ماند؟

ص ٥٤٨ - پنج تكبير را شيعيان بر جنازه مى خوانند و حكم اهل سنّت چهار تكبير است، و شبلى سنّى مالكى بوده است (ص ٥٣٦ : فقيه به مذهب مالك و مالكى مذهب).

رافضى و خارجى. . . روز در خلق به باد دادند، يعنى بحث و جدال آنها بر سر اصل دين نبود، به جانب دارى خلق - و در اينجا منظور مولا على است - عمر خود را هدر دادند.

ص ٥٤٩ - و يطعمون. . . از آيه ٧٦ سوره انسان است : و از مهر پروردگار غذاى خود را به ديگران مى دهند، و در تفسيرهاى قرآن، مورد اشاره اين آيه يكسان ذكر نشده است.

و لئن شئنا لنذهبنّ، از آيه ٨٦ سوره اسراء است.

درست هاى زر سرخ، يعنى سكّه كامل يك دينارى، و زر سرخ زر مغربى است كه ارزش آن بيشتر بوده است.

قلاّبان يعنى صرّافان يا زركوبانى كه عيار درست را مراعات نمى كنند. تلفّظ كلمه در عربى قلّب است، در فارسى قلاّب شده، و در فارسى امروز صفت قلاّبى به معنى تقلّبى از آن ساخته شده است. قلاّب به فتح قاف و به صورت صيغه مبالغه و شغل از اين ريشه، در لغت عرب نيست.

ص ٥٥٠ - انس جز با جنس نباشد، يعنى من با مانند خود مى توانم انس بگيرم، انس با حق صورت نمى بندد.

بو تراب، ابو تراب نخشبى، نگ : بخش ٣٤.

اظلّ عند ربّى. . . از حديثى است كه پيامبر در رابطه خود با حق يا در رابطه با معراج خود گفته است كه من نزد پروردگار مى ماندم و در آن حال او به من خوردنى و آشاميدنى مى داد، و توضيح عارفانه حديث اين است كه خوردن و نوشيدن در اينجا بهره مندى از عنايت و درك عالم معناست. در بسيارى از منابع صوفيّه و از جمله در كشف المحجوب هجويرى (ص ٤١٦) ابيت عند ربّى آمده است.

عبد الله زاهد و ابو العبّاس دامغانى از ياران شبلى بوده اند و جزئيّات زندگى آنها در منابع صوفيّه نيامده است.

- بوعلى ثقفى، نگ : بخش ٨٦.

ثنوى در اينجا يعنى مشرك كه خدا را و خود را جداگانه در نظر مىورد.

ص ٥٥١ - و اصطنعتك لنفسى، از آيه ٤١ سوره طه است، كه تو را براى خود برگزيدم.

لن ترانى از آيه ١٤٣ سوره اعراف است كه موسى ديدار حق را به چشم سر آرزو كرد، و پروردگار به او گفت : مرا نخواهى ديد (نگ : توضيحات ص ١٤ و ٦٣).

عصمت از ديدن كون، يعنى اين كه خدا بنده را از توجّه به اين جهان مادّى حفظ كند.

معرفت وطن. يعنى شناخت آن جهان كه مبدأ وجود ماست.

ص ٥٥٢ - عارف آن است كه از دنيا ازارى دارد و از آخرت ردائى، يعنى از دنيا همين را دارد كه عورت او را بپوشاند، و رداء او از آن جهان است، و منظور اين است كه به دنيا دل نمى بندد و از آن جهان بهره روحانى و معنوى دارد.

عبارت و اشارت، نگ : توضيحات ص ٣٦٣.

علم اليقين و مراتب ديگر يقين، نگ : توضيحات ص ٤٥٢.

نسيان ذاكر در مشاهده مذكور، يعنى اين كه گوينده ذكر، چنان غرق در ذكر خود باشد كه وجود خود را فراموش كند.

ص ٥٥٣ - و لا يأمن مكر الله. . . نگ : توضيحات ص ٥٤٤.

ص ٥٥٤ - وقت كه ضايع كردند از ماسوى الله، يعنى عمرى كه صرف اين دنيا و اهل دنيا كردند. وقت در اينجا به معنى حال و اصطلاح صوفيانه نيست.

حسن دامغانى شايد همان ابو العبّاس دامغانى در صفحه ٥٥٠ باشد!

قل الله، ثمّ ذرهم. . . از آيه ٩٢ سوره انعام است : بگو خدا و آنها را واگذار تا در گمراهى و درماندگى خود به بازيچه ها سرگرم باشند.

ص ٥٥٥ - و انّ عليك لعنتى. . . از آيه ٧٨ سوره ص، و خطاب پروردگار به ابليس است كه تا قيامت لعنت من بر تو خواهد بود.

ص ٥٥٦ - در سطر اوّل، هزار درم را در صفحه ٥٣٧ صدهزار درم گفته است.

ابو محمّد هروى را نمى شناسيم، از فحواى عبارت و نيز از ترجمه رساله قشيريّه بر مىيد كه از مريدان شبلى بوده، و ترجمه دو بيت عربى اين روايت كه مؤلّف در زير آن آورده ناقص است و مصراع چهارم شعر - روزى كه مردم

ص 558، بخش 76: أبو نصر سرّاج

ص 560، بخش 77: أبو العبّاس قصّاب

بايد حجّتى به پيشگاه حق بياورند - ترجمه نشده است.

ابو الحسن حصرى، نگ : بخش ٨٩.

ص ٥٥٨، بخش ٧٦ : أبو نصر سرّاج

ص ٥٥٨ - ابو نصر عبد الله بن على طوسى از مشايخ نامدار خراسان در قرن چهارم هجرى، و از مريدان ابو محمّد مرتعش (بخش ٥٥) بوده است. اثر معروف او كتاب اللّمع فى التّصوّف يكى از منابع معتبر مطالعه در تصوّف اسلامى است كه همواره مورد استناد مؤلفان و پژوهشگران اين رشته بوده، و آن را رينولد الن نيكلسن در سال ١٩١٤ م. در ليدن (هلند) منتشر كرده است (درگذشت سرّاج : ٣٧٨ هـ.).

امشاج يعنى نطفه ها، و زبده امشاج يعنى برگزيده نسل ها، و اين تعبير از آيه ٢ سوره دهر در قرآن است.

طاووس الفقراء، يعنى كسى كه در ميان درويشان جلوه يى و حرمتى دارد.

حال و قال، نگ : توضيحات ص ٤ و ٢٣٣.

سرى و سهل، نگ : بخش هاى ٣٠ و ٢٨.

تراويح يعنى نمازهاى مستحبّ (نافله) كه خاصّه در شبهاى ماه رمضان مى خوانند.

ص ٥٥٩ - ابن سالم، ابو عبد الله محمّد بن احمد بن سالم بصرى است، امّا آن كه در اينجا مورد نظر است احمد فرزند اوست كه او را هم ابن سالم مى گفته اند (دگ : ٣٦٠ هـ.) گردآورنده اين ملحقات تذكره، كه ديرى پس از عطّار به اين تأليف دست زده، نمى تواند سخنى يا روايتى را از ابن سالم در قرن چهارم شنيده باشد، و «شنودم» جاى حرف دارد ممكن است عبارتى از متن از قلم افتاده باشد! به هر حال آنچه در پى اين عبارت مىيد، سخن ابو نصر سرّاج است نه سخن ابن سالم.

ص ٥٦٠، بخش ٧٧ : أبو العبّاس قصّاب

ص ٥٦٠ - ابو العبّاس احمد بن محمّد بن عبد الكريم آملى از صوفيان ايرانى قرن چهارم هجرى و مريد محمّد بن عبد الله طبرى (!) بوده است. ابو سعيد ابو الخير از او خرقه تبرّك گرفته، و ابو العبّاس با اين كه دانش مدرسه يى نداشته، همواره از او در شمار

ص 564، بخش 78: أبو علي دقّاق

پيران راهگشاى تصوّف ياد شده است.

عامل مملكت، يعنى كارگزار سلطنت معنوى، و تعبير ديگر آن سلطان عهد در سطر پنجم است.

ص ٥٦١ - از صدهزار فرزند آدم يكى را بردارد براى خويش، نگ : و اصطنعتك لنفسى در توضيحات ص ٥٥١.

ص ٥٦٢ - لوائى اعظم. . . نگ : ص ١٧٩ و توضيح اين سخن در توضيحات ص ١٧٩.

ص ٥٦٣ - اگر. . . نامه از كوفه بازرسيدى. معنى سخن روشن نيست. با حدس و گمان مى توان گفت كه يعنى اگر قدم به صدق مى نهادى، تو را به اين سفر دعوت مى كردند!

از صدر و از درگاه. . . يعنى از بالاى مجلس «باز» درگاه، و منظور ابو العبّاس اين است كه ما دل با خدا داريم، و نماز خواندن مثل اين است كه تازه به درگاه او رسيده ايم. رابطه دل از نماز بالاتر است.

ص ٥٦٤، بخش ٧٨ : أبو علي دقّاق

ص ٥٦٤ - ابو على حسن بن عليّ بن محمّد بن اسحاق نيشابورى از صوفيان نامدار قرن پنجم هجرى و استاد ابو القاسم قشيرى بوده است (دگ : ٤٦٠ هـ.) دقّاق يعنى آسيابان و آردفروش.

نصرآبادى، نگ : بخش ٩٣.

نوحه گر آن وقت، توضيح آن در جمله بعد است.

ابو على فارمدى، نگ : توضيحات ص ٦٢.

ص ٥٦٥ - براى اسم هايى كه در اين صفحه مىيد، به ترتيب به بخش هاى مربوط بايد نگاه كرد : نصرآبادى (٩٣)، شبلى (٧٥)، جنيد (٤٣)، سرى (٣٠)، داود طايى (٢١)، معروف كرخى (٢٩) و درباره اسم هايى كه در اين كتاب عنوان بخش خاصّى نيست، توضيح جداگانه خواهم داد :

تابعين، نگ : توضيحات ص ١٧.

بوعلى شبوى يا شبويه، شهرت محمد بن عمرو مروزى است كه فقيه و محدّث و متمايل به مشرب صوفيان بوده است و بسيارى از مشايخ خراسان از او حديث شنيده اند. ابو على مريد ابو العبّاس سيّارى صوفى معروف قرن چهارم

بوده است. تاريخ درگذشت او روشن نيست.

ما نياز خويش به تو دهيم، يعنى برآوردن نياز خود را از تو مى خواهيم، و اين زبان تو را به گفتن مى گشايد.

خانقاه عبد الله عمر، ظاهرا در زمان ابو على دقّاق، صوفيى به نام عبد الله بن عمر در رى نبوده، و به نام عبد الله بن عمر فرزند خليفه دوّم هم نبايد خانقاهى پديد آمده باشد! مطلب روشن نيست.

خلق بر او زحمت كردند، يعنى ازدحام كردند، دور او جمع شدند.

رضوان من الله اكبر، منظور با توجّه به «الله اكبر» در جمله پيش، اين است كه پروردگار بزرگ است امّا رضايت او از آن هم بزرگتر است و آسان به دست نمىيد.

و الله خير و ابقى، از آيه ٧٣ سوره طه است : پروردگار بهتر و پايدارتر از تمام هستى است.

تو از اين شهر نتوانى رفت. . . اين شهر، مرو است كه ابو على دقّاق از آنجا به نيشابور رفته است.

ص ٥٦٦ - غيرت حق، نگ : توضيحات ص ٥١.

يحبّهم و يحبّونه، نگ : توضيحات ص ٦٨.

فقّاعى، نگ : توضيحات ص ٥٤٧.

ما را غمزى كردى، غمز كردن به معنى سخن چينى است و در اينجا فقّاعى مى گويد : تو راز ما را فاش كردى.

ص ٥٦٧ - عقلاء مجانين، به كسانى اطلاق شده كه مرد راه حق بوده، امّا رعايت آداب ظاهر را نمى كرده، و گاه به دستگاه آفرينش عيب و ايرادى هم مى گرفته، و آن را با طنز و شوخ طبعى بر زبان مىورده اند. از سرگذشت اين ابو الحسن برنودى اطّلاع روشنى در دست نيست (نگ : جنون الهى، ص ١٦).

ص ٥٦٨ - مبشول، بشوليدن يعنى پريشان كردن، و در اينجا توجّه درويش را از پروردگار دور كردن.

فى مقعد صدق. . . آيه ٥٥ سوره قمر است، كه جاى بندگان راستين حق در آن جهان در نشستگاه صدق، نزد پروردگار تواناست (نگ : توضيحات ص ١٨).

- طاقتم برسيد، يعنى تمام شد، ديگر طاقت ندارم.

زين السلام، يكى از القاب شيخ ابو القاسم قشيرى است (نگ : توضيحات ص ٥٠٩).

أ ليس الله بكاف؟ از آيه ٣٦ سوره زمر است كه آيا خدا تو را بس نيست؟

ابو سعيد خرگوشى، عبد الملك بن ابى عثمان نيشابورى، از زاهدان و صوفيان اواخر قرن چهارم هجرى و اهل محله خرگوش نيشابور قديم بوده است (دگ :

٤٠٧ هـ.).

ص ٥٦٩ - زلّه، نگ : توضيحات ص ١٦١.

فلمّا اضاء الصّبح. . . چون صبح تابيد، ميان ما جدايى افگند، كدام نعمت است كه روزگار تيره اش نمى كند؟

روز عيد به مصلّى. . .، يعنى روز عيد رمضان يا عيد قربان در فضاى بزرگى كه در آن نماز عيد به جاى مىورند.

ص ٥٧٠ - ليس عند الله. . . نزد پروردگار بامداد و شامگاهى نيست. يعنى زمان و مكان در ميان نيست، هستى مطلق و جاودانه است.

مشاهده بود به نعت هيبت، يعنى در عين رابطه با حق، هيبت حق در دل او باشد (نگ : قرب و هيبت در توضيحات ص ١٣٨).

فنا بود از خود در تمامى غيبت، يعنى خود را نبيند و به تمامى از خود غايب باشد.

يحبّهم و يحبّونه، نگ : توضيحات ص ٦٨.

ص ٥٧١ - ترك شبهت، يعنى نخوردن يا نخواستن آنچه در حلال بودنش شبهه يى هست.

(نگ : ورع در توضيحات ص ٣٠).

و لا تحسبنّ. . . از آيه ١٦٩ سوره آل عمران است : كسانى را كه در راه خدا كشته مى شوند، نبايد مرده بدانيد.

ص ٥٧٢ - و لا تحمّلنا. . . از آيه ٢٨٦ سوره بقره است كه آنچه بيش از توان ماست بر دوش ما نگذار.

ص ٥٧٣ - انّ الله يحبّ التوّابين، از آيه ٢٢٢ سوره بقره است كه خداوند توبه كاران را دوست مى دارد.

ص 577، بخش 79: أبو الحسن خرقاني

- فلا يأمن مكر الله. . . از آيه ٩٩ سوره اعراف است كه تنها زيان كاران خود را از مكر خدا ايمن مى بينند (نگ : مكر خداى در توضيحات ص ١٦ و ٦٦).

ص ٥٧٤ - قبض اوايل فناست و بسط اوايل بقا، نگ : قبض و بسط در توضيحات ص ١٦ و ١٢٤.

استدراج، نگ : توضيح مكر و استدراج در توضيحات ص ١٦ و ٦٦ و ٤٩٤.

كلو نوعى نان روغنى است.

پير هرى، پير هرات، خواجه عبد الله انصارى است كه در قرن پنجم هجرى مى زيسته، هم زمان ابو على دقّاق، شيخ قشيرى و بو سعيد بوده، و در شمار متشرّعان صوفيّه است (نگ : توضيحات ص ٥)

ص ٥٧٥ - ابو بكر صيرفى، محمد بن عبد الله، شاگرد ابن سريج (نگ : توضيحات ص ٣٧٣) و از فقيهان مذهب شافعى است، و نمى تواند با ابو على دقّاق هم زمان بوده باشد.

ص ٥٧٦ - قاضى بوعمرو، درست نمى دانيم نظر به كدام ابو عمرو است؟

ابو القاسم قشيرى، نگ : توضيحات ص ٥٠٩.

ص ٥٧٧، بخش ٧٩ : أبو الحسن خرقاني

ص ٥٧٧ - ابو الحسن علىّ بن جعفر از مردم روستاى خرقان در نزديكى شهر بسطام بوده، از نامدارترين صوفيان اواخر قرن چهارم و اوايل قرن پنجم هجرى است (دگ : ٤٢٥ هـ.).

بايزيد (نگ : بخش ١٤). اين روايت پيش گويى بايزيد را مولانا جلال الدّين نيز در دفتر چهارم مثنوى آورده است (نگ : مثنوى ٤ : ١٨٠٣). درباره ابن سمّاك هم، اين كه بار عيال كشيده و مقبول درگاه حق شده در تذكرة الأولياء آمده است (نگ : ص ٢٤٧).

پى او نتوانند ديدن، يعنى جاى پاى او را نتوانند دنبال كنند.

ص ٥٧٨ - عمر بو العبّاسان، از سرگذشت او اطّلاع روشنى در دست نيست، و ظاهرا از ياران ابو الحسن خرقانى بوده است!

شيخ المشايخ، با قطع و يقين نمى توان گفت كه اشاره به چه كسى است؟

ص ٥٧٩ - انگشت كالوج، انگشت كوچك دست است.

ص ٥٨٠ - حديث خواندن در نزد ابو الحسن خرقانى نبايد روايت درستى باشد، چون او

محدّث نبوده، و عارفى آزاد از اين گونه تعلّقات است.

عبد الله انصارى، نگ : توضيحات ص ٥ و ٥٧٤.

ص ٥٨١ - بو سعيد، نگ : بخش ٩٥.

ص ٥٨٢ - محاسن بر سنگ درگاه ماليدن بوسعيد، ابراز احترام به ابو الحسن خرقانى است.

به عقدى رسيدند يعنى به تعداد انگشتان يك دست، بيش از پنج تن نبوده اند.

فصاحتم برسيد، يعنى تمام شد، ديگر چيزى نمى توانستم بگويم.

بوعلى سينا، هم زمان ابو الحسن خرقانى بوده، و روايت ديدارشان مى تواند درست باشد امّا در منابع صوفيه آن كه به ديدار خرقانى مى رود، شاگرد يا مريد اوست، و اين قصّه را مولانا جلال الدّين نيز در مثنوى آورده است (نگ :

مثنوى،٦ : ٢٠٥١ - ٢١٥٩).

ص ٥٨٣ - عضد الدّولة، نگ : توضيحات ص ٥٠٢.

سلطان محمود. . . ديدار محمود با خرقانى هم از نظر زمان ممكن يا محتمل است امّا در منابع تاريخى روايت روشنى از آن نيست. قصّه محمود و اياز هم از بر ساخته هاى شاعران است، و اياز غلام باهوشى بوده كه در دستگاه محمود لياقت هايى نشان داده و مورد حسد واقع شده است.

ص ٥٨٤ - و اطيعوا الله و. . . از آيه ٥٩ سوره نساء است كه اى مؤمنان، خدا را، و پيامبر را و كارگزاران خود را فرمانبردار باشيد.

اين نامحرمان اشاره به كنيزكانى است كه محمود به آنها لباس مردانه پوشانده بود.

و تراهم ينظرون. . . از آيه ١٩٨ سوره اعراف است در خطاب به پيامبر كه تو آنها را مى بينى كه به تو نگاه مى كنند امّا تو را نمى بينند، يعنى چنان كه بايد نمى شناسند.

ص ٥٨٥ - در چيزى كن البته : در راهى كه مناسب مى دانى صرف كن.

پيراهن عودى، يعنى به رنگ عود، خاكى رنگ (نگ : عودى خاك از نبات، گشت مهلهل به تاب - ديوان خاقانى، ص ٤٢)

روايت بريدن سر پسر ابو الحسن خرقانى در اسرار التّوحيد مفصّل تر و در جزئيّات با روايت عطّار متفاوت است (نگ : اسرار التوحيد ١ : ص ١٣٥).

ص ٥٨٦ - احمد حنبل، نگ : بخش ٢٠.

- انّى لاجد. . . نگ : توضيحات ص ١٧.

ص ٥٨٧ - هان بو الحسنو! خواهى كه. . . مشابه اين روايت را در سرگذشت بايزيد و نيز در سرگذشت لقمان سرخسى نيز مى يابيم.

الهى! ملك الموت را به من مفرست كه. . . مشابه اين سخن از شبلى هم نقل شده است (نگ : ص ٥٤١).

ص ٥٨٨ - قاب قوسين، از آيه ٩ سوره نجم است كه در معراج، در پيشگاه پروردگار، پيامبر چنان به حق نزديك بود كه گويى فاصله يى به اندازه دو كمان يا كمتر، در ميان بود.

آفريده تنهايى خويش، يعنى حاصل خلوت ها و عبادت هاى شبانه من.

ص ٥٨٩ - هر كه از كرامت فراگيرد، يعنى كرامت را وسيله بهره بردارى مادّى كند.

زنهار تا مرده دل و قرّاء نباشى، يعنى عوالم دينى و روحانى را با شور و نشاط دنبال كنى و مثل قرآن خوانان ناله غمگين سر ندهى.

ص ٥٩٠ - به نزديك خلق مسلمانم و. . .، نظير سخن بايزيد است در ص ١٤٩ (نگ : ص ١٦٢ و ١٨٠، نيز زنّار دار در توضيح ص ٢١٨).

ص ٥٩١ - و ما منّا له. . . از آيه ١٦٤ سوره صافّات است كه از ما فرشتگان هريك در پرستش پروردگار، بر جاى خويشتن است.

كرام الكاتبين، نگ : توضيحات ص ٢٥٩.

بيت المعمور در آيه ٤ سوره طور، خانه كعبه است كه به عنايت حق و با توجّه زائران آباد و برقرار است، و در آغاز سوره طور پروردگار به كوه، به آسمان، به قرآن و به بيت معمور سوگند مى خورد كه عذاب آخرت برقرار است و از آن گريزى نيست. امّا اين كه كعبه مرا زيارت كرد، يادآور روايتى است در سرگذشت رابعه كه كعبه به استقبال رابعه مى رود (نگ : ص ٦٣).

ص ٥٩٣ - مرگ را هابزارى، بزاردن يعنى در كوره گداختن، و ابو الحسن مرگ را در كوره رياضت گداخته و آن را خوش آيند ساخته است. ها، پيشاوند تأكيد است.

ص ٥٩٤ - شهد الله، اشاره به آيه ١٨ سوره آل عمران است كه خداوند خود گواهى داد كه خدايى جز او نيست.

ملائكه حجابت، يعنى فرشتگانى كه حاجب درگاه حقّ اند.

ص ٥٩٥ - يا دليل. . . اى رهنماى سرگشتگان، حيرت مرا بيشتر كن.

ص ٥٩٦ - راه خداى را عدد نتوان كرد، بازگويى اين روايت است كه الطّرق الى الله بعدد

انفاس الخلائق، و اين سخن را در بعضى از منابع حديث نبودى دانسته اند.

. . تا قيامت دانشمند بر كرسى ننشيند، يعنى سخن من آشوبى بپا خواهد كرد كه هيچ فقيهى بر منبر نخواهد رفت.

ص ٥٩٧ - چنان كه مار از پوست به درآيد. . . مشابه سخنى از بايزيد است كه از بايزيدى بيرون آمدم چون مار از پوست (نگ : ص ١٦٤).

ص ٥٩٨ - به قفا بازخفته بودم. . . يعنى نوزاد بودم. . .

همّت تو تو را بدادم. . . يعنى قدرت و توجّه باطنى كه به تو داده ام، حاجت تو را برآورده مى كند (همّت، نگ : توضيحات ص ١٢٨).

انّ بطش ربّك. . . از آيه ١٢ سوره بروج است كه راستى حمله خداوند سخت است و از آن بايد ترسيد.

ص ٥٩٩ - همه چيزى ارزانى داشتم غير الخفية، يعنى جز آنچه از همه آفريدگان بايد پنهان بماند، همه معرفت عالم معنا را به تو دادم.

الست و بلى، نگ : توضيحات ص ١٦٣ و ٢٦٣.

و ما رميت. . . از آيه ١٧ سوره انفال است، كه آنگاه كه تو تيرى از كمان رها مى كنى، تو نمى كنى، خداست كه اين كار را مى كند.

قدم بر نخست پايه نردبان كه نهادم. . . نگ : دو قدم است و رسيدنى، در سخنان بايزيد و جنيد و محمد بن فضل (در ص ١٦٨ و ١٧٣ و ٣٩٢ و ٤٥٣).

ص ٦٠٠ - كرام الكاتبين، نگ : توضيحات ص ٢٥٩.

جان به ملك الموت ندهم. . . اين سخن به عبارتى ديگر از خود او، و نيز مشابه آن از شبلى نقل شده است (نگ : ص ٥٤٢ و ٥٨٧).

هشتاد تكبير بكردم، يكى بر دنيا و. . . است، و نماز ميّت بر هستى اين جهان خواندن، و نماز ميّت اهل سنّت چهار تكبير است و در آداب شيعه پنج تكبير.

عدد هشتاد فقط بيان تكرار اين امر است، و در سخن خرقانى هم مى بينيم كه هشتاد مورد مطرح نيست.

ص ٦٠٢ - در پيش حق بايستد چنان كه دو به يكى بود. . .، يعنى چنان كه بنده وجود فردى خود را نبيند، و دويى به يك بدل شود، و همه حق باشد.

در خويشتن برسد، يعنى او در خود تمام شود و محو در حق باشد.

- بيت المعمور، نگ : توضيحات ص ٥٩٢.

ص ٦٠٣ - دانشمندى گفت. . . كارش چهل سال چنين زندگانى بود، دانشمند را عطّار به معنى عالم دين به كار مى برد، ترجمه كلمه فقيه، و در اين سخن «كارش چهل سال. . .» يعنى كار ابو الحسن خرقانى چهل سال چنين بود.

اخمص قدم او، يعنى گودى كف پاى او.

الست بربّكم، نگ : توضيحات ص ١٦٣ و ٢٦٣ و ٥٩٩.

لن ترانى، نگ : توضيحات ص ١٤ و ٦٣.

ص ٦٠٤ - خون جوانمردان بر وى مباح است، يعنى بر حق مباح است.

ص ٦٠٥ - در چشم زخمى برود و بازآيد. . . چشم زخم به معنى چشم به هم زدن به كار رفته، و در چشم زخمى يعنى در يك لحظه.

ص ٦٠٦ - سفر و اقامت او به سرّ بود، يعنى رفتن و حركت جسم نيست، سير باطنى است.

نظر كه از خداى به بنده آيد، بنده را برنجاند! در همه نسخه ها همين است و ممكن است در بازنويسى سخن اشتباهى رخ داده باشد.

ص ٦٠٨ - بيت المعمور، نگ : توضيحات ص ٥٩٢.

فاينما تولّوا. . . از آيه ١١٥ سوره بقره است كه به هر طرف روى آوريد، به سوى پروردگار است.

ص ٦١٠ - آسمان بشمارى، يعنى طبقات آسمان را يك يك پشت سر بگذارى، به فراتر از افلاك بينديشى.

ميغى سپيد برآيد و عشق ببارد، نگ : سخن بايزيد : به صحرا شدم، عشق باريده بود (ص ١٥٨).

ص ٦١١ - خلق الخلق فى. . . اين سخن با تفاوت هايى در عبارت آن، در منابع صوفيّه به عنوان حديث آمده كه پروردگار آدمى را در تاريكى آفريد، و از نور خود بر او افشاند، و اين ظلمت و نور دو وجهه مادّى و روحانى وجود انسان، تن خاكى و روح الهى اوست (نگ : كاربرد مكرّر اين معنى و اين حديث در دفترهاى ١ و ٢ و ٤ مثنوى مولانا جلال الدّين).

ص ٦١٢ - خداى از بنده شرم دارد، اشاره به خبرى است كه پروردگار در برابر توبه و تضرّع بنده مى گويد : قد استحييت من عبدى فقد غفرت له.

- راه به خدا با بيل و دست. . . اشاره به اين است كه خرقانى بار زندگى خود را بر دوش ديگران نمى گذاشته، و در پيش گويى بايزيد هم خوانديم كه او «به سه درجه از من پيش بود : بار عيال كشد، و كشت كند، و درخت نشاند». (نگ : ص ٥٧٧).

ص ٦١٤ - بانگى از حلقش برآيد كه در آن هوا نبود، يعنى سخن حق بر زبان او جارى شود، چنان كه از بايزيد و حلاّج، سبحانى ما اعظم شأنى، و انا الحقّ شنيده مى شد، و تفسير عارفان اين بود كه نزّه الجبّار نفسه على لسان عبده (نگ : ص ١٤٤ و ٥١٤).

ص ٦١٦ - . . . و لكن از مكر خدا ايمن مباشيد. مكر خدا، نگ : توضيحات ص ١٦ و ٦٦.

قل الله ثمّ. . . از آيه ٩١ سوره انعام است درباره منكران كه : بگو الله، و آنها را واگذار تا در فروماندگى و سرگشتگى خود سرگرم بازيچه باشند.

ص ٦١٨ - لوح محفوظ تعبيرى است كه در آيه ٢٢ سوره بروج آمده، و در تفسيرهاى قرآن لوحى است در بالاى آسمان هفتم كه در آن احوال پيدا و پنهان هستى گذشته و حال مندرج است، و به روايت ابن عبّاس لوحى است از مرواريد سپيد كه طول آن از آسمان تا زمين، و عرض آن از مشرق تا مغرب است! امّا در كلام صوفيان لوح محفوظ دل مرد عارف است.

ص ٦١٩ - جنيد هشيار درآمد. . . و شبلى مست درآمد. نگ : صحو و سكر و هشيارى و مستى جنيد و بايزيد، در توضيحات ص ١٣٨ و ١٤٦ و ٣٦٣.

فاوحى الى عبده. . . از آيه ١٠ سوره نجم است كه وحى كرد به بنده اش (پيامبر) آنچه را وحى كرد (و جز او كسى شايسته آن وحى نبود).

ص ٦٢٠ - به دو پاى نشستمى نه متمكّن، يعنى روى دو زانو مى نشستم كه هر لحظه آماده برخاستن باشم، نه چهار زانو و با احساس آرامش.

ص ٦٢٢ - سويق آرد نرم است، و به معنى شراب هم به كار رفته.

فسره از افسردن به معنى يخ زدن، حالت سرمازدگى و لرزش است.

ص ٦٢٣ - محمّد بن الحسين را درست نمى دانيم كدام محمّد بن الحسين است؟ از معاصران خرقانى، نام معروف، ابو عبد الرّحمن محمد بن حسين سلمى نيشابورى صاحب طبقات الصّوفيّة است و اگر منظور او باشد، در درستى روايت تأمّلى بايد كرد، زيرا كه سلمى سيزده سال پيش از خرقانى درگذشته است. در ادامه روايت، «پسرش گفت» يعنى پسر ابو عبد الرحمن سلمى گفت. . .

ص 625 - بخش 80: إبراهيم شيباني

ص 628، بخش 81: أبو بكر صيدلاني

ص ٦٢٥ - بخش ٨٠ : إبراهيم شيباني

ص ٦٢٥ - ابو اسحاق إبراهيم بن شيبان قرميسنى از مريدان و ياران إبراهيم خوّاص (بخش ٧٣) و ابو عبد الله مغربى (بخش ٦٧) بوده، در شام زندگى مى كرده و در آنجا درگذشته است (دگ : ٣٣٧ هـ.).

عبد الله منازل، نگ : بخش ٦٠.

گردن شكن مدّعيان، اين وصف را براى شبلى هم به كار برده اند (ص ٥٣٦).

بيت المعمور، نگ : توضيحات ص ٥٩٢.

طولون غلامى بوده است كه حاكم بخارا به مأمون عبّاسى هديه كرده، و او در دستگاه حكومت مأمون در خراسان قدرتى داشته، و فرزندان او هم به قدرت رسيده اند، يكى از پسران او احمد بن طولون والى مصر شد، و بناى معروف مسجد طولون در قاهره از ساخته هاى احمد بن طولون است. و ظاهرا كسى كه به فرمان او اين إبراهيم بن شيبان را چوب زده اند بايد همين احمد بن طولون باشد. زمان إبراهيم بن شيبان با خود طولون فاصله دارد.

ص ٦٢٦ - آبى بود، فرا گذاشتم، اگر در تحرير نسخه ها اشتباهى پيش نيامده باشد، فراگذاشتن يعنى از بالاى سر بر خود ريختن، يا اگر در خزينه باشد، به زير آب رفتن، و براى اين معنى فرا فراگذاشتن، مثال ديگرى در متون ديگر نديده ام.

دست در رخصت زن، يعنى كارهايى بكن كه آنها را علماى دين در شرايط خاصّى مجاز دانسته باشند، و در حدود مجاز بودن يا نبودن آنها، نظر همه فقها يكسان نيست (نگ : رخصت ناجستن در توضيحات ص ٦٨٨).

ص ٦٢٨، بخش ٨١ : أبو بكر صيدلاني

ص ٦٢٨ - ابو بكر عبد الله بن احمد صيدلانى از صوفيان قرن چهارم هجرى و اهل فارس بوده است (دگ : ٣٩٨ هـ.). حالات و سخنان اين ابو بكر، با ابو جعفر محمد بن مصباح صيدلانى در منابع صوفيّه مكرّر جابه جا شده، و از سرگذشت هر دو اطّلاع زيادى در دست نيست.

راه به عدد خلق است، نگ : توضيحات ص ٥٩٦.

ص ٦٢٩ - هر كه را خاموشى وطر نيست. . . يعنى هر كسى كه خود را سخت نيازمند سكوت

ص 630، بخش 82: أبو حمزه بغدادي

ص 634، بخش 83: أبو عمرو نجيد

نمى بيند، هر چه مى گويد، بيهوده گفتن است و ارزش معنوى و روحانى ندارد. وطر يعنى نياز مبرم.

ابو على دقّاق، نگ : بخش ٧٨.

ص ٦٣٠، بخش ٨٢ : أبو حمزه بغدادي

ص ٦٣٠ - ابو حمزه محمّد بن إبراهيم بزّاز بغدادى از صوفيان قرن سوّم هجرى و از معاصران جنيد و حلاّج بوده است (دگ : ٢٨٩ هـ.).

براى اسم هايى كه در اين صفحه آمده، به ترتيب به بخش هاى مربوط بايد نگاه كرد : حارث محاسبى (٢٢)، نورى (٤٥)، خير نسّاج (٦٢) و احمد حنبل (٢٠).

رصافيّه. وعظ در مسجد رصافيّه گويا مربوط به ابو حمزه خراسانى (بخش ٦٤) است.

لبّيك يا سيّدى، ابو حمزه به مرغ سياه حارث لبّيك گفت، و اين در نظر حارث محاسبى كفر بود، و كارد بر گرفت. اضرب فيه. يعنى با اين كارد توى دهنش مى زنم.

اسلم يا مطرود! يعنى بپذير يا اسلام بياور اى رانده درگاه حق!

ص ٦٣١ - به احوال حلوليان ماند. منظور اين است كه اين سخن ابو حمزه بدين معنى است كه روح پروردگار در اين مرغ سياه حلولى كرده، و اين كفر است.

لا تتبع الوسواس. . . در پى وسوسه ها نرو و رنج مردم را بكش.

ص ٦٣٢ - هيجده هزار عالم، نگ : توضيحات ص ٢٠.

ابو تراب نخشبى، نگ : بخش ٣٤.

حق بر قدر بايزيد متجلّى گشت، مريد طاقت آن نداشت. . . (نگ : ص ١٤٦).

تجريد، نگ : توضيحات ص ٢٠ و ١١٨.

سويق، نگ : توضيحات ص ٦٢٢.

ص ٦٣٤، بخش ٨٣ : أبو عمرو نجيد

ص ٦٣٤ - ابو عمرو اسماعيل بن نجيد بن احمد سلمى نيشابورى از صوفيان نيمه اوّل قرن

ص 636، بخش 84: أبو الحسن الصّائغ

ص 638، بخش 85: أبو بكر واسطي

چهارم هجرى و صاحب تأليفاتى در علم حديث بوده، و در سالهاى آخر عمر در مكّه مى زيسته است (دگ : ٣٣٦ هـ.).

براى اسم هايى كه در اين صفحه مىيد، به ترتيب به بخش هاى مربوط بايد نگاه كرد : جنيد (٤٣)، ابو عثمان حيرى (٤٧)، ابو القاسم نصرآبادى (٩٣)، ابو عبد الرحمن سلمى (توضيحات ص ٣٤٩).

ص ٦٣٦، بخش ٨٤ : أبو الحسن الصّائغ

ص ٦٣٦ - ابو الحسن علىّ بن محمد بن سهل دينورى از صوفيان اواخر قرن سوّم هجرى است (دگ : ٣٠٣ هـ.).

براى اسم هايى كه در اين صفحه مىيد، به ترتيب به بخش هاى مربوط بايد نگاه كرد : ابو عثمان مغربى (٩٢)، ابو يعقوب نهرجورى (٥٣)، ممشاد دينورى (٧٤).

دليل كردن شاهد بر غايب، يعنى اين كه يك وجود اين جهانى بر وجود پروردگار ناديده دلالت كند.

ضاقت عليهم الارض. . . از آيه ١١٨ سوره توبه است درباره آنها كه فرمان خدا را نبردند و زمين بر آنها تنگ شده و از خود نيز دلتنگ شدند. امّا در اين سخن ابو الحسن صائغ، اين قسمت آيه به معناى ديگرى به كار رفته كه مردان خدا اين جهان مادّى را بر خود تنگ مى بينند.

ص ٦٣٨، بخش ٨٥ : أبو بكر واسطي

ص ٦٣٨ - ابو بكر محمّد بن موسى واسطى را، قشيرى از مردم خراسان و از شهر فرغانه، و ساكن مرو مى داند، امّا گردآورنده اين ملحقات تذكرة الأولياء در همين صفحه مى گويد كه او به واسط نشستى، يعنى ساكن شهر واسط (در جنوب عراق) بوده است (دگ : ٣٢٠ هـ.).

توحيد و تجريد و تفويض، يعنى درك يگانگى حق، فراغت از اين جهان و جلوه هاى اين جهانى، و تفويض يعنى خود را به تمامى به حق سپردن و تسليم بودن به اراده پروردگار در همه امور.

تا صاحب نفسى نبود به عداوت او بيرون نيامد، صاحب نفس يعنى خودپرست

و دنيا دوست. ابو بكر واسطى با دنيا دوستان در مىفتاد، يا دنيا دوستان با او دشمنى مى كردند. عبارت متن طورى است كه هر دو معنى از آن استنباط مى شود.

ص ٦٤٠ - غسل جمعه آسان فرا گرفت، يعنى غسل را درست و مطابق سنّت انجام نداد.

بوعثمان، ابو عثمان حيرى، نگ : بخش ٤٧.

ابو سعيد ابو الخير، نگ : بخش ٩٥.

ص ٦٤١ - اموات غير احياء. . . بل احياء عند ربّهم، اشاره به آيه ١٦٩ سوره آل عمران است كه كشتگان در راه حق را مرده نشماريد، آنها زنده جاودان اند، و اموات غير أحياء (يعنى مردگان و نه زندگان) عبارت قرآن نيست، ابو بكر واسطى با بهره گيرى از تعبير قرآن، اين تعبير را بر زبان آورده است.

اثبات التّوحيد. . . منظور اين است كه يگانگى حق را به نور باطن بايد ديد، و با دليل و برهان اثبات آن ممكن نيست.

اكثر ذنبى معرفتى ايّاه، گناه بيشتر يا بزرگترين در اين است كه ادّعاى شناخت او را بر زبان آورم. يعنى اين دعوى معرفت، دعوى وجود من است و اين شرك است.

ص ٦٤٢ - حق تعالى او را از حضرت قدس به خليفتى فرستاد، ناظر به مضمون آيه ٣٠ سوره بقره است كه پروردگار انسان را به عنوان خليفه خود در زمين آفريده است.

و الله غالب على امره، از آيه ٢١ سوره يوسف است كه پروردگار بر آنچه امر يا خلق مى كند، تسلّط دارد.

اسرار مشايخ روضه توحيد است، يعنى باطن مردان حق مانند باغى است كه در آن يكتايى حق جلوه مى كند، امّا چنان كه در ادامه سخن مى خوانيم، عين توحيد نيست.

معبودى كه در پيراهن وى است، يعنى نفس او.

ص ٦٤٣ - راه رفتن از او بياموز، يعنى از ابليس كه. . .

گفت او برسد در او، يعنى توانايى گفتن او در حق محو شود. برسيدن يعنى تمام شدن.

ظلمات بعضها. . . از آيه ٤٠ سوره نور است : تاريكى هايى است، يكى بر فراز ديگرى.

- هر كه داند كه چه مى گويد و از كجا مى گويد. . . يعنى در سخن گفتن خود را مى بيند و به وجود فردى خود تكيه دارد. سخن چنين كسى در طريقت ارزش ندارد.

ص ٦٤٤ - روش بايد به روح بود. . . يعنى سلوك راه حق، رفتن به پاى نيست، سير روحانى است، اگر چه در ظاهر، رفتن روى دو پا باشد (نگ : مولانا جلال الدّين، مثنوى ٣ : ١٩٨٣، سير جسمانه رها كرد او كنون/مى رود بى چون نهان در شكل چون).

ص ٦٤٥ - لم يكن، فكان، نيست، پس هست، چنان كه در جمله هاى پيش مى خوانيم كه «محوى بود عين اثبات».

اولئك يبدّل الله. . . از آيه ٧٠ سوره فرقان است درباره توبه گنهكاران كه پس از توبه، پروردگار بدى هاى آنها را به نيكى بدل مى كند.

ص ٦٤٧ - ما خلقكم و لا بعثكم. . . از آيه ٢٨ سوره لقمان است كه آفريدن و برانگيختن شما پس از مرگ چنان است كه مانند آفريدن و برانگيختن يك تن باشد.

لى مع الله وقت. . . عبارت اين حديث با آنچه در متن مى بينيم، فرق دارد : لى مع الله وقت لا يسعنى فيه ملك مقرّب و لا نبىّ مرسل (نگ : توضيحات ص ٤٣٠).

ص ٦٤٨ - من عرف الله. . . حديثى است كه هر كه خدا را شناخت زبانش از گفتن بازمى ماند، يعنى اگر شناخت حقيقت در كار باشد، بيان آن با الفاظ ممكن نيست.

اگر جان كافرى آشكار شود. . .، كافرى با ياء مصدرى خوانده مى شود.

بكشند و از كشته ديت خواهند، يادآور اين بيت حافظ است كه : درويش! مكن ناله ز شمشير احبّاء/كاين طايفه از كشته ستانند غرامت).

ص ٦٤٩ - توبه نصوح، نگ : توضيحات ص ٨٩.

عوض چشم داشتن بر طاعت از فراموش كردن فضل بود. فضل لطف حقّ است در حدّى بيش از شايستگى بنده، و اگر كسى فضل حق را قبول دارد، پاداش طاعت را به فضل حق وامى گذارد، و امكان طاعت هم خود فضل حقّ است (فضل، نگ : توضيحات ص ٣١٩).

ص ٦٥٠ - فزع اكبر قطيعت بود، يعنى مصيبت بزرگ وقتى است كه پيوند باطنى بنده از حق گسسته شود (قطيعت، نگ : توضيحات ص ٦٩،٢٧٦ و ٣١٥).

خلود و لا موت، همواره در آنجا مى مانيد و مرگ در كار نيست، و براى اهل

ص 652، بخش 86: أبو علي ثقفي

ص 654، بخش 87: جعفر خلدي

ص 657، بخش 88: أبو علي رودباري

دوزخ يعنى عذاب تمام نمى شود.

اخسئوا فيها. . . از آيه ١٠٨ سوره مؤمنون است كه اى سگان به دوزخ برويد و هيچ نگوييد.

ص ٦٥١ - قاتلهم الله. . . از آيه ٣٠ سوره توبه است كه پروردگار آنها را كه به خدا دروغ مى بندند، نابود مى كند.

ص ٦٥٢، بخش ٨٦ : أبو علي ثقفي

ص ٦٥٢ - ابو على محمّد بن عبد الوهاب ثقفى، فقيه و واعظ اهل نيشابور در اواخر قرن سوّم و اوايل قرن چهارم هجرى بوده است (دگ : ٣٢٨ هـ.).

ابو حفص حدّاد و حمدون قصّار، نگ : بخش هاى ٣٨ و ٣٩.

ص ٦٥٤، بخش ٨٧ : جعفر خلدي

ص ٦٥٤ - ابو محمّد جعفر بن محمد بن نصير الخلدى از صوفيان اواخر قرن سوّم و نيمه اوّل قرن چهارم هجرى بوده، و گويا در اواخر عمر جنيد بغدادى، محضر او را درك كرده است. خلدى همراه با سير صوفيانه، فقيه و محدّث نيز بوده، و نود و پنج سال زندگى كرده است (دگ : ٣٤٨ هـ.).

محمّد ترمذى، نگ : بخش ٥٨.

ص ٦٥٦ - يا جامع النّاس. . . اى گردآورنده مردم در روزى كه در وقوع آن شك نيست، يعنى روز محشر، گم شده مرا بازآور.

براى اسم هاى اين صفحه به ترتيب به بخش هاى مربوط بايد نگاه كرد : ابو نصر سرّاج (٧٦)، سرى سقطى (٣٠) و جنيد (٤٣).

ص ٦٥٧، بخش ٨٨ : أبو علي رودباري

ص ٦٥٧ - ابو على احمد بن محمّد، به روايت مؤلّف طرائق الحقائق اهل رودبار اصفهان بوده و از محضر عرفاى بغداد درك فيض كرده است. امّا قشيرى او را اهل بغداد و ساكن مصر مى دانسته است (دگ : ٣٢٢ هـ.).

جنيد، نورى، و ابن جلاّء، به ترتيب نگ : بخش هاى ٤٣ و ٤٦ و ٥٠.

ص 660، بخش 89: أبو الحسن حصري

ص 663، بخش 90: أبو إسحاق كازروني

ص ٦٥٨ - اهل همّت، يعنى آنها كه توجّه باطنى به درك عوالم غيب و معرفت حق دارند (همّت، نگ : توضيحات ص ١٢٨ و ٣٨٤).

جايى چون تيزى شمشير، وصف صراط است كه چون تيزى شمشير باريك مى شود، و دوزخ در زير آن است و بنده بايد از آن پل باريك بگذرد.

ص ٦٥٩ - الحاسد جاحد. . . حاسد، حسد خود را انكار مى كند، و هرگز به حكم خدا راضى نمى شود.

بحقّك لا انظر لغيرك، سوگند به تو كه توجّه به جز تو ندارم.

ص ٦٦٠، بخش ٨٩ : أبو الحسن حصري

ص ٦٦٠ - ابو الحسن علىّ بن إبراهيم حصرى از مشايخ بغداد در قرن سوّم هجرى، و از معاصران جنيد بغدادى بوده است (دگ : ٢٧١ هـ.).

شبلى و ابو حنيفه و شافعى، به ترتيب نگ : بخش هاى ٧٥ و ١٨ و ١٩.

فما ذا بعد الحق. . . از آيه ٣١ سوره يونس است كه اگر از حق گذشتيد، جز گمراهى چه مى ماند؟

احمد نصر، ابو بكر احمد زقّاق مصرى، و ظاهرا در روايت اشتباهى هست، زيرا اين احمد بن نصر سالها پيش از حصرى در گذشته است. در متن روايت «شصت موقف ايستاده بود» يعنى شصت بار به حج رفته بود.

ص ٦٦١ - من كان يريد العزّة. . . از آيه ١٠ سوره فاطر است كه هر كه جوياى عزّت و سربلندى است، بداند كه عزّت به تمامى از آن پروردگار است.

ص ٦٦٢ - اوّل خم دردى بود، ترجمه اين مثل است كه اوّل الدّنّ دردىّ، يعنى شراب درون خم از جام اوّل به رسوب آميخته است و صافى نيست.

من عرف نفسه. . . نگ : توضيحات ص ١٦٧.

ص ٦٦٣، بخش ٩٠ : أبو إسحاق كازروني

ص ٦٦٣ - ابو اسحاق إبراهيم بن شهريار كازرونى از صوفيان ايرانى قرن چهارم هجرى است.

خاندان او از زردشتيان پارس بوده اند. كازرونى در رمضان ٣٥٢ هـ. در اهرنجان متولّد شد، در نوجوانى شاگرد ابو تمّام بصرى، و پس از آن در شام شاگرد ابو على

محمّد بن اسحاق بود. در طريقت به حلقه ارادت ابو عبد الله خفيف شيرازى (بخش ٧٠) پيوست. روايات حاكى از آن است كه پيوستن او به اسلام و تصوّف، زردشتيان فارس را به دشمنى با او برانگيخت! و او در سال ٣٨٨ هـ. به مكّه رفت و تا پايان عمر بيشتر در حجاز بود. و روز هشتم ذىلقعده ٤٢٦ هـ. پس از يك بيمارى چندماهه از دنيا رفت.

دوربين و تيزفراست، نگ : توضيح فراست در توضيحات ص ٣٣٢.

ص ٦٦٤ - براى اسم هاى اين صفحه، به ترتيب به بخش هاى مربوط بايد نگاه كرد : ابو عبد الله خفيف (٧٠)، حارث محاسبى (٢٢).

ابو عمرو بن على، ابو عمرو انماطى از معاصران جنيد و از صوفيان نيمه دوّم قرن سوّم هجرى است و ابو اسحاق كازرونى هم زمان او نبوده است.

ص ٦٦٥ - تباهه خوراكى است از باريكه هاى گوشت بريان، و به آن تباهچه هم مى گويند.

در جامه. . . تخم آن از حلال. . .، منظور تخم پنبه يى است كه براى پارچه لباس او به كار مى رفت.

ص ٦٦٦ - قاضى طاهر، ابو الوفاء طاهر بن إبراهيم قاضى بغداد در زمان عضد الدّوله ديلمى است.

به مسافرى شيخ آمده بود، يعنى به عنوان يك صوفى مسافر به خانقاه او آمده بود.

ص ٦٦٧ - ابو الفضل ديلمى از كارگزاران دستگاه آل بويه در شيراز، و در رعايت احكام شرع سخت گير بوده است.

فخر الملك، پسر خواجه نظام الملك طوسى وزير نامدار سلجوقيان است و در زمان زمامدارى پدرش، چند سالى در فارس خدمت كرده است.

رنگى كه در آن شبهت است، يعنى محصول كارخانه هاى حكومت است!

ص ٦٦٨ - و اذا رأيتهم. . . از آيه ٤ سوره منافقون است كه چون آنها را ببينى، از ظاهر آنها تو را شگفت آيد.

اين بقعه، اشاره به خانقاه ابو اسحاق كازرونى است.

المرء مع من احبّ، نگ : توضيحات ص ٨.

ص ٦٦٩ - انّ الله مع الّذين. . . از آيه ١٢٨ سوره نحل است كه پروردگار با پرهيزگاران و

نيكوكاران است.

پيوسته سلم سلم مى گويد، سلم يعنى صلح و آشتى، و منظور اين است كه او با تكيه بر لطف حق آرام است.

ص ٦٧٠ - ان احسنتم. . . از آيه ٧ سوره اسراء است كه اگر نيكى كنيد، به خود نيكى كرده ايد، و اگر بدى كنيد، به خود بدى كرده ايد، يعنى پاداش و كيفر آن را مى بينيد.

و شيخ اين دعا بگفت. . .، عبارات عربى اين دعا چندان هم عربى نيست! امّا در تعليقات اين كتاب ناچار ترجمه آن را بايد آورد : پروردگارا! اين سرزمين را با ياد خود و دوستان و برگزيدگانت همواره آبادان دار، و خوراك ما را روز به روز از حلال پديد آورد، از آنجا كه انتظار نمى رود. خدايا! ما را از مهرورزان خود و در شمار عاشقان و زائران بگردان، به حرمت پيامبرت محمّد مصطفى - درود و سلام خدا بر او - و آنچه را او خواسته ميسّر گردان، چنان كه سرورى در كار بنده خويش و به نيازهاى او مى نگرد، و به خطاهايى كه از او سر مى زند (ممكن است در نقل عبارات عربى، كاتبان جمله اى يا جمله هايى را از قلم انداخته باشند). خدايا! ما را به حلال از حرام بى نياز گردان و به عبادت از گناه دور بدار، به فضل خود. اى خدايى كه اگر تو را بخوانيم پاسخ مى دهى (آيه ١٥٢ سوره بقره) و اگر از تو بخواهند مى بخشى، از پيشگاه خود به ما رحمت بفرست، و راه راست پيش پاى ما بگذار. خدايا! ما را از طبيبان و اميران و دنياداران بى نياز گردان، و ما را به ستايش خلق مغرور مساز، از خدمت خويش دور مدار، و از درگاه خود مران، و در شمار فريفتگان مال و جاه كه دين را سرمايه دنيا مى كنند قرار مده و بر ما رحمت كن، اى بخشاينده ترين بخشايندگان!

ص ٦٧١ - ربّنا انّى اسكنت. . . از آيه ٣٧ سوره إبراهيم است : پروردگار ما! به راستى من خانواده ام را در زمينى كه رويا نيست، در كنار خانه تو جاى دادم تا نماز را برپا دارند، پس دلهاى مردم را با آنها مهربان كن، و از همه فرآورده ها به ايشان روزى بده تا شكرگزار تو باشند.

اللهمّ ان تجعل. . . خدايا! دعا مى كنم كه اين سرزمين سخت و بى حاصل را با ياد خود و دوستان و بندگان برگزيده است آبادان كن.

ص 675، بخش 91: أبو العبّاس سيّاري

ص 678، بخش 92: أبو عثمان مغربي

- اللهمّ اجعل دعائى. . . خدايا! دعاى مرا بپذير و صداى مرا بشنو، و دلهاى مردم را به آنها و درخواست هاى آنها آشنا كن، تا نيكوكارى و دوام عبادت تو در اين سرزمين پايدار شود.

انّ الشّيطان. . . شيطان به درون رگهاى شما مى رود و در شما نفوذ مى كند.

ص ٦٧٢ - لو اعطيتك. . . (عبارت عين آيه قرآن نيست) : اگر نخواسته بودى و به تو مى بخشيدم، كمال حرمت تو آشكار نمى شد، پس فرمان دادم كه بخواهى تا به درخواست تو پاسخ بدهم.

ترجمه دو بيت عربى : همدمى غريب با غريب بدان مى ماند كه كسى بر برف خانه بسازد. برف آب مى شود و آن خانه ويران مى گردد، و ناچار آن غريب آهنگ رفتن مى كند (و تو را وامى گذارد).

عباراتى كه در سطرهاى پايين اين صفحه مىيد، آميخته با كاربردهاى لهجه يى است، و نيز ممكن است كه نقل آنها درست صورت نگرفته باشد!

ص ٦٧٥، بخش ٩١ : أبو العبّاس سيّاري

ص ٦٧٥ - ابو العبّاس قاسم بن مهدى از صوفيان مرو در نيمه اوّل قرن چهارم بوده است (دگ : ٣٤٢ هـ.)

ابو بكر واسطى، نگ : بخش ٨٥.

ص ٦٧٦ - كنت له سمعا و بصرا، نگ : توضيحات ص ١١١.

ص ٦٧٨، بخش ٩٢ : أبو عثمان مغربي

ص ٦٧٨ - ابو عثمان سعيد بن سلام از صوفيان خراسان در قرن چهارم هجرى و به روايت قشيرى از ياران حبيب مغربى و ابو عمرو زجاجى بوده، كه هر دو در تاريخ تصوّف مقامى دارند (دگ : ٣٧٣ هـ.).

نهرجورى و ابو الحسن الصّائغ، نگ : بخش هاى ٥٣ و ٨٤.

ص ٦٧٩ - سكر، نگ : سكر و صحو در توضيحات ص ١٣٨ و ٣٦٣.

اصل بريدن يعنى چيزى را از ريشه به دست آوردن.

معبّران در اينجا يعنى آنها كه صحو و سكر را شرح مى دهند، و معبّر به معنى خواب گزار نيست.

ابو الفارس، تحرير نادرستى از ابو الفوارس كنيه شاه شجاع كرمانى (بخش ٣٦)

ص 684، بخش 93: أبو القاسم نصرآبادي

است.

روغن گاو يعنى پيه، و غذايى كه ابو عثمان مى خواسته است بپزد، همان است كه صوفيان پيه آبه يا پيه وامى گويند. (نگ : توضيحات ص ٦٦)

ص ٦٨٠ - مگر ابو عثمان چيزى. . . عبارت ابهام دارد.

ابو عمرو زجاجى، محمد بن إبراهيم بن يوسف نيشابورى (دگ : ٢٤٨ هـ.).

ابو بكر فورك، محمد بن حسن از علماى نحو و ادب و نيز عالم اصول، و واعظ بوده و در اصفهان مى زيسته است (دگ : ٤٠٦ هـ.).

عبد الرحمن سلمى، ابو عبد الرّحمن، نگ : توضيحات ص ٣٤٩.

ص ٦٨١ - ابو القاسم قشيرى، نگ : توضيحات ص ٥٠٩.

صمصام غيرت، يعنى غيرت حق كه چون شمشير هر چه را كه مانع راه حق است، قطع مى كند، و در اينجا نظر به همان كلمه لا اله الاّ الله است (نگ : غيرت حق در توضيحات ص ٥١)

ص ٦٨٤، بخش ٩٣ : أبو القاسم نصرآبادي

ص ٦٨٤ - از صوفيان نامدار خراسان در قرن چهارم هجرى بوده و در مكّه مى زيسته است (دگ : ٣٦٩ هـ.).

شبلى و رودبارى و مرتعش، به ترتيب نگ : بخش هاى ٧٥ و ٨٨ و ٥٥.

در آتشگاه گبران. . . در مكّه آتشگاه گبران نبوده است، و روايت، يا بى پايه است يا در نقل آن عبارتى از قلم افتاده.

ص ٦٨٥ - اگر تو را يك بار «بيتى» گفت. . . ناظر به آيه ١٢٥ سوره بقره است كه پروردگار كعبه را «خانه من» گفته است، و اين «يك بار» نيست زيرا در آيه ٢٢ سوره حجّ نيز كعبه را خانه من گفته است.

ص ٦٨٦ - فسيكفيكهم الله. . . از آيه ١٣٧ سوره بقره است : و خدا آنها را بس است و او شنوا و داناست.

ارنى ارنى، نگ : لن ترانى، در توضيحات ص ١٤ و ٦٣.

از كمان شيخ تيرى بجست، نظر به سخن اوست.

ص ٦٨٧ - على قوّال، از سرگذشت او اطّلاعى در دست نيست. نام او را در ترجمه رساله

ص 692، بخش 94: أبو العبّاس نهاوندي

قشيريّه (ص ٨٢) نيز مى بينيم، و از هر دو روايت پيداست كه او در مجالس سماع صوفيان، شعرى مى خوانده، و كار او همين قوّالى بوده است.

أ تجعل فيها. . . آيا در زمين خلقتى چون انسان را مى گذارى كه فساد مى كند و خون مى ريزد؟ (آيه ٣٠ سوره بقره، سخن ملايك با پروردگار) و دنباله عبارت (ما للتّراب. . .) از قرآن نيست : چه ربطى هست ميان خاك اين جهان و پروردگار؟

يا عباد! لا خوف. . . از آيه ٦٨ سوره زخرف است : اى بندگان من! امروز بيمى بر شما نيست و نبايد غمگين باشيد.

انّ لله افراسا. . . خدا را مركب هايى است كه همه مردان حق بر آنها سوار مى شوند.

ص ٦٨٨ - صفع و عقو و عصى آدم. . . از آيه ١٢١ سوره طه است، درباره خوردن گندم يا ميوه درخت جاودانگى (شجرة الخلد، آيه ١٢٠ سوره طه) و رانده شدن آدم و حوّا از بهشت.

ثمّ اجتباه. . . از آيه ١٢٢ سوره طه است كه پس از آن پروردگارش، آدم را برگزيد و او را توبه داد.

حق تعالى غيور است، نگ : توضيح غيرت حق در توضيحات ص ٥١ و ٦٨١.

بساط حق را تواند سپردن، يعنى اين كه در اين دنيا زندگى كند، يا راه وصال حق را بپيمايد.

رخصت ناجستن، يعنى در پى اين نباشد كه تكاليف شرعى را انجام ندهد يا بر خود آسان كند (نگ : دست در رخصت زدن، در توضيحات ص ٦٢٦)

ص ٦٨٩ - تميز، تمييز، يعنى خودآگاهى، و سقوط تميز يعنى اين كه انسان بر گفتار و كردار خود تسلّط نداشته باشد (نگ : شرح سكر و صحو در توضيحات ص ١٣٨ و ٣٦٣).

ص ٦٩٠ - او را از خانه به در كردند، يعنى از كعبه، از مجاورت كعبه، راندند.

ص ٦٩٢، بخش ٩٤ : أبو العبّاس نهاوندي

ص ٦٩٢ - ابو العبّاس نهاوندى از صوفيان ايرانى قرن چهارم هجرى بوده است (دگ : ٣٧٠ هـ.).

ص ٦٩٣ - درستى زر، يعنى يك سكّه يك دينارى، عموما يك مثقال طلا.

ص ٦٩٤ - اهل فراست، نگ : فراست در توضيحات ص ٣٣٢.

ص 695، بخش 95: أبو سعيد أبو الخير

- ابو العبّاس قصّاب، نگ : بخش ٧٧.

ص ٦٩٥، بخش ٩٥ : أبو سعيد أبو الخير

ص ٦٩٥ - ابو سعيد فضل الله بن ابى الخير احمد بن محمّد بن ابراهيم، يكى از چند چهره استثنائى در تاريخ عرفان و تصوّف ايرانى است كه در سال ٣٧٥ هـ. در ميهنه نزديك مرو به دنيا آمده، و پس از سير و سفرهاى بسيار در نيشابور ماندگار شده، و به دليل دانش وسيع، شخصيّت بسيار نافذ، و نكته دانى و ظرافت و مهرورزى بى مانندش، در همان سالهاى اواخر قرن چهارم و اوايل قرن پنج هجرى در سراسر جهان اسلام تا اندلس، نام او بر زبان دل آگاهان و فرزانگان روزگار بوده است. سالها پس از درگذشت بوسعيد، دو تن از نوادگان او حالات و روايات و سخنان او را در دو كتاب كه هر دو از دلاويزترين آثار ادب صوفيانه فارسى است، گرد آورده اند. اين دو كتاب، يكى اسرار التّوحيد فى مقامات شيخ ابى سعيد، اثر محمّد بن منوّر است، و ديگرى حالات و سخنان بوسعيد از جمال الدّين ابو روح فضل الله، كه هر دو را دكتر محمد رضا شفيعى كدكنى، با دقّت و تبحّرى كه در همه كارهاى اوست، تصحيح، و با توضيحات و فهرست هاى سودمند انتشار داده است. بوسعيد در سال ٤٤٠ هـ. و در همان زادگاه خود در گذشته، و قسمتى از آرامگاه او در مهنه دشت خاوران، كه در جمهورى تركمنستان امروز است، بر جاى مانده. رابطه روحانى بوسعيد با ابو الحسن خرقانى (بخش ٧٩) يكى از زيباترين پرده هاى تاريخ عرفان ايران، و گاه يادآور رابطه آسمانى شمس و مولاناست (نگ : ص ٥٨١ و ٥٨٢).

ص ٦٩٦ - ابو القاسم كركانى، نگ : توضيحات ص ٢٤.

حقيقة العلم. . . حقيقت علم آن است كه در باطن ها (يعنى نه از كتاب و مدرسه) كشف مى شود.

ابو عبد الله خضرى از استادان بوسعيد بوده، و در مرو به او درس فقه و حديث داده است.

امام قفّال، ابو بكر احمد بن عبد الله قفّال مروزى است كه او نيز از فقهاى شافعى قرن چهارم هجرى بوده است.

ص ٦٩٧ - بوعلى زاهد، ظاهرا زاهد بايد زاهر باشد (نگ : كشف المحجوب هجويرى،

ص ٢٠٦). و اشاره به ابو على زاهر بن احمد است كه در سرخس درس فقه مى داده، و او نيز از مردم مرو بوده است.

لقمان سرخسى، يكى از عقلاى مجانين است، يعنى كسانى كه راهى به اسرار حق دارند و چون مردمان ديگر حالات و سخنان آنها را در نمى يابند، آنها را ديوانه مى دانند. لقمان سرخسى در نيمه دوّم قرن چهارم از مشاهير صوفيان خراسان بوده امّا جزئيات سرگذشت او در كتابهاى صوفيان ثبت نشده است.

پير ابو الفضل حسن، نگ : بخش ٩٦.

اين كلمه بر ايشان پديد آمد، يعنى الله را درك كردند يا بر آنها تجلّى كرد.

ابو على تفسير اين آيت مى گفت، همان ابو على زاهر بن احمد است.

قل الله ثمّ ذرهم. . . از آيه ٩١ سوره انعام است كه بگو خدا، و آنها را كه باور ندارند، واگذار تا در سرگشتگى خود به بازيچه ها سرگرم باشند (نگ : توضيحات ص ٥٥٤).

ابو عبد الرّحمن سلمى، نگ : توضيحات ص ٣٤٩.

ص ٦٩٩ - گل كن، كن به معنى درخت انبوه، و جاى پردرخت در فرهنگها آمده، امّا در اينجا گل كن بايد روييدنى خاصّى باشد، و چنين معنايى در فرهنگ ها ضبط نشده است!

أو لم يكف بربّك؟ از آيه ٥٣ سوره شورى است كه آيا پروردگارت به عنوان دليل براى تو كافى نيست؟ تو نياز به دليل ديگر ندارى. از خلق دورى كن.

ص ٧٠٠ - ابو العبّاس قصّاب، نگ : بخش ٧٧.

در اين سوز و درد خواهى بود اى بوسعيد، هنوز روزگارى نبود. منظور ابو الحسن خرقانى اين بوده است كه اگر چنان زمان درازى صبر كنى، باز كم است و اين راه صبر بيشتر مى خواهد.

مادر ابو طاهر، يعنى همسر بو سعيد.

ص ٧٠١ - ما را از اين حديث مى بايد. . . يعنى بهره يى از درك عالم معنا از چشم مهم تر است.

فسيكفيكهم الله. . . در آيه ١٣٧ سوره بقره است. (نگ : توضيحات ص ٦٨٦).

طاقتش برسيد، يعنى طاقت او تمام شد، ديگر نتوانست تحمل كند.

ص 709، بخش 96: أبو الفضل حسن

ص ٧٠٢ - حسن مؤدّب، كارگزار خانقاه بوسعيد، و يار صميم اوست كه همه هستى خود را بر سر اين ارادت گذاشت، و سرگذشت او را با بوسعيد در اسرار التّوحيد بايد خواند. از اين پس، آنچه در اين بخش مىيد، با تفاوت هاى جزئى، روايات برگرفته از اسرار التّوحيد است.

ص ٧٠٤ - ابو القاسم قشيرى، نگ : توضيحات ص ٥٠٩.

مريدان را حجّت گرفت كه. . . يعنى با تأكيد به آنها گفت كه. . .

لگام و طرف زين بمال، يعنى آنها را مرتّب كن يا گردگيرى كن!

ص ٧٠٥ - ابو على دقّاق، نگ : بخش ٧٨.

ابو الحسن تونى، از سرگذشت او اطّلاع روشنى در دست نيست، و او بايد از پيروان و شايد از علماى فرقه كرّاميه باشد (نگ : تعليقات اسرار التّوحيد، ص ٦٤٩).

ص ٧٠٦ - أ أنت قلت. . . از آيه ١١٦ سوره مائده است.

قاضى صاعد، صاعد بن محمد اهل ناحيه استواى نشابور، فقيه حنفى و قاضى شهر نيشابور بوده است (دگ : ٤٣٢ هـ.).

ص ٧٠٧ - راحتى به دل سلطانى رسد، سلطان در كلام عرفا مردى است كه دولت عنايت پروردگار با اوست، امّا در اين سخن روى اين معنى نمى توان تأكيد كرد، و اگر بگوييم سلطان به معنى پادشاه است، منظور سلطان عادل و دلسوز مردم است.

انّا فتحنا، سوره چهل و هشتم، سوره فتح است.

نظام الملك همان وزير معروف سلجوقيان است.

ص ٧٠٨ - ابو على بخارى. از سرگذشت او اطّلاعى در منابع صوفيّه نيافتم.

گويى در ميدان افگند و. . . يعنى هر چه خواست كرد، و چوگان اشاره به كارهايى است كه بنده مى كند و به آن دل مى بندد، امّا در برابر حق آن چوگان مى شكند، و سرانجام آن است كه مشيّت حقّ باشد.

ص ٧٠٩، بخش ٩٦ : أبو الفضل حسن

ص ٧٠٩ - ابو الفضل محمّد بن حسن سرخسى، از مشايخ معتبر قرن چهارم هجرى، مريد

ص 712، بخش 97: إمام محمّد باقر

ابو نصر سرّاج، و مراد بو سعيد بوده است. خانقاه او در شارستان سرخس، و تا ديرى پس از درگذشت او داير بوده است. هجويرى در كشف المحجوب او را والى سرخس نوشته است! (ص ٢٠٦)

سوخته حبّ الوطن يعنى عاشق عالم غيب، سوخته در عشق پروردگار.

حجّ تطوّع، يعنى حجّ غير واجب كه فقط به منظور عبادت بيشتر انجام پذيرد.

امام خرامى، سرگذشت او را در جايى نيافتم.

ص ٧١٠ - تفسير يحبّهم و يحبّونه، نگ: توضيحات ص ٦٨.

لقمان سرخسى، نگ: توضيحات ص ٦٩٨.

الا! من عاش بالله. . . بدانكه هر كه به خدا زنده است، تا ابد نمى ميرد.

ترينه وا، يعنى آش تره بار، غذايى از سبزى هاى پخته.

ص ٧١٢، بخش ٩٧: إمام محمّد باقر

ص ٧١٢ - ابو جعفر محمّد بن علىّ بن حسين (٥٧ - ١١٤ هـ.) امام پنجم شيعيان است.

سرگذشت او و روايات و سخنان او را، علاوه بر منابع خاصّ شيعه، در وفيات الاعيان ابن خلّكان مى توان يافت. گردآورنده اين ملحقات تذكرة الأولياء به قرينه ذكر امام جعفر صادق در بخش نخست اثر عطّار، اين بخش را به رسم تيمّن در پايان كار خود آورده، و با اشاره به بخش اوّل متن اصلى تذكره، اين خاتمه را به آن ربط داده است امّا معنى سخن اين نيست كه گردآورنده ملحقات عطّار است (نگ: توضيح بيشتر در ص سى و شش و سى و هفت).

فمن يكفر بالطّاغوت. . . از آيه ٢٥٦ سوره بقره است: هر كه به ديو نافرمان شود و به خدا ايمان آورد، به رشته استوارى آويخته است.

ص ٧١٣ - چگونه از دنيا بهره يى پس از تو خواهم؟ پس از تو يعنى غير از تو، با داشتن تو چشم هايش سفيد شد، يعنى نابينا شد.

رضى الله عنه و. . . خدا از او خشنود باد، و از گذشتگان او، و خدا ما را در جهان ديگر با اجداد او همنشين كند و. . .

فهرست ها

فهرست ها :

١ - تعريفات مشايخ

٢ - نام اشخاص

٣ - نام جايها

٤ - نام كتابها

٥ - آيه هاى قرآن

٦ - احاديث

٧ - سخنان مشايخ

٨ - اشعار عربى

٩ - مآخذ مقدّمه ها و تعليقات

1 - تعريفات مشايخ

١ - تعريفات مشايخ

سخنانى كه عطار از عارفان بزرگ آورده بيشتر در تعريف يك اصطلاح عارفانه يا شرح يك واژه از ديد عارفان است. در اين فهرست شماره هايى كه در كنار هر واژه مىيد نشان دهنده صفحاتى است كه در آنها اصطلاح يا لفظ يادشده بيشتر با تعريف همراه است.

آخرت،٥٥٠،٥٥٧،٦٧٣

آزاد،٤٦٥

آزادى،١١٥،٣٠٩،٣٢٣،٣٨٢،٤١٣،٥٦٠، ٦٢٦،٦٣٠،٦٨٤

آفت،٢٧٠،٦٥٣،٦٥٩

ابدالان،٣٢٢

ابرار،١٠٦،١١٥،٢٩٤

اجتباء،٤٦٤

احتلام،١٤٨،٢٤٠

احرار،٣١٩،٦٥٥،٦٥٨

احوال،٣٨٤

اختيار،٦٤٥

اخلاص،٣٧،٤٧،٦١،٨٣،٨٤،٩٥،١٢٩، ١٣١،١٣٣،١٥١،١٦٨،٢٠١،٢٢٥،٢٣٦، ٢٣٩،٢٤١،٢٥٥،٢٦٠،٢٦١،٢٧١،٢٧٢، ٢٧٧،٢٩٠،٢٩٨،٣١٣،٣٢٢،٣٢٣،٣٢٥، ٣٣٩،٣٤٧،٣٥٩،٣٦٠،٣٦٢،٣٧٤،٣٨٢، ٣٨٥،٣٩١،٤٢٠،٤٢٤،٤٢٨،٤٣١،٤٥٠، ٤٥٢،٤٥٣،٤٥٦،٥٠٧،٥١٤،٥٢٣،٥٣١، ٥٧٣،٥٨٨،٥٩٢،٥٩٥،٦١١،٦١٩،٦٢٠، ٦٢٦،٦٣٥،٦٤٤،٦٤٦،٦٥١،٦٥٣،٦٦٣، ٦٧٠،٦٨٢

ادب،٥،٢٠،٤٤،٥٦،١١١،١١٦،١٣٠،١٤٠، ١٦٠،١٨٨،١٨٩،١٩٠،١٩٣،٢٠٤، ٢١٢،٢٥٥،٢٦٦،٢٩٤،٣٠٨،٣١٩، ٣٤٤،٣٤٥،٣٤٨،٣٦٤،٣٦٨،٣٧٩،٣٨٦، ٤١٤،٤١٨،٤١٩،٤٢٠،٤٢٧،٤٢٨، ٤٢٩،٤٣١،٤٣٢،٤٣٦،٤٤١،٤٦١،٤٦٢،

٤٦٧،٤٧٣،٤٧٨،٥٠٥،٥٣٤،٥٥٣،٥٥٩، ٥٦٢،٥٧٠،٥٨٤،٦٢٣،٦٣٥،٦٤٨،٦٥٣، ٦٦١،٦٧٥،٦٧٨،٦٨٨

ارادت،٣٨٤،٥٠٤،٥٥٢،٥٧٢

اسباب،٥٣٤

استدراج،١٦،٦٦،٢٩٤،٣٠١،٣٨١،٥٧٤، ٦٧٦

استدلال،١٦،٦٣٢،٦٣٦

استسقاء،٣٠

استغفار،٣٨،٦٩،١٢٧،٢٧٥،٢٩٣،٣٠١، ٣٣٢،٣٦٨،٣٧٩،٣٨٠،٤٧٠،٤٧٤، ٤٩٥،٤٩٧،٦٠٣،٦٥٩

استقامت،١٣٥،٥٥٣،٦٥٠

اسرار،٥٥،٦٤٢

اسلام،٤٥٣،٦٧٢

اسم اعظم،٩٠

اشارت،٣٦٣،٣٨٢،٤١٢،٤١٦،٥١٢،٥٥٢، ٦٤٢،٦٤٥،٦٧٢،٦٨٩

اعتكاف،٤٥٠،٦٨٢

اعلى علّيين،١٦٩،٣٣٦

اعمال،٤٩٦

افتقار،٢٧٣،٣٤٧،٤٩٦،٧١١

اقتدا،٧١١

اقطاع،١٥٤،١٦٣

الست،١٦٣،٢٦٣،٤٢٩،٥٩٩،٦٠٣

الهام،١٦

اميد،٣٦٢

امام،٥٨٩

امانت،٨٥،٣٦٤

امر معروف،١٧٢

انبساط،٣٠٤،٣٤٨،٤١٦،٤٢٣،٤٢٧،٤٢٩، ٥٠٤،٥٥٣،٥٨٦،٦٥١،٧٠٩

اندوه،١١٥،٥٠٤،٦١٣،٦١٨

اندوهگن،٨٢،٤١٩،٥٤٤،٦٢٣

انديشه،٦٤٧

انس،١٢،٢٢،٥٦،٥٧،٦٦،٨٢،٩٤،١٢٩، ١٣٢،١٣٣،١٦٥،١٧٢،٢٠٨،٢٣٠،٢٣٦، ٢٤٤،٢٧٦،٢٧٧،٢٨١،٢٩٥،٢٩٦،٣٠١، ٣١٩،٣٢٢،٣٦٢،٣٧٣،٣٨٦،٣٩٠،٣٩٥، ٣٩٨،٤١٩،٤٢٣،٤٢٩،٤٣١،٤٣٩،٤٤٠، ٤٤٨،٤٥٣،٤٦٦،٤٦٨،٤٧٠،٤٨٠،٤٨٣، ٤٨٥،٤٨٧،٤٩٥،٤٩٦،٥٠٣،٥١٦،٥٥٠، ٥٥٣،٥٥٤،٥٧٠،٦١٦،٦٣٠،٦٣٢،٦٣٥، ٦٤٩،٦٦٨،٦٦٩،٦٨١

اوليا،٢٨٣،٣١٩،٤٦٤

اوّلين و آخرين،١٥٣،١٦٠

ايثار،٢٩٠،٣٤٧،٤٠٦،٤٥٤،٥٧١

ايمان،٣٢٦،٤٢٣،٤٥٦،٥٠٤،٥٠٧،٥٩٢، ٦٥١،٦٧٢،٦٨٣

باطن،٤٢٨

بت،٥٣٤

بخل،٤٩١

بخيل،٦٧٠

بدبخت،٥١،٤٩١،٦٦٩،٧٠٢

بدرى،٢٧

بسط،١٦،١٢٤،١٤٣،١٧٠،٥٧٤،٥٨١،٦٥٩

بقا،١٦٨،٣١٥،٣٩٢،٣٩٨،٤٠٢،٥٩٩، ٦١٧،٦٢٦،٦٥٩

بلا،١٦،٢٧١،٣٨٤

بندگى،٦٢٠،٦٤٩

بنده،٢٩٦،٣٥٢،٣٨١،٣٨٣،٣٩١،٦٥٩

بيگانه،٦٩٤

بينا،٣٤٨

پادشاهى دنيا و آخرت،٤٩

پنداشت،٦٣٩

تجريد،٢٠،١١٨،٣٣٩،٣٩٠،٥٤٣،٦٣٨، ٦٤٦

تجلى،٢٧٦

ترك،٤١٥

ترك دنيا،٤٨٧

ترويه،٥٣

تسليم،٢٣٥،٢٧٥

تصوف،١٦٤،١٨٢،٢٤٢،٢٦٣،٢٧٥،٢٨٤، ٢٨٧،٢٨٨،٢٩٥،٣٠٧،٣١١،٣٤٨،٣٦٣، ٣٦٦،٣٨٤،٣٨٥،٣٨٩،٣٩٠،٣٩٧،٤٠٣، ٤٠٤،٤١٣،٤١٤،٤٢٣،٤٢٥،٤٤٤،٤٤٧، ٤٤٩،٤٥٠،٤٥١،٤٥٦،٤٩٥،٥٠٣،٥٠٩، ٥١١،٥٣٥،٥٣٦،٥٥١،٥٨٦،٦٢٥،٦٣٤، ٦٣٥،٦٣٦،٦٥٢،٦٥٤،٦٥٥،٦٥٨،٦٦٢، ٦٧٠،٦٧٨،٦٨٢،٦٨٩،٦٩٢

تفرقه،٨٢،١٨٤،٢٦٥،٣٨٧،٣٩٧،٤٤٠، ٤٤٣،٥٣٥،٥٧٣،٦٣٩،٦٤٧،٦٥٨،٦٦٢، ٦٨٠

تفكر،٥٢،٥٥،٩٤،٩٥،٢٣٥،٢٤٢،٣٠٥، ٣٥٦،٣٥٨،٣٧٥،٣٩٦،٤١٨،٤٤٠،٤٨٥، ٥٣٥،٦٦٢

تفويض،١٩٠،٢٧٥،٤١٩،٤٧٤،٤٩١، ٥٧٣،٦٣٨،٦٤٤

تقرب،٣٤٧

تقصير،٣٨٣

تقوى،١١٧،١٢٨،١٣٢،١٨٤،١٩٣،٢٠٦، ٢١٣،٢٢١،٢٢٣،٢٤٠،٢٥١،٢٧١،٢٧٤، ٢٧٥،٢٨١،٣١٠،٣٣١،٣٥٠،٣٥٤،٣٥٥، ٣٥٧،٤٠٣،٤٣١،٤٣٤،٤٣٧،٤٤٢،٤٤٩، ٤٦٥،٤٦٧،٤٨٤،٤٨٥،٤٨٦،٤٩٢،٤٩٥، ٤٩٦،٥٠٤،٥٠٧،٦٢٥،٦٢٦،٦٢٨،٦٤٩، ٦٥٢،٦٧٢،٦٨٤،٦٨٩،٧٠٩

تمنا،٦٣٧

تن،١٢٧،٣٨٤،٦٤٨،٦٨٩

تواضع،٨٣،١٦٧،١٩٠،١٩٣،١٩٨،٢٠٣، ٢١١،٢٤٢،٢٤٦،٢٥٩،٢٨٥،٢٩٨،٣٠٨، ٣١٩،٣٢١،٣٢٣،٣٥٢،٣٥٦،٣٥٩،٣٨٩، ٣٩٢،٤١٨،٤١٩،٤٢٠،٤٢٤،٤٢٦،٤٣١، ٤٣٤،٤٣٨،٤٨٩،٥٦٩،٥٧٢

توانگرى،٣٢٤

توبه،٩،١٥،٢٧،٤٣،٤٤،٥٢،٥٩،٦٣، ٦٩، ٧٧،٧٨،٨٥،٨٩،١٠١،١٠٢،١٠٣،١٠٦، ١٠٧،١١٠،١١١،١١٨،١٢١،١٢٢،١٢٣، ١٢٧،١٢٩،١٣١،١٣٧،١٤٨،١٥١،١٥٣، ١٥٤،١٥٥،١٦٥،١٧٢،١٧٣،١٨٣،١٨٧، ٢٠١،٢٠٢،٢٠٥،٢٠٦،٢١٢،٢٢٧،٢٤٨، ٢٥٢،٢٦٢،٢٧٢،٢٧٤،٢٧٥،٢٧٨،٢٨٢، ٣٠١،٣٠٣،٣٠٦،٣١١،٣٢٠،٣٢٤،٣٣٠، ٣٣٢،٣٤١،٣٤٦،٣٤٨،٣٥٤،٣٥٥،٣٥٦، ٣٦٢،٣٧٤،٣٧٧،٣٧٨،٣٧٩،٣٨٩،٤١١، ٤١٦،٤١٧،٤٢٤،٤٢٨،٤٣٠،٤٣٣،٤٣٤، ٤٣٨،٤٤٧،٤٦١،٤٦٢،٤٦٣،٤٧٧،٤٨١، ٤٨٥،٤٩٣،٤٩٥،٥٠٠،٥٠١،٥٢٨،٥٤٣، ٥٧٠،٥٧٣،٥٧٨،٦٢٢،٦٣١،٦٤٩،٦٥٥، ٦٦٢،٦٦٤،٦٦٧،٦٧١،٦٧٤،٦٧٥،٦٨١، ٦٩٩،٧٠١،٧٠٣،٧٠٥،٧٠٦

توبه نصوح،٨٩،٢٠٢،٣٢٤،٦٤٨

توحيد،١١٨،١٣٦،١٣٨،١٥٥،١٦٤،١٧٧، ١٧٨،٢٣٣،٢٦٩،٢٨٧،٣١٧،٣١٩، ٣٢٣،٣٣٨،٣٦٤،٣٧٣،٣٨٦،٣٩٠،٤٠٣، ٤٢٣،٤٣٠،٤٥٠،٤٥٦،٤٦٢،٤٦٩،٤٩٠، ٤٩٦،٥١٠،٥١٣،٥١٧،٥٣٥،٥٥٠، ٥٥١،٥٦١،٥٧٣،٥٧٤،٥٩٣،٥٩٦، ٦٢٠،٦٣٠،٦٣٨،٦٤١،٦٤٢،٦٤٥،٦٤٦، ٦٤٩،٦٥٨،٦٦١،٦٧٦،٦٨١

توكل،٦٣،٨٤،٩٠،١٠١،١٠٤،١١٣،١١٤، ١١٦،١١٩،١٣٢،١٣٤،١٣٥،١٥٠،١٥١، ١٧٠،١٩٠،٢٠١،٢٠٢،٢٠٥،٢٢٥،٢٥٢، ٢٧٣،٢٧٥،٢٧٧،٢٨٤،٣٠١،٣٠٥،٣١٣، ٣٢١،٣٢٣،٣٢٤،٣٥٢،٣٥٣،٣٥٦،٣٨٨، ٤٠٣،٤١٩،٤٢٢،٤٣٠،٤٣٦،٤٣٩،٤٤٣، ٤٤٩،٤٥٦،٤٦٥،٤٧١،٤٨٢،٤٨٣،٤٨٨، ٤٩٦،٥٠٧،٥١٣،٥١٤،٥٢٣،٥٢٤،٥٢٥، ٥٢٦،٥٢٧،٥٢٩،٥٣٠،٥٣١،٥٣٥،٥٦٥، ٥٧٣،٦٢٠،٦٢٧،٦٣٥،٦٤٤،٦٤٦،٦٥٥، ٦٨٥

جاسوس القلوب،٣٥٨

جان،٣٤٨

جمع،٣٩٦،٤٤٣،٥٣٤،٥٧٣،٦٤٧،٦٥٨

جمعيت،١٤٩،٥٥٢

جنات عدن،٢٩

جنون الهى،١٦

جوانمرد،٧٥،٩٠،١٤١،٢٠٢،٣٠٣،٣٤٥، ٣٤٦،٤٥٤،٤٥٥،٤٩٠،٥٠٣،٥٣٣،٥٤٥، ٥٦١،٥٦٣،٥٦٦،٥٦٨،٥٨٠،٥٨٩،٥٩٤، ٥٩٦،٥٩٧،٦٠٢،٦٠٣،٦٠٤،٦٠٦، ٦٠٧،٦٠٨،٦٠٩،٦١١،٦١٣،٦١٤، ٦١٥،٦١٦،٦١٧،٦١٨،٦١٩،٦٢٤، ٦٤٥،٦٥٧،٦٩٣،٧٠٠،٧٠١

جوانمردى،١٢٤،١٨٩،٢٧٩،٢٨٣،٣١٦، ٣٢٥،٣٤٤،٣٤٥،٣٥٠،٣٨٩،٤١٣،٤٦٥،

٤٦٦،٤٨٧،٥٤١،٥٥٤،٥٦٢،٥٦٩،٥٩٤، ٥٩٨،٦٠٤،٦٠٦،٦٠٩،٦١٦،٦٨١، ٦٨٨،٦٩٤

جوع،٢٣٨،٢٤٠،٢٤١،٢٦٣،٢٧٠،٢٧٨، ٣٢٢

جهاد،٢٦١،٣٨٠،٧٣٩

جهد،٥٧٢،٦٦٩،٦٧٣

چلّه،١٢٤

حال،٣٤٧،٣٨٩،٥٣٥،٦٠٧

حاضر،٤٢٣،٥٧١،٦١١

حاطب ليل،٣٨

حال،٤،١٣٠،٢٣٣،٥٥٨

حب،٥٥١

حجاب،١٥،٩٦،١٢٧،١٤٧،١٥٩،١٦١، ١٦٣،٣٩٢،٦٤٧

حراست قلوب،٣٨٢

حسد،٦٥٩

حضور،٣٨١،٤٧٥

حق،٤٩٦،٦٣١،٦٤٠

حق اليقين،٥٥٢

حقايق،٤٢٣،٦٤٦

حقايق القلوب،١٣٦

حق شناسى،٤٦٥

حقيقت،٥٥٢،٦٤٣،٦٤٤،٧١١

حكمت،٥٧٣

حكيم،٣١٩

حور عين،٢٩

حيا،١٢٧،١٣٢،١٥٦،٢٠٤،٢١٠،٢٧٦، ٢٨٩،٢٩٥،٣٠١،٣١٨،٣٢٣،٣٥٩،٣٨٧، ٣٨٩،٣٩٠،٤١٩،٤٣١،٤٣٩،٤٧٣،٥٠٦

حيات،١٧٠

خاتمت،٢٦٩،٢٩٤،٤٦٤

خاموشى،٣٨،١١٢،١١٦،١٣٢،١٦٨، ١٧٧،١٨٩،٢٠٦،٢٤٣،٢٦١،٢٧٢، ٢٧٨،٣٤٦،٣٥١،٣٥٨،٤١٨،٤٤٦، ٤٦٩،٤٧٦،٥٣٥،٥٩٦،٦٢٩،٦٤٤

خايف،٨١،١٢٩،١٣٠،٢٠٥،٢٧٣،٢٧٦، ٣١٥،٣٢٣،٤٢٤،٤٣٤،٤٩٠،٥٥٨،٥٧٩

خداشناسى،٧٦٥

خذلان،٢٤٠،٢٨٤،٥٠٧،٥٥٣

خرسندى،١٩٠،٢٥٥

خشوع،٢٣،٤٠،٦٥،٢٤٠،٢٤١

خشيت،٤٠٢،٤٧٠،٤٧٣

خطره (خطرت)،٢٤١،٦٧٨،٦٨٨

خلوت،١٢٩،١٩٨،٢٧٠،٦٨١

خوف،٢٦،٢٩،٣١،٥٠،٧٤،٨٢،٨٥،١٢٩، ١٣١،١٣٢،١٣٥،١٨٨،١٩١،١٩٤، ٢٠٥،٢٢٥،٢٣٦،٢٤٠،٢٤٢،٢٦١، ٢٦٩،٢٧٢،٢٧٥،٢٧٦،٢٩٥،٢٩٦، ٣٠١،٣١٢،٣١٥،٣١٦،٣٢٣،٣٣٠، ٣٣١،٣٤٧،٣٥٢،٣٥٨،٣٥٩،٣٦٢،٣٦٧، ٣٨٢،٣٨٩،٣٩١،٤١٩،٤٢٠،٤٤٥،

٤٦٤،٤٦٥،٤٧٨،٤٨٥،٤٩٠،٤٩٦،٥٥٤، ٥٧٣،٥٨٧،٥٩٧،٦١٩،٦٢٠،٦٢٧، ٦٤٧،٦٤٩،٦٥٠،٦٥٨،٦٦٩،٦٨٢،٦٨٩

درد،٤٩٦،٦١٨

درويش،٣٣٩،٦٠٦،٦١١،٦٤٣،٦٥٥

درويشى،٣٢٤،٣٤٦

دعوى،٤٢٧،٤٨١،٤٨٩،٦٣٥،٦٦٢

دل،٣٢،٦٩،٨٤،٩٥،١٣١،١٧٠،٢٤٣، ٢٦١،٢٩٤،٣٥٦،٣٧٤،٣٨٢،٤٦٦، ٥٣٠،٦٠٢،٦٠٨،٦١٢،٦١٤،٦١٧، ٦٤٢،٦٤٨،٦٥٨

دليل به خداى،٤١٢

دنيا،٨٢،٣٠٨،٣٢٠،٤٢٨،٤٤٢،٤٨٥، ٤٨٩،٤٩٦،٥١٤،٥٣٠،٥٥٠،٥٦١، ٦٠٦،٦٦٩،٦٧٣

دنياداران،٤٢٤

دواء دل،٣٦٠

دوست خدا،٤٥،١٣٧،٢٤٦،٢٦٢،٦٧٠، ٧٣٥

دوستى حق (دوستى خدا)،١٦٦،٤٣٥، ٦١١

دوستى دنيا،٢٤٢،٢٤٤

دوستى مرگ،٤٨٣

دولت،٦٤٥

دين،٢٨،٣٢٢،٣٥٢،٣٨٢،٤٩٦

دينار،٣٢١

ذات،٦٤٦

ذكر،١٣٢،٢٤٣،٣٣٧،٣٨٩،٤٠٢،٥٥٣، ٦٣٩،٦٤٨،٦٥٢،٦٦٧،٦٧٠،٦٧٩، ٦٨٠،٦٨١

ذكر نيكان،٦١٠

راجى،٣١٦،٣٥٩،٤٩٠

راحت،١٧٠،٥٠٣

راست گويان،٦٤٦

راضى،١٣٣،٤٣٥

راه به حق،٧٠٧

رجا،١٠٧،١٣١،١٧٠،١٩١،٢٠٥،٢٤٠، ٢٧٥،٢٧٦،٢٩٥،٣١٥،٣١٦،٣٢٣، ٣٢٥،٣٥٢،٣٥٩،٣٦٢،٣٦٧،٤١٥، ٤١٩،٤٤٢،٤٨٥،٤٩٠،٥٥٤،٥٧٣، ٥٨٧،٥٩٧،٦٤٧،٦٤٩،٦٥٨،٦٨٢

رحمت،٦٤٨

رستگارى،٢٧٨

رزق،١٧٠

رضا،٣٤،٣٨،٤٤،٥٤،٥٦،٥٧،٥٨،٥٩، ٦٢،٦٥،٧٢،٨١،٨٤،٨٥،١١٣،١١٤، ١١٥،١٢٦،١٢٨،١٣٣،١٤٢،١٦٥، ١٧١،١٧٤،١٧٦،١٧٧،١٩٨،٢٢٥، ٢٣١،٢٣٣،٢٣٥،٢٣٦،٢٤٠،٢٤١، ٢٤٢،٢٧٠،٢٧٥،٢٧٦،٢٧٧،٢٨٥، ٣٠٨،٣١٣،٣١٤،٣١٥،٣٢٢،٣٢٣، ٣٢٤،٣٣٢،٣٤٧،٣٥١،٣٥٦،٣٧١،

٣٧٢،٣٨٩،٣٩٧، ٤٠٨،٤١٩،٤٢٠، ٤٢١،٤٢٣،٤٢٤،٤٣١،٤٣٣،٤٣٥،٤٣٨، ٤٤٢،٤٥٩،٤٦٨،٤٨٠،٤٨١،٤٩١، ٤٩٦،٥٠٣،٥٠٤،٥٠٧،٥١٤،٥١٨، ٥٣٥،٥٥١،٥٥٣،٥٦٣،٥٦٨،٦٠٤،٦١٣، ٦٢١،٦٢٨،٦٣٤،٦٣٥،٦٤٦،٦٤٩،٦٦١، ٦٧٢،٦٨١،٦٨٩

رعونات نفس،٦٦،٢٥٥

روايى،٢٢٩

روحانيان،١١٣

رؤيت نفس،٤٢٨

ريا،١٩٧،٣٣٩،٤١٨،٦١١

رياضت،٣٨٤،٥٠٤،٦٥٣

زاهد،٣٢٤،٤٣٤،٤٨٥،٤٨٧،٤٩٥،٥٩٢، ٥٩٩

زلت،٣٩٢

زنار،١٤٢،١٤٩،١٦٢،١٨٠

زنديق (زندقه)،١١٨،١٢٤،٥٩٠

زهد،٣٧،٥٠،٨١،٨٢،٨٤،١١١،١١٣، ١١٥،١٣٣،١٦٥،١٦٦،١٦٨،١٧١، ١٩٠،١٩٣،١٩٧،٢٠١،٢٢١،٢٢٥، ٢٤١،٢٤٢،٢٥٥،٢٦١،٢٦٥،٢٧١، ٢٧٥،٢٧٦،٢٧٧،٢٨٥،٢٨٨،٢٩٥، ٣٠١،٣٢٣،٣٢٤،٣٣٩،٣٥٢،٣٥٧، ٣٥٩،٣٦٣،٣٨١،٣٨٨،٤١٩،٤٢٤، ٤٣٧،٤٣٨،٤٤٨،٤٥٤،٤٦٨،٤٧٠،٤٧٦، ٤٩١،٥٠٤،٥١٤،٥٥٣،٥٦٢،٥٩٦،٦٠٣، ٦١٦،٦٤٤،٦٤٦،٦٤٩،٦٦٢

زيرك،٣٩،٢٠٧،٤٨٩

سخاوت،١١٥،١٦٧،١٩٠،٢٤٣،٣٠٨، ٣٢٣،٣٥٢،٣٨٦،٣٨٩،٤١٣،٥٧١، ٥٨٤،٦٠٦،٦٠٧،٦٠٨،٦١٥

سخى،٢٠٥،٢٥٦،٦٦٩

سر،٦٤٧،٧١٠

سرمايه توكّل،٢٠٠،٣٠٩

سعادت،٨،٣٥٦،٤١٩،٤٦١،٤٩٠،٥٣٣، ٥٦٢،٦٢٨

سفله،١٣٥،٤٤٨،٦٢٦

سكر،٣٠٠،٣٦٩،٣٧٦،٣٩٣،٣٩٤،٦٧٩، ٧٦٠

سلامت،٢٤

سماع،١٣٢،٦٥٩،٦٨٠،٦٨٩

سنت،١٧٠

سوختن،١٦٦،٣٥٠،٤٢٩،٤٣١،٥١٠،٦١٦

سهر،٢٦٣

سيرت نيكو،٣٨٢

شادى،٤٤٢،٤٨٥

شرك،٣٢٣،٦٤١،٦٤٨، توحيد

شرم،١٣١

شريعت،٥٥٢،٦٢١

شفقت،٣٩١

شقاوت،٣٥٦،٣٦١،٤٢٠،٤٥٢،٤٧٣،٥٦٢،

٥٨٤،٦٤٥

شكر،٤٠،٤١،٤٧،٧٠،٧٣،١٠٢،١٠٤، ١١٦،١١٧،١٣٩،١٧١،١٧٦،٢٠٥، ٢٤٤،٢٥٣،٢٥٩،٢٦٥،٢٧٣،٢٧٥، ٢٩٣،٣١٣،٣٢٢،٣٢٥،٣٥١،٣٥٩، ٣٦٤،٣٦٥،٣٨٨،٣٩٥،٤١١،٤١٦، ٤١٧،٤١٩،٤٢٤،٤٣٤،٤٣٨،٤٤٢،٤٦٥، ٤٧١،٤٩٧،٥٠٧،٥١٣،٥٣٤،٥٣٦،٥٥٤، ٥٩٦،٦٣٦،٦٣٩،٦٥٩،٦٧٠،٦٨٢، ٦٨٩،٦٩٦

شناخت حق (يا : شناخت خداى)،١٦٦، ٦٤٩

شناخت نفس،٥٧٣

شوق،٤،٦٥،١٤٧،١٥٥،١٦٣،١٧٠،٢٠٥، ٢٤٠،٢٨١،٢٨٣،٢٩٥،٣٢٣،٣٣٤، ٣٥٨،٣٦٤،٣٧٥،٣٨٥،٤١٢،٤١٣، ٤١٩،٤٣١،٤٣٩،٥٣٦،٥٤٠،٥٤٣،٥٥١، ٥٦٤،٦٠١،٦١٦،٦٢٢،٦٢٣،٦٣٦،٦٥٠، ٦٦٢،٦٨٢،٦٨٤،٦٨٩،٦٩٠

شهوت،٣٨،٤١،٤٨،١١٢،٢٣٩،٢٤١، ٢٤٣،٢٦١،٢٧٠،٢٧٨،٢٩٤،٣٠٩، ٣١٩،٣٢١،٣٣١،٣٥٦،٣٦١،٤٠٥، ٤٢٤،٤٩٦،٥٣٠،٦٢٥،٦٤٢،٦٦٩، ٦٨١،٦٨٢

شهوت ارواح،٤٢٨

شهود،١٣٤،٣٨٤،٤٩٧،٦٤٩

صابر،١٥،٣٧،١٧٧،٢٩٥،٣٠٨،٤١٩، ٥٥٣

صاحب وجد،٩٦

صاحب همت،١٢٨،١٤٧،٢٩٧،٣٨٤،٤٢٢، ٤٢٩،٤٣٠،٥٥٢،٦٥٤

صادق،٩،١١،١٢،١٣،١٤،١٥،٥٠،٧٣، ٩٥،١٣٢،١٣٩،١٤٨،٢٠٩،٢٣٦،٢٤١، ٢٧٤،٣٠٣،٣١٣،٣٣٨،٣٣٩،٣٤٠، ٣٦٧،٣٨٣،٣٨٨،٣٩١،٤٠٤،٤٣٥،٤٥٥، ٥٠٥،٥٠٩،٥٤٦،٥٥٣،٥٩١،٦٠٨، ٦١٦،٦٣٢،٦٤٤،٦٥٠،٧١٢

صافى،١١٥

صبر،٢٣،٣٢،٣٧،٤٠،٤١،٤٣،٤٤،٤٥، ٤٨،٥٨،٦٩،٧٣،٨١،٩٣،٩٨،١٠٢، ١٠٤،١١٣،١١٤،١٢١،١٢٨،١٣٣، ١٣٦،١٤٨،١٥٦،١٦٤،١٧١،١٨١، ١٩٦،٢٠٠،٢٠٥،٢٢٢،٢٢٨،٢٣٥، ٢٣٨،٢٤١،٢٤٤،٢٦١،٢٧٣،٢٧٤، ٢٧٥،٢٧٦،٢٧٧،٢٩٥،٢٩٦،٣٠٨، ٣١٣،٣٢٢،٣٢٥،٣٣٠،٣٣٢،٣٣٤، ٣٧١،٣٧٦،٣٨٣،٣٨٥،٣٨٨،٣٩٧، ٤٠٠،٤٠٨،٤١١،٤١٢،٤٢٠،٤٢٣، ٤٢٤،٤٣٤،٤٣٩،٤٥٠،٤٥٦،٤٦٧،٤٦٩، ٤٧٠،٤٧١،٤٨١،٤٩١،٤٩٥،٤٩٩، ٥٠٠،٥٠١،٥٠٣،٥٠٤،٥٠٧،٥١١، ٥١٤،٥١٨،٥٢٧،٥٣١،٥٣٥،٥٣٧،

٥٤٢،٥٤٨،٥٧٢،٦٣٢،٦٣٥،٦٤٦،٦٥٥، ٦٥٩،٦٦٨،٦٧٦،٦٨٣،٦٨٤،٦٩٣، ٧٠٠،٧٠٣

صحبت،١٦٨،٤٦٩،٥٣٤،٥٧٢،٥٩٦،٦٥٣، ٦٨١،٦٨٢

صحت روح،١٢٧

صحو،٦٧٩

صدق،١١٦،١٣١،٢٤١،٢٥٥،٢٩٧،٣٠١، ٣١٩،٣٨٧،٣٩١،٤١٩،٤٣٩،٦٥٣، ٦٥٥،٦٧٦

صديق (صديقان)،٣٢٢،٣٩١

صراط،٥٧٥،٥٩٥

صلاح،٦٥٥

صلاح دل،٤١٨

صلاحيت،٣٥١،٤٢٨،٤٢٩،٤٣٧

صوفى،٩٠،١١٣،١١٤،١١٥،١٢٩،١٩٨، ٢٠٨،٢٤٢،٢٧٥،٣١١،٣٨٤،٣٨٥، ٣٩٠،٤١٣،٤٢٢،٤٣٤،٤٥٣،٤٨٧، ٤٩٥،٥٠٢،٥٠٣،٥١٢،٥٥١،٥٦٧، ٥٩٣،٥٩٥،٦١٠،٦١١،٦٣٢،٦٤٩، ٦٥٨،٦٦٠،٦٦٢،٦٧٠

ضالّة المؤمن تعليقات صفحه ٨٧

ضلالت،٣١٥،٥٢٨،٦٠٧،٧٥٤

طاعت،٥٦١،٦١٣،٦٤٩

طامع،٣٣٩

طريق به خدا (به حق)،١٢٢،٤٤٣،٥١٣ طريقت،٤٦٥،٥٥٢،٦٥٩

طلب،٦٤٤

طمع،٢٦٤،٤٦٩،٦٧٦

عابد،٤٣٤

عارف،١١،١٥،٤٩،٦٩،٩٥،١٢٠،١٢٩، ١٣٠،١٣٦،١٦٤،١٦٥،١٦٦،١٦٧، ١٦٨،١٧٠،١٧٢،١٩٢،٢٠٨،٢٤٣، ٢٧٣،٢٧٤،٢٧٧،٢٨١،٢٨٤،٢٩٥، ٣٠١،٣١٠،٣١٣،٣١٩،٣٢٣،٣٢٤، ٣٥٦،٣٥٩،٣٨٥،٣٨٦،٣٩٢،٤٠٣،٤٢٣، ٤٢٩،٤٣٤،٤٤٣،٤٥٠،٤٦٩،٤٧٤،٤٧٧، ٤٨٥،٤٩١،٥١٣،٥١٩،٥٥١،٥٥٢، ٥٥٣،٥٥٨،٥٧٣،٥٧٤،٦١٨،٦٤٦،٦٦٨، ٦٧٥،٦٨٢

عاصى،١٥،٦٨١

عافيت،١٦،١١٢

عاقل،١٤،٧٨،٣٠١،٣٢٠،٣٢١،٣٤٧،٤٢٠، ٤٦٥،٦٢٩،٦٥٣،٦٧٦

عالم،٥٣٠،٥٧٣،٦١٨

عبادت،٢٣،١٣٣،٢٠٦،٢٩٥،٣٢٣،٣٤٧، ٤٩٦،٥٧٣،٦٨٨

عبارت،٥٥٢،٥٧٤،٦٤٢،٦٤٥

عبوديت،٤٢،١٣١،١٣٥،٢٧٢،٢٧٦،٢٧٧، ٣١٣،٣١٥،٣٣٩،٣٤٦،٣٨١،٣٨٢، ٣٨٧،٣٨٨،٣٩٠،٤٠٣،٤١٠،٤١٢، ٤١٤،٤٣٠،٤٣١،٤٣٩،٤٤٢،٤٦٥،٤٧٣،

٤٩١،٥٠٤،٥٥٣،٥٥٤،٥٦١،٥٦٩،٥٧٣، ٦٢٦،٦٣٥،٦٤٤،٦٤٦،٦٤٧،٦٤٨،٦٤٩، ٦٥٠،٦٥٥،٦٨٢،٦٨٧،٧١١

عتاب،٦٧٠،٦٨٩

عدل،٣٦٠،٤٩٦

عدم،٦٤٤

عجب،٣٥٢

عز،٦٢٦

عزت،١١٥،٦٤٢

عزلت،٤٠٤،٥٠٧،٦٧٣

عشق،٥١٦،٦٠٨،٦١٨

عطا،٢٧٣،٦٧٦

عقل،٥٧٣،٥٩٢،٦٤٠،٦٥٥

عقوبت،٦٧٠

علم،١٧٠،١٩٨،٣٨٦،٤٠٣،٤٣٠،٤٥٣، ٤٦٧،٤٩٦،٥٣٠،٥٦٩،٥٧٢،٥٧٣، ٥٩٦،٦٠٦،٦٠٨،٦١٠،٦٢٨،٦٥٣، ٦٥٥،٦٨٢

علم اليقين،٣٩٧،٤٥٢،٤٥٣،٥٥٢

علم حروف،٤٦٤

عمل (اعمال)،٤٧،٢٧١،٣٦٠،٣٨٤،٤٢٧، ٤٧٨،٤٨٩،٦٥٠

عيّار طريقت،٧٦،٣٢٩

عين اليقين،٤٥٢،٤٥٣،٥٥٢

غايب،٦١١

غربت،١٤٢،٤٦٨،٤٨٣،٥٧١،٦٣٢،٦٨٢ غريب،٥٧٤،٦١٥

غضب،٤٢٣،٦٥٠

غفلت،٣٠١،٤٢٧،٥٥٤

غنا،٣١٣،٧٦٦

غيبت،٣٨،١٠٤،٣٧٤

غيرت،٥١،٤٢٩،٥٥٤،٦٨١

فانى،٥٥٤

فتوت،٢٦،٨٤،٢٠٨،٢١٥،٢٧٦،٢٨١، ٢٩٥،٣٠٣،٣١٦،٣٤٠،٣٤٣،٣٤٤،٣٥٠، ٣٨٠،٣٨٩،٤٠٢،٤٤٥،٤٥٢،٤٥٦، ٤٩٣،٥٦٠،٥٧٣،٦٥٥،٦٥٧،٦٨٩، ٦٩٢،٧٠٩

فتوح،٤٦٢

فراست،٣٢٩،٣٣٢،٣٤٧،٣٨٩،٤٠٣،٤٩٥، ٦٥١،٦٦٣،٦٩٤

فراغت،٥٨،١٧٢،٢٠٦،٢٢٨،٢٥١،٢٦٠، ٣٨٨،٤٩١،٥٣٤،٥٧٤،٦٢٨

فراق،١٢٩

فزع اكبر،٦٥٠

فضل،٣٥،٣١٩،٣٢٦،٣٤٣،٣٦٥،٦٤٧، ٦٤٩

فقر،٦٤،١١٤،١٣١،١٨٠،٢٩٠،٣٠١،٣١٠، ٣١٣،٣٢٣،٣٣١،٣٤٧،٣٤٩،٣٥٢،٣٥٩، ٣٦٤،٣٨٥،٣٨٩،٤٠٤،٤١٨،٤٢٠، ٤٢٣،٤٢٦،٤٢٧،٤٣٤،٤٤٨،٤٧٣،٤٧٦، ٤٨٠،٥٠٤،٥١٣،٥٥٢،٥٦٦،٥٧٢،

٥٧٣،٦٢٠،٦٣٢،٦٤٣،٦٥٠،٦٥٥،٦٦٥، ٦٩٥

فقرا،٢٠٦،٦٣٢

فقير،٤٢٤،٥٥٢

فكر،٣٨

فكرت،١٣٣،٥٩١،٦١٧،٦٣٥

فنا،٢٧١،٢٧٦،٣٦٧،٣٩٠،٣٩٨،٤٠٢، ٤٤٢،٤٤٣،٥٥١،٥٦١،٥٧٠،٥٩٤، ٥٩٩،٦١٠،٦١٤،٦١٧،٦٢٦،٦٤٨،٦٩٥

فوت،٣٢٤،٤٨٥

قبض،١٠٣،١٤٣،١٧٠،٣١٥،٥٧٤،٥٨١، ٦٥٩،٧٠٠،٧٠٩ بسط

قبله،٦٠٨

قدرت،٦٤٢

قدرى،٢١٣،٢٣٤

قرب،١٢٦،١٣٨،١٦١،٤٠٢،٤٠٣،٤١٢، ٤٢٣،٤٨٥،٦٨٩

قربت،١٨٠،٢٤٣،٣٠٣،٣٩٥،٣٩٧،٤٠٦، ٤١٩،٥٣٥،٥٣٨،٥٥٤،٥٧٠،٦٨٨،٧١٢

قضا،٦٥٠

قطعيت،٦٩،٢٧٦،٣١٥،٣١٩،٣٢٦،٣٤٣، ٣٦٥

قناعت،٣٨،٤٩،٨٩،١١٥،١٣٤،١٧٣،١٩٠، ٢٤١،٢٦٢،٢٧٠،٢٧٧،٢٩٥،٣١٣، ٣٥٦،٥٠٤،٦٢٧،٦٧٣

قهر،٤٧،٧٠،٣٨١،٥٥٥ كباير،٣١٣،٣٨٩،٤٢٩،٦٥٠

كبر،٤٦٥

كبرياء،١٤

كرامت،٥٥،٦٧،٧١،٢٧١،٣١٢،٥٥٣،٥٦٣، ٥٩٥،٦٤٩،٦٧١،٦٧٦،٦٧٩،٦٨٦،٦٨٨

كرام الكاتبين،٣٥٩

كرم،٣٤٧

كفر،٦٤٥

كيد نفس،٥٨٧

گرسنگى،١٧٠،٢٤٢،٢٧٨،٣٢٢

گنج نامه،٣٩٥

لحظه (لحظت)،٣٨١،٥٥٣

لطف،٣٨١،٦٠٣،٦١٩

لوح محفوظ،٦١٨

لهو،٣٨٤

متابعت نفس،٣١٣

متوكل،٨٤،٤٤٣،٥٣١

مجاهده،١٥،٢٧٥،٣١٥،٦٤٥،٦٧٢،٦٨١، ٦٨٢

مجذوب،٣٩٩،٤٠٤،٤٦٤

محاسبه،١٢،١٣٤،٢٣٥،٢٥٥،٤٣٢،٤٣٧

محب،٤٢٩

محبت،٥،٦٨،٧٢،٩٣،١١٥،١٢٦،١٢٨، ١٢٩،١٣١،١٣٨،١٤٠،١٤٧،١٦٤، ١٦٥،١٦٦،١٦٧،١٦٨،١٧٠،١٧٢، ١٧٤،١٧٧،١٨٢،٢٠٥،٢٢٥،٢٣٦،

٢٨٤،٢٩٠،٢٩١، ٢٩٥،٣٠٨،٣١٥، ٣٢٣،٣٢٥،٣٣٨،٣٥٨،٣٧٠،٣٧٣، ٣٧٥،٣٨٦،٣٩٠،٣٩٣،٣٩٥،٣٩٧، ٤٠٤،٤١٩،٤٢٤،٤٢٦،٤٢٩،٤٣٠، ٤٣١،٤٤٥،٤٤٧،٤٤٨،٤٥٣،٤٦٦،٤٧٣، ٤٨٥،٤٩٠،٤٩٣،٤٩٥،٥٣١،٥٥٠، ٥٥١،٥٥٢،٥٥٦،٥٦٤،٥٩١،٦٠٤،٦١٤، ٦١٥،٦١٦،٦١٩،٦٣٦،٦٤٨،٦٥٠،٦٥٨، ٦٦٢،٦٧٠،٦٨١،٦٨٤،٦٨٨،٦٨٩، ٦٩٠،٧٠٩

محجوب،٩٦،٥٥٤،٦٧٦

مدعى،٦٨١

مراد،٣٩١،٥١٤

مراقبت،٩٦،١٣٢،١٣٤،١٩١،٢٣٥،٢٣٦، ٢٥٥،٢٧٦،٣١٨،٣٣٢،٣٤١،٣٤٣، ٣٤٨،٣٦٥،٣٨٧،٣٩١،٤٠١،٤١٠، ٤١٨،٤٣١،٤٣٨،٤٣٩،٤٦٥،٥٠٠، ٥٣١،٥٧٠،٦٢٥،٦٨٢،٦٩٠،٦٩٢،٧٠٠

مريد،٣٩١،٤٨٧،٥١٤،٥٥٠،٦٢٩،٦٤٤، ٦٤٥،٦٥٩،٦٧٦

مسلمانى،٢٩،٤٦٥

مشاهده،١٦٧،١٧٠،٢٧١،٢٧٧،٣١٥، ٣٨٧،٣٩٧،٥٧٠،٥٩٣،٦٠٩،٦٤٠،٦٤٥

مشتاق،٤٨،٣٢٢،٣٥٨،٤٢٩،٦٦٣

مصيبت،٣٢١،٥٧١

معاصى،٣٤٨

معامله،٥٩٢،٥٩٣،٦١٠

معاينه،١٦،١٦٥،٣٨١،٣٨٧

معرفت،٤،٥،٣٧،٥٠،٦١،٦٩،٧٦،٨٤، ١١٥،١١٨،١٢٧،١٢٩،١٣٠،١٣٥، ١٣٦،١٤٠،١٤٧،١٥٧،١٦٣،١٦٥، ١٦٦،١٦٧،١٧٠،١٧٢،١٨٨،١٩٠، ١٩٨،٢٣٦،٢٣٧،٢٣٨،٢٤٣،٢٥٥، ٢٧٣،٢٧٤،٢٧٥،٢٧٧،٢٩٨،٣٠١، ٣٠٨،٣١٨،٣٢٣،٣٢٤،٣٢٩،٣٥٤، ٣٥٨،٣٥٩،٣٦٤،٣٦٧،٣٧٣،٣٨٣،٣٨٤، ٣٨٥،٣٨٦،٣٩٠،٣٩٧،٤٠٢،٤١٢، ٤١٨،٤٢٢،٤٢٧،٤٣٠،٤٣١،٤٣٤، ٤٣٥،٤٤٠،٤٤٥،٤٥٣،٤٧٠،٤٧٤،٤٨٥، ٤٨٧،٤٩١،٤٩٢،٥٠٧،٥١٠،٥١٣، ٥١٤،٥٣٤،٥٣٥،٥٣٧،٥٤١،٥٥٠،٥٥١، ٥٥٢،٥٥٤،٥٥٨،٥٦٠،٥٦١،٥٧٣،٥٧٧، ٥٨٧،٦٠٥،٦٠٨،٦١٢،٦١٣،٦١٧، ٦٢١،٦٣٤،٦٣٥،٦٣٦،٦٤١،٦٤٣،٦٤٦، ٦٤٧،٦٤٩،٦٥٠،٦٥١،٦٥٥،٦٦٤،٦٧٦، ٦٨١،٦٨٢،٦٨٤،٦٨٨،٦٩٢،٦٩٥

معصيت،٣٢٢،٥٦١

مقامات،٣٨٤،٤٠٢

مكاشفه،٢٧٧

مكر،١٦،٦٦،١٢٥،٢٤٠،٢٥٥،٢٩٤،٣٠٤، ٣٧٨،٣٨٩،٥٤٤،٥٥٣،٥٧٣،٦١٦،٦١٨

استدراج

ملامت، ملامتى،١١٨،١٢٥،٣٣٧،٣٤٠، ٣٥٢

منافق،٢٦١،٣٩٢

موافقت،٢٠،١١٣،٢٦٦

موت الابيض،٢٦٠

موت الاحمر،٢٦٠

موت الاسود،٢٦٠

موحد،٤٢٩

موقف،١٢٤

مؤمن،١٥،٢٦١،٤٢٨،٦١٠،٦٦٨،٦٧١

نبوت،٦١

نسبت،٦٨٧

نفاق،٣٨

نفس،١٦٩،١٧٠،٢٦١،٢٧٤،٢٧٦،٣٠٥، ٣٥٧،٣٨٢،٦٠٨،٦٢٨،٦٤٣

نماز و نياز،٦٤

نهى منكر،١٧٢

نيت،٥٥٩،٥٧٠

واصل،٣٢٢

واقعه، واقعه رجال الله،٨٩،١٤٧

وجد،٩٦،١٣٢،٢٦٣،٣٨٧،٤١٢،٤٣٠، ٤٩٦،٦٥٩

وجود،٦٤٥

وحدانيت،٦٤١

وحدت،٢٤ ورع،٢٩،٣٨،١٢٧،٢٤١،٢٥٥،٢٦٩،٢٧١، ٢٧٧،٣٢٣،٣٨٢،٤٢٣،٤٣٨

وسوسه،٦٧٦

وصل،٥٠٤،٦٢٨

وصول به حق،٣١٣

وفا،٢٨٣،٦١٤

وقت،٥١٤،٥٧٢

ولايت،٦١

ولى،٣٤٧،٤٩١

هژده هزار عالم،٢٠،٦٣،١٣٨،١٦٠،١٦٣، ٤٣٣،٦٣٢

همت،١٢٨،٣٨٤،٤٠٣،٤٢٤،٤٢٧،٤٢٩، ٤٦٥،٥٥٢،٥٧٢،٦٠٩،٦٥٥،٦٥٨

هيبت،١٣٨،٣٨١،٥٥١،٥٩٩

يقين،٤٣،٤٧،٥١،٥٤،٦٥،٨٧،٨٩،٩٧، ١٠٩،١١٦،١٣٣،١٣٦،١٥٥،١٧٥، ١٧٦،١٨٤،١٩٨،٢٠٠،٢١٣،٢٧١، ٢٧٤،٢٧٦،٢٨٤،٣١٢،٣٢٥،٣٣٠، ٣٤٠،٣٤٤،٣٤٥،٣٤٦،٣٤٨،٣٥٩،٣٦٠، ٣٦١،٣٧٦،٣٨٢،٣٨٨،٣٩٠،٣٩٧، ٤٠٣،٤١٩،٤٢٤،٤٢٩،٤٣٦،٤٤٢، ٤٥٠،٤٥١،٤٧٠،٤٧٥،٤٩٥،٤٩٦، ٥٠٤،٥٠٧،٥١٤،٥٥٢،٥٩٢،٦٠٠، ٦٠٤،٦٠٩،٦١٠،٦٣٥،٦٤٤،٦٤٥،٦٥١، ٦٦٤

2 - نام أشخاص

٢ - نام أشخاص

در تعليقات كتاب، براى اطلاع بيشتر از احوال عارفان مذكور در اين فهرست، به توضيحات بخش مربوط به هريك نگاه كنيد.

آدم،٢٢،٣٩،٦٩،٨٥،١٤٤،١٤٧،١٦٧، ٢٢٠،٢٣٥،٢٦٠،٢٦٩،٢٧٤،٢٩٤، ٣٢١،٣٤٤،٣٦٤،٣٧٢،٣٨٢،٣٨٩، ٣٩٥،٤٣١،٤٤٣،٤٦٣،٤٦٩،٤٧٦،٥٤٦، ٥٥٤،٥٥٦،٥٦١،٥٦٢،٥٨٨،٥٩٨، ٦١٢،٦٤٢،٦٦٢،٦٧٨،٦٨٧،٦٨٨

آسيه،١٦

إبراهيم ادهم (بخش ١١)،٦٣،٨٧،٩١،٩٨، ١٠٦،١٠٧،٢٠١،٢٠٥،٢٠٩،٢٢٧

إبراهيم خواص (بخش ٧٣)،٣٣٥،٣٣٧، ٤٧٧،٤٨٨،٥١٣،٥٢٣

إبراهيم رقى (بخش ٥١)،٤٣٥

إبراهيم شيبان (شيبانى، بخش ٨٠)،٤٨٨

إبراهيم هروى،١٥٣

إبراهيم (نگ : ابو اسحاق شهريار كازرونى) ابن جلا (ابو عبد الله، بخش ٥٠)،٣١٠،٤٣٥، ٤٥٨،٤٨٠،٦٥٧، نگ : ابو عبد الله

ابن سالم،٥٥٩

ابن سريج،٣٧٣

ابن سماك (محمد، بخش ٢٤)،٢٤٦

ابن سيرين،٨٣،٢٠٩

ابن سينا،٥٨٢،٥٨٣

ابن شريح (ابن سريج)،٣٧٣

ابن عطا (سهل بن عطاء آدمى، بخش ٤٩)، ١٠،٤٢٥

ابن مسروق (احمد، بخش ٦٥)،٢٣٧،٤٨٤، نگ : احمد مسروق

ابو احمد صغير،٥٠٣

ابو اسحاق (إبراهيم ادهم، بخش ١١)، نگ : إبراهيم ادهم.

ابو اسحاق كازرونى (إبراهيم بن شهريار)، بخش ٩٠

ابو الحسن برنودى،٥٦٧

ابو الحسن بوشنجى (پوشنگى، بخش ٥٧)،٤٥٥

ابو الحسن تونى،٧٠٥،٧٠٦

ابو الحسن حصرى (بخش ٨٩)،٥٥٦،٦٦٠

ابو الحسن خرقانى (بخش ٧٩)،٥٧٧، ٥٨٠،٦٢٤

ابو الحسن شعرانى،٣٥٧

ابو الحسن صائغ، بخش ٨٤

ابو الحسن علوى،٥٢٩

ابو الحسن مزين،٤٧٦،٤٩٣

ابو الحسين نورى (بخش ٤٦)،٤٠٤، نگ :

نورى

ابو الخير اقطع (بخش ٦٣)،٤٨٠

ابو العباس دامغانى،٥٥٠

ابو العباس سيارى،٦٧٥

ابو العباس قصاب (بخش ٧٧)،٥٦٠،٦٩٤، ٧٠٠

ابو العباس نهاوندى (بخش ٩٤)،٦٩٢، ٦٩٤

ابو الفارس،٦٧٩

ابو الفضل حسن (پير. . .، بخش ٩٦)،٦٩٧، ٧٠٩

ابو الفضل ديلمى،٦٦٧

ابو القاسم (جنيد بغدادى). نگ : جنيد بغدادى

ابو القاسم قشيرى (عبد الكريم)،٥٠٩، ٥٧٦،٥٨٢،٦٨١،٧٠٤

ابو القاسم كركانى (على)،٢٤،٥٠٩،٦٩٦

ابو القاسم نصرآبادى (بخش ٩٣)،٥٦٥، ٦٣٤،٦٨٤،٦٩٠

ابو المعين،٥١١، نگ : حسين بن منصور حلاّج

ابو المغيث،٥١١، نگ : حسين بن منصور

ابو بكر حنفيه،٣٤٢

ابو بكر خرقى،٥٨١

ابو بكر (شبلى)، نگ : شبلى

ابو بكر صديق،٢١٤،٤٠٢،٤٣٢،٤٩٣،٦٨٦

ابو بكر صيدلانى (بخش ٨١)،٦٢٨

ابو بكر صيرفى،٥٧٥

ابو بكر عياش،٢٢٨

ابو بكر فورك،٦٨٠

ابو بكر كتانى (بخش ٦٩)،٣٦٨،٤٩٢،٤٩٤، ٥٠٥، نگ : كتانى

ابو بكر محمد رازى،٧٤٨؛ نگ : محمد رازى

ابو بكر واسطى (بخش ٨٥)،٦٣٨،٦٤٠، ٦٧٥

ابو بكر وراق (بخش ٥٩)،٤٥٩،٤٦٠،٤٦٧

ابو تراب نخشبى (بخش ٣٤)،١٤٦،١٥٥، ١٧٩،٣٠٣،٣١٠،٣١١،٣١٢،٣٢٩، ٣٣٣،٣٤٤،٣٤٥،٣٥٠،٤٣٣،٤٥٨،٤٧٥، ٤٨٢

ابو جعفر اعور،١٢٢

ابو جعفر منصور خليفه،٢١٠

ابو جهل،٥٨٤

ابو حازم مكى، بخش ٧

ابو حبيب حمزة بن عبد الله، نگ : حبيب بن حمزه

ابو حفص حدّاد (بخش ٣٨)،٣٠٣،٣٢٩، ٣٣٠،٣٣٧،٣٤٠،٣٤١،٣٤٢،٣٤٣،٣٤٤، ٣٤٥،٣٤٦،٣٤٨،٣٤٩،٤١٤،٤١٥،٤٤٩، ٤٨٣،٦٥٢

ابو حمزه بغدادى (بخش ٨٢)،٦٣٠

ابو حمزه خراسانى (بخش ٦٤)،٤٨٢،٧٧٢

ابو حنيفه (بخش ١٨)،١٢،١٤،٧٨،٨٧، ٢٠٨،٢٠٩،٢١٠،٢١١،٢١٢،٢١٣، ٢١٤،٢٢٧،٢٣١

ابو ربيع واسطى،٢٣٠

ابو سليمان دارائى (بخش ٢٣)،٢٣٨،٣٠٠، ٣٥٨

ابو سعيد ابو الخير (فضل الله بن ابى الخير، بخش ٩٥)،٦٤٠،٦٩٥،٧٠٩،٧١٠

ابو سعيد خراز (بخش ٤٥)،١٠،٣٣٣،٣٧٣، ٣٩٨،٤٠٠،٤٢٥،٤٩٢

ابو سعيد خرگوشى،٥٦٨

ابو سعيد راعى،١٥٤

ابو سعيد قرمطى،٥١٠

ابو سليمان دارائى (بخش ٢٣) و ص ٢٣٨

ابو طاهر (پسر ابو سعيد ابو الخير)،٧٠٠، ٧٠٧،٧٠٨

ابو طلحه مالك،٢٧٩

ابو عبد الرحمن سلمى،٣٤٩،٦٣٤،٦٨٠، ٦٩٩

ابو عبد الله تروغبدى (بخش ٦٦)،٤٨٦

ابو عبد الله خفيف (محمد بن خفيف، بخش ٧٠)،٢٣٣،٢٣٤،٤٩٩،٥٠٩،٥١٥،٦٦٤

ابو عبد الله جلا (ابن جلا، بخش ٥٠)،١١٢ نگ : ابن جلا

ابو عبد الله الزاهد،٥١٢

ابو عبد الله محمد (امام باقر بخش ٩٧).

٧١٢ نگ : باقر

ابو عبد الله محمد بن على حكيم ترمذى، نگ :

ترمذى

ابو عبد الله محمد بن فضل (بخش ٥٦)،٤٥٢

ابو عبد الله مغربى (بخش ٦٧)

ابو عثمان حيرى (بخش ٤٧)،٣٣٦،٣٤٠، ٣٤٢،٣٤٧،٤١٤،٤١٧،٤٥٢،٤٨٦

ابو عثمان مغربى (بخش ٩٢)،٤١٧،٦٧٨، ٦٩٠،٦٩١

ابو على بخارى،٧٠٨

ابو على ثقفى (بخش ٨٦)،٣٤٦،٤٧٢،٦٥٢

ابو على جوزجانى (بخش ٦٨)،٤١٤،٤٩٠

ابو على دقاق،٦،٢٦٧،٥٦٤،٦٢٩،٧٠٥

ابو على رودبارى (بخش ٨٨)

ابو على زاهد،٦٩٧

ابو على سياه،٧

ابو على سينا. نگ : ابن سينا

ابو على شبوى،٥٦٥

ابو على فارمدى،٦١،٦٤،٢٥٠،٥٠٩

ابو عمر (قاضى. . .)،٤٣٣

ابو عمرو (امام القراء)،٣٣،٤١٧،٤٥٥،٦٣٤، ٦٣٥،٦٦٤،٦٨٠

ابو عمرو دمشقى،٤٣٣

ابو عمرو زجاجى،٦٨٠

ابو عمرو عثمان مكى، نگ : عمرو بن عثمان مكّى

ابو عمرو نجيد (بخش ٨٣)،٦٣٤

ابو لهب،٥٨٤

ابو محمد (آدم)،٢٦٩

ابو محمد جريرى، نگ : جريرى

ابو محمد مرتعش (بخش ٥٥)،٤٤٩ نگ :

مرتعش

ابو محمد مغازلى،٤٠٤،٤٤٧

ابو محمد هروى،٥٥٦

ابو موسى،١٤٥

ابو المهر،٥١١، نگ : حسين بن منصور

ابو نصر (بشر حافى)،١١٣ نيز بشر را نگاه كنيد.

ابو نصر سراج (بخش ٧٦)،٤١٣،٥٥٨

ابو نصر قشيرى،١٦٠

ابو هريره،٥٧،٤٩٤

ابو يعقوب اقطع،٥١١

ابو يوسف (يعقوب انصارى)،٢٠٨،٢١٢، ٢٣١،٢٣٢،٥٠٩

احمد اسود،٤٧٤

احمد بازرگان،٢٥١

احمد بن إبراهيم المتطبب،١١٣

احمد بن ابى الحوارى (بخش ٣٢)،٢٣٨، ٢٣٩،٢٤٠،٢٤٤،٢٤٦،٣٠٠،٤٠٤

احمد بن حرب (بخش ٢٦)،١٤٧

احمد بن عاصم انطاكى (بخش ٤١)،٣٥٨

احمد بن محمد بن حنبل (بخش ٢٠)،٨١، ١١٢،١١٧،٢٢١،٢٥٨،٥٨٦

احمد بن مسروق، نگ : احمد مسروق

احمد خضرويه (احمد بن خضر يا احمد بن خضرويه، بخش ٣٣)،١٠،١٠٢، ١٥٥،١٧٣،١٨١،٢٥٥،٣٠٣،٣٠٥،٣٠٦

احمد سلمى،١٢٤

احمد كه،٥٠٢

احمد مسروق (بخش ٦٥)

احمد مه،٥٠٢

احمد نصر،٦٦٠،٦٦١

احمد يزيد كاتب،٢٩١

ادريس،٤٩٦

اسحاق بن راهويه الحنظلى،٢٤٨

اسحاق زاهد،٦٩٠،٦٩١

اسماعيل،٥٧٢

الياس،٩٠

ام سلمة،٢٦

امام الحرمين،٢٥٠

انس مالك،٥٧،٢٠٨

اويس قرنى،١٧،١٨،٥٩٨

اياز،٥٨٣،٥٨٤

ايوب،٣٨٥

باقر (امام)،١١. نگ : ابو عبد الله محمد باقر

بايزيد بسطامى (طيفور بن عيسى، بخش ١٤)،١٣٨،١٣٩،١٤٠،١٤١،١٤٣،١٤٤، ١٤٥،١٤٦،١٤٧،١٤٨،١٤٩،١٥٠، ١٥١،١٥٢،١٥٣،١٥٤،١٥٥،١٥٦، ١٥٧،١٥٨،١٥٩،١٦٠،١٦١،١٦٢، ١٦٣،١٦٤،١٧١،١٧٤،١٧٥،١٧٦، ١٧٨،١٧٩،١٨٠،١٨١،٣٠٤،٣٠٥، ٣٦٣،٤٣٠،٥٦٢،٥٧٧،٥٧٨،٥٧٩، ٥٨٠،٥٨٤،٥٨٦،٥٩٧،٥٩٨،٦٠١، ٦٠٢،٦١٣،٦١٩،٦٢٣

بتول (حضرت فاطمه)،١٣

بشر حافى (بخش ١٢)،٨١،١١٠،١٢٤، ٢٠٩،٢٢١،٢٢٥،٢٨٨

بلال خواص،١١٢،٢١٦

بلال مؤذن،٢١٣،٢١٤،٦٣٢

بلعم باعورا،٢٦٠

بلقيس،٥٣،٧٢٦

بهرام،٢٥٣،٢٥٤

ترمذى (محمد بن على حكيم)،٤٥٢،٤٥٩، ٤٩٠،٦٥٤

ثابت بنانى،٤٣

ثعلبه،١١١،٢٦٠

جابر بن عبد الله،٢٠٨

جريرى (ابو محمد، بخش ٧١)،١٠،٣٩٣، ٣٩٦،٤٥٥،٤٨٤،٤٩٨،٥٠٥،٥٠٦

جعفر بن سليمان،٤٦

جعفر بن نصير (خلدى، بخش ٨٧)،٣٧١

جعفر صادق (امام. . . ع، بخش ١)،١١،١٣٩ جمال موصلى،٩

جنيد (ابو القاسم بغدادى، بخش ٤٣)، ٦،٨،٨٧،١٣٨،٢٣١،٢٣٣،٢٣٤،٢٤٤، ٢٥٥،٢٨٧،٢٨٨،٢٨٩،٢٩١،٢٩٣، ٢٩٦،٣٠٠،٣٣٨،٣٤٣،٣٤٤،٣٤٥،٣٦٣، ٣٦٤،٣٦٥،٣٦٦،٣٦٧،٣٦٨،٣٦٩،٣٧٠، ٣٧١،٣٧٢،٣٧٣،٣٧٤،٣٧٥،٣٧٦، ٣٧٧،٣٧٨،٣٧٩،٣٨٠،٣٨٥،٣٩٢، ٣٩٣،٣٩٤،٣٩٦،٤٠٤،٤٠٦،٤٠٨، ٤١١،٤١٣،٤١٤،٤٢٢،٤٢٤،٤٢٥، ٤٢٦،٤٢٧،٤٣٣،٤٣٥،٤٤١،٤٤٥،٤٤٧، ٤٤٩،٤٧٥،٤٧٧،٤٧٨،٤٨٢،٤٨٣، ٤٨٤،٤٩٢،٤٩٨،٤٩٩،٥٠٥،٥١١، ٥١٤،٥٢٣،٥٣٧،٥٣٨،٥٤٠،٥٤٢،٥٤٣، ٥٤٤،٥٤٧،٥٥٠،٥٥٥،٥٦٥،٥٨٦،٦١٩، ٦٣٤،٦٣٨،٦٥٤،٦٥٦،٦٥٧

حاتم اصم (بخش ٢٧)،١٥٧،١٩٨،٢٠١، ٢٠٢،٢٠٧،٢٥٥،٢٥٦،٣٠٣

حارث محاسبى (حارث بن اسد، بخش ٢٢)،٢٣٣،٦٣٠،٦٦٤

حامد اسود،٥٢٥

حامد لفاف،٢٥٨،٢٥٩

حبيب (محمد - ص - حبيب الله)،٦٧١

حبيب بن حمزه. نگ : ابو حبيب

حبيب راعى،٢٢٧،٢٢٨،٢٨٧،٢٨٨

حبيب عجمى (بخش ٦)،٣٣،٥١، ٥٣،٥٦

حجاج بن يوسف،٣٠،٥٤

حذيفه مرعشى،٤٣٧،٤٣٨

حسن بصرى (بخش ٣)،٢٦،٣٣،٤١،٤٢، ٤٩،٥١،٥٢،٥٣،٥٤،٥٩،٦٣،٦٦،٧١، ٧٣

حسن دامغانى،٥٥٤

حسن مؤدب،٧٠٢

حسين (امام حسين بن على - ع)،٧١٣

حسين اكار،٦٦٤

حسين بن منصور حلاج (بخش ٧٢)، ٣٩٤،٥٠٩ نگ : ابو المغيث و ابو المعين و ابو المهر

حصرى (ابو الحسن، بخش ٨٩)،٥٤٤ نيز ابو الحسن ديده شود.

حلاج. نگ : حسين بن منصور

حمدون قصار (بخش ٣٩)،٣٥٠،٤٧٢

حمزه علوى،٦٥٤

حوا،٢٢،٤٦٣

امام خرامى،٧٠٩

خشگو،٥٦٧

خضر،٨٨،٩٠،١١٢،١٢٦،١٥٣،٢١٦، ٢٤٧،٣٣٦،٤٥٩،٤٦٠،٤٦١،٤٦٧،٤٩٤، ٥٢٣،٥٢٤،٥٩٣،٥٩٤،٦٠٠،٦٣٨

خليل،١٢٦،١٥٥،١٨٧،٢١٤،٤٠٦،٤٤٣، ٤٤٧،٤٧٣،٥٠٦،٦٢٥،٦٧١ نگ :

ابراهيم

خورشيد مجوسى،٦٦٥

خير نساج (بخش ٦٢)،٤٧٧،٥٣٧،٦٣٠

داود (پيامبر)،٢٢،٢٢٧،٢٢٨،٢٢٩،٢٣٠، ٢٣١،٣٧٥،٣٨٥،٤٢٢،٤٣٥،٥٥١،٥٦٥

داود طايى (بخش ٢١)،٩،١٣،٢٠٩،٢١٢، ٢١٣،٢٣٢،٢٨١

دوانقى (منصور خليفه)،٤٠١

ذو النورين (عثمان خليفه)،٢٠٤ نگ : عثمان

ذو النون مصرى (بخش ١٣)،٩،٦٠،١١٢، ١١٨،١١٩،١٢٠،١٢١،١٢٢،١٢٣، ١٢٤،١٢٥،١٢٦،١٢٧،١٣٠،١٣٥، ١٣٦،١٣٧،١٤١،١٤٧،١٥٩،٢٢١، ٢٦٣،٢٦٦،٣٣٣،٣٣٤،٣٣٥،٣٩٨،٤٣٣

رابعه عدويه (بخش ٩)،٩،٦١،٧٤

ربيع بن سليمان،٢٢٠

ربيع بن خيثم،٢٣

ربيعه،١٨،٢٠

رجاء بن حيوة،٧٩

رشيد خرد سمرقندى،٥١٢

رقام،٤٠٦،٧٦٤

رودبارى،٦٥٧،٦٨٤، نگ : ابو على رودبارى

رويم (ابو محمد رويم بن احمد، بخش ٤٨)، ٥٧،٣٧٠،٣٩٠،٤١٤،٤٢٢،٤٢٤،٤٩٨، نگ : ابو محمد.

زبيده،٢١٧،٤٠١

زليخا،٣٣٤

زهرى،٤٩٤

زيتونه،٤١١

زين الاسلام،٥٦٨ نگ : ابو القاسم قشيرى

سالم بن عبد الله،٧٩

سرى سقطى (ابن مغلس، بخش ٣٠)،٢٢١،

٢٨٢،٢٨٧،٣٦٨،٤٠٤،٤٧٧،٦٥٦

سعيد بن جبير،٣٢

سعيد منچورانى (مى خورانى!)،١٥٤،١٥٥

سفيان ثورى (بخش ١٦)،١٣،٧٢،٧٤،٨١، ١٨٣،١٩١،١٩٣

سفيان عيينه،٧٨،١٩٤،٢٢٣،٣٠٠

سلمى (ابو عبد الرحمن). نگ :

ابو عبد الرحمن.

سليمان (نبى)،٤٦،٥٣،٥٥،٢٢٠،٢٣٨، ٢٣٩،٢٤٠،٣٠٠،٤٧٨

سليم راعى،٢١٦،٧٤٣

سمنون محب،٤٤٥

سهل بن ابراهيم،٩٨

سهل بن عبد الله تسترى (بخش ٢٨)،١٠، ١٧٢،١٨٨،٢١٢،٢٦٣،٢٦٥،٢٦٦، ٢٦٧،٢٧٨،٢٧٩،٢٨٠،٣٦٤،٥٠٥، ٥١٠،٥٥٨

سهلكى (شيخ. . .)،١٤٣

شاددل،٢٧٨،٢٧٩

شافعى (بخش ١٩)،٩،١٢،٥٥،٥٦،١١٢، ٢٠٨،٢١٦،٢١٧،٢١٨،٢١٩،٢٢٠،٦٦٠

شاه كرمانى (شاه بن شجاع، بخش ٣٦)، ٢٦٧،٣٤٠،٤١٤،٤١٥

شبلى (ابو بكر، بخش ٧٥)،٨،٣٤٥،٣٤٦، ٣٧٠،٣٧٢،٣٧٣،٣٩٣،٣٩٦،٤٠٦، ٤٠٧،٤٠٨،٤١٠،٤٣٨،٤٧٧،٥٠٩، ٥١٠،٥١٤،٥١٧،٥١٩،٥٣٦،٥٣٧، ٥٣٨،٥٣٩،٥٤٠،٥٤١،٥٤٢،٥٤٣،٥٤٤، ٥٤٥،٥٤٦،٥٤٧،٥٤٨،٥٤٩،٥٥٠،٥٥٤، ٥٥٥،٥٥٦،٥٦٥،٥٨١،٥٨٦،٦١٩،٦٢٠، ٦٢٨،٦٦٠،٦٨٤

شريك،٢١٠

شعبى،٢٠٩

شقيق بلخى (ابو على، بخش ١٧)،٩،٧٣، ١٥٠،١٥٥

شمعون،٣٤،٣٥

شيخ محفوظ،٦

صالح بن احمد،٢٢٣

صالح بن عبد الكريم،٢٤٠

صالح مرى،٦٩

صديق (ابو بكر)،١٢،١٨،١٢٨،١٣٠

صورى،١٠٧

طولون،٦٢٥

طيفور،١٣٩،١٤١، نگ : بايزيد بسطامى

عايشه (دختر ابو بكر)،١٢

عايشه (بنت عجرد)،٦١

عباس بن المهتدى،٤٠١

عباسه طوسى،٦١،٥١٨

عبد الجليل صفار،٥١٦

عبد الرحمن اكاف، ص نوزده،٧

عبد الله (از صحابه)،٤٩٤

عبد الله الزبيدى،٢٠٨

عبد الله انصارى (خواجه. . .)،٥،٢١٦،٥٨٠

عبد الله بن ابى اوفى،٢٠٨

عبد الله بن طاهر،٢٤٩

عبد الله بن مبارك. نگ : عبد الله مبارك

عبد الله بن عمر،٥٦٥

عبد الله بن معمر،٤٩٤

عبد الله حصيرى،٦٩٦

عبد الله خبيق (بخش ٤٢)،٣٦١

عبد الله زاهد،٥٥٠

عبد الله مبارك،٤٧،١٩٢،٢٠٩،٢٢٤،٣٥٠، ٣٥٣

عبد الله محمد رازى،٧٦٥

عبد الله منازل،٤٧٢،٦٢٥

عبد الله مهدى،١٩٩

عبد الواحد بن زيد،٦٠

عبد الواحد بن عامر،٧٢

عتبة بن غلام، (بخش ٨)

عثمان (خليفه)،١٢،٢١٢،٤٩٣

عضد الدولة،٥٠٢،٥٠٣،٥٨٣

عطاء سلمى،٩٨

عطار فريد الدين محمّد، مقدّمه اوّل كتاب

على (مولاى پرهيزگاران - ع)،١١،١٢،١٨، ٢٣،٢٥،٢٧،١٨١،٢١٦،٣٦٦،٣٨٠، ٤٩٣،٦٢٢، نگ : مرتضى

علىّ بن الموفق،١٨٦

علىّ بن خشرم،١١٠

علىّ بن سهل،٤٧٥

علىّ بن عثمان جلابى هجويرى،٢١٤، ٤٢٦، نگ : هجويرى

علىّ بن عيسى (ابن جراح)،٥١٥

علىّ بن عيسى بن ماهان،٢٠٢

علىّ بن موسى الرضا،٢٤٨

على جرجانى،١٠،١١٤، نگ : ابو على جوزجانى

على دهقان،٦٠٥

على رودبارى،٦٥٧، نگ : ابو على رودبارى

على سيرگانى (سيرجانى)،٣٣٢

على قوال،٦٨٧

عمر بن خطاب،١٨،٢٣،٢٦،٢٢٣،٤٩٣، نگ : فاروق

عمر بن عبد العزيز،٣٢،٧٩

عمر بو العباسان،٥٧٨

عمرو بن عثمان مكى (بخش ٤٤)،٢٣٣، ٣٦٩،٣٩٤،٤٤١،٤٧٥،٥١١

عمرو بن ليث صفارى،٢٦٦

عيسى (پيامبر)،١٤٧،١٥٥،١٦٩،٣٨٥،٧٠٦

عيسى بسطامى،١٤٣

عيسى رادان،٦٢

غلام خليل،٤٠٦،٤٤٧،٧٦٤

فاروق (عمر بن خطاب)،١٢،١٨،١٩،٢٠، ٢١،٢٠٤

فاطمه (دختر پيامبر - ص)،

فتح بن شخرف،٧٥٨

فتح موصلى،٢٩٧،٣٦١

فخر الملك،٦٦٧

فرعون،١٦،٨٠،١٧٣،٢٧٦،٣٢٥،٣٤٢، ٣٥٢،٥٤٦،٦٤٢

فضل برمكى،٧٨،٧٩

فضيل عياض،٧٨،١١٠

قاضى صاعد،٧٠٦

قاضى طاهر،٦٦٦

قتيبة بن مسلم،٤٩

قفال (امام. . .)،٦٩٦،٦٩٧

كتانى (ابو بكر، بخش ٦٩)،١٠،٣٦٨،٤٩٢، ٤٩٣،٤٩٤،٤٩٧،٥٠٥، نگ : ابو بكر كتّانى كركانى (ابو القاسم على)،٢٤، نگ :

ابو القاسم كركانى.

كليم،١٥٥،٣٢٥،٥٠٦،٦٧١، نگ : موسى

لقمان،١٣٩،٢٤٠،٣٩٩،٦٩٧

لقمان سرخسى،٦٩٧

لوط،١٦،١٠٩

لؤلؤى (حسن بصرى)،٢٧

مالك انس،٢٠٨

مالك دينار (بخش ٤)،٣٢،٤٢،٧٢،٧٣،٢١٧

متوكل،١٢٤

مجد الدين خوارزمى،٨

محاسبى (حارث بن اسد، بخش ٢٢)،٩، ٢٣٣،٢٣٥،٣٥٨،٣٦٣،٤٨٤،٦٣٠،٦٦٤

نيز حارث ديده شود.

محفوظ (شيخ كلوذانى)،٦،٧١٩

محمد (پيامبر اسلام - ص)،٣،٦،١٢،١٤، ١٩،٢٠،٢٢،١٠٧،١٢٣،١٣٤،١٤٧، ١٥١،١٥٥،١٦٠،١٦٩،١٧٥،١٧٩، ٢١٢،٢٤٦،٢٥٤،٢٦٩،٢٧٩،٢٨١، ٣٨١،٣٨٥،٤٣٩،٤٦٢،٤٦٤،٥١٩، ٥٢٦،٥٤٩،٥٦٢،٥٩٠،٥٩١،٥٩٨، ٦١٠،٦١٤،٦١٧،٦١٩،٦٣١،٦٣٢، ٦٥١،٦٦٩،٦٧٠،٦٧١

محمد (امام. . . باقر)،٧١٢، نگ : باقر

محمد بن اسلم طوسى، (بخش ٢٥)،٧٥

محمد بن حسن،٢٣١

محمد بن خزيمه،٢٢٦

محمد بن سوار،٢٦٣

محمد بن على ترمذى (حكيم)،٤٩٠،٦٥٤، نگ : حكيم و ترمذى

محمد ابن فضل (ابو عبد الله، بخش ٥٦)، ٤١٤ نيز ابو عبد الله ديده شود.

محمد بن كعب قرظى،٣١

محمد بن منصور طوسى،٢٨١

محمد ذكيرى،٤٩٩

محمد رازى،٢٥٦،٤١٤، نگ : ابو بكر

محمد زكرياى رازى،٥١٠

محمد واسع،٤٨،٤٩

محمش،٣٤٨ نگ : ممشاد دينورى

مخبر (حسين بن منصور حلاج)،١٦٦، ٥١٢، نگ : حسين بن منصور

مرتضى (ع)،١٨،١٩،٢٠،٣٠،١١٥،٢٠٤، ٣٦٦،٣٦٧

مرتعش (بخش ٥٥)،٤٤٩،٤٥٠،٦٨٤، نگ :

ابو محمد مرتعش

مريم،٦١،١٤٤،٧٠٦

مسعر بن كدام،٢١٠

مصطفى (ص)،٥٥،٧٩،١١٥،١٢٥،١٧٨، ١٨٧،٢١٦،٢٦٠،٣٦٦،٣٦٨،٤٣٢، ٤٣٤،٤٦٤،٤٩٣،٥٠٠،٥٠٧،٥٦١،٥٦٢،

٥٨٤،٥٨٦،٥٨٧، ٥٩٠،٥٩٢،٥٩٣، ٥٩٤،٥٩٨،٥٩٩،٦٠٥،٦٠٧،٦١٤، ٦٢٠،٦٣٩،٦٥٨،٦٦٤،٦٦٦،٦٧٣،٧٠٤، ٧١٢. نگ : محمّد (ص).

مصطلم،٥١٢

مضر،١٦،٢٠

معاذ بن جبل،٢٤٥

معاويه،٤٢،٤٩٣

معتصم،٩٩،٥١٥

معروف كرخى (بخش ٢٩)،٢٢١،٢٣٠، ٢٤٦،٢٨١،٢٨٥،٢٨٨

ممشاد دينورى (بخش ٧٤)،٥٣٣،٦٣٦

منصور بن عمار،٣٥٤

منصور خليفه عباسى،١٢

موسى (ع)،١٤،٢٢،٤٧،٥٥،٦٣،٦٧،١٤٧، ١٥٥،١٦٨،١٧٥،٢٣٩،٣٢٥،٣٨٥، ٥٠٦،٥٤٦،٥٥١،٥٨٢،٦٠٣،٦٣١،٦٣٢، ٦٤٢،٦٨٦،٧٢١

ناصرى،٣٨٠

نظام الملك،٧٠٧،٧٠٨

نعمان (ابو حنيفه)،٢٠٨ نگ : ابو حنيفه

نعمى طرسوسى،٧٥

نوح،١٦،٢٢،١٥٥،٣٤٦،٣٥٠،٥٨٨،٦٠٤، ٦١٧،٦١٨

نوفل بن حيان،٢١٤

نورى (ابو الحسين، بخش ٤٦)،١٠،٤٠٤، ٤٠٥،٤٠٦،٤٠٧،٤٠٨،٤٠٩،٤١٠، ٤١١،٤١٢،٤١٣،٤٣٣،٤٩٢،٥٢٣، ٦٣٠،٦٥٧،٦٩٩

نهرجورى (ابو يعقوب اسحاق، بخش ٥٣)، ١٠،٤٤٤،٥١١،٦٣٦،٦٧٨. نگ :

ابو يعقوب

واثلة بن اسقع،٢٠٨

هاشم،٢١٦

هارون الرشيد،٧٨،٢٠٤،٢١٧،٢١٨، ٢٣١،٢٤٦،٣٥٦

هجويرى (علىّ بن عثمان)، ص سى و دو، ٤٢٦

هشام بن عبد الملك،٥٧

هرم بن حيان،٢١

هناد،٣١

يحيى بن عماد،٥

يحيى بن يحيى،٢٥٢

يحيى زكريا،٣١٥

يحيى معاذ رازى (بخش ٣٥)،١٤٦،٢١٤، ٢٥١،٣٠٤

يعقوب،١٠،٢٩٠،٤٤١،٥١١،٦٣٦،٧١٣

يوسف،٧،٢٩،٧٣،١٣٥،١٣٧،١٤٦،٢٠٨، ٢١٢،٢٣١،٢٣٢،٢٩٠،٣٣٣،٣٣٤، ٣٣٥،٣٣٦،٣٣٧،٤١٤،٤٣٧،٥٠٩،٥٧١، ٦٨٣،٧١٣

يوسف اسباط (بخش ٥٢)،٣٦١،٤٣٧، ٤٣٨

يوسف بن حسين (بخش ٣٧)،٣٣٧

يوسف همدانى (امام)،٧

يونس،٣٥٩،٣٧٥

3 - نام جايها

٣ - نام جايها

آمل،٧٠٠،٧٠٣

ابو قبيس (كوه)،٤٩٣

اصفهان،٢٢٣،٣٩٦،٤٠٩،٤٧٥،٧٠٧

انطاكيه،٣٦١

اهواز،٥١١

باب الطاق،٥١٣،٥١٦،٥٤٦،٥٤٧

باب الطشت،٣٠

باورد،٧٦،٧٧،٧٨،٦٣٨

بخارا،٢٠٠،٧٠٤

بسطام،١٣٨،١٣٩،١٤١،١٤٢،١٤٣،١٤٤، ١٤٥،١٤٦،١٤٨،١٤٩،١٥٠،١٥١، ١٥٥،١٦٠،٣٠٥،٤٨٠،٥٧٧،٥٧٩،٦٢٣

بصره،٢٨،٣٠،٣١،٣٤،٣٥،٤٣،٤٥،٤٦، ٥١،٥٣،٦٢،٦٤،٦٥،٧٢،٧٣،١٠٦، ١٩٩،٢٦٤،٢٦٨،٣١٠،٣١٤،٣٥٤، ٣٧٤،٣٧٨،٥١٠،٥١١،٥١٢،٥٤٥، ٥٤٨،٦٦٤

بغداد،٥٨،١٠٩،١١٠،١١٢،١١٦،١٢٤، ١٨٤،٢٠٤،٢٠٥،٢١٧،٢١٨،٢٢١، ٢٢٣،٢٢٩،٢٣٣،٢٦٢،٢٨١،٢٨٧، ٢٨٨،٢٩٣،٢٩٦،٣١٠،٣٤٠،٣٤٣، ٣٤٥،٣٤٦،٣٦٣،٣٦٥،٣٦٨،٣٧٠،٣٧٦، ٣٨٠،٣٩٨،٤١٠،٤١٤،٤٢٢،٤٤٧، ٤٤٩،٤٥٠،٤٧٧،٤٨٤،٤٩٩،٥٠٦، ٥١٠،٥١١،٥١٢،٥١٣،٥١٨،٥٣٧، ٥٤٥،٥٤٧،٥٥٨،٥٨٣،٦٣٠،٦٥٦،٦٥٧، ٦٦٠،٦٦١،٦٨٠،٦٩٠

بقيع،٦٩٠

بلاساغون،٥٢٨

بلخ،٨٧،٩١،٩٢،٩٥،٩٩،١٠٨،١٢٤،١٥١، ٢٠١،٢٠٢،٢٠٥،٢٥٦،٣٠٣،٣٠٤، ٣٢٧،٤٥٢،٤٦٧،٥١٠،٥٨٠

بلهم،٣٢٨

بوشنج، پوشنگ را نگاه كنيد

بيت الحرام،٩٠

بيت المقدس،١٠٥،١٠٧،٦٠٨

بيت المعمور،٥٩٢،٦٠٨،٦٢٥

بيضاء فارس،٥١٠

پوشنگ،٣٥٤

تركستان،٢٠١،٥٨٩

ترمذ،٤٥٨،٤٥٩

تستر (شوشتر)،٢٦٤،٢٦٥،٢٦٦،٥١٠، ٥١١

تيه بنى اسرائيل،١١٢،٤٥٩

جبل الرحمة،٦٨٥

جيحون،١٨٥،٤٥٩

چين،٥١١،٦١٢

حجاز،١٨٤،٢٦٥،٣٩٦،٤١٨،٤٤٥،٤٦٠، ٤٩٢،٥١١،٥٢٤،٥٦٥،٦١٢،٦٨٥

حيره نيشابور،٧٦٥

خراسان،٧٨،٩٤،١٠٧،١٤٤،١٥٧،٢٤٨، ٢٥١،٢٥٥،٢٦٢،٣٠٣،٣١٠،٣٢٧، ٣٤٣،٣٥٤،٣٨١،٤١٤،٤٥٥،٤٨٤،٥١١، ٥٥٠،٥٩٢،٦٠٢،٦١٢،٦٦٠،٦٨٤،٦٩٠

خرقان،٥٧٧،٥٧٨،٥٧٩،٥٨٠،٥٨٢

خوزستان،٥١١،٥١٢

خيف،٣٣

دارا (در نزديكى دمشق)،٢٣٨

دجله،١٤،٣٥،٥٥،٥٩،٧٠،١٠٠،١٠٨، ١١٣،١٥٦،٢١٣،٢١٨،٢٢٣،٢٨٢، ٢٨٣،٣٧٤،٣٧٧،٤٠٦،٤٧٨،٥١٨، ٥٣٨،٥٤٦،٦٥٦

دماوند،١٧٣،٥٣٧

دمشق،٤٢،١٨٦،٢٣٨،٣٩٩

دهستان،٥٧٧

دينور،٥٣٣

ذات العرق،٩٠

رصافه،٧٨٥

روم،٢٧،١٥٧،١٨٨،٢١٨،٢٤٩،٥٠٠، ٥٢٨،٦٤٥،٦٦١،٦٩٤

رى،٣٣٥،٣٣٧،٥٢٩،٥٣١،٥٦٥،٥٨٠،٦٩٠

زمزم،٩٨،١٤٦،١٤٧،٢٣٩،٢٨٢،٥٢٨

سامره،٤٧٧

سرخس،٦٩٧،٦٩٨،٧١٠

سنجاب (سنجان)،١٨٥

سومنات،٥٨٥

سيستان،٥١١

شام،٢٢،١٠٩،١١٤،١٣٩،١٨٤،٢١٤، ٣٠٠،٣٨٠،٤١٤،٥٢٥،٥٢٧،٥٨٩، ٥٩٠،٦٢٥

شونيزيه،٢٨٩،٢٩٣،٣٧٨،٤٤٩،٤٨٣، ٥٥٨،٦٥٦

صفا،٤٩٣

صفين،٢٥

صنعا،٢١٨

طبرستان،١٥٣

طرسوس،٦٦١

طور سينا،٨٣،٤٨٩

طوس،٢٤٩،٤٨٤،٤٨٦،٥٥٨،٥٥٩

عبادان،٢٦٤

عراق،٢٨٧،٣٣٧،٣٨٠،٣٩٦،٤٥٥،٥٥٠، ٥٨٠،٦٦٠

عرفات،٥٣،٦٤،٨٠،٨١،١٨٥،١٩٦،٢٦٩، ٥١٣

عمان،٢٠٨

عرنه،١٩

غزنين،٥٨٤

فارس،٥١٠،٥١٢،٦٢٨

فرات،٢١،٥٢،٦٦،٧٢٤

فرغانه،٤٢٠،٦٣٨

فيد،٤٤٥

قادسيه،٤١٠،٥٠٠

قاف،٥٨٨

قدس (بيت المقدس)،٦٦٥ نيز بيت المقدس ديده شود

قرن،٢١

كازرون،٦٦٣،٦٦٥،٦٦٨

كربلا،٧١٣

كرمان،٥٣،٥٨،٢٦٧،٣٣٠،٤١٥،٦٦٧

كشمير،٤٨٦

كعبه،٢٦،٦٣،٦٤،٧٨،٨٤،٩٣،١٤٠،١٤٣، ١٦٨،١٧٣،١٨١،١٨٩،٢٠٤،٢٦٦، ٢٦٩،٣١٥،٣٩٦،٤١٠،٤٢٥،٤٥٣، ٤٨٢،٤٩٢،٤٩٣،٤٩٤،٥٠٥،٥١٢، ٥١٣،٥٣٩،٥٩٢،٦٠٢،٦٠٨،٦٧٥، ٦٨٤،٦٨٥،٦٩٢،٧٠٦

كلاته،٥٨٦

كوفه،١٨،٢١،٢٦٥،٢٨٥،٤٧٧،٥٦٣

لبنان،٢٨٧،٤٨٠،٥٧٩،٥٨٠

لكام،٢٨٧،٦٣٢

ماچين،٥١١

ماوراءالنهر،٥١١

مداين،٤٤٧

مدينه،١٤٠،١٤١،٤٣٤،٤٩٩،٥٢٤،٥٧٤، ٦٢٦،٦٩١

مرو،٧٦،٨٩،١٨٤،٣٢٧،٣٥٤،٥٦٤،٥٦٥، ٥٦٩،٦٣٨،٦٤٠،٦٧٥،٦٧٧،٦٩٦، ٦٩٧،٧٠٣

مسجد الحرام،٢٥٩،٣٦٤

مصر،٢٨،٧٣،١١٨،١٢٤،١٣٧،١٤٦، ٢٢٠،٢٦٦،٣٣٤،٥٠٠،٦٣٦،٦٥٧

مغرب،٤٨٠

مقام ابراهيم،٤٩٤

مكه،٤٤،٤٦،٥٨،٦٣،٦٥،٧٨،٩٠،٩١، ٩٢، ٩٨،١٤٢،١٨٤،١٨٩،١٩٧،٢٠٥،٢١٤، ٢١٨،٢٢٣،٢٣٩،٢٦٥،٢٨٢،٣٠٥، ٣١٠،٣١٢،٣١٦،٣٤٥،٣٧٤،٤٦٨، ٤٧٨،٤٩٢،٥٠٥،٥١١،٥١٢،٥٢٤، ٥٢٦،٥٢٧،٦٠٥،٦٢٦،٦٧١،٦٧٨، ٦٨٠،٦٨٤،٦٨٥،٦٨٦

موصل،٢٢٣

مهنه (ميهنه)،٦٩٨،٦٩٩،٧٠٠

نجد،١٨

نشابور،٨٩،١٨٩،٢٤٨،٢٤٩،٢٥٠،٢٥١، ٢٥٢،٣٠٤،٣٢٧،٣٢٩،٣٣٦،٣٣٧،٣٤٠، ٣٤٥،٣٤٦،٣٥٠،٣٥١،٤١٤،٤١٥،٤٢٠، ٤٤٩،٤٥٥،٤٧٤،٤٨٣،٥٦٥،٥٩٦،٦٣٤،

٦٥٢،٧٠٣،٧٠٤،٧٠٥،٧٠٦

واسط،٥١٠،٦٣٨

هرى،٥،٣٢٧،٣٢٨،٥٧٤

همدان،١٤٢

هند،١٧٣،٥١١،٦٤٥

هندوستان،٥١١

يمن،١٧،١٨،٨٦

4 - نام كتابها

٤ - نام كتابها ١

تذكرة الأولياء،٤٣،٤٤،٢٦٠

تنزيل،١١،٤٢٥

تورات،٣٨،٤٨،٧٧،٢٠٨

شرح القلب، بيست و هشت،٤،٤٦٦

قرآن كريم،٤،٥،٦،٧،٨،٢٩،٣٣،٣٩،٤٠، ٥٢،٥٦،٩٢،٩٣،٩٥،١٠٤،١٢٣،١٥٨، ١٨٠،٢١١،٢١٧،٢١٨،٢٢٢،٢٢٥، ٢٢٦،٢٢٨،٢٣٢،٢٤٤،٢٤٦،٢٤٨، ٢٥٩،٢٦٠،٢٦٤،٢٨٢،٢٩٥،٣٣٠، ٣٣٦،٣٦٠،٣٨١،٣٩٢،٣٩٤،٤٢٥،٤٣٣، ٤٣٧،٤٦٧،٤٩٢،٥٣١،٥٤٢،٥٥٨، ٥٧٨،٥٩٩،٦١٠،٦١٨،٥٤٢،٦٦٣، ٦٦٦،٦٧١،٦٧٣،٦٧٦،٦٩٦،٦٩٨، ٧٠٠،٧٠١،٧٠٨

كتاب السّرّ،٣٩٨

كشف الاسرار، بيست و هشت،٤

گنج نامه عمرو بن عثمان مكّى،٣٩٥

لمع (كتاب اللمع)،٥٥٨

محبت،٣٩٥

مرآة الحكماء،٣٢٩

معرفة النفس و الرب، بيست و هشت،٤

__________

١ - كتابهايى كه در مقدمه از آنها ياد كرده ايم يا مأخذ بررسى و توضيح كتاب بوده در فهرست جداگانه يى پس از اين فهرست ها ياد شده است.

5 - آيه هاى قرآن مجيد

٥ - آيه هاى قرآن مجيد

در اين فهرست هرجا بخش كوچكى از يك آيه قرآن در كتاب آمده تنها به نقل همان بخش پرداخته و شماره صفحه را در مقابل آن ياد كرده ام. اگر عبارت كامل آيه را در سوره هاى قرآن بخواهيد مى توانيد تعليقات صفحه مربوط را نگاه كنيد.

آمَنّا بِرَبِّ الْعالَمِينَ،٣١٧

آمَنَ الرَّسُولُ،٥٤

أَأَرْبابٌ مُتَفَرِّقُونَ خَيْرٌ، أَمِ اللهُ الْواحِدُ الْقَهّارُ، ٨٥

أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنّاسِ: اِتَّخِذُونِي وَأُمِّي إِلهَيْنِ، مِنْ دُونِ اللهِ؟ ٧٠٦

اُحْشُرُوا الَّذِينَ ظَلَمُوا وَأَزْواجَهُمْ،٢١١

اِخْسَؤُا فِيها وَلا تُكَلِّمُونِ،٦٥٠

اُدْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ،١٠٣،٧٢٥

إِذا رَأَيْتَهُمْ تُعْجِبُكَ أَجْسامُهُمْ،٦٦٨

اُذْكُرُوا اللهَ ذِكْرًا كَثِيرًا،٤٤٨

استغفر الله واتوب اليه،١٢٦

أَفَرَأَيْتَ مَنِ اِتَّخَذَ إِلهَهُ هَواهُ،٥٠٢

أَفَمَنْ شَرَحَ اللهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ،٣٩٦

عِنْدَ مَلِيكٍ مُقْتَدِرٍ،٦٦

التّائِبُونَ الْعابِدُونَ،١٥

الْخَنّاسِ الَّذِي يُوَسْوِسُ فِي صُدُورِ النّاسِ، ٤٦٤

الَّذِي خَلَقَنِي فَهُوَ يَهْدِينِ،٣٩٣

الَّذِينَ صَبَرُوا وَعَلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ،٣٨٨

الرَّحْمنُ عَلَى الْعَرْشِ اِسْتَوى،١٦١

أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ،١٦٣،٢٦٣،٣٨٩،٣٩٣،٤٤٤، ٦٠٣،٧٣٨،٧٤٩،٧٦٩

الصّابِرِينَ وَالصّادِقِينَ وَالْقانِتِينَ وَالْمُنْفِقِينَ وَالْمُسْتَغْفِرِينَ بِالْأَسْحارِ، ٤٧٤

الْقارِعَةُ مَا الْقارِعَةُ،٨٥

اللهُ يَجْتَبِي إِلَيْهِ مَنْ يَشاءُ وَيَهْدِي إِلَيْهِ مَنْ

يُنِيبُ،٤٦٤

أَلَمْ يَانِ لِلَّذِينَ آمَنُوا، أَنْ تَخْشَعَ قُلُوبُهُمْ لِذِكْرِ اللهِ،٧٧

أَلَيْسَ اللهُ بِكافٍ عَبْدَهُ،٥٦٨

أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ اِجْتَرَحُوا السَّيِّئاتِ، أَنْ نَجْعَلَهُمْ كَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصّالِحاتِ،٧٩

أَمَّنْ يُجِيبُ الْمُضْطَرَّ إِذا دَعاهُ،١٥،٣٧٦

أَمْواتٌ غَيْرُ أَحْياءٍ،٦٤١

إِنْ أَحْسَنْتُمْ أَحْسَنْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ وَإِنْ أَسَاتُمْ فَلَها،٦٧٠

أَنَا رَبُّكُمُ الْأَعْلى،٧١،١٧٣،٣٢٥

إِنّا فَتَحْنا،٧٩٢

إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللهِ أَتْقاكُمْ،٤٢٦

إِنَّ الْأَبْرارَ لَفِي نَعِيمٍ،٢٩٤

إِنَّ اللهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السّاعَةِ وَيُنَزِّلُ الْغَيْثَ وَيَعْلَمُ ما فِي الْأَرْحامِ وَما تَدْرِي نَفْسٌ ما ذا تَكْسِبُ غَدًا وَما تَدْرِي نَفْسٌ بِأَيِّ أَرْضٍ تَمُوتُ إِنَّ اللهَ عَلِيمٌ خَبِيرٌ،٢١٤

إِنَّ اللهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ ما دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ،٤٠

ان الله مع الصادقين،٣٠٨

إِنَّ اللهَ مَعَ الَّذِينَ اِتَّقَوْا وَالَّذِينَ هُمْ مُحْسِنُونَ، ٦٦٩

إِنَّ اللهَ يُحِبُّ التَّوّابِينَ،٥٧٣

إِنَّ بَطْشَ رَبِّكَ لَشَدِيدٌ،٥٩٨

أَنْتُمُ الْفُقَراءُ إِلَى اللهِ،٤٢٦

إِنَّكَ لا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ،٢٣٧

إِنْ كُلُّ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ، إِلاّ آتِي الرَّحْمنِ عَبْدًا،١٠١

إِنَّكَ مِنَ الْمُنْظَرِينَ،٣٩٥

إِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ،٥٤٢

أَلاّ تَخافُوا وَلا تَحْزَنُوا،٢٦١

أَنَّما أَمْوالُكُمْ وَأَوْلادُكُمْ فِتْنَةٌ،٩٢،٣٦٠

إِنَّما يَخْشَى اللهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ،١٣٠

انّ هذا الدّين متين. فاوغل فيه برفق،٤٨

إِنِّي أَنَا اللهُ،١٧٩

أَوْفُوا بِالْعَهْدِ. إِنَّ الْعَهْدَ كانَ مَسْؤُلًا،١٨٩

فَأُوْلئِكَ يُبَدِّلُ اللهُ سَيِّئاتِهِمْ حَسَناتٍ،٦٤٥

أَوَلَمْ نَنْهَكَ عَنِ الْعالَمِينَ،٥١٧

أَوَلَمْ يَكْفِ بِرَبِّكَ،٦٩٩،٧٩١

إِيّاكَ نَعْبُدُ وَإِيّاكَ نَسْتَعِينُ،٤٦

بِفَضْلِ اللهِ وَبِرَحْمَتِهِ، فَبِذلِكَ فَلْيَفْرَحُوا، ٤٥٠

بَلْ أَحْياءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ،٦٤١

تِلْكَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ، لَها ما كَسَبَتْ،٤٤٤

توكلت على الحى الذى لا يموت،١٠١

ثُمَّ اِجْتَباهُ رَبُّهُ فَتابَ عَلَيْهِ،٦٨٨

ثُمَّ لَتُسْئَلُنَّ يَوْمَئِذٍ عَنِ النَّعِيمِ،٢٥٧

خَسِرَ الدُّنْيا وَالْآخِرَةَ،٥٤٥

خُلُقٍ عَظِيمٍ،٤٠٣

دعاهم بلطفه كانه محتاج اليهم،٣٣٦

ذلِكَ فَضْلُ اللهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشاءُ،٢٥

رَحْمَةً لِلْعالَمِينَ،١٧

صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ فَهُمْ لا يَرْجِعُونَ،١٤٠

ضاقَتْ عَلَيْهِمُ الْأَرْضُ بِما رَحُبَتْ وَضاقَتْ عَلَيْهِمْ أَنْفُسُهُمْ،٦٣٦

ظُلُماتٌ بَعْضُها فَوْقَ بَعْضٍ،٦٤٣

عَبْدًا مَمْلُوكًا لا يَقْدِرُ عَلى شَيْءٍ،٢٩٦

عَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ كُلَّها،٢٢٠

عَنِ الْيَمِينِ وَعَنِ الشِّمالِ قَعِيدٌ،٢٢٥

فَاذْكُرُونِي، أَذْكُرْكُمْ،٤٨

فَارْتَقِبْ،٣٩١

فَاسْتَقِمْ كَما أُمِرْتَ،٩٤،١٣٥

فَأَوْحى إِلى عَبْدِهِ ما أَوْحى،٤٤٢،٦١٩

فَأَيْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللهِ،٦٠٨

فَسُبْحانَ الَّذِي بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ،٣٩٠

فَسَيَكْفِيكَهُمُ اللهُ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ،٦٨٦، ٧٠١

فَعّالٌ لِما يُرِيدُ،٣٠،١٢٧

فَفِرُّوا إِلَى اللهِ،٣٠٩

فَلا يَامَنُ مَكْرَ اللهِ إِلَّا الْقَوْمُ الْخاسِرُونَ،٥٤٤

فَما ذا بَعْدَ الْحَقِّ إِلَّا الضَّلالُ،٦٦٠

فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ الْكَلْبِ،٢٦٠

فَمَنْ يَكْفُرْ بِالطّاغُوتِ وَيُؤْمِنْ بِاللهِ،٧١٢

فِي السَّماءِ رِزْقُكُمْ،٢٥٧

فِي مَقْعَدِ صِدْقٍ عِنْدَ مَلِيكٍ مُقْتَدِرٍ،١٨،٦٦، ٥٦٨

قابَ قَوْسَيْنِ،٥٨٨

قاتَلَهُمُ اللهُ أَنّى يُؤْفَكُونَ،٦٥١

قُلِ: اللهُ، ثُمَّ ذَرْهُمْ فِي خَوْضِهِمْ يَلْعَبُونَ، ٥٥٤،٦١٦

قُلْ: إِنْ كانَ آباؤُكُمْ وَأَبْناؤُكُمْ وَإِخْوانُكُمْ وَأَزْواجُكُمْ وَعَشِيرَتُكُمْ وَأَمْوالٌ. . .،٤٥٣

قُلْ: مَتاعُ الدُّنْيا قَلِيلٌ،٢٦٢

قُلْ هُوَ اللهُ أَحَدٌ،٣٨٣

كانَ مِنَ الْجِنِّ فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ،٣٩٥

كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ،٤٢٠

كُلاًّ نَقُصُّ عَلَيْكَ. . .،٦

كُنْ فَيَكُونُ،١٦٩،٧٣٨

لا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللهِ،٥٤٤

لا حول ولا قوّة الاّ بالله،١٤٨،٣٧٢،٣٧٨

لَئِنْ شَكَرْتُمْ لَأَزِيدَنَّكُمْ،٦٨٩

لَقَدْ جاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ عَزِيزٌ عَلَيْهِ ما عَنِتُّمْ،٥٤٤

لِلّهِ خَزائِنُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ،٢٥٨

لَمْ تَكُونُوا بالِغِيهِ إِلاّ بِشِقِّ الْأَنْفُسِ،٣٩٦

لِمِثْلِ هذا فَلْيَعْمَلِ الْعامِلُونَ،١٩١،٢٩٣

لِمَنْ كانَ لَهُ قَلْبٌ، أَوْ أَلْقَى السَّمْعَ،٥١٤

لم يكن فكان،٦٤٥

لَنْ تَرانِي،١٤،٥٥١،٦٠٣،٦٨٦

لَها ما كَسَبَتْ،٢٠٩،٤٤٤

ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلاّ لِيَعْبُدُونِ،٢٢، ٤٢٢

ما خَلْقُكُمْ وَلا بَعْثُكُمْ إِلاّ كَنَفْسٍ واحِدَةٍ،٦٤٧

مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثالِها،٣٢٦

مَنْ كانَ يُرِيدُ الْعِزَّةَ فَلِلّهِ الْعِزَّةُ جَمِيعًا،٦٦١

مِنْ كُلِّ فَجٍّ عَمِيقٍ،١٨٦

وَاُجْنُبْنِي وَبَنِيَّ أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنامَ،٤٧٣

أَطِيعُوا اللهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ،٥٨٤

وَاللهُ خَيْرٌ وَأَبْقى،٥٦٥

وَاللهُ غالِبٌ عَلى أَمْرِهِ،٦٤٢

وَأَمّا مَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ وَنَهَى النَّفْسَ عَنِ الْهَوى فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِيَ الْمَاوى،٢١٧

وَإِنَّ الشَّياطِينَ لَيُوحُونَ إِلى أَوْلِيائِهِمْ لِيُجادِلُوكُمْ،٣١٣

وَإِنَّ عَلَيْكَ لَعْنَتِي إِلى يَوْمِ الدِّينِ،٥٥٥

وَإِنَّكَ لَعَلى خُلُقٍ عَظِيمٍ،٤٣٢

وَبِالْحَقِّ أَنْزَلْناهُ وَبِالْحَقِّ نَزَلَ،٢٤٧

وَبَدا لَهُمْ مِنَ اللهِ ما لَمْ يَكُونُوا يَحْتَسِبُونَ، ٣٤١

وَتَراهُمْ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ وَهُمْ لا يُبْصِرُونَ، ٥٨٤

وَجَعَلْنا مِنَ الْماءِ كُلَّ شَيْءٍ حَيٍّ،٤٧٠

وَظَلَّلْنا عَلَيْهِمُ الْغَمامَ وَأَنْزَلْنا عَلَيْهِمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوى،١٢٠

وَعَصى آدَمُ،٤٣١

وَقالُوا: قُلُوبُنا غُلْفٌ،٢٦١

وَقُلْ: رَبِّ زِدْنِي عِلْمًا،٥٥

وَقُودُهَا النّاسُ وَالْحِجارَةُ عَلَيْها مَلائِكَةٌ غِلاظٌ شِدادٌ،٣٥٥

وَكُلاًّ نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْباءِ الرُّسُلِ،٦

وَكَلْبُهُمْ باسِطٌ ذِراعَيْهِ بِالْوَصِيدِ،٩

وَلا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللهِ أَمْواتًا،٥٧١

وَلا تُحَمِّلْنا ما لا طاقَةَ لَنا بِهِ،٥٧٢

فَلا تُزَكُّوا أَنْفُسَكُمْ، هُوَ أَعْلَمُ بِمَنِ اِتَّقى،٣٨

وَلا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ،٤٨٢

فَلا يَامَنُ مَكْرَ اللهِ إِلَّا الْقَوْمُ الْخاسِرُونَ،٥٥٣

وَلا يَخافُونَ لَوْمَةَ لائِمٍ،٣٣٣

وَلَئِنْ شِئْنا لَنَذْهَبَنَّ،٥٤٩

وَما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلاّ لِيَعْبُدُونِ،٢٢، ٤٢٢

وَما رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَلكِنَّ اللهَ رَمى،٥٩٩

وَما قَدَرُوا اللهَ حَقَّ قَدْرِهِ،١٥٧

وَما مِنّا إِلاّ لَهُ مَقامٌ مَعْلُومٌ،٥٩١

وَما يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُمْ بِاللهِ، إِلاّ وَهُمْ مُشْرِكُونَ، ٥١٤

وَمَنْ لَمْ يَجْعَلِ اللهُ لَهُ نُورًا فَما لَهُ مِنْ نُورٍ، ٣٥٨

وَهُوَ الَّذِي يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبادِهِ،٣٧٤، ٤٨١

وَهُوَ يَتَوَلَّى الصّالِحِينَ،١٩١

وَ يُحِبُّونَ أَنْ يُحْمَدُوا بِما لَمْ يَفْعَلُوا،٢١١

وَيَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لا يَحْتَسِبُ،٥٣١

وَيُطْعِمُونَ الطَّعامَ عَلى حُبِّهِ،٥٤٩

هُوَ الْأَوَّلُ وَالْآخِرُ وَالظّاهِرُ وَالْباطِنُ،١٦٩

يا أَيَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ! اِرْجِعِي إِلى رَبِّكِ راضِيَةً مَرْضِيَّةً فَادْخُلِي فِي عِبادِي وَاُدْخُلِي جَنَّتِي،٧٤

يا عِبادِ لا خَوْفٌ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ وَلا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ،٦٨٧

يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ،٦٨،٤٤٦،٥٦٦،٥٧٠

يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ يَشاءُ،١٥

يَسْتَعْجِلُ بِهَا الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِها وَالَّذِينَ آمَنُوا مُشْفِقُونَ مِنْها وَيَعْلَمُونَ أَنَّهَا الْحَقُّ،٥١٨

يَوْمًا يَجْعَلُ الْوِلْدانَ شِيبًا،٤٦٨

يَوْمَ يَكُونُ النّاسُ كَالْفَراشِ الْمَبْثُوثِ،٨٦

6 - أحاديث

٦ - أحاديث

آخر من يخرج من النار، رجل يقال له هناد،٣١

اتقوا فراسة المؤمن، فانه ينظر بنور الله، ٣٦٩

احبّ الأولياء الى الله، الاتقياء الاخفياء،١٨

الحاسد جاحد لانّه لا يرضى بقضاء الواحد،٦٥٩

الحكمة ضالّة المؤمن واطلبها ولو كان عند الكافر،٢٠٣

العتاب مرمة المحبة،٤٢٦

العلماء ورثة الانبياء،٢٥٠

الفقر فخرى،١١٨

القبر اول منزل من منازل الآخرة،٣١

القدرية مجوس هذه الامة،٢٣٤

المرء مع من احب،٨،٤٤٨،٦٦٨

الموت جسر يوصل الحبيب الى الحبيب، ٣١٧

المؤمنون كنفس واحدة،٣٦٧

المؤمن ينظر بنور الله،١١١

الوقت سيف قاطع،٢٢٠

انا عند المنكسرة قلوبهم،١٦١

ان الحق لينطق على لسان عمر،٥١٠

ان الشيطان يجرى مجرى الدم،٦٧١

ان الله لا ينظر الى صوركم،٦١

انّ لله - تعالى - افراسا يركبهنّ جميعا، ٦٨٧

انى اظل عند ربى فهو يطعمنى ويسقينى، ٥٥٠

انى لاجد نفس الرحمن من قبل اليمن،١٧، ٥٨٦

اوتيت جوامع الكلم واختصر لى الكلام اختصارا،٥

اوليائى تحت قبابى، لا يعرفهم غيرى،١٧، ١١٥

اياكم ومجالسة الموتى،٤٢٦

«اين اطلبك؟» قال: «عند علم ابى حنيفه»،

٢١٤

بى ينطق وبى يسمع وبى يبصر،١١١، ١٧٩،٣٩٠،٦٧٦

تنام عيناى ولا ينام قلبى،٣٧٦

جزيا مؤمن فانّ نورك أطفأ لهبي،٣١٧

خلق الخلق فى ظلمته ثم رش عليهم من نوره،٦١١

خمّر طينة آدم بيديه،٢٢١

رأى قلبى ربى،١٤

سبقت رحمتى غضبى،١٧٧

طوبى لمن رآنى أو رأى من رآنى،٢٠٨

علماء امّتى كانبياء بنى اسرائيل،٩

عند ذكر الصالحين تنزل الرحمة،٦

فاذا احببته كنت له سمعا وبصرا،٣٩٠

قدموا قريش،٢١٥،٧٤٣

كل اناء يترشح بما فيه،٤٢١

كل قرض جر منفعة، فهو ربوا،٢١١

كنت له سمعا وبصرا،٦٧٦

لا صلاة الاّ بحضور القلب،٤٠،٧٤

لم اعبد ربّا لم اره،١٤

لى مع الله وقت لا يسعنى فيه معه شئ غير الله عزّ وجلّ،٤٣٠،٥١٣،٦٤٧

ما اوذى نبى مثل ما اوذيت،٣٦٧

من احب شيئا، اكثر ذكره،٧٣

من تشبه بقوم فهو منهم،٦

من جعل قاضيا فقد ذبح بغير سكين،٢١٠

من عرف الله كل لسانه،١٧٢،١٨٨

من عرف الله، لا يخفى عليه شئ،٢٤

من عرف نفسه فقد عرف ربه،٦٦٢

نحن نحكم بالظاهر،٢٩٠،٤٩٦،٥١١

ولا تزكّوا انفسكم. . .،٣٨

هو (ابو حنيفه) سراج امتى،٢٠٨

7 - سخنان مشايخ

٧ - سخنان مشايخ

(فهرست سخنانى كه اصل عربى آنها در تذكرة الأولياء آمده است) اثبات التوحيد افساد فى التوحيد،٦٤١

استعد للموت قبل نزوله،١٩٩

اكبر ذنبى معرفتى ايّاه،١٣٠

الامن عاش بالله لا يموت ابدا،٧١٠

الجار، ثم الدار،٧١

الذّاكرون لذكره اكثر غفلة من النّاسى لذكره،٦٣٩

الساخط معذب،٩٦

الشيطان مع الواحد وهو عن الاثنين ابعد، ٢٤

العافية فى العلم،٦٥٨

الغنى غنى القلب، لا غنى المال،١٠٠

انّ عبدا رجع [الى] الله وتعلّق بالله وسكن فى قرب الله قد نسى نفسه وماسوى الله. فلو قلت له من اين انت و ايش تريد؟ لم يكن له جواب غير: الله،٣٩٨

انى انا الله، لا اله الا انا. فاعبدونى،١٤٠

حسب الواجد افراد الواحد له،٥١٨

حقيقة العلم ما كشف على السّرائر،٦٩٦

ركعتان فى العشق، لا يصح وضوؤهما، الاّ بالدّم،٥١٧

زر أباك، واحسن اخاك، واكرم على ولدك،١٧٩

سبحانى ما اعظم شأنى،١٧٩

شغلنى مشاهدة الصانع عن مطالعة الصنع،٧٠

صم عن الدّنيا وافطر فى الآخرة،٢٣٠

طلق نفسك ثلثا، ثم قل الله،١٦٣

عرفت ربّى بربّى،٢٤

عرفنا الله ذاته بفضله،٥٦٠

علينا ان نعبده كما امرنا، و. . .،٢٥٨

كن عبدا، فاسترحت،٩٤

كن لله، والاّ فلا تكن،٢٣٦

لا تتبع الوسواس وذق بلاء النّاس،٦٣١

لا دين لمن لا مروءة له،٢٣١

لانّ الامارة يوم القيمة ندامة،٧٩

لئن تردّ همّتك مع الله طرفة عين،٦٩٦

لوائى اعظم من لواء محمّد،١٧٩،٥٦٢

لو كشف الغطاء ما ازددت يقينا،٢٧٦

ليس الاعتبار بالخرقة، انما الاعتبار بالحرقة،٣٦٨

ليس بصادق فى دعواه، من لم يتلذّذ بضرب مولاه. ليس بصادق فى دعواه من لم يشكر على ضرب مولاه. ليس بصادق فى دعواه من لم يصبر على ضرب مولاه. ليس بصادق فى دعواه من لم ينس الى الضرب فى مشاهدة مولاه،٧٣

ليس عند الله صباح ولا مساء،٥٧٠

من حسن اسلام المرء تركه ما لا يعنيه،٣٤١

من رد دانقا من حرام، فقد نال درجة من النبوة،٦٧

من طلب وجد،٥٤٤

من كان لله، كان الله له،٨٦

من كان مقبول الحق لا يقبله غيره،٥٣٨

من لم يكن للوصال اهلا، فكل احسانه ذنوب،٣٦٥

من لم يكن له سرّ. . .،١٦

من مخالفة الوقت سوء الادب،٦٢٧

نزه الجبار نفسه على لسان عبده،١٤٤

نوم العالم عبادة،٣٧٦

والنوم موهبة من الله على المحبين،٣٧٥

ويل لمن لا يقبله الماء ولا النّار ولا السباع ولا الجبال،٥٣٨

8 - أشعار عربي

٨ - أشعار عربي

- اتمنى على الزمان مجالا ... ان يرى فى الحياة حر

(٦٧٦)

- الخوف امرضنى والشوق احرقنى ... والحب اضنانى والله احيانى

(١٣٦)

- ان الكلام لفى الفؤاد. . . . . .

(٣٦٨)

- باى خدّيك تبدى البلى ... واى عينيك اذا سالا

(٢٢٧)

- ذهب الوفا ذهاب امس الذاهب ... والناس بين مخايل ومآرب

يفشون بينهم المودة والوفا ... وقلوبهم محشوة بعقارب

(١٣)

- فلما اضاء الصبح فرق بيننا ... واىّ نعيم لا يكدره الدهر؟

(٥٦٩)

- كل بيت انت ساكنه ... غير محتاج الى السرج

وجهك المأمول حجتنا ... يوم يأتى الناس بالحجج

(٥٥٦)

- كم من وجه صبح فى النار يصيح ... وكم من امير هناك اسير

(٧٩)

- ما لى مرضت فلم يعدنى عائد ... منكم، ويمرض عبدكم فاعود

(٣٩٦)

- مصاحبة العزيب مع العزيب ... كمن بنى البناء على الثلوج

فذاب الثلج وانهدم البناء ... وقد عزم الغريب على الخروج

(٦٧٢)

- نديمى غير منسوب الى شيئ من الحيف ... سقانى مثل ما يشرب كفعل الضيف بالضيف

فلما دارت الكأس دعا بالنطع والسيف ... كذا من يشرب الراح مع التنّين بالصيف

(٥١٦)

- نون الهوان من الهوى مسروقة ... وصريع كل هوى صريح هوان

(٣٧١)

- وغير تقى يأمر الناس بالتقى ... طبيب يداوى الناس وهو مريض

(٣٥٥)

- وليس لى فى سواك حظ ... فكيف ما شئت فاختبرنى

(٤٤٦)

9 - مآخذ مقدمه ها وتعليقات

٩ - مآخذ مقدمه ها وتعليقات

١ - احاديث مثنوى، تأليف استاد بديع الزمان فروزانفر

٢ - اسرار الابرار، نسخه خطى كتابخانه موزه ايران باستان.

٣ - اسرار التّوحيد، تصحيح دكتر محمد رضا شفيعى كدكنى

٤ - الاعلام زركلى

٥ - العبر فى اخبار افراد البشر، از حافظ ذهبى

٦ - بوستان سعدى، تصحيح دكتر غلامحسين يوسفى

٧ - ترجمه رساله قشيريه، تصحيح استاد بديع الزمان فروزانفر.

٨ - ترجمه طبقات الصوفية سلمى - از خواجه عبد الله انصارى - تصحيح استاد دكتر حسن مينوچهر

٩ - ترجمه (؟) تذكرة الأولياء به زبان عربى - نسخه خطى كتابخانه مركزى دانشگاه تهران.

١٠ - جستجو در تصوّف، استاد عبد الحسين زرّين كوب

١١ - حدود العالم من المشرق الى المغرب، تصحيح دكتر منوچهر ستوده

١٢ - حلية الأولياء از حافظ ابو نعيم، چاپ بيروت.

١٣ - ديوان عطار به كوشش دكتر تقى تفضلى.

١٤ - سبك شناسى، محمد تقى بهار (ملك الشعراء)

١٥ - شرح احوال ونقد وتحليل آثار عطار، از استاد بديع الزمان فروزانفر.

١٦ - صفة الصفوة، اثر ابن الجوزى، چاپ بيروت.

١٧ - صوفيگرى، اثر احمد كسروى.

١٨ - طبقات الصوفية، ابو عبد الرّحمن سلمى.

١٩ - فرهنگ مصطلحات شعرا و عرفا، دكتر سيد جعفر سجادى.

٢٠ - قرآن مجيد با فهرست هاى دكتر محمود راميار، چاپ مؤسسه مطبوعاتى امير كبير.

٢١ - كشف الظنون - حاجى خليفه.

٢٢ - كشف المحجوب هجويرى. تصحيح ژوكوفسكى.

٢٣ - گلستان سعدى، تصحيح دكتر غلامحسين يوسفى

٢٤ - لغت نامه دهخدا.

٢٥ - اللمع ابو نصر سراج، چاپ ليدن (هلند)

٢٦ - مآخذ قصص و تمثيلات مثنوى، از استاد بديع الزمان فروزانفر.

٢٧ - مثنوى، مولانا جلال الدّين محمد، با مقدّمه و تحليل، تصحيح متن، توضيحات جامع و فهرست ها، دكتر محمّد استعلامى، چاپ ششم، انتشارات سخن.

٢٨ - مصباح الهدايه - عزّ الدين - محمود كاشانى، تصحيح استاد جلال الدّين همايى.

٢٩ - مقالات شمس تبريزى، تصحيح محمّد على موحّد، انتشارات خوارزمى.

٣٠ - مقدمه «پاوه دوكورته» بر ترجمه اويغورى تذكرة الأولياء (چاپ پاريس).

٣١ - مقدمه شادروان محمد قزوينى بر تذكرة الأولياء چاپ ليدن.

٣٢ - مقدمه رينولد نيكلسن بر تذكرة الأولياء چاپ ليدن.

٣٣ - مناقب الابرار ومحاسن الاخيار. نسخه عكسى كتابخانه دكتر حسن مينوچهر.

٣٤ - علاوه بر اينها به كتابهاى اعلام و معارف اسلامى و آثار تاريخى و جغرافيايى كهن نيز بسيار مراجعه شده است.

تذكرة الأولياء

عن الكتاب
عن المؤلف
درباره اين كتاب
يادى از فروزانفر ويادداشتى براى چاپ دوم
چند اشتباه چاپى
راهنماى بخش ها
نشانه ها ورمزها

دو مقدمه بر تذكرة الأولياء

1. مقدّمه أول: درباره عطّار چه مى دانيم؟

2. مقدّمه دوم: درباره تذكرة الأولياء عطّار

1. مآخذ تذكرة الأولياء
2. شيوه تأليف عطار
3. سبك نگارش عطار
4. ملحقات تذكرة الأولياء
5. ترجمه هاى تذكرة الأولياء
6. اين نشر تذكرة الأولياء

تذكرة الأولياء
ديباچه

1 - ذكر ابن محمّد جعفر الصّادق رضى الله عنه
2 - ذكر أويس القرني رحمة الله عليه
3 - ذكر حسن بصري رحمة الله عليه
4 - ذكر مالك دينار رحمة الله عليه
5 - ذكر محمّد بن واسع رحمة الله عليه
6 - ذكر حبيب عجمي رحمة الله عليه
7 - ذكر أبو حازم مكّي رحمة الله عليه
8 - ذكر عتبة بن الغلام رحمة الله عليه
9 - ذكر رابعه عدويّه رحمها الله
10 - ذكر فضيل بن عياض رحمة الله عليه
11 - ذكر إبراهيم أدهم رحمة الله عليه
12 - ذكر بشر حافى رحمة الله عليه رحمة واسعة
13 - ذكر ذو النّون مصري رحمة الله عليه

14 - ذكر بايزيد بسطامي رحمة الله عليه

1. مناجات شيخ بايزيد رحمة الله عليه

15 - ذكر عبد الله بن المبارك رحمة الله عليه
16 - ذكر سفيان ثوري رحمة الله عليه
17 - ذكر أبو علي شقيق رحمة الله عليه
18 - ذكر إمام جهان أبو حنيفه رحمة الله عليه

19 - ذكر إمام أعظم شافعىّ المطّلبي رضى الله عنه

20 - ذكر إمام أحمد حنبل رحمة الله عليه
21 - ذكر داود طائي رحمة الله عليه
22 - ذكر حارث محاسبي رحمة الله عليه
23 - ذكر أبو سليمان دارائي رحمة الله عليه
24 - ذكر ابن سمّاك رحمة الله عليه
25 - ذكر محمّد بن أسلم الطّوسي رحمة الله عليه
26 - ذكر أحمد حرب رحمة الله عليه
27 - ذكر حاتم أصم رحمة الله عليه

28 - ذكر سهل بن عبد الله التّستري رحمة الله عليه

29 - ذكر معروف كرخي رحمة الله عليه
30 - ذكر سري سقطي رحمة الله عليه
31 - ذكر فتح موصليّ رحمة الله عليه
32 - ذكر أحمد بن أبي الحواري رحمة الله عليه
33 - ذكر أحمد خضرويه بلخي رحمة الله عليه
34 - ذكر أبو تراب نخشبي رحمة الله عليه
35 - ذكر يحيى بن معاذ رحمة الله عليه
36 - ذكر شاه شجاع كرماني رحمة الله عليه
37 - ذكر يوسف بن الحسين رحمة الله عليه
38 - ذكر أبو حفص حدّاد رحمة الله عليه
39 - ذكر حمدون قصّار رحمة الله عليه
40 - ذكر منصور بن عمّار رحمة الله عليه
41 - ذكر أحمد بن عاصم أنطاكي رحمة الله عليه
42 - ذكر عبد الله خبيق رحمة الله عليه
43 - ذكر جنيد بغدادي رحمة الله عليه
44 - ذكر عمرو بن عثمان مكّي رحمة الله عليه
45 - ذكر أبو سعيد خرّاز رحمة الله عليه
46 - ذكر أبو الحسين نوري رحمة الله عليه
47 - ذكر [أبو] عثمان حيري رحمة الله عليه
48 - ذكر [أبو] محمّد رويم رحمة الله عليه
49 - ذكر ابن عطا رحمة الله عليه
50 - ذكر أبو عبد الله بن الجلا رحمة الله عليه
51 - ذكر إبراهيم رقّي رحمة الله عليه
52 - ذكر يوسف بن أسباط رحمة الله عليه

53 - ذكر أبو يعقوب إسحاق النّهر جوري رحمة الله عليه

54 - ذكر سمنون محبّ رحمة الله عليه

55 - ذكر أبو محمّد مرتعش رحمة الله عليه

56 - ذكر أبو عبد الله محمّد بن فضل رحمة الله عليه

57 - ذكر أبو الحسن بوشنجي رحمة الله عليه
58 - ذكر محمّد بن علي التّرمذي رحمة الله عليه
59 - ذكر أبو بكر ورّاق رحمة الله عليه
60 - ذكر عبد الله منازل رحمة الله عليه
61 - ذكر علي سهل أصفهاني رحمة الله عليه
62 - ذكر خير نسّاج رحمة الله عليه
63 - ذكر أبو الخير أقطع رحمة الله عليه
64 - ذكر أبو حمزه خراساني رحمة الله عليه
65 - ذكر أحمد مسروق رحمة الله عليه

66 - ذكر [أبو] عبد الله تروغبدي رحمة الله عليه

67 - ذكر [أبو] عبد الله مغربي رحمة الله عليه
68 - ذكر أبو علي جوزجاني رحمة الله عليه
69 - ذكر أبو بكر كتّاني رحمة الله عليه

70 - ذكر أبو عبد الله محمّد بن خفيف رحمة الله عليه

71 - ذكر أبو محمّد جريري رحمة الله عليه

72 - ذكر حسين بن منصور رحمة الله عليه

ملحقات تذكرة الأولياء

1. 73 - 1 ذكر إبراهيم خوّاص رحمة الله عليه
2. 74 - 2 ذكر شيخ ممشاد دينوري رحمة الله عليه
3. 75 - 3 ذكر شيخ أبو بكر شبلي رحمة الله عليه
4. 76 - 4 ذكر أبو نصر سرّاج رحمة الله عليه

5. 77 - 5 ذكر شيخ أبو العبّاس قصّاب رحمة الله عليه

6. 78 - 6 ذكر شيخ أبو علي دقّاق رحمة الله عليه

7. 79 - 7 ذكر شيخ أبو الحسن خرقاني رحمة الله عليه

8. 80 - 8 ذكر شيخ إبراهيم شيباني [رحمة الله عليه]

9. 81 - 9 ذكر أبو بكر صيدلاني رحمة الله عليه

10. 82 - 10 ذكر شيخ أبو حمزه بغدادي رحمة الله عليه

11. 83 - 11 ذكر شيخ أبو عمرو نجيد رحمة الله عليه

12. 84 - 12 ذكر شيخ أبو الحسن الصّائغ رحمة الله عليه

13. 85 - 13 ذكر شيخ أبو بكر واسطي رحمة الله عليه

14. 86 - 14 ذكر شيخ أبو علي ثقفي رحمة الله عليه

15. 87 - 15 ذكر شيخ جعفر خلدي رحمة الله عليه

16. 88 - 16 ذكر شيخ [أبو] علي رودباري رحمة الله عليه

17. 89 - 17 ذكر شيخ أبو الحسن حصري رحمة الله عليه

18. 90 - 18 ذكر شيخ أبو إسحاق شهريار كازروني

19. 91 - 19 ذكر أبو العبّاس سيّاري رحمة الله عليه

20. 92 - 20 ذكر شيخ أبو عثمان مغربي رحمة الله عليه

21. 93 - 21 ذكر أبو القاسم نصرآبادي رحمة الله عليه

22. 94 - 22 ذكر أبو العبّاس نهاوندي رحمة الله عليه

23. 95 - 23 ذكر شيخ أبو سعيد أبو الخير [رحمة الله عليه]

24. 96 - 24 ذكر شيخ أبو الفضل حسن [رحمة الله عليه]

25. 97 - 25 ذكر إمام محمد باقر رحمة الله عليه

تعليقات بر متن وملحقات تذكرة الأولياء عطّار
ص 3 - ترجمه خطبه عربي كتاب

در عبارات فارسي مقدّمه عطّار
ص 11 بخش 1 إمام جعفر صادق
ص 17، بخش 2: أويس قرني
ص 26، بخش 3: حسن بصري
ص 42، بخش 4: مالك دينار
ص 49، بخش 5: محمّد بن واسع
ص 51، بخش 6: حبيب عجمي
ص 57، بخش 7: أبو حازم مكّي
ص 59، بخش 8: عتبة بن الغلام
ص 61، بخش 9: رابعه عدويّه
ص 76، بخش 10: فضيل بن عياض
ص 87، بخش 11: إبراهيم أدهم
ص 110، بخش 12: بشر حافي
ص 118، بخش 13: ذو النّون مصري
ص 138، بخش 14: بايزيد بسطامي
ص 183، بخش 15: عبد الله بن مبارك
ص 193، بخش 16: سفيان ثوري
ص 201، بخش 17: أبو علي شقيق بلخي
ص 208 - بخش 18: أبو حنيفه
ص 215، بخش 19: شافعي
ص 221، بخش 20: أحمد حنبل
ص 227، بخش 21: داود طايي
ص 233، بخش 22: حارث محاسبي
ص 238، بخش 23: أبو سليمان دارائي
ص 246 - بخش 24: ابن سمّاك
ص 248 - بخش 25: محمد بن أسلم طوسي
ص 251 - ، بخش 26: أحمد حرب
ص 255، بخش 27: حاتم أصمّ
ص 263، بخش 28: سهل بن عبد الله
ص 281، بخش 29: معروف كرخي
ص 287، بخش 30: سري سقطي
ص 297، بخش 31: فتح موصلي
ص 300، بخش 32: أحمد بن أبي الحواري
ص 303، بخش 33: أحمد خضرويه
ص 310، بخش 34: أبو تراب نخشبي
ص 315، بخش 35: يحيى معاذ رازي
ص 329، بخش 36: شاه شجاع كرماني
ص 333، بخش 37: يوسف بن الحسين
ص 340، بخش 38: أبو حفص حدّاد
ص 350، بخش 39: حمدون قصّار
ص 354، بخش 40: منصور بن عمّار
ص 358، بخش 41: أحمد بن عاصم أنطاكي
ص 361، بخش 42: عبد الله خبيق
ص 363، بخش 43: جنيد بغدادي
ص 394، بخش 44: عمرو بن عثمان مكّي
ص 398، بخش 45: أبو سعيد خرّاز
ص 404، بخش 46: أبو الحسين نوري
ص 414، بخش 47: أبو عثمان حيري
ص 422، بخش 48: أبو محمّد رويم
ص 425، بخش 49: أبو العبّاس بن عطاء
ص 433، بخش 50: أبو عبد الله ابن جلّاء
ص 435، بخش 51: إبراهيم رقّي
ص 437، بخش 52: يوسف بن أسباط
ص 441، بخش 53: إسحاق نهرجوري
ص 445، بخش 54: سمنون محبّ
ص 449، بخش 55: أبو محمّد مرتعش
ص 452، بخش 56: محمّد بن فضل
ص 455، بخش 57: أبو الحسن بوشنجي
ص 458، بخش 58: محمّد بن علي ترمذي
ص 467، بخش 59: أبو بكر ورّاق
ص 472، بخش 60: عبد الله منازل
ص 475، بخش 61: علىّ بن سهل أصفهاني
ص 477، بخش 62: خير نسّاج
ص 480، بخش 63: أبو الخير أقطع
ص 482، بخش 64: أبو حمزه خراساني
ص 484 - بخش 65: أحمد مسروق
ص 486، بخش 66: أبو عبد الله تروغبدي
ص 488، بخش 67: أبو عبد الله مغربي
ص 490 - بخش 68: أبو علي جوزجاني
ص 492، بخش 69: أبو بكر كتّاني
ص 498، بخش 70: أبو عبد الله محمّد بن خفيف
ص 505، بخش 71: أبو محمّد جريري
ص 509 - بخش 72: حسين بن منصور حلّاج

تعليقات بر بخش هاى ملحقات تذكرة الأولياء

1. ص 523، بخش 73: إبراهيم خوّاص
2. ص 533، بخش 74: ممشاد دينوري
3. ص 536، بخش 75: أبو بكر شبلي
4. ص 558، بخش 76: أبو نصر سرّاج
5. ص 560، بخش 77: أبو العبّاس قصّاب
6. ص 564، بخش 78: أبو علي دقّاق
7. ص 577، بخش 79: أبو الحسن خرقاني
8. ص 625 - بخش 80: إبراهيم شيباني
9. ص 628، بخش 81: أبو بكر صيدلاني
10. ص 630، بخش 82: أبو حمزه بغدادي
11. ص 634، بخش 83: أبو عمرو نجيد
12. ص 636، بخش 84: أبو الحسن الصّائغ
13. ص 638، بخش 85: أبو بكر واسطي
14. ص 652، بخش 86: أبو علي ثقفي
15. ص 654، بخش 87: جعفر خلدي
16. ص 657، بخش 88: أبو علي رودباري
17. ص 660، بخش 89: أبو الحسن حصري
18. ص 663، بخش 90: أبو إسحاق كازروني
19. ص 675، بخش 91: أبو العبّاس سيّاري
20. ص 678، بخش 92: أبو عثمان مغربي
21. ص 684، بخش 93: أبو القاسم نصرآبادي
22. ص 692، بخش 94: أبو العبّاس نهاوندي
23. ص 695، بخش 95: أبو سعيد أبو الخير
24. ص 709، بخش 96: أبو الفضل حسن
25. ص 712، بخش 97: إمام محمّد باقر

فهرست ها

1. 1 - تعريفات مشايخ
2. 2 - نام أشخاص
3. 3 - نام جايها
4. 4 - نام كتابها
5. 5 - آيه هاى قرآن مجيد
6. 6 - أحاديث
7. 7 - سخنان مشايخ
8. 8 - أشعار عربي
9. 9 - مآخذ مقدمه ها وتعليقات