Author: -
Date: 2022-08-08T00:00:00+00:00
Description: Shamela BOK file converted to EPUB by Shamela.org
Publisher: Shamela.org
Rights: Creative Commons Non-Commercial Share Alike 3.0

العبقري الحسان في احوال مولانا صاحب الزمان (المجلد 1 - الجزء 3)

رقم الكتاب في المكتبة الشاملة: ٤٢١٢

الطابع الزمني: ٤٠-٣٠-١١-٠٦-٠٨-٢٠٢٢

المكتبة الشاملة رابط الكتاب

2em0em

1.6

عن الكتاب

الكتاب : العبقري الحسان في احوال مولانا صاحب الزمان (المجلد ١ - الجزء ٣)

عن المؤلف

كتابشناسي

نام کتاب : ... العبقري الحسان في احوال مولانا صاحب الزمان (المجلد ١- الجزء ٣)

نويسنده : ... علي اکبر نهاوندي

فهرست

العبقري الحسان في احوال مولانا صاحب الزمان (المجلد ١- الجزء ٣)

کتابشناسي

بالصبح الاسفر في اثبات مهدويه الحجة المنتظر

بيان اقوال مختلفه در نسب حضرت حجة

صبيحه ٠١

صبيحه ٠٢

صبيحه ٠٣

صبيحه ٠٤

صبيحه ٠٥

صبيحه ٠٦

صبيحه ٠٧

در بيان اختلافات در شخص حضرت حجة

صبيحه ٠١

صبيحه ٠٢

صبيحه ٠٣

صبيحه ٠٤

در بيان رد شبهات مخالفين درباره غيبت امام عصر

صبيحه ٠١

صبيحه ٠٢

صبيحه ٠٣

صبيحه ٠٤

صبيحه ٠٥

صبيحه ٠٦

صبيحه ٠٧

صبيحه ٠٨

صبيحه ٠٩

صبيحه ١٠

صبيحه ١١

صبيحه ١٢

صبيحه ١٣

صبيحه ١٤

صبيحه ١٥

صبيحه ١٦

صبيحه ١٧

صبيحه ١٨

صبيحه ١٩

صبيحه ٢٠

صبيحه ٢١

صبيحه ٢٢

صبيحه ٢٣

صبيحه ٢٤

صبيحه ٢٥

صبيحه ٢٦

صبيحه ٢٧

صبيحه ٢٨

صبيحه ٢٩

صبيحه ٣٠

صبيحه ٣١

صبيحه ٣٢

صبيحه ٣٣

صبيحه ٣٤

صبيحه ٣٥

صبيحه ٣٦

صبيحه ٣٧

صبيحه ٣٨

صبيحه ٣٩

صبيحه ٤٠

صبيحه ٤١

صبيحه ٤٢

غيبت حجج الهيه

صبيحه ٠١

صبيحه ٠٢

صبيحه ٠٣

صبيحه ٠٤

صبيحه ٠٥

صبيحه ٠٦

صبيحه ٠٧

صبيحه ٠٨

صبيحه ٠٩

صبيحه ١٠

صبيحه ١١

صبيحه ١٢

صبيحه ١٣

صبيحه ١٤

صبيحه ١٥

صبيحه ١٦

صبيحه ١٧

صبيحه ١٨

صبيحه ١٩

صبيحه ٢٠

صبيحه ٢١

صبيحه ٢٢ و ٢٣

صبيحه ٢٤

صبيحه ٢٥

صبيحه ٢٦

صبيحه ٢٧

در ذکر اشخاصي است که در اين دار مجاز صاحب عمر دراز گرديده اند

صبيحه ٠١

صبيحه ٠٢

صبيحه ٠٣

صبيحه ٠٤

صبيحه ٠٥

صبيحه ٠٦

صبيحه ٠٧

صبيحه ٠٨

صبيحه ٠٩

صبيحه ١٠

صبيحه ١١

صبيحه ١٢

صبيحه ١٣

صبيحه ١٤

صبيحه ١٥

صبيحه ١٦

صبيحه ١٧

صبيحه ١٨

صبيحه ١٩

صبيحه ٢٠

صبيحه ٢١

صبيحه ٢٢

صبيحه ٢٣

صبيحه ٢٤

بيان شبهات طوائف شيعه غير اثني عشريه

صبيحه ٠١

صبيحه ٠٢

صبيحه ٠٣

صبيحه ٠٤

صبيحه ٠٥

صبيحه ٠٦

صبيحه ٠٧

صبيحه ٠٨

صبيحه ٠٩

صبيحه ١٠

صبيحه ١١

صبيحه ١٢

بيان اخبار مشکله مجمله متعلقه به امام عصر

صبيحه ٠١

صبيحه ٠٢

صبيحه ٠٣

صبيحه ٠٤

صبيحه ٠٥

صبيحه ٠٦

صبيحه ٠٧

صبيحه ٠٨

صبيحه ٠٩

صبيحه ١٠

صبيحه ١١

صبيحه ١٢

صبيحه ١٣

صبيحه ١٤

صبيحه ١٥

صبيحه ١٦

صبيحه ١٧

صبيحه ١٨

صبيحه ١٩

صبيحه ٢٠

صبيحه ٢١

صبيحه ٢٢

صبيحه ٢٣

صبيحه ٢٤

صبيحه ٢٥

صبيحه ٢٦

صبيحه ٢٧

صبيحه ٢٨

صبيحه ٢٩

صبيحه ٣٠

صبيحه ٣١

صبيحه ٣٢

صبيحه ٣٣

صبيحه ٣٤

صبيحه ٣٥

صبيحه ٣٦

صبيحه ٣٧

صبيحه ٣٨

صبيحه ٣٩

صبيحه ٤٠

متن كتاب

بالصبح الاسفر في اثبات مهدويه الحجة المنتظر

بسم الله الرحمن الرحيم

الحمد لله رب العالمين و العاقبه لاهل التقوي و اليقين و الصلوه و السلام علي محمد و اله الطاهرين خصوصا علي الغائب المنتظر الذي هو من بين الائمه الاثني عشرکالصبح الاسفر و اللعنه علي اعدائهم الفحشاء و البغي و المنکر بعدد الحجر و المدور و قطر المطر من الان الي صبيحه يوم المحشر اما بعد چنين گويد متعطش زلال رحمه خداوندي علي اکبر بن حسين نهاوندي اصلح الله له احوال داريه و اذاقه حلاوه نشاتيه که اين بساط سيم است از کتاب مستطاب موسوم با ال عبقريه الحسان في احوال مولينا صاحب الزمان و بلحاظ رفع غطاء و کشف حجابيکه در آن هست از ادله مثبته مهدويه آن برگزيده رب الارباب ملقب گرديد بالصبح الاسفر في اثبات مهدويه الحجه المنتظر و در آن چند عبقريه و در هر عبقريه چند صبيحه است فبعون الله الملک المعبود ابدء في المرام و اشرع في المقصود.

بيان اقوال مختلفه در نسب حضرت حجة

بايد دانستکه قبل از شرع در اثبات مهدويه آنجان جهان و امام عالميان و بدي نيست از اتيان مقدمه را در مورد بيان و منصه عيان و آن اينست مقدمه بدانکه اختلافي نيست در ميان فرق معروفه مسلمين در اينکه حضرت رسول خبر دادند بامدن شخصي که او را مهدي ميگويند و همنام است با آن حضرت در آخر الزمان و دين آن حضرت را رواج دهد و پرکند تمام روي زمين رااز عدل و داد و کسي در اين مقدار خلافي نکرده جز قول ضعيفي که از بعض اهل سنت نقل شده که نيست مهدي مگر عيسي که نازل خواهد شد از آسمان و خبري نقل کرده در اين باب که خود جماعه عامه حکم بضعف و شذوذ آن کرده اند چه رسد باماميه و نظير آن در ضعف و سخافه است آنچه که ميبدي در شرح ديوان از بعضي نقل کرده که روح عيسي در مهدي بروز کند و نزول عيسي عبادت از اين بروز است و مطابق اينست حديث لا مهدي الا عيسي بن مريم انتهي و بالجمله کتاب بسيار در ميان جماعه عامه تاليف شده در اثبات وجود و حالات آن جناب مناقب المهدي از حافظ ابو نعيم اصفهاني و صفه المهدي نيز از او و ظاهرا همان را نعوت المهدي نيز گويند يا آنکتاب ديگري است از او و بيان در اخبار صاحب الزمان از گنجي شافعي و عقد الدر في اخبار الامام المنتظر ازابي بدر يوسف بن يحيي السلمي و اخبار المهدي از سيد علي همداني و

کشف المخفي في مناقب المهدي اگر چه مولف آن شيعه است ولکن تمام اخبار آن که يکصد و ده حديث است ماخوذ از کتب اهل سنته است و ملاحم ابوالحسن احمد بن جعفر بن محمد بن عبدالله المناوي المعروف بابن المناوي و کتاب سعدالدين حمويني خليفه نجم الدين کبري المکني بابي الجناب و برهان در اخبار صاحب الزمان از ملا علي متقي صاحب کنز العمال و اخبار المهدي از عباد بن يعقوب رواجني و عرف الوردي في اخبار المهدي ازعبدالرحمن سيوطي و غير اينها بلکه در ميان کهنه معروف بودن آن جناب مشهور و معروف بوده و کلمات سطيح کاهن و اخيار او از صفات و حالات و گذارشات ايام آن جناب معروف است و در ميان ملوک عجم نيز حضرتش معهود بوده چنانچه احمد بن محمد بن عياش در مقتضب الاثر روايت کرده که آخرين ملوک عجم که يزدجر است چون خواستکه از مدائن فرار کند بر در ايوان کسري ايستاد و گفت السلام عليک ايها الايوان اينک من از تومفارقت کردم و برميگردم بسوي تو من با مردي از فرزندان من که نزديک نشده زمان اوو نرسيده هنگام او و سليمان ديلمي خدمت حضرت صادق رسيد و از کلام يزدجرد که گفت با مردي از فرزندان من از آن حضرت سئوال نمود حضرت فرمود که آن صاحب شما قائم است بامر حقتعالي ششم از فرزندان من که متولد شده از يزدجرد پس از فرزندان او است و در نقل و ذکر اينگونه اخبار در کتب متعلقه بحالات امام زمان چنانچه متداول است جز حفظ و تبرک و بعضي از فوائد جرئيه که در آنها است ثمري نباشد چه آنکه آنها ازبراي غير مسلمين حجه نباشند و در ميان مسلمين هم خلافي در اين مقدار که حضرت رسول فرموده موجود نيست که محتاج بنقل و ذکر آنها باشند بلکه خلاف در ميان آنها از جهات ديگري است که در ضمن چند صبحيه اشاره بانها خواهد شد و الله الموفق و عليه التکلان.

صبيحه ٠١

بدانکه از جمله اختلافهاي مسلمين درباره حضرت ولي عصر اختلاف در نسب آن جناب است که حضرتش از اولاد کيست و در آن چند قول است قول اول آنست که آن حضرت از اولاد عباس بن عبدالمطلب است و مستندان خبريستکه محب الدين طبري در ذخائر العقبي روايت کرده از ابن عباس که رسول خدا فرمود بعباس که از تو است مهدي در آخر الزمان و باو منتشر ميشود هدايت و باو خاموش ميشود آتشهاي گمراهي بدرستي که خدايتعالي بمن افتتاح نمود در اين امر و بذريه تو ختم ميکند آن را و نيز از عثمان و او از حضرت رسول روايت کرده که آن جناب فرمود مهدي عليه السلم از فرزندان عباس است و چون شناعت اين قول و مخالفت اين اخبار با اخبار متواتره مرويه از طرق فريقين بر هيچ بصير نقادي مخفي نبود و اينکه بودن آن جناب از فرزندان

رسول خدا قابل خلاف و منازعه نيست لهذا ابن حجر و غيره اين اخبار را که مهدي از اولاد عباس است تاويل نمودند باينکه عباس را ابوتي است براي

صفحه : ٣

آن جناب يعني چون جد مهدي ع شير ام الفضل زوجه عباس را خورده بود پس رواست گفتن اينکه مهدي از فرزندان او است و اگر حمل مي کردند اين اخبار را بر جعل و وضع از براي خوشنودي خلفا بني عباس چنانچه در آن زمان رسم بود جعل اخبار بهتر بود از اين توجيه رکيک که از کثرت برودت صواعق ابن حجر را خاموش.

صبيحه ٠٢

قول دويم آنست که آن حضرت از اولاد اميرالمؤمنين و همان پسر آن جناب محمد بن حنفيه است و اين مذهب کيسانيه است چنانچه شيخ جليل ابو محمد حسن بن موسي نوبختي خواهر زاده ابوسهل نوبختي که از علماي عهد غيبت صغري است در کتاب فرق و مقالات فرموده که بعد از شهادت حضرت سيد الشهداء فرقه قائلشدند به اينکه محمد بن الحنفيه امام هادي مهدي است و او است وصي علي بن ابيطالب و نيست براي احدي از اهل بيت او که او را مخالفت کند و بيرون رود از امامتش و شمشير بکشد مگر باذن او وبيرون نرفت حسين براي قتال يزيد مگر باذن او و اگر بيرون رفته بود بي اذن او هلاک و گمراه بود و اينکه هر که مخالفت کند محمد را کافر و مشرک است و اينکه محمد والي نمود مختار را بر عراقين کوفه و بصره بعد از کشته شدن حسين و امرر نمود او را بطلب خون حسين و گفتن قاتل او و جستجوي ايشان در هر جا که باشند و ناميد او را کيسان بواسطه زيرکي او و چون شناخته شد از خروج و مذهب او اتباعش ناميده شدند مختاريه و خوانده شدند کيسانيه و چون محمد بن الحنفيه وفات گردد در مدينه در محرم سال هشتاد و يک اصحاب او سه فرقه شدند فرقه گفتند که محمد بن الحنفيه مهدي است و علي او را مهدي ناميد و او نمرده و اين جائز نيست ولکن او غائب شده و معلوم نيست در کجا است و بزودي رجوع ميکند و پرميکند زمين را از عدل و داد و امامي نيست بعد ازغيبت او تا اينکه رجوع کند و بعد از ذکر طائفه از اينها که قائل بالوهيت محمد شدند و مذاهب فاسده ايشان فرموده که ميگويند محمد زنده است و نمرده و او مقيم درکوه رضوي است که ميان مکه و مدينه است و غذا ميدهند او را وحشيان صحرا و صبح و شام نزد او ميروند پس مياشامد از شير آنها و ميخورد از گوشت آنها و در طرف راست او شيري است و در طرف چپ او شيريستکه او را حفظ ميکنند تا وقت خروجش و بعضي گفتند که از طرف راست او شيري است و از طرف چپ او پلنگ است زيرا که محمد در نزد ايشان امام منتظري استکه بشارت داده باو

پيغمبر که پرميکند زمين را از عدل و دادو بر اين مذهب ثابت ماندند تا فاني شدند و منقرض گرديدند مگر اندکي از اولاد ايشان و اينها يکي از فرق کيسانيه اند آنگاه نقل کرده سائر فرق آنها را که بعضي قائل بموت او شدند و بعضي پسرس ابوهاشم عبدالله بن محمد را بعد از او مهدي موعود ميدانند و غير ايشان از مذاهب فاسده منکره منقرضه که کافي است در بطلان آنها انقراض آنها و مخالفت قول ايشان با اجماع و اخبار متواتره و تحقق موت مهدي ايشان و اينکه در روزي بلکه در ساعتي قريه را پر از عدل نکرد در نزد همه علماي امه از اماميه و اهل سنته چه جاي آنکه تمامت روي زمين را پر از عدل و داد نمايد.

صبيحه ٠٣

قول سيم آنست که مهدي موعود از فرزندان امام حسن مجتبي است و اينقول را ابن حجر و بعضي تقويت کردند و مستند ايشان روايتيستکه ترمذي آن را در سنن خود روايت کرده که رسول خدا فرمود که مهدي از فرزندان حسن است و ابن حجر در صواعق گفته که سر اينکه آن سرور از اولاد امام حسن است اين است که چون آن بزرگوار ترک شد از جنابش خلافه بجهت شفقه بر امت پس خداوند قرار داد قائم بخلافت حق را از فرزندان او و روايه بودن آن جناب از فرزندان حسين عليه السلام و اهلي است و با اينحال حجتي نيست در آن براي آنچه رافضه گمان کرده اند که روايت بودن مهدي از فرزندان حسن و هم است و نيز گمان کرده اند که امت اجماع نموده اند بر اينکه او از فرزندان حسين است و چگونه توانند نسبت دهند روات را بوهم به تشهي و نقل اجماع کنند به تخمين و حدس انتهي بدانکه در اين کلام ابن حجر جهاتي از رد است جهه اول رد خبري استکه نقل نموده چه آنکه اولا اينخبر را بالفاظه در جمع بين صحاح سته نقل نموده جز آنکه بعوض لفظ حسن لفظ حسين است پس در اينحال اين خبر باصطلاح اهل در آيه مضطرب التن خواهد بود و بواسطه اين اضطراب از درجه حجيت ساقط و از قابليت معارضه با اخبار متواتره که دلالت دارند بر بودن آن جنابب از فرزندان حسين خواهد افتاد و ثانيا نسخه که بلفظ حسين است مويد است باخبار وارده از طريق خاصه و اهل سنت پس صحيح و مقدم باشد و خبر بودن مهدي از فرزندان حسين متفق طيه گردد که در مقام معارضه بايد آن را گرفت و آنچه را که خصم منفرد شده بان طرح خواهد شد و اين مراد از اجماعي است که از اماميه در اين مقام دعوي شده است ولکن ابن حجر چون مراد آنها را نفهميده لذا آن را بر تشهي و حدس نسبت داده شمع في جمع و اگر ما دراين مقام چشم از آنچه که گفته شد بپوشيم و رعايه ابن حجر را بنمائيم در نقل خبر ترمذي لابد اورا بايد حمل نمائيم بر يکي از محامل اول آنکه آن محمول است بر اشتباه راوي يا ناسخ زيرا که اين دو لفظ حسن و حسين بسيار قريب بهم ديگرند و مکرر شده

و ميشود که بهم مشتبه شده اند و بسيار از اسامي استکه در کتب رجاليه فريقين محل نظر شده که حسن است يا حسين و از ظرائف اينمقام آنکه ابن حجر عسقلاني صاحب کتاب اضابه في معرفه الصحابه که مقدم بوده بر اين حجر مکي صاحب صواعق و يگانه عصر خود بوده در علم حديث و رجال و معاصر علامه حلي بوده در کتاب دررالکافنه في احوال الماته الثامنه در باب حسن گفته حسن بن يوسف المطهر الحلي جمال الدين الشهر يابن مطهر الاسدي ميايد در حسين آنگاه در باب سين گفته حسين بن يوسف بن مطهر حلي معتزلي جمال الدين شيععي پس مختصري از شرح احوال آن جناب را ذکر نموده و جائيکه بچنين عالم نقادي در کتابيکه وضع آن براي ضبط اين مطالب است اسم چنين شخص معاصر معروفيکه خودش نقل حالات او را نموده مشتببه شود استبعاد ندارد اشتباه بر ناسخ يا راوي که لفظ حسين را حسن نقل نمايد و يا بنويسد در خبري که محل حاجت نبوده و قرنها گذشته بر آن دويم آنکه محمول است بر وضع و جعل که آن را اتباع محمد بن عبدالله بن حسن بن حسن عليه السلام جعل نموده باشند محض سوق دادن مردم را بجانب محمد مذکور چه آنکه او خود را مهدي ميدانست و خروج گردد و درمدينه کشته شد چنانچه در کتب سير و تواريخ مسطور است سيم آنکه محمول باشد بر اينکه نسبت مهدي بحضرت حسن مثل نسبت خود حسن است برسول خدا يعني چنانچه حضرت حسن از طرف مادر متصل ميشود برسول خدا مهديهم از طرف مادر متصل ميشود بحضرت حسن و دراخبار فريقين بسيار است که آن حضرت حسن را فرزند و پسر و ذريه خود شمرده و باين القاب او را نام برده پس مهديهم که از طرف مادر منتهي بامام حسن است چه مادر امام محمد باقر ام الحسن دختر امام حسن است جائز است گفتن اينکه آن جناب از فرزندان امام حسن است و بهيچ وجه معارضه با اخبار داله بر اينکه حضرتش از فرزندان امام حسين است ندارد تعصب عجيب تعسف غريب و از عجائب تعصبات و غرائب تعسقات اينست که ابن حجر خبر ترمذي را که خودش تقويت داده با اخباريکه در

صفحه : ٤

سابق گذشت که حضرت مهدي از اولاد عباس بن عبدالمطلب است جمع کرده باينکه جد او و شير ام الفضل را خورده يعني حضرت حسن که جد مهدي است چون شير ام الفضل زوجه عباس را خورده پس ميشايد که جنابش را هم از اولاد عباس دانست و راضي نشده بطرح اين اخبار که نه سند آنها صحيح است و نه قائل معروفي دارد وليکن در اين مقام در صدد جمع برنيامده با اينکه از چند جهت رعايه در اينجا اولويت دارد (ا) آنکه وجهيکه از براي جمع ميان خبر ترمذي و اخبار بودن آن حضرت از اولاد عباس ذکر نموده در اينجا اقربست زيرا که شير ام الفضل را حضرت حسين خورده چنانچه در مناقب از فضائل الصحابه و غيره روايت نموده از ام الفضل زوجه

عباس که او گفت گفتم برسول خدا يا رسول الله در خواب ديدم که گويا عضوي از اعضاي تو در کنار من است پس حضرت فرمود فاطمه پسري مياورد پس تو او را متکفل ميشوي و شير ميدهي پس فاطمه حسين را آورد پس داد آن را به ام الفضل پس شير داد او را بلبن قثم بن عباس (ب) آنکه خبريکه دلالت دارد بر بودن مهدي از اولاد حسين در نهايه اعتبار است چه از طرق متعدده نقل شده است (ج) آنکه قائلين بمضمون آن از اهل سنت و جماعه بسيارند (د) آنکه مويد است باخبار متواتره اماميه و اقوال جميع علماي ايشان چهارم از وجوه حمل خبر ترمذي آنست که اصلا محمولل باشد بر جعل و وضع کتاب صاحب ترمذي که در مقام عناد با طائفه اماميه خبري خود ساخته و نوشته باشد چه در کتاب ترمذي مجعولاتي چند ديده شده که بعضي از آنها از قابليت حمل بيرون رفته و مهره فن که با خود ترمذي هم مذهب و هم کيشند حکم بتوهم او در نقل آنها نموده اند و استادنا المحدث النوري نورالله مرقده شطري از آنها را در باب چهارم از نجم ثاقب نقل فرموده و اينک ما آنها را در اينمقام الزما للخفتام نقل مينمائيم از جمله در ذکر سفر رسول خدا بشام و رسيدن بسوي بحيرا راهب بعد از ذکر رسيدنش بانجا و ديدن راهب آن حضرت را گفته که پس راهب قسم داد ابوطالب را که آن حضرت را برگداند و ابوبکر بلال را با آن حضرت فرستاد و ذهبي و جماعتيکه نقل عباراتشان موجب تطويل است تصريح کرده اند که ابوبکر در آنوقت کودکي بود چه سفر آن جناب در نه سالگي بود و او دو سال کوچکتر بود از حضرت و بلال ظاهرا در آن تاريخ متولد شده بود و علاوه بر آن زياده از سي سال بعد از آن سفر ابوبکر مالک بلال شده و او در نزد طائفه بني خلف از قبيله حجميين بودو چون اسلام آورده بود از را عذاب ميکردند پس او را خريد و آزادکرد و ابن حجر عسقلاني تصريح کرده باينکه رجال سند اينحديث همه ثقاتند و در متن آن منکري نيست مگر همين عبارت که ابوبکر بلال را فرستاد و از جمله روايت کرده ازعايشه که رسول خدا فرمود سزاوار نيست براي قوميکه ابوبکر در ميان آنست که امامت کند براي ايشان غير او و ابن جوزي در کتاب موضوعات تصريح کرده که اين خبر موضوع است و در نزد خدا عمر بود و در اين خبر تحريف غريبي شده بر فرض صحت بتصريح علماي ايشان سيوطي در رساله در را منتشره في الاحاديث المشهره روايت کرده که از عکرمه پسر ابيجهل پرسيدند از اينحديث گفت معاذ الله دين عزيزتر از اين است ولکن آن جناب فرمود عمر را عزيز کن بدين يا ابوجهل را و برهان الدين شافعي در سيره حلبيه از عايشه روايت کرده که او گفت جز اين نيست که رسول خدا آوردند پس نماز نکرد بر آن و فرمود او عثمان را دشمن ميداشت ابن جوزي در کتاب موضوعات اين خبر را موضوعات شمرده و از احمد بن حنبل نقل کرده که محمد بن زياد که يکي از روات اين خبر است کذاب خبيث بود و حديث وضع ميکرد و يحيي بن معين گفته که او کذاب خبيث بود و از جمله سعدي و دارقطني و بخاري و سنائي و فلاس و ابو حاتم رازي گفتند

که حديث او مردود است ابو حبان گفته که او برثقات افترا ميبست و حديث جعل ميکرد و حلال نيست ذکر او در کتب مگر براي قدم او و از جمله که اعجب از همه اينها است آنست که روايت کرده از اميرالمومنين علي عليه السلام که فرمود عبدالرحمن بن عوف براي ما طعامي ساخت و ما را به خواند و ما را شراب نوشانيد پس خمر ما را مست کرد و حاضر شد وقت نماز و مرا مقدم داشتند پس خواندم قل يا ايها الکافرون لا اعبد ما تعبدون و نحن آيه شريفه است پس العياذ بالله حضرت در آنحال خمر نوشيدند و شرح جرح اين خبر در دفترها نگنجيد ولکن عالم جليل و حبر نبيل سيف الشيعه و مصباح الشريعه نقاد بي نظير و مبتحر خبير جناب ميرحامد حسين هندي معاصر ايده الله تعالي در مجلد اول استقصا الافحام في الحمله اداي حق اسلام و ايمان و ايمانيان را کرده و شطري از فضاييح و شنايع آن را مرقوم فرموده جزاه الله تعالي عنا خير الجزاء جهه دويم از رد کلام ابن حجر اينست که آنچه گفته که روايت بودن مهدي از اولاد مسين است واهي است گويا از روي شعور اينکلام از او صادر نشده زيرا که آن خبر را بيشتر فرق شيعه و تمامه علماء و رواه اماميه نقل کرده اند و از اهل سنت و جماعه هم فرقه کثيره آن را نقل نموده اند مثل يوسف بن يحيي السلمي در عقد الدررو دارقسطي شافعي و گنجي شافعي در بيان و غير ايشان چنانچه در کتب مولفه در غيبت مذکور است جهه سيم از رد کلام آن اينست که آنچه را که ذکر نموده از سر بودن مهدي از فرزندان امام حسن که آن عوض ترک خلافت از آن سرور بود محض اصلاح امر امت معارض است بسر اظهر واتم و اقوي که باسانيد متعدده از اهلبيت رسيده و آن شهادت جناب سيدالشهداء عليه السلم استکه خداي تعالي بجهت آنخدمت شهادت و اسيري عيال چند مکرمه باو عنايت فرمود که يکي از آنها بودن ائمه است از ذريه او و اينمطلب بر همه مسلمين ظاهر و هويدا است که سلسله متصله ذريه آن حضرت از حضرت سجاد تا امام حسن عسکري همه از اولاد آن بزرگوار و هر يک از علماي حلماي عاملين زاهدين و صاحب کرامات و مقامات و قابل خلافت و رياست عامه بودند هر چند که بظاهر براي ايشان ميسر نشد و اخبار وارده بر اينکه بودن ائمه از ذريه حضرت حسين عوض شهادت آن بزرگوار است فوق حد احصاء و خارج از حيز استقصاء است چنانچه بر مراجعين بکتب مزار و مراثي هويدا و آشکار است انتهي جهه چهارم از رد کلام ابن حجر اينست که آنچه گفت که در بودن مهدي از فرزندان حسين حجتي نيست براي اماميه که بايد مهدي پسر امام حسن عسکري باشد بلکه بودنش از فرزندان حسين استدلال نموده اند براي رد قول آنانکه گفته اند حضرت مهدي از اولاد عباس يا از اولاد امام حسن است که چون در مقام تعيين شخص آن جناب بر ايند که پدرش حضرت عسکري است از اينجهت آسوده باشند و حاشا که علماي اماميه به ادله بي پا متمسک

شوند يا ايشان را بانها حاجت افتد و اگر ابن حجر در اين نسبت خود راستگو و صادق است چرا آن را نسبت بقائلي و يا استناد بکتابي نداد و گوينده و نويسنده آن را معرفي نکرد

صفحه : ٥

کار پاکان را قياس از خود مگير بلي اينکارها شغل ايشان است که بهر چيزي پا متمسک شوند و او را دليل از براي مدعاي خود قرار دهند انتهي.

صبيحه ٠٤

بعد از اينکه معلوم شد بطلان قول آنانکه حضرت مهدي را از فرزندان عباس و يا فرزند اميرالمومنين که محمد بن الحنفيه است و يا از فرزندان امام حسن مجتبي ميدانند پس ثابت ميگردد بودن آن سرور از فرزندان جناب امام حسين عليه السلام و اينقول چنانکه گذشت مذهب تمامه اماميه و بيشتر سائر فرق شيعه و جماعتي از اهل سنت است که در شخص مهدي نيزموافقند با اماميه و مستند ايشان نصوص متواتره از حضرت رسول و ائمه طاهرين از اباء آن بزرگوار است که آن سرور را بحسب و نسب و نعوت و شمائل معرفي نموده چنانچه آنها در کتب احاديث و اخبار سيما در کتب مولفه در غيبت آن بزرگوار کالنارعلي المنار بر مراجعين واضح و آشکار است و ما شطر و افري از آنها را در بساط او دويم از اينکتاب ذکر نموديم علاوه بر اينکهاين اخبار محفوفند بقرائن قطيعه که اگر منضم شود بخبر واحد هر آينه دليل قطعي بر مدعي ميگردد فضلا از آنضمام آنها باين خبر متواتره چه آنکه اين اخبار و مضامين آنها که از رسول خدا و ائمه خارجي واقع شده چون قول ايشان که او را غيبتي است طولاني و آنکه مردم در زمان غيبت او در شک و ريب خواهند بود از وجود و حيات او و چون آنکه او امام نهم از فرزندان حسين است و چون تعيين اباء طاهرين او واحد ابعد واحد و چون بيان علامات کثيره که همه علامات ظهور آن بزرگوار هستند چنانچه در کتب مبسوطه غيبت همه را ثبت و ضبط نموده اند و اغلب آنها بتحقق و وقوع رسيده چنانچه ما نيز در بساط پنجم از اين کتاب جمله کثيره از آنها را نقل خواهيم نمود و با اين قرائن قطعيه منضمه باين اخبار چگونه شبهه اينکه آن بزرگوار از فرزندان امام حسين نباشد تطرق خواهد يافت و اين ناچيز از باب تيمن و تبرک در آخر اين صبيحه يکي از آن اخبار را از طريق عامه که اثبت در الزام آنها است نقل مينمايم يوسف بن يحيي السلمي در کتاب عقد الدرر بنابر آنچه در نجم ثاقب است روايه کرده از امام ابو عبدالله نعيم بن حماددر کتاب فتن از اعمش از ابي و ابل که گفت نظر کرد علي بسوي حسين پس فرمود بدرستيکه اين پسر من سيد است چنانچه پيغمبر او را ناميده و زود استکه بيرون بيايد از صلب او مرديکه باسم پيغمبر شما باشد پرکند زمين را از عدل و داد چنانچه پرشده باشد از ظلم و جور اللهم عجل فرجه الشريف.

صبيحه ٠٥

بدانکه از جمله اختلافات راجعه بامام عصر و ناموس دهر اختلاف در اسم پدر بزرگوار آن سرور است اما طائفه اماميه پس مذهب ايشان معلوم است در اسم پدر آن حضرت چه مطابق نصوص خاصه از رسول خدا و ساير ائمه هدي که امامت ايشان ثابت و قولشان در محل خود حجت شده پدر آن حضرت حسن بن علي بن محمد بن علي الرضا سلام الله عليهم است و اخبار عامه نيز روايت کنند که رسول خدا فرمود مهدي همنام من است و در بعضي با اين زيادتي که هم کينه من است و اما جماعتي از اهل سنت بر اين رفته اند که اسم پدر آن حضرت اسم پدرحضرت رسول خدا است که عبدالله باشد و از جمله ابن حجر در صواعق است چه آنکه بعد از کلام سابق که حجتي نيست در آن براي رافضه گمان کردند الخ گفته زيرا که از چيزهائيکه رد ميکند ايشان را خبري استکه بصحت پيوسته که اسم پدر مهدي موافق است با اسم پدر پيغمبر و اسم والد محمد الحجه موافق نيست با اسم والد پيغمبر و نيز از جهالات و مجازفات رافضه شمرده که ايشان گمان ميکنند که روايت بودن اسم پدر اواسم پدر حضرت رسول و هم است و جواب از مستند ايشان بچند وجه است وجه اول آنست که در تمام اخبار نبويه اماميه که اخبار فرمودند رسول خدا صلي الله عليه و آله از آمدن مهدي اين زيادي تير آن دارد بلکه در بعضي از آنها مذکور است فقط بعد از آنکه فرموده اسم او اسم من است اين عبارت که کنيه او کنيه من است و نيز در معظم اخبار اهل سنت هم اين زيادي نيست اگر چه صاحب کشف الغمه فرموده که اين فقره از حديث که اسم ابي باشد در اخبار علماء شيعه و در کتب ايشان مذکور نيست بلکه اين روايت از روايات عاميه است و عامه منفردند در نقل اين فقره از حديث و از کلامش چنين معلوم ميشود که نوع محدثين و رواه عامه اين زيادي را در اين خبر مثبت دارندوليکن نه چنين است چنانچه بر متتبعين در کتب صحاح و مسانيد ايشان اين مطلب واضح است و بتصريح گنجي شافعي اين زيادي و اسم ابيه اسم ابي را زائده بن ابي الرقاد باهلي زياده کرده که در تذهيب الکمال از بخاري نقل نموده که او منکر الحديث ميباشد و گنجي مزبور تنصيص نموده که شغل او بود که در احاديث زياد ميگردد و اين مطلب را در نهايه توضيح در کتاب بيان خود بيان نموده بعد از ذکر خبري باسناد خوداز سنن ابي داود سليمان بن اشعث نجستاني که يکي از صحاح سته ايشان است از مسدد از يحيي بن سعيد از شعبان از عاصم از زر بن حبيش از عبدالله يعني ابن مسعود از رسول خدا که فرمود نميرود دنيا تا اينکه مالک شود عرب را مردي از اهلبيت من که موافقت دارد اسم او اسم مرا آنگاه گفته که اين خبر را حافظ ابوالحسن محمد بن حسين بن ابراهيم بن عاصم ابري در کتاب مناقب شافعي ذکر نموده و گفته که زائده زياد کرده در روايت

خود که اگر نماند در دنيا مگر يکروز هر آينه طولاني ميکند خداوند آن روز را تا اينکه مبعوث فرمايد خداوند مردي از اهلبيت مرا که موافقت کند اسم او اسم مرا و اسم پدر او اسم پدر مرا پرميکند زمين را از عدل و داد چنانچه پرشده باشد از ظلم و جور پس گنجي بعد از نقل اين خبر گفته که ترمذي اين حديث و راويان آن گفته جميع ايشان يعني راويان روايت کردند اين خبر را باين نحو که اسم او اسم من است مگر طريقيکه در رسيده از عبيدالله موسي از زائده از عاصم که در ميان اين جماعت گفته که اسم پدر او اسم پدر من است و شک نميکند هيچ کسي که اين زياده اعتباري بان نيست با اجماع اينهمه ائمه برخلاف آن تمام شد کلام گنجي ملخص الکلام في هذا المقام علامه نوري در نجم ثاقب بعد از اينکه کلام گنجي را بطوله و تفصيله درباره اين خبر و رواه آن نقل نموده فرموده استکه ملخص آنکه سند اين خبر منتهي ميشود بعبدالله بن مسعود که از اعيان صحابه است و از او روايه کرده زربن حبيش که از فضلاي اصحاب اميرالمومنين است و از او روايت کرده عاصم بن ابي النجود که يکي از قراء سبعه معروفه است و از عاصم متجاوز از سي نفر روايت کرده اند آن را که در ميان ايشان است معروفين از مهره و محدثين متقنين نزد ايشان بلکه بعضي نزد ما نيز مثل اعمش و ابوسفيان و ابوبکر بن عياش و امثال اينها که درسلسله طرق اين خبر واقعند و چگونه عاقل روا دارد که اين زيادتي از قلم همه اينهاافتاده باشد و يا عمدا آن را اسقاط کرده باشند

صفحه : ٦

يا عاصم آن زيادتي را مخصوصا بزائده گفته باشد نه باين جماعت و الحق جاي اين دارد که ابن حجر و همراهانش در استنادشان باين خبر با اين زيادتي که حالش اين است از خجالت و شرمساري سر بزير افکنند و يا در حجر جانوري خود را پنهان کنند که راضي بتخطئه همه اين ائمه احاديث شده و زائده را که بنص گنجي شافعي زياد کردن دراحاديث رسمش بوده بر همه آنها مقدم بدارند محض اينکه ايراد سخيفي بر اماميه کرده باشند کلام منقول عن فصل الخطاب مويد لما نقل في الباب و از خواجه محمد پارسا نقل کرده اند که در حاشيه کتاب فصل الخطاب خود بعد از ذکر اين خبر زائده در متن گفته که اهلبيت تصحيح نميکنند اين حديث را بجهت آنکه ثابت شده در نزد ايشان از اسم خود مهدي و اسم پدرش و جمهور اهل سنت نقل کرده اند که زائده زياد ميگردد در احاديث و ذکر کرده امام حافظ ابوحاتم بستي در کتاب مجروحين از محدثين زائده مولي عثمان روايت کرده از او ابو زياد حديث او منکر است قطعا و او مدني است به او احتجاج نميشود کرد اگر موافق باشد باثقات پس چگونه اگر منفرد باشد در نقل و زائده بن ابي الرقاد باهلي از اهل بصره روايت ميکند منکرات از مشهورات را احتجاج نبايد کرد بخبر او و نبايد نوشت مگر براي اعتبار پس مکشوف شد براي هر بصير که دراين زيادتي که اسم ابيه اسم ابي

باشد و مختص بنقل زائده است حجتي براي احدي نباشد خصو الله را دو اسم است يکي عبدالله چنانکه در آنکتاب در جدول حالات آن حضرت اول اين اسم را ذکر نموده و ديگري حسن پس بنابراين خلاف مرتفع است کمالا يخفي بلکه از علماء عامه است که در نجم ثاقب آنها را از معتقدين بامام عصر برحسب تصريحات خودشان دانسته و عبارت او در اين مقام اينست که چون وقت ظهور امام مهدي سيد محمد بن عبدالله ابوالقاسم شود الخ فارجع و همچنين صاحب تفسير اسرار الفاتحه ملا معين هروي در آنکتاب ذکر نموده که اول از علامات قيامت خروج مهدي است و از براي آن سرور چندين علائم و مشخصات ذکر نموده که از جمله آنست که ميگويد نام وي مهدي و نام پدرش عبدالله و کنيه اش ابوالقاسم باشد الخ فارجع وجه سيم آنست که تصرف در ظاهر آن نموده محض جمع ميان او و اخبار متواتره ديگر و بگوئيم باينکه مراد از آب جد باشد چنانچه در قران مکرر آب بر جد اطلاق شده و پدر گفته شده و مراد از آن جداست مثل قوله تعالي مله ابيکم ابراهيم و جناب يوسف فرموده و اتبعت مله ابائي ابراهيم و اسحق و فرزندان يعقوب بپدر خود ميگويند نعبد الهک و له ابائک ابراهيم و اسمعيل و اسحق و در اخبار شب معراج وارد شده که جبرئيل بحضرت رسول در وقت ديدن او ابراهيم را عرض کرد هذا ابوک ابراهيم و مراد از پدر در اينجا چنانچه محمد بن طلحه شافعي و گنجي گفته اند حضرت امام حسين باشد و مراد از اسم کنيه باشد چون کنيه آن حضرت ابو عبدالله بود و بجهت مقابل بودن آن با اسم خود آن را نيز اسم گفتند پس معني اين زيادتي در اينهنگام اين ميشود که کنيه جد او که حسين است اسم پدر من است يعني ابو عبدالله است و اطلاق اسم بر کنيه شايع است چنانچه بخاري و مسلم هر دو در صحيح خود روايت کرده اند از سهل ساعدي که از علي عليه السلام روايت کرده که رسول خدا او را ابوتراب نام نهاد و هيچ اسمي محبوبتر از اين اسم نزد او نبود پس اطلاق اسم بر ابوتراب شده است و حال آنکه او کنيه است و در اشعارعرب هم که در مقام احتجاج استشهاد بشعر آنها ميجويند اين اطلاق نيز يافت ميشود وجه چهارم آنست که بگوئيم بعد از اينکه ثابت شد اطلاق اسم بر کنيه مراد از لفظ دواسميکه در اين زيادتي است کنيه است يعني کنيه پدر مهدي که ابو محمد است موافق است با کنيه پدر من زيرا که کنيه والد ماجد حضرت رسول مختار بنابر تصريح صاحب ضياء العالمين هم ابو محمد است وجه پنجم آنست که بگوئيم چنانکه گنجي شافعي احتمال داده شايد در اين زيادتي تصحيفي شده باشد و در اصل چنين بوده که و اسم ابيه اسم ابني يعني و اسم پدر مهدي اسم پسر من است يعني حسن عليه السلام پس ابني بابي اشتباه شده و خبر را تصحيف کردند و واجب است عمل بر اين بجهت جمع بين روايات تمام شد ترجمه کلام گنجي و صواب در جواب همان حمل نمودن آن زيادتي است بر جعل و وضع زائده کمالا يخفي علي اولي الالباب و الافئده.

صبيحه ٠٦

در کتاب شجره الاولياء آورده که فاصله ميان حضرت حجت منتظر تا آدم ابوا البشر از ابا پنجاه و يک است هفده رکعت فرائض و هفده رکعت سنن و هيفده رکعت نوافل و اين دو عدد در اين دو چيزمطابق بلکه ماخوذ است از عدد حروف اين اسماء مقدسه که حمد علي فاطمه حسن و حسين علي محمد جعفر موسي علي محمد علي حسن محمد باشند چه آنکه عدد حروف اين اسامي مقدسه نيز پنجاه و يکحرف است و الله اللهم للصواب و اليه حسن الماب.

صبيحه ٠٧

بدانکه در ميان علماءفريقين اختلافي نيست که مادر حضرت حجه بن الحسن کنيز بوده است اگر چه در اسم آن اختلاف است شيخ مفيد که از اعاظم خاصه است در ارشاد فرموده که مولد آن حضرت در شب نيمه شعبان سال دويست وپنجاه و پنجم بوده و مادرش کنيزي است نرجس نام و ابن خشاب که از بزرگان علماء عامه است بنابر آنچه از او در کشف الغمه نقل نموده گفته است که مادر مهدي موعود کنيزي است صيقل نام و ابوبکر دراع گفته که در روايه ديگر نام مادرش حکيمه است و در روايت سيمين نرجس و بعضي گفته اند سوسن است و عبارات غير اينها درباره والد ماجده آن بزرگوار بر همين منوال است چنانچه در بساط دويم سمت تحرير يافت تدقيق فيه تطبيق بدانکه مادر موهبت شانزدهم ازو ميض دويم از نور سيم از جلد دويم از کتاب ملقب بانوار المواهب که خود آن مجلد مسمي باليد البيضاء في نکت اخبار مناقب الزهراء است مکاشفه از يوحناي لا هوتي که از اعاظم حواريين حضرت عيسي است و نصاري درباره او نهايه اعتقاد را دارند و او را يوحناي لا هوتي نامند و صاحب مکاسفات دانند نقل نموده ايم و در آنجا ذکر کرده ايم که صاحب ميزان الموازين که رد بر نصاري است آن مکاشفه را تطبيق بر والده ماجده حضرت بقيه الله نموده خوش داشتم که آن مکاشفه را با تطبيق آن دانشمند در اين وجيزه سودمند تتميما للفائده و تعميما للعائده نقل نمائيم

صفحه : ٧

پس ميگويم که در باب دوازدهم از مکاشفات يوحناي مذکور استکه و علامتي عظيم در آسمان ظاهر شد زني خورشيد را در برکرد و ماه زير پايش و بر سرش تاجي از دوازده ستاره حامل بود از درد زه و عذاب زادن فرياد برمياورد و علامتي ديگر در آسمان پديد آمد که اينک اژدهاي بزرگ سرخ فام که او را هفت سر و ده شاخ بود و بر سرهايش هفت افسر و دمش ثلث کواکب آسمان را کشيده آنها را بر زمين ريخت و اژدها پيش اين زن که ميزايد ميايستد تا چون بزايد فرزند او را

ببلعد پس زائيد فرزند نرنيه را که همه امتهاي زمين را بعصاي آهنين حکمراني خواهد کرد و فرزندش بسوي خداي و تخت او ربوده شد تمام شد بيان مکاشفه مزبوره و آن دانشمند در تطبيق اين را بر والده ماجده حضرت حجه بن الحسن چنين فرموده است که بلا شبهه اين مکاشفه بر فرض صحت نسبت بامور آينده بوده است نه گذشته و از زمان يوحنا ببعده بعض فقرات اين مکاشفه بر احدي جز حضرت حجه بن الحسن راست نيايد و آنچه که در نظر قاصر اين عبد خاطي ء در کشف از مکاشفه مزبوره ميرسد اينتسکه آن زن مادر والاکهر حضرت ولي عصر ميباشد خورشيد حضرت امام حسن عسکري است و تاج عبارت از تاج شرف و افتخار است و دوازده ستاره که زينت بخش آن تاجند وجود مبارک خاتم انبياء و صديقه کبري و ده امامند و ماه که در زير پاي آن زن واقع شده جناب حکيمه خواتون عمه حضرت عسکري است که قابله حضرت حجه بوده و پس از دانستن اينکه نررجس خواتون مادر حضرت حجه باقيه الهيه است او را سيدتي خطاب ميفرموده و آن فرزند نرنيه که همه امتها را بعصاي آهنين حکمراني خواهد کرد اعليحضرت حجه بن الحسن ميباشد که بحکم يبلغ سلطانه المشرق و المغرب و بمصدقه و مبشره متواتره يملا الارض قسطا و عدلا همه امتها را بعصا و سلطنت الهيه حکمراني خواهد کرد و اين فقره را جز حضرت مهدي موعود باتفاق اهل اسلام مصداقي نباشد و نصاري هم نتوانند فرزند متولد را حمل بر مسيح نمايند چه اين مکاشفه علي الفرض سالها بعد از ولادت عيسي واقع شده و آن اژدها سلطنت باطله بني عباس باشد که معتمد و معتضد عباسي اژدها صفت دهان ظلم و بيداد را براي هلاکت آن مولود مسعود همي باز داشتندي و فرعون وار قابله و جواسيس بر حرم محترم حضرت عسکري برگماشتندي تا چون آن نورر مکلم طور تجلي ظهور کند با تلاف و اعدام آن نفس قدسيه الهيه مبادرت جويند چنانچه در اخبار متظافر اين معني ورود يافته و سرخ فام بودن اژدها اشارت بخونريزي و سفاکي آن سلطنت جائره است و هفت سر و ده شاخ و هفت افسر داشتن اشاره بمراتب سه گانه سلاطين بني عباس است در شرف و قدرت وسلطنت که طبقه اولي از آنها بمنزله افسر بودند و طبقه ثانيه مانند سر و طبقه ثالثه مانند شاخ و نقصان اين عدد از اعداد سلاطين بني عباس منافي نيست چه بعضي از آنها در حقيقت سلطنتي نداشتند و مغلوب و مقهور بودند فقط نام خلافت براي آنهامانده بود و نظر بهمين نکته امير در خطبه لولوه بيست و چهار نفر از آنها را در عداد سلاطين اين سلسله شمرده و فرو ريختن دم اژدها ثلث ستاره آسمان را بر زمين اشاره باستيلاء سلطنت بني عباس است در ثلث معموره زمين و افکندن سلاطين و اعزه را از آسمان عزت و شرف بر زمين ذلت و مسکنت و دلاله بقره بعد بر بودن آن اژدها شيطان منافات ندارد با آنچه ما گفتيم چه بني عباس هم مظاهر شيطان بودند چنانچه اشارت بدينمعني است زن بسوي خدا اشاره است بدست

نيافتن دشمن و محفوظ ماندن آن مولود در کنف حرز خداوند پر هويدا است انطباق اين فقرات بر حجه بن الحسن بلکه مصداقي جز آن حضرت نداشتن چه پس از حضرت موسي در حق هيچ مولود اين ادعا نشده که دشمن براي هلاکتش انتظار ولادتش را برده باشد جز حضرت حجت فرجه الشريف.

در بيان اختلافات در شخص حضرت حجة

در بيان اختلافات در تعيين شخص حضرت حجه منتظر که او کدامين يک از افراد بشر است و در آنچند صبيحه است.

صبيحه ٠١

بدانکه از جمله اختلافات راجعه بحضرت بقيه الله اختلاف در تعيين شخص شريف و عنصر لطيف آن بزرگوار است و آنچه را از اقوال که در اين مقام قابل نقل باشد و اين داعي استقصاء نموده چند قول است اول قول کيسانيه که فرقه از ايشان محمد بن الحنفيه را مهدي ميدانند و فرقه پسر او ابو هاشم عبدالله و طائفه عبدالله بن معويه بن عبدالله بن جعفر بن ابيطالب را دويم مغيريه که اصحاب مغيره بن سعيد هستند که آن ملعون بعد از وفات حضرت باقر مذهبي اختراع نمود و محمد بن عبدالله بن حسن بن حسن بن علي بن ابيطالب را مهدي ميدانست بجهت همان خبر زائده که گذشت و ايشان ميگويند که محمد مذکور نمرده و او زنده و مقيم است در کوه رضوي در کوهيکه او را علميه مينامند و آن کوهي است در راه مکه در حد حاجز از طرف چپ آنکه از مدينه بمکه ميرود و آن کوه بزرگي است و در آنجا هست تا خروج کند و کفايت است در رد آنها اينکه محمد مزبور در مدينه خروج کند و همانجا کشته گرديد بنابرآنچه در کتب سير و تواريخ است سيم ناو و سيه که منکر فوت حضرت صادق شدند و آن جناب را مهدي موعود ميدانند چهارم اسمعيليه خالصه که منکر فوت اسمعيل پسر حضرت صادق شدند و او را بعد از امام صادق امام حي و مهدي قائم ميدانند پنجم مبارکيه که فرقه ايست از اسمعيليه و ايشان ميگويند بعد از پيغمبر هفت امام بيشتر نيست اميرالمومنين که امام و پيغمبر است و حسن و حسين و علي بن الحسين و محمد بن علي و جعفر بن محمد و محمد بن اسمعيل بن جعفر که امام عالم و پيغمبر و مهدي است و ميگويند معني قائم اينست که او مبعوث ميشود برسالت و شريعت تازه که نسخ ميکند بان شريعت محمد صلي الله عليه و آله را ششم واقفيه که ميگويندحضرت موسي بن جعفر قائم و مهدي موعود است ولکن بعضي از ايشان معترفند بوفات آن جناب و ميگويند زنده ميشود و عالم را مسخر ميکند و بعضي ميگويند از حبس سندي بن

شاهک بيرون آمد در ميان روز و کسي او را نديد و اصحاب هرون مشتبه کردند بر مردم که مرده و حال آنکه نمرده و غائب شده است هفتم محمديه که بعد از حضرت هادي پسرش سيد جليل سيد محمد را که در حيات آن حضرت وفات يافت و او را در هشت فرسنگي سامرا نزديک بقريه بلد دفن نمودند و مزار او در آنجا معروف و مشهور و کالنور علي الطور است امام ميدانند و ميگويند او نمرده و زنده است و او است قائم مهدي در نجم ثاقب است که سيد محمد مذکور از اجله سادات و صاحب کرامات متواترت حتي نزد اهل سنت و اعراب باديه که بغايت از او احترام ميکنند و از آن جناب ميترسند و هرگز قسم دروغ باو نميخورند و پيوسته از اطراف براي او نذور ميبرند بلکه غالب دعاوي در سامره و اطراف آن بقسم باو است و مکرر ديديم که چون بناي قسم شد منکر مال را بصاحبش رسانيد و از خوردن قسم دروغ صدمه خوردند و در اين ايام توقف سامره چند کرامت باهره از او ديده شد و بعضي از علماء بناي جمع آنها و نوشتن رساله در فضل او را دارند و فقهم الله تعالي اين ناچيز مولف اين وجيزه کرامتي از آن بزرگوار

صفحه : ٨

در گلزار اکبري در گلشنيکه منعقد از براي کرامات امام زاده گان معروف است نقل نموده ام هر که طالب باشد بانکتاب رجوع نمايد که در سنه هزار و سي صد و پنجاه و دو در تبريز بطبع رسيده و همچنين آن کرامت را هم در کتاب بنيان رفيع في حالات خواجه ربيع که مبسوم و مطبوع است نقل نموده ام هشتم عسکريه که امام حسن عسکري راقائم غائب ميدانند وايشان دو فرقه اند فرقه ميگويند که آن حضرت نمرده و زنده و غائب است و فرقه گويند که آن حضرت وفات کرده و بعد از آن زنده شده و مستند اين جماعت چنانچه در نجم ثاقب فرموده يا خبر ضعيفي استکه خود منفردند در نقل آن يا خبر معتبريکه ابدا دلالت ندارد بر مقصود ايشان يا تاويلي در اخبار معتبره است بي شاهد و برهان و يا حد سي و تخميني استکه تجاوز نکند ازو هم و گمان و چگونه روا دارد عاقلي که چنين مطلب بزرگي را و منصب عظيمي را براي شخصي ثابت کند که زمام دين و جان و عرض و مال تمام عباد بدست او باشد و تواند از عهده حفظ و حراست و تکميل و قوت آن برآيد بخبري ضعيف و مستندي سخفيف هر چند که معارض و منافي براي او نباشد اين بود زبده اقوال مختلفه و امهات اراء سخيفه و عمده مذاهب غريبه که در ميان فرق شيعه غير اثني عشريه است از سابق زمان که بحمدالله جمله بلکه بيشتر از آنها منقرض شدند چنانچه اقوال ديگري که در اين جزء از زمان در تعيين شخص آن بزرگوار حادث شده است که او مردي شيرازي و يا شخصي است سوداني و يا هيکلي است هندي و غير اينها هم بحمدالله و المنه کذب و دروغ آنها بر تمامت عالميان مبرهن ومکشوف گرديده است و نماند در مقام مگر قول نهم که قول طائفه محقه و فرقه ناجيه وعصابه مهتديه اماميه اثني عشريه ايدهم الله تعالي استکه

بحسب نصوص متواتره از حضرت رسول و اميرالمومنين و سائر ائمه دين صلوات الله عليهم اجمعين چنانکه در مسفورات احاديث و مزبورات اخبار وارد شده و ثابت گرديده که آن بزرگوار خلف صالح حضرت عسکري و حجه بن الحسن عليهما السلام است و او است مهدي موعود و قائم منتظر و غائب از انظار و سائر در افطار و آن جناب استکه از همه امامان سابق بر آن بزرگوار تصريح باسم و وصف و شمائل و غيبت آن جناب شده است پيش از ولادتش و در کتب معتبره ثقات اصحاب آن بزرگواران ثبت شده که جمله از آنها تا حال موجود و بنحويکه اخبار نمودند و وصف کردند آن سرور را خلق کثيري ديدند و اسم و نسب و وصف و شمائل او را مطابق يافتند در آن وجود مقدس و موافق ديدند در آن هيکل شريف پس براي عاقل منصف ريبه و شکي نماند در بودن اين وجود مسعود آن مهدي موعود چنانچه از ذکر حضرت رسول و بيان شمائل آن بزرگوار در کتب سماويه منصفين اهل کتاب از يهود و نصاري بمجرد ديدن و منطبق کردن اسلام آوردند با آنکه خصوصيات و اسباب تعريف در آنجا و در نزد آنها بمراتب کمتر بود از آنچه که در اينجا از اسباب تعريف و خصوصيات موجود است چه عمده طول عهد پيغمبران بود در آنجا و قرب عهد رسول خدا و اوصيائش صلوات الله عليهم در اينجا که بيشتر آنچه که فرمودند محفوظ ماند حتي اينکه نقل کرده آن را جمله از مخالفين ما و از کسانيکه در ميان عامه از اساطين مذاهب ايشان محسوبند آنها را در صحاح و مسانيد خود نقل نموده اند چنانچه استادنا المحدث النوري در نجم ثاقب سي خبر از طرق ايشان و چهل خبر از طرق خاصه در باب پنجم آن کتاب نقل فرموده که ما آنها را در بساط اول از اينکتاب نقل نموديم با اخبار کثيره ديگر که همگي نص بر اين مدعي است که حجه بن الحسن العسکري آن مهدي موعودي استکه پيغمبر و اميرالمومنين و باقي ائمه دين خبر از آن داده و او را معرفي نموده اند و بيست نفر از اکابر و اعيان علماء عامه را که هر کدام رکني رکين در آن مذهب هستند اسم برده و آنها را از کتب معتبره خود ايشان ترجمه وبيان جلالت و نبالت شان فرموده که آنها هم با خاصه در اين مدعي هم مذهب و هم عقيده اند چنانچه در کتاب کشف الاستار خود چهل نفر از ايشان را ذکر نموده که با اماميه در بودن اين وجود مسعود يعني حجه بن الحسن همان مهدي موعود هم عقيده اند که ما ايشان را در بساط دويم از اينکتاب معرفي نموده يا تنويه باسامي آنها و اشاره بعلو مقامشان در نزد آن جماعت و اگر از اهل سنت هم بخواهند در آن دو کتاب و يا ببساط دويم از اينکتاب نظر اندازند و باقوال بزرگان خود عنايتي ورزند تا آنکه در مقام طعن و ايراد بر طائفه اثني عشريه لا محاله از علما و محدثين و اهل کشف و يقين و اقطاب روي زمين خود که عباراتشان در آن دو کتاب که هر دو طبع شده ومنتشر اند نقل گرديده شرم کنند و خجاله کشند با آنکه در اين مقام در مقابل اثني عشريه چيزي ندارند جز اظهار ندانستن و معلوم نبودن و بعضي استبعادات و شبهات که بعضي ذکر شد و بعضي ديگر با

جوابهاي آنها در صبيحه هاي آيته خواهند آمد و راهي و طريقي از راي نفي دعواي طائفه اماميه اثني عشريه ايدهم الله تعالي ندارند جز جزا فکوئي و بي انصافي و اظهار تعصب و عناد و سلوک طريق اعتساف و لجاج و الا امراوضح از اين است که محتاج بتجشم استدلال و مبتني بر بيان قيل او يقال باشد بلي ومن لم يجعل الله له نورا فماله من نور.

صبيحه ٠٢

بدانکه از جمله اخبار عاميه که صريح در مدعاي اماميه است از بودن حضرت حجه بن الحسن العسکري همان مهدي موعود که صادقين عليهم السلام خبر از آن داده اند خبري استکه آن را سيد جمال الدين عطاء الله بن سيد غياث الدين فضل الله بن سيد عبدالرحمن محدث معروف در کتاب روضه الاحباب خود نقل نموده و استادنا المحدث النوري در باب پنجم نجم ثاقب آن را خبر بيست و دويم از سي خبريکه از طرق عامه در تعيين شخص مهدي موعود وارد شده قرار داده است محدث مزبور اعني صاحب روضه الاحباب بعد از ذکر اختلاف در آن جناب و تطبيق اخبار صحاح و مسانيد کتب اهل سنت را در حق مهدي که اماميه ميگويند روايت کرده از جابر بن يزيد جعفي که گفت شنيدم از جابر بن عبدالله انصاري که ميگفت که چون ايزد تعالي نازل گردانيد بر پيغمبر خود اين آيه را يا ايها الذين امنوا اطيعوا الله و اطيعوا الرسول و اولي الامر منکم گفتم يا رسول الله ميشناسيم ما خدا و رسول او را پس کيستند اصحاب امر که خداي تعالي اطاعت ايشان را قرين ساخته است بطاعت تو پس رسول خدا فرمود ايشان خلفاء منند بعد از من اول ايشان علي بن ابيطالب است آنگاه حسن آنگاه حسين آنگاه علي بن الحسين آنگاه محمد بن علي معروف در توريه بباقر و زود است که درک ميکني او را اي جابر پس هرگاه ملاقات کردي او را از من سلام بوي برسان آنگاه صادق جعفر بن محمد آنگاه موسي بن جعفر آنگاه علي بن موسي آنگاه محمد بن علي آنگاه علي بن محمد آنگاه حسن بن علي آنگاه حجه الله در زمين او و بقيه الله در ميان بندگانش محمد بن حسن بن علي اين کسي استکه فتح ميکند خداوند عز و جل بر دست او مشارق زمين و مغارب آن را و اين کسي استکه غيبت ميکند از شيعه و اولياي خود غيبتي که ثابت نميکند در آن در قول بامامت او مگر آنکه از موده خدايتعالي دل او را براي ايمان جابر گويد گفتم يا رسول الله آيا درغيبت امام عليه السلام شيعيان او انتفاع يابند

صفحه : ٩

فرمود آري قسم بانکه مبعوث فرموده مرا به پيغمبري که ايشان استضائه کنند بنور اوو منتفع شوند بولايه او مثل انتفاع مردم بافتاب هر چند که ابر او را بالا گيرد اي جابر اين از اسرار مکنونه الهي است پس پنهان دار آن را مگر از کسيکه اهل آن باشد اين ناچيز گويد که نقل اين خبر با

اينکه در بساط اول ذکر شده از براي اينست که چون بناي اين عجالته بر بيان نکت و دقايق است نه بر نقل اخبار محض پس توطئه از براي جواب از دو اشکال است که بر اين اخبار عاميه متطرق ميشود در مقام استدلال اماميه بانها اشکال اول آنست که بعضي از اين اخبار که از طرق عامه در تعيين آن بزرگوار وارد شده است اگر چه صراحه در مدعي و مطابق با دعواي اثني عشريه است مثل خبر مذکور و اما بعضي ديگر از آنها چندان وضوحي بر مدعاي آنها ندارد چنانچه بر ناظر بر آنها مخفي نيست پس در قبال خصم نشايد که تمسک بانها نمود و جواب از آن اينست که مسلم داريم که بعضي از آنها صراحه در مدعي ما ندارند ولکن مضمون آن مطابق نميشود مگر با مذهب اماميه اثني عشريه پس ضرري ندارد در داخل نمودن آنها را در سلک اخبار منصوصه و لا محاله مويد و متقوي آنها خواهد بوداگر چه ما را کافي است در اين مقام کمتر از آن زيرا که خصم را چاره نيست از قبول کردن خبر معتبر در نزد خودشان که معارضي ندارد چه جاي آنکه علاوه بر نداشتن معارضي مويداند باخبار متواتره از طرق اماميه بلکه در صورت معارضه نيز مقدم باشدچه مضمون آن متفق عليه باشد که در وقت مخاصمه لا محاله مرجع متفق عليه است و خبريکه خصم بنقل آن منفرد باشد نتوانند در آن مقام آن را بيرون آورد و مستند قرار داد زيرا که آن در نزد طرف مقابلش حجت نيست با آنکه در اين مقام بحمدالله والمنه معارضه بالکليه مفقود است اشکال دوم آنست که بعضي از آن اخبار وارده در طرق عامه را شما طائفه اماميه از کتب علماء خودتان نقل مينمائيد که ايشان از کتب عامه نقل نموده مثل اخباريکه در اثبات اين مدعي که مهدي موعود همان شخص مسعود حجه بن الحسن است مثلا از مناقب ابن شهرآشوب که از اساطين علماء خود شماها است نقل نموده ايد و اين چندان حجيتي بر خصم ندارد و جواب از آن اينست که شبهه نيست در صحت نقل اين بزرگواران از علماء اماميه آن اخبار را در کتب خود چه علاوه بر علو مقام تقوي و صدق و ديانت و امانتيکه داشته اند غالب در ازمنه سالفه و در وقت تاليف آن کتب که اين اخبار را در آنها درج کرده و نسبت بکتب و علماء عامه داده اند مقهور و مغلوب آن جماعت بوده اند بملاحظه سلاطين وقت که عامي بودند پس عادت ممکن نيست که خبري از کتاب ل متبع در کتب تراجم عامه اينمطلب بسي واضح و روشن است.

صبيحه ٠٣

بدانکه از جمله اشکالات در اين مقام انستکه بسا هست که توهم رود که اينجماعت عامه با نقل اين اخبار صريحه در مذهب اماميه اثني عشريه چگونه لي وطرق ايشان امامند و به مفاد آن اخبار هم ايشانرا امام ميدانند و اولاد رسول مختار ميشمارند چيزي نگيرند و بايشان اقتدا نکنند و استادنا المحدث النوري نور الله مرقده در نجم ثاقب بعد از نقل آن سي خبر از طرق عامه را که در

سابق اشاره نموديم اين اشکال را عنوان نموده و در مقام جواب از آن چنين فرموده است که اکابر علما عامه در اين مقام و نظائر آن چند مسلک پيش گرفتند که راه خيال استدلال باين اخبار و دلالت کردن آنهابر مذهب اماميه را بر ديگران مسدود کردند اول تضعيف اسانيد آن اخبار و نسبت بعضي از رواه خود را بوضع حديث و کذب و تدليس و تشيع حتي مشهورين از محدثين خود را که مملو است کتب ايشان از اخبار آنها گاهي اين نسبت را باو ميدهند پس ده نفر از بزرگان آنها را اسم برده که خود علماء عامه ايشان را نسبت بکذب و وضع و امثال اينها داده ايد به اين ترتيب (ا) ابو مطيع حکم بن عبدالله بلخي فقيه صاحب ابو حنيفه که ذهبي او را در ميزان علامه کبير گفته و ابو حاتم او را مرجي کذاب دانسته و جوزقاني ميگويد حديث وضع ميکرد وابن جوزي نيز او را وضاع ميداند و احمدبن حنبل گفته که سزاوار نيست کسي چيزي از او روايت کند ب ذوالنون مصري که از اکابر صوفيه ايشان است ابو جوزي او را بوضع حديث متهم نموده و جوزقاني او را وضاع دانسته چنانچه در مختصر تنزيه الشريعه گفته ج احمد بن صالح که ذهبي در ميزان گفته او حافظ ثبت و يکي از اعلام بود و ديگران نيز مدح کردند و ابو داود ميگويد نه ثقه بود و نه مامون و يحيي بن معين ميگويد کذاب بود د محمد عمر واقدي که او را عالم دهر و امين مردم بر اسلام ميدانند و بعضي او را اميرالمومنين در حديث ميدانند با اينحال خوارزمي در مسند ابو حنيفه از يحيي بن معين نقل کرده که گفت واقدي بيست هزار حديث بر پيغمبر خدا وضع کرد و از احمد حنبل نقل نموده که گفت واقدي اسانيد را ترکيب ميکند و ابن مديني گفته حديث او را نبايد نوشت و شافعي گفته کتب او دروغ است ه محمد بن اسحق صاحب سير و مفازي که شافعي گفته هر متبحري در سير محتاج باو است و سعيد بن حجاج او را اميرالمومنين در حديث گفته و مالک معروف او را دروغگوئي از دروغگويان ميدانست چنانچه در ميزان الاعتدال ذهبي است و نعيم بن حماد صاحب کتاب فتن و غيره در ميزان از ازدي نقل کرده که او در تقويت سنت حديث وضع ميکرد و حکاياتي از علماء در عيب ابي حنيفه که همه آنها دروغ است ز حافظ محمد بن عثمان بن ابي شيبه که از اکابر علما است و سمعاني در انساب او را مدح بليغي کرده و ذهبي نيز در ميزان او را حافظ عالم بصير بحديث و رجال دانسته با اينحال عبدالله بن احمد بن حنبل او را کذاب ميگفت و ابن خراش او را وضع حديث ميدانست و ذهبي از عبدالله بن اسامه کلبي و ابراهيم بن اسحق صراف و داود بن يحيي نقل کرده که ايشان او را کذاب ميدانستند و داود ميگفت او چيزها بر قومي وضع کرده بود که هرگز بان خبر نداده بودند ح زبير بن بکار معروف که از اکابر علماي ايشان واستاد در فن تاريخ و نسب و قاضي مکه بود و او را بمناقب جليله مدح کرده اند شيخ حافظ ابوالفضل علي بن عنبر سليماني چنانچه در ميزان است او را در عداد واضعين حديث شمرده و گفته که حديث او منکر است الخ ط عبدالله بن مسلم بن قتيبه دينوري

لغوي نحوي صاحب کتاب معارف ابن خلکان و غيره او را مدح بليغ کرده اند و در ميزان از حاکم نقل کرده که اجماع کردند امت بر اينکه او کذاب بود ي اسد بن عمر که از اعاظم علماء و تلميذ رشيد ابو حنيفه بود و در بغداد و واسط قضاوت داشت در ميزان

صفحه : ١٠

بعد از نقل توثيق او از خطيب و غيره از يحيي بن معين نقل کرده که او کذاب بود و چيزي نبود و اببن حبان گفته که او حديث درست ميکرد بر مذاهب ابو حنيفه و براي مثال باين عشره منذره قناعت بايد کرد کلام عن السراج الدين اليلقيني في قدح ابو هريريه بکذبه اليقيني اين ناچيز گويد اينحال اکابر علماء عامه بود که استادنا المحدث النوري قليلي از کثير آنها را نقل فرموده و اما حال صحابه و رواه ايشان پس اشنع و افضع از اين است چنانکه مر متتبع در کتب موضوعه ايشان از براي تراجم صحابه مثل اصابه ابن حجر و اسد الغابه و استيعاب و غير هما و در تراجم رواه مثل ميزان ذهبي و انساب سمعاني در تراجم رواتي که نقل ميکند و خلاصه تذهيب الکمال في اسماء الرجال و غيرها غير سيتر است و ما از جمله اکتفا مينمائيم بنقل آنچه شيخ سراج الدين بلقيني که از بزرگان علماء ايشان و استاد فاضل سيوطي است در حق ابو هريره که اول راوي از صحابه است در نزد آنها و در کتب معتبره مثل اصابه و انساب سمعاني و غير هما او را مدح عظيمي نموده اند گفته است سيد سند جزائري در انوار النعمانيه بعد از اينکه از حضرت امير نقل نموده که فرمود شدت ملازمت من از حضرت پيغمبر بمثابه بود که در بعضي از غزوات مراتب عارض شده و غير از يک لحاف در نزد آن سرور نبود و در آن غزوه عايشه همراه بود پس هر سه ما در زير آن لحاف خوابيديم و چونکه حضرتش از براي نماز شب برميخواست ميگسترانيد بعضي از لحاف را ميان من و عايشه و بواسطه شدت اين ملازمت بود که قرانيکه آن حضرت نوشته بود زيادتر از قرانهاي ديگران از کتاب وحي بود چه آنکه جبرئيل در اکثر اوقات در خلوت آن حضرت برجنابش نازل شده و در آن اوقات از نويسندگان وحي بغير از حضرت اميرالمومنين کسي همراهش نبود و بالجمله سيد سند مزبور بعد از ذکر اينها ميفرمايد و در اين موضع عجب عجيبي است و آن اينست که عامه نقل کرده اند که ابو هريره بتحقيق متفرد شده است بنقل دوازده هزار حديث از حضرت يپغمبر که شرکت ننموده او را در نقل آنها احدي يعني روايت آنها مخصوص بخود ابو هريره است و بتحقيق که متنبه شده باين معني سراج الدين بلقيني و او از اعظم محققين علماء ايشان است پس حکم نموده ببطلان رواياتي که ابوهريره متفرد در نقل آنها است و گفته استکه وقت پيغمبر خدا بنقل ازسير و تواريخ و احاديث مضبوط بوده چه آن سرور قريب بطلوع فجر از خلوت بيرون آمده بمسجد تشريف ميبرد و نماز صبح را با مردم بجماعه ميگذاشت و با ايشان تا وقت طلوع آفتاب مشغول بوظائف تعقيب صلوه بود پس از آن صورت مبارک را از قبله

گردانيده متوجه مردم ميشد و با ايشان خلوت داشت تا وقت نماز ظهر و عصر پس بيرون ميامد و نماز ظهرين را با اصحاب بجاي مياورد و بعد از اداء وظيفه تعقيب آنها صورت بجانب مردم برگردانيده و ايشان را تعليم ميفرمود و احکام دينيه بايشان مياموخت تا قريب بغروب پس برميخواست و داخل منزل شريف ميشد و وقت نماز مغرب و عشاء بيرون ميامد واداء فريضتين با وظائف تعقيبه آنها نموده پس داخل منزل ميشد و با زوجانش ميخوابيد تا نصف شب پس برميخواست از براي بجاي آوردن نماز شب که بر حضرتش واجب بود تا طلوع فجر که بيرون ميامد از براي فريضه صبح سراج الدين مزبور گويد آن روزپيغمبر و اين شب آن سرور که مستغرق بوده بوظائف مزبوره پس در کدام وقت استکه متفرد شده است بان ابوهريره منفرد تا آنکه روايت نمايد از آن سرور ابن دوازده هزار حديث را با آنکه دور بودن او از پيغمبر در حسب و نسب هم معلوم است پس از آن سيد جزائري فرموده و تو هرگاه تفحص بنمائي بيشتر اخيار اين طائفه را مييابي آنهارا بر اين منوال دويم يکي از مسالکيکه علماء عامه اتخاذ نموده و بان راه خيال استدلال بان اخبار و دلالت کردن آنها را بر مذهب اماميه بر ديگران مسدود کرده اند نسبت دادن صاحب آنکتاب استکه از اين اخبار در آن درج شده بتشيع و رفض چنانچه در حق ابن طلحه گفتند سيم انکار بودن کتابيکه خبر از آن اخذ شده از مولف آن و نسبت دادن شيعه را باين تدليس که ايشان خود کتابي نويسند و بعلماي ما نسبت دهند چهارم حمل امامتي را بر مطالب باطنيه و رياست قلبيه نه خلافت ظاهره و رياست در سياست و بيان احکام ظاهريه پس منافاتي ندارد امامت هر يک از ايشان در هر يک از ايشان در هر عصري و بروز کرامت از ايشان با خلافت ظاهره مثل يزيد و مروان مثلا در آن زمان شاه ولي الله هندي که از اکابر علماي اهل سنت است در مقاله وضعيه گفته که اين حقير را معلوم شده است که ائمه اثني عشر رضي الله عنهم اقطاب نسبتي بودند از نسبتها و رواج تصوف مقارن انقراض ايشان پيدا شد اما عقيده و شرع را بجزاز حديث پيغامبر نتوان گرفت قطبيه ايشان امري است باطني بتکليف شرعي کار ندارد ونص و اشاره هر يک بر متاخر باعتبار همان قطبيه است و امور امامت که ميگفتند راجع بهمان است که بعض خلص ياران خود را بران مطلع ميساختند پس از زماني قوي تعمق کردند و قول ايشان را بر محمل ديگر فرود آوردند انتهي الغرض با اين شبهات و احتمالات هيچ بعدي ندارد که با ديدن بيشترر از اين اخبار واضحه صحيحه در کتب خوداحتمال صحت مذهب اماميه ندهند چنانچه محيي الدين در فتوحات با آنکه هر يک از ائمه عليهم السلام را امام گفته و بهمه دوازده تصريح کرده اماميه را اصل در ضلالت ميداند که گمراهي هر فرقه از فرق مسلمين از طرف ايشان است و اين نيست مگر آنکه امامت را از سنخ قطبيه ميدانند و لهذا همه اقطاب ايشان در احکام ظاهره تا آنوقت که بناي کردن آن را دارند بيکي از ائمه اربعه خود رجوع ميکردند از مالک و ابوحنيفه و شافعي و ابن حنبل.

صبيحه ٠٤

بدانکه اعتقاد مخالفين درباره وجود مسعود مهدي موعوديکه اخباره متواتره از طرق ايشان در بشارت بظهور آن نور موفور السرور وارد شده بر چند قسم است قسم اول بودن آن جناب است خلف با شرف حضرت امام حسن عسکري و اينکه او متولد شده است در طلوع فجر روز هشتم يا روز نيمه ماه شعبان سال دويست و پنجاه و پنج و يا شش و يا هشت از هجرت علي اختلاف الروايات و الاقوال و جنابش حي و موجود و غائب از ابصار است تا وقتيکه خداوند اراده فرمايد ظهور و خروج آن بزرگوار را و بر اين اعتقاد که عين اعتقاد شيعه اثني عشريه است بيست نفراز اعيان علما عامه چنانچه در نجم ثاقب است و چهل نفر از بزرگان ايشان چنانچه درکشف الاستار استادنا المحدث النوري نور الله مرقده است با شيعه اثني عشريه همداستانند چنانکه در بساط دويم از اين کتاب گذشت قسم دويم آنست که حضرت عسکري وفات کرده بلا عقب و فرزندي از آن جناب باقي نماند چنانکه اين معتقد ابو محمد بن علي بن احمد بن سعيد بن حزم اموي و تابعين او است بنابر نقل ذهبي در تاريخ الاسلام چه در آن کتاب از او نقل کرده که گفته است حضرت عسکري وفات کرد

صفحه : ١١

بدون عقب و ابن خلکان در احوالات ابن حزم گفته که او بسيار طعنه ميزد بر علماء متقدمين و احدي نماند که سالم مانده باشد از زبان او پس قلوب از او متفرق شد و فقهاي آن زمان اجماع کردند بر تضليل او و سلاطين را تسرانيدند از فتنه او تا آن که او را از بلاد نفي کردند و در باديه لبله در سال چهار صد و پنجاه و شش فوت نمود و کفايه ميکند در ردش علاوه بر آنچه که در قسم اول گذشت و در قسم سيم و چهارم خواهد آمد اينکه اگر مراد بن حرم عقب و خلف ظاهر و آشکاري در ميان خلق است از براي حضرت عسکري پس کسي آن را دعوي نکرده و اگر نفي خلف است مطلقا حتي بنحوي که اماميه اثني عشريه و جماعتي از عامه گويند که از روز تولد حضرتش بناي اختفاء و سترش از اجانب بود و جز ثقات و خواص گاه گاهي کسي راه بديدنش نداشت و اسباب متعارفه اين اخفاء براي ايشان موجود بود چه رسد باسباب خفيه الهيه پس نفس شهادت او بر نفي در چنين مقام و از اجانبي مانند او و امثال او کفايه است در مردود بودن قول ايشان چه بعد از اينکه با آن کثرت خدم و حشم حضرت عسکري و کثرت خواص و ثقات که در مقام امتثال فرامين آن جناب جان خود را مقدم ميداشتند و با کثرت زوجات و کنيزان اگر از يکي از آنها فرزندي شود و امر بکتمان او فرمايد و بروايت مسعودي در سال وفاتش او را با جده اش بمکه فرستد و کسي از جماعت حواشي و اعوان را ياراي نام بردن او نباشد در محافل چه رسد

بابر از سامره مطالب و بالجمله با کمال اين دقت و مواظبت در اختفاء آن نور خدا از کجا ابن حزم و غير از راه تحصيل بر نفحان پيدا شده مگر آنکه بگوئيم راه تحصيل بر نفي در نزد آنها نيست مگر تخمين و ظن بنبودن عقب از براي حضرتش و الظن لا يغني من الحق شيئا قسم سيم آنست که آن بزرگوار يعني محمد بن الحسن دو سال بعد از رحلت پدرش زنده بود آنگاه معدوم شد چنانچه در نجم ثاقب از ذهبي در تاريخ الاسلام نقل نموده که در احوال حضرت عسکري گفته که اما پسر او محمد بن الحسن که مدعي اند رافضه که او قائم و خلف و حجه است پس متولد شد در سال دويست و پنجاه و هشت و بعضي گفته اند سنه دويست و پنجاه و شش و دو سال بعد از پدرش زنده بود آنگاه معدوم شد و معلوم نيست که چگونه وفات کرده و کفايت ميکند در رد اين قول آنچه که در قسم اول ذکر شد از تصريح از اعيان علماء خودشان بر حيوه آن جناب و غائب بودنش از انظار تا وقتيکه خدا بخواهد ظهور او را قسم چهارم معتقد طائفه از اهل سنت استکه قائلند بتولد آن جناب بلکه برسيدنش مقامات عاليه ولکن گويند وفات کرد بعد از اينکه نودخ سال در رتبه قطبيت باقي ماند و از اين طائفه ات علاء الدوله سمناني چنانچه در تاريخ خميس و غير آن از اونقل کرده اند که در مقام بيان تمام ذکر ابدال و اقطاب گفته است که رسيد بمرتبه قطبيه محمد بن الحسن العسکري و او چون پنهان شد رسيد و داخل شد در دائره ابدال وترقي کرد بتدريج از طبقه بطبقه تا اينکه گرديد سيد ابدال و قطب در آنوقت علي بن حسين بغدادي بود پس وفات کرد و مدفون شد در شونيزيه و نماز گذارد بر او محمد بن الحسن العسکري که در سامره بغداد متولد شده نيست بلکه محمد بن حسن ديگر بوده که در عسکر اهواز يا عسکر مصر بوده و درگذشته و خدمت شيخ تشخيص حال نفرموده با آنکه آنچه در اين رساله باو منسوب است معارض ميباشد با آنچه در فصل نبوات و ما يضاف اليها از رساله بيان الاحسان لاهل العرفان مذکور ساخته و فرموده که مهدي را عليه السلام الله و سلام جده خاتم النبيين از هر سه نطفه يعني صلبي و قلبي و حقي نصيبي اکمل و حظي اوفر من حيث الاعتدال لا غالبا و لا مغلوبا بود اگر در حيات است و غائب سبب غيبت او تکميل اين صفات است تا چنان شود که در حد اوسط افتدا و از افراط و تفريط ايمن گردد و بر حق ثابت شود و اگر هنوز بوجود نيامده است بي شک بوجود خواهد آمد و بکماليکه شان مصطفي است خواهد رسيد و دعوت او شامل حال عالم خواهد گشت و او قطب روزگار خواهد بود و در مقام سلطنت خواهد بود بعد از اميرالمومنين و بالجمله هر چند صدق شرطيه مستلزم صدق مقدم نيست اما احتمال دادن وجود و غيبت آن حضرت و تقديم اين احتمال بر احتمال عدم ناظر بر ترجيح او است و کسيکه يکمرتبه آنچنان حکم جزم بوفات مهدي نموده باشد باين اسلوب سوق کلام نميماند کمالا يخفي علي العارف باساليب الکلام تمام شد کلام قاضي نور الله مرقده الشريف قسم پنجم معتقدش رمذه قليله

است از مخالفين که گفته اند نيست مهدي مگر عيسي که نازل خواهد شد از آسمان و خبري هم در اين خصوص نقل کرده اند که خود اين جماعه اهل سنت حکم بضعف و شذوذش نموده اند چه رسد باماميه چنانکه در نجم ثاقب است و آن خبر در شبهه سي و يکم از عامه که در عبقريه آتيه است بار دو با تاويلش بيان خواهدد شد انشاء الله قسم ششم معتقد بعضي استکه گفته اند که روح عيسي در مهدي بروز کند و نزول عيسي در آخر الزمان از آسمان چنانچه مفاد جلي از اخبار است عبارت از اين بروز است و حديث لا مهدي الا عيسي بن مرريم مطابق اين قول است چنانچه قاضي ميبدي در شرح ديوان مرتضوي اين را نقل نموده است قسم هفتم معتقده جمهور اهل سنت و جماعت استکه ميگويند ما انکار نداريم مهدي را و اينکه او از اولاد فاطمه است و اينکه او پر مينمايد زمين را از عدل و داد ولکن ميگوئيم که اوهنوز وجود پيدا نکرده و متولد نشده است بلکه او در آخر الزمان در وقت خروج دجال خواهد موجود و متولد گردد و اين طائفه آن را که اماميه مهدي مينامند نفي ميکنند و بايشان سخريه و استهزاء مينمايند و اين دعوي را که او متولد شده و الن در قيد حيات و غائب از انظار است از خرافات و جهالات اماميه ميشمارند بلکه در منظوم و منشور خود ايشان را بجهت اين دعوي عيب گيرند و هجو کنند و در نجم ثاقب در مقام جواب از اين معتقد ايشان چنين فرموده که لازمه اين جماعت با اقرار و اعتراف بلکه اجماع جميع ايشان بر اخبار رسول خدا بر خروج فرزندي از آن جناب در آخر الزمان که او را مهدي ميگويند و اعتراف باينکه شخص او را معين نفرمود چنين افعاده

صفحه : ١٢

که جايز باشد هر سيد حسيني داراي اوصاف که پيغمبر فرمده همان مهدي موعود باشد اگر مانعي در ميان نباشد پس با وجود اين امکان و تجويز اين طائفه راهي ندارند ازبراي نفي مهدويت از آنکسيکه اماميه مطابق اوصاف وارده از حضرت پيغمبر در حقش او را مهدي ميدانند و بنص و معجزه علم قطعي بر تطبيق آن اوصاف بر جنابش حاصل نموده اند مگر عدم علم و پاره از شبهات که ايشان را بازداشته از اعتراف و قبول اما عدم علم ايشان پس منافاتي با علم ديگران ندارد نهايه اين استکه ايشان از اماميه طلب دليل کنند که راه علم شما بامامت و مهدويه محمد بن الحسن العسکري چيست و اگرطلب چنين دليلي بنمايند اماميه گويند که بهر قسم که شما براي يهود و نصاري اثبات نبوت خاتم النبيين را کنيد بهمان روش و همان رقم ادله که در آنجا آريد ما نيز اثبات مدعاي خود که مهدويت آن جناب است مينمائيم و همان جواب را که شما براي ايرادات و معارضات ايشان مهيا کرده ايد جواب ما است از شما در ايرادات شما براين ادله چنانچه در کتب امامت مشروح شد مخصوص کتاب ابانه علامه کراجکي که بهمين نسق ترتيب شده و اگر بدر اماميه از اخبار و احاديث خود اطلاع داشتند باين واديها نميافتادند و اما شبهات ايشان

پس انشاء الله در عبقريه آتيه يکيک عنوان ميشود و جوابهاي کافي و شافي از آنها داده خواهد شد بعونه.

در بيان رد شبهات مخالفين درباره غيبت امام عصر

در رد شبهات مخالفين است درباره غيبت آن جناب و طول آن و عدم تصرف ظاهي آن سرور و غير اينها ودر آن چند صبيحه است.

صبيحه ٠١

بعد از اينکه دانستيکه مهدي موعود و مبشر در اخبار متواتره از حضرت پيغمبر و حضرت اميرالمومنين و ائمه معصومين از اولاد آن دو هاديان دين باعتقاد خاصه نظر باخبار متواتره از طرق خودشان که مويد و معتضدند باخبار وارده متواتره از حضرت رسول از طرق عامه همان شخص شخيص حضرت م ح م د بن الحسن العسکري استکه در سال دويست و پنجاه و شش علي المشهور در بلده سامرا متولدشده و او است حجت وقت و امام زمان و حضرتش در پس پرده غيبت است تا وقتيکه خداونداراده فرمايد خروج و ظهور او را و جنابش زنده و زندگي ديگران بطفيل زندگي آن جناب است بايد دانستکه نوع مخالفين را در اين مقام يا عنادا و يا تعصبا و يا از روي جهالت و ناداني شبهه عارض شده است که بواسطه آن اعتقاد نموده اند که مهدي موعود از اولاد فاطمه است وليکن در آخر الزمان در نزد خروج دجال و نزول عيسي از آسمان خواهد متولد گرديد و خروج نمود و منشا شبهه آنست که از اين اخبار متواتره که از طرق ما در بيان مشخصات خصوصيه شخصيه آن جناب وارد شده است زياده از آنچه ما ميگوئيم که مهدي از اولاد فاطمه در آخر الزمان ظاهر خواهد شد و دين اسلام را خواهد تزويج نمود استفاده نميشود و جواب از اين شبهه بچند وجه است وجه اول آنست که اگر تعصب تو عامي مذهب را منع از اقرار بحق ننمايد و واقعا و حقيقتا بخواهي که تصديق قول رسول خدا را بنمائي اگر چه اولين و آخرين شما هنوز کما ينبغي تصديق آن حضرت را ننموده ايد ما طائفه اماميه اثني عشريه رفع اين شبهه را از براي شما مينمائيم بهمان اخباريکه خود شما آنها را متواتر ميدانيد از حضرت رسول خدا و در کتب و مولفات علماء خودتان ثبت و ضبط است که مجال انکار و شبهه ازبراي احدي نباشد که رسول خدا تصريح بشخص شريفان فرموده و اسم و حسب و نسب و نعوت و صفات او را بيان نموده است و تعيين فرموده که آن سرور از کي متولد ميشود و غائب از انظار خواهد بود و از براي رجوع بان اخبار متواتره که خداوند عالم است که عدد آنها چقدر است کفايت است مطالعه باب پنجم از کتاب متسطاب بنجم ثاقب استادنا المحدث النوري نورالله مرقده که در

آنجا سي خبر چنانچه در سابق هم گفته شد از کتب و طرق عامه در بيان حسب و نسب و مزاياي شخصيه و خصوصيات شما ثليه و صفات و نعوت مهدي موعود بيان شده استکه تماما منطبق بر وجود ذيجود م ح م د بن الحسن العسکري است که ما اماميه معنقد بتولد او هستيم و آن جناب را از صلب امام حسن عسکري ميدانيم و جنابش را امام مفترض الطاعه و غائب از انظار ميدانيم تا وقتيکه خداوند اراده فرمايد ظهور آن بزرگوار را مضافا بر کتب ديگر که اخبار در آنها از سيد بشر زياده از حد و مر است که اين ناچيز شطر وافري از آنها را در ذيل آن سلي خبر منقول از نجم ثاقب در بساط اول از اينکتاب نقل نمودم وجه دوم آنست که اين اخبار متواتره از طرق عامه مويد و معتضدند بزياده از هزار حديث وارد از طرق خاصه و در کتب ايشان که در آنها ذکر شده است حسب و نسب و اب ام و شمائل و صفات ونعوت آن بزرگوار که تماما منطبق هستند بر مهدي موعوديکه طائفه خاصه معتقد بان ميباشند که محمد بن الحسن العسکري است که چهل حديث از آنها در باب پنجم نجم ثاقب بعد از نقل سي حديث از طرق عامه نقل شده است و ما جمله کثيره از آنها را بعد از نقل آن چهل حديث در بساط اول ذکر نموديم وجه سيم آنست که اين اخبار متواتره عاميه مويدند بطائفه ديگر از اخبار متواتره بين الفريقين که مضمون بعضي از آنها اينست که من مات و لم يعرف ميته جاهليه و ضمير منهم راجع به اوصيائي است که حضرت رسول در صدر اين حديث فرموده و مضمون بعضي ديگر اين است که من مات و ليس في عنقه بيعه لامام مات ميته جاهليه و مضمون بعضي ديگر اين استکه من مات و ليس في عنقه عهد لامام مات ميته جاهليه که تمامت اين اخبار در صحاح و مسانيد عامه موجود و مروي از خاتم النبيين است تقرير التاييد بتحرير سديدوجه تاييد آنست که مضامين اين روايات سيما روايت مصخحه در جمع بين الصحاح اينست که اگر شخص معرفت امام زمان خود را نداشته باشد و بميرد خارج از ايمان و بر کفر و ضلالت از دنيا بيرون رفته است و اين مطلب متصور نخواهد بود مگر آنکه معرفت امام مثل معرفت خدا و رسول او باشد که از اصول دين است و قوام دين و ايمان بسته باو خواهد بود که اگر کسي معترف بحق امام نشود مثل آنست که اقرار و اعتراف برسول او ننموده و چنانکه عدم معرفت رسول خدا موجب خروج از اسلام است هم چنين عدم معرفت امام او هم باعث خروج از ايمان بسوي نفاق و ضلال است و اين صادق نيايد مگر بر مذهب طائفه اماميه که از براي هر زمان لعامي قائلند و امام اين زمان را جناب مهدي موعود حضرت م ح م د بن الحسن العسکري ميدانند که نمائب از انظار و واسطه فيض پروردگار است نه بر مذهب عامه زيرا که مسئله خلافت و امامت در نزد ايشان نه از اصول دين است و نه از واجبات فروع دين که وجوب نفسي داشته باشد بلکه وجوب آن من باب مقدمه محض است

صفحه : ١٣

چنانکه اين مطلب در کتب امامت از مذهب ايشان معلوم شده است و از بديهيات استکه اگر کسي نشناسد يکي از فروع فقهيه در دين را موت او ميته جاهليت و نفاق و کفر و ضلال نخواهد بود چه جاي آنکه آن واجب از مقدمات فروع دين او باشد بلکه اگر او رانشناسد هيچ ضرر باسلام و ايمان او ندارد چه رسد بجاهل بودن مقدمه واجبه آن يکي از احکام فرعيه را و علماي مخالفين چنان گرفتار اين خبر شريف و خبرهاي ديگر که در مضمون با اين موافق اگر چه در الفاظ في الحمله مخالفتي دارند گرديده و چنان بدا عضال مبتلا شده اند که بهر حيله خواستند از دست او فارغ شوند بحمدالله تا کنون نشده است بلکه از احتمالاتيکه در آن دارند مفتضح شدند و رسوا گرديدند و بيسوادي و نفهميدگي و يا عناد و تعصب مذهبي خود را مشهور کردند تاره گفتند که مراد از امام زمان ارجاس خلفاي بني اميه و انجاس بني عباسيه و انحاس از سلاطين جوريه است که هر کس آن متجاهرين در بيشتر از کبائر ضروريه اسلاميه را نشناسد و ايشان را مقتداي خود ندادن کافر مرده و وضوح بطلان اين مراد اظهر من الشمس و ابين من الامس است انتهي و اخري گفتند که مراد از زمان در آنها قرآن است يعني اگر کسي مرده باشد و حال آنکه نشناسد کتاب خدا را هر آينه بر طريق جاهليت مرده است و بديهي استکه اين کلام کسي استکه جزويه در فهم کتاب و سنت ندارد و يا آنکه از راه لجاج و عصبيت اين حرف را زده است زيرا که اخيار ناطق است بباينکه مراد ازامام کسي استکه حي ناطق مطاع باشد زيرا که مضمون بعضي از آن روايات من لم يعرف امام زمانه و مضمون بعضي آنکه و ليس في عنقه بيعه لامام و مضمون بعض ديگر و ليس في عنقه عهد لامام است و اضافه نمودن امام بسوي عهد و زمان و واقع شدن عهد و بيعت او در کردن مردمان دليل و شاهد است بر اختصاص اهل هر زماني بامامي و خليفه که واجبب است بر مردمان معرفت او و شناسائي و قبول عهد امامت او چه آنکه کتاب ازبراي او بيعتي نخواهد بود بر مردم و عهدي براي او نيست برگردن مردمان و ايضا حمل نمودن لفظ امام را در حديث شريف من مات الخ و ما شابهه بکتاب الله منافي است با آنچه معروف در مذهب حنفي از عامه است چه فتواي ايشان بر اين مستقر شده که تعلم قرآن واجب نخواهد بود نه کل آن و نه بعض آن حتي سوره فاتحه الکتاب بلکه کفايت ميکند از براي مصلي در صلوه خود بجاي فاتحه الکتاب اينکه بلسان فارسي بگويد و برگ سبز تبالهم و لغتوبهم و ثالثه گفتند مراد از امام زمان که در آن اخبار است حضرت رسول است که عهد و بيعت او بر رقاب ناس واجب و معين است و ندانسته اند که معرفت اقدس نبوي و متابعت عهد او اختصاص بزماني دون زماني ندارد و از ابتداء آن حضرت الي يوم القيمه معرفت او واجب و لازم و از اصول دين است و صريح آن احاديث شريفه اينست که کسي که معرفت امام زمان و عهد امام خود را در گردن

نداشته باشد نه معرفت نبي و عهد آن بزرگوار را علاوه بر اينکه نسبت معرفت زمان خاص برسول بيوجه و بي فائده و لغو خواهد بود چنانکه نسبت اين اختصاص بخدايتعالي يا بقرانهم بهمين منوال است زيرا که صحيح نخواهد بود گفتن من مات و لم يعرف الله زمانه اولم يعرف الله کتاب زمانه و هذا واضح لمن له ادني بصيره في الفهم فضلا عن العارفين بمقامات الکلام وجه چهارم آنست که اين اخبار متواتره از طرق ايشان درباره مهدي موعود مويدند باخبار متظافره متکاثره بلکه متواتره از طرق فريقين که در کتب هر دو طائفه است که مضمون بعضي از آنها اين است که حضرت رسول فرموده في کل خلف من امتي عدل من اهلبيتي و مضمون بعض ديگر از آنها اين است که لا يزال الدين قاما حتي تقوم الساعه و يکون عليکم اثني عشر خليفه و مضمون بعض ديگر چنين است که لا يزال الاسلام عزيزا الا اثني عشر خليفه و بالجمله مضامين اين اخبار که زياده از هفتاد خبراند که همه آنها را علماء عامه از رسول خدا نقل کرده اند با قطع نظر ازآنچه علماء شيعه اين مضامين را که متواترند نقل نموده اند دليل قطعي استکه بايد مهدي موعود متولد شده باشد از صلب حضرت امام حسن عسکري و فرزند او باشد زيرا که بغير او عدد اثني عشر محقق نخواهد شد چه لفظ لايزال بمعني استمرار و بقاء آن است اللي يوم القيمه پس دوازده نفر خليفه هم بايد بتعاقب و تناوب در تماري ايام و ازمنه حي و موجود و ناطق باشند که عزت و قيام دين مستند بوجود شريف ايشان باشد ويکي از آن خلفاء مهدي موعودي استکه اماميه قائلند زيرا که بدون آن سرور اين عدد تکميل نگردد و اين کلام راست نيايد تاويل لقاضي عياض فيه رلق و ادحاضر شيوطي در تاريخ الخلفاء از چند طريق از بخاري و سلم و احمد و ابي داود و بزار و غير ايشان روايت نموده که حضرت رسول فرموده که دوازده خليفه از قريش خواهد بود و بروايت احمد و بزار دوازده نفرند بعدد نقباء بني اسرائيل و بروايت مسدد در مسند کبير دوازده خليفه اند که همه ايشان عمل ميکنند بهدايت و دين حق پس از آن نقل کرده ازقاضي عياض مالکي که او گفته شايد مراد از دوازده در اين احاديث و آنچه شبيه آنهااست اين استکه ايشان در زماني باشند که خلافت عزيز و اسلام قوي و امور مستقيم باشد و مردم اجتماع کنند بر آن خليفه و امر چنين بود تا وقتيکه امر بني اميه مضطرب شد و فتنه پيدا شد در زمان وليد بن يزيد تا آنکه برپا شد دولت بني عباس پس ايشان را تمام کردند تصديق لابن الحجر عن هذا الکلام الابتر ابن حجر عسقلاني معروف بشيخ الاسلام در فتح الباري که در شرح صحيح بخار است گفته که کلام قاضي نيکوتر کلامي است در بيان مراد از آن حديث تا آنکه ميگويد و آنچه واقع شد اين استکه مردم جمع شدند بر ابي بکر آنگاه بر عمر پس بر عثمان پس بر علي تا آنکه واقع شد امر حکمين در صفين پس معويه از آن روز ناميده شد بخليفه آنگاه اجتماع کردند بر معويه در وقت صلح با حسن آنگاه اجتماع کردند بر پسر او يزيد و از براي حسين امر منتظم نشد بلکه کشته

شد پيش از آن و چون يزيد مرد اختلاف شد تا آنکه اجتماع نمودند بر عبدالملک بن مروان بعد از کشته شدن عبدالله بن زبير آنگاه اجتماع کردند بر چهار فرزند او وليد پس سليمان پس يزيد پس هشام و ميان يزيد و سليمان عمر بن عبدالعزيز بود پي ايشان هفت خليفه اند بعد از خلفاء راشدين و دوازده همي وليد بن يزيد بن عبدالملک است که چون عمويش هشام مرد بر او اجتماع کردند پس چهار سال خلافت کرد آنگاه او را کشتند و فتنه بيشتر شد از آن روز و ديگر اتفاق نيفتاد اجتماع بر خليفه بعد از او انتهي کلام حقاني عن المحدث الطبرساني استادنا المحدث النوري نورالله مرقده در حاشيه نجم ثاقب بعد از اينکه نقل نموده است آنچه را که ما از تاريح الخلفاء و شرح بخاري نقل نموديم فرموده و از اين کلام معلوم ميشود که يزيد بن معاويه از خلفاء دوازده گانه است که حضرت رسول خبر داده که ايشان هادي و عاملند بين خلق و برحقند پس خروج کننده بر او ياغي

صفحه : ١٤

و خارج بر امام زمان خواهد بود و اين از شواهد واضحه است بر آنچه علماء اماميه مدعيند که بقواعد اهل سنت حضرت سيدالشهداء عليه السلام خارج بر امام زمان خود بود پس قتلش واجب و بحق خواهد بود و ادله و براهين و شواهد اين مدعي بسيار است مقام را گنجايش بيش از اين نيست و از اينجا استکه ابن حجر مذکور در کتاب تقريب تصريح کرده که عمر بن سعد ثقه است و ارتکاب آن امر عظيم را منافي عدالت او ندانسته انتهي اين ناچيز گويد که يحيي بن معين که يکي از علماء رجال علمه و قولش در مقام جرح و تعديل در کمال اعتبار و اعتناء است درباره عمر بن سعد کلام حقي گفته است چه در کتاب خلاصه تذهيب الکمال في اسماء الرجال که از تاليفات صفي الدين احمد بن عبدالله حزرجي انصاري است بعد از اينکه عمر بن سعد را عنوان نموده گفته است که او از پدرش روايت ميکند و زهري از او روايت ميکند عجلي گفته که اوثقه است ابن معين گفته که چگونه ميباشد کسيکه کشته است حضرت حسين بن علي عليهما السلام السلام را ثقه و امين و در حاشيه آنکتاب استکه عمر بن سعد ملعون را مختار بن ابيعبيده ثقفي در سال شصت و شش و يا هفت از هجرت بدرک واصل کرد کلام بخي عن سليمان البلخي اين ناچيز گويد که ازبراي توبيخ و نکوهش قاضي عياض و ابن حجر عسقلاني و امثال ايشان کفايت ميکند کلام سيد سليمان حنفي بلخي در کتاب ينابيع الموده چه در باب هفتاد و هفت از آن کتاب از بعضي از محققين خود طائفه عامه نقل نموده چيزي را که ترجمه آن اين است که بعضي از محققين گفته اند بدرستي که احاديثيکه دلالت دارند بر بودن خلفاء بعد از حضرت رسول صلي الله عليه و آله دوازده نفر بتحقيق که شهرت يافته است از عراق بسيار پس ببيان زمان و معرفي و کون و مکان دانسته شده که مراد حضرت رسول خدا صلي الله عليه از اين

کلام معجز انجام خودش امامان دوازده گانه از اهل بيت و عترت معصومين خود را اراده فرموده چه ممکن نيست حمل اين عدد را که در اين احاديث ذکر شده است بر عدد خلفاء بعد از آن حضرت که از اصحاب آن جناب بودند زيرا که شماره آنها از عدد دوازده کمتر است و هم چنين امکان ندارد که عدد مذکور در آنها را حمل کنيم بر پادشاهان امويه چه آنکه عدد آنها قطعا زيادتر از دوازده است و نيز ظلم فاحش آنان مانع است که مراد از خلفاء خاتم الانبياء آنان باشند مگر يکنفر از ايشان که عمر بن عبدالعزيز باشدو نيز آنان از بني هاشم نيستند و حال آنکه در حديثي که عبدالملک از جابر از حضرت رسول خدا صلي الله عليه و آله روايت نموده فرموده است که تمامت آن دوازده نفر ازطائفه بني هاشم ميباشند و پنهان داشتن آن حضرت صورت مبارک خود را در هنگام گفتن اين سخن و سرودن اين راز کهن ترجيح ميدهد اين روايت را چه آنکه اصحاب آن جناب ختمي آب خلافت سلسله جليله و دوحه مونقه بني هاشم را خوش نداشتند و همچنين ممکن نيست که اين عدد مذکور در اين اخبار صادره از حضرت رسول مختار عليه صلوات الله الملک الغفار حمل شود بر ملوک و خلفاء عباسيه چه آنکه شماره و تعداد ايشان زياده از دوازده است بکثير و ديگر آنکه اين طائفه رعايت ننمودند آيه شريفه قل لا اسئلکم عليه اجر الا الموده في القربي را که خطاب به پيغمبر است که بامت بگو من از شما اجر و مزد رسالت خود را خواهان نيستم جز اينکه مزد رسالت من دوستي ذوي القربي من است و هم چنين پاس حديث شريف کسا را نداشتند پس چگونه مراد از خلفاء آنان باشند فبناء علي تلک المراتب ناچار و نا گزيريم از اينکه حمل نمائيم اين عدد مذکور در اين روايات شريفه را بر امامان دوازده گانه از اهلبيت و عترت آن بزرگوار زيرا که آنان اعلم مردمان زمان خود و اجل شانا از ايشان بودند و هم چنين اورع واتقي از تمامت اهل زمان خود بودند و هم در حسب شامخ و نسب باذح بر تمامت مردمان آن زمان بلکه بر تمامت عالميان برتري داشتند و بالاتري را و اجداد و دارابودند و هم چنين علوم آن بزرگواران از پدران ايشان و از پدران ايشان بجد امجد ايشان حضرت رسالت پناهي صلي الله عليه و آله مپيوست و هم چنين معارف آن بزرگواران از روي وراثت از جدشان حضرت خاتم النبيين ولدني بودن از الهام حضرت رب العالمين بوده است چنين شناخته اند آن ذوات مقدسه را اهل علم و ارباب تحقيق واصحاب کشف و توفيق و تاييد ميکند و ترجيح ميدهد اين معني را که مقصود و مراد حضرت ختمي مرتبت از اين عدد دوازده خليفه که در اين اخبار شريفه ذکر شده است امامان دوازده گانه از اهل بيت و عترت آن بزرگوار صلي الله عليه و آله و سلم ميباشد حديث شريف اني تارک فيکم الثقلين کتاب الله و عترتي و احاديث بسياريکه دراين کتاب يعني کتاب يناببيع الموده ذکر شده است تمام ترجمه کلام اين محقق که عبارت او را در ينابيع الموده نقل شد نموده است و بديهي استکه خداوند امثال اين کلام را بر لسان ايشان جاري و بر

قلمشان ساري ميفرمايد اتماما للحجه و الزاما لهم بيان قدوسي عن الشيخ الطوسي شيخ جليل طوسي ره در غيبت خود بعد از اينکه يازده خبر از طريق عامه و چهارده خبر از طريق خاصه بر بودن ائمه دوازده و پس از آن دعوي متواتر بودن آن اخبار را عند الفريقين نموده فرموده است و اما دليل بر اينکه مراد باخبار و آنچه که از آنها قصد شده است آن ائمه دوازده گانه ما است عليهم السلام پس اينست که هرگاه باين اخبار ثابت شد که امامت محصور در دوازده امام است و اينکه ايشان زياده و کم نميشوند ثابت ميشود قول و مذهب ما زيرا که امت محمديه در اين مقام از دو قائل بيشتر نيستند يک قائل آنانند که اين عدد را معتبر ميدانند و آنها قائلين بدوازده امامند بر طبق مذهب شيعه اثني عشريه و يک قائل آنانند که مخالف امامت آن بزرگواران هستند و اين عدد را معتبر نميدانند پس قول باعتبار عدد دوازده و نبودن آنها اين دوازده امام مشهور و معروف در نزد اثني عشريه خروج از جماع و خرق آنست و آن چيزيکه مودي شود بخروج از اجماع و بر خلاف آن لازم و واجب است قول بفساد آن و آن را عاطل و باطل دانستن وجه پنجم از وجوه جواب شبهه مذکور آنست که آن اخبار متواتره وارده از طرق ايشان که درباره مهدي موعود وارد گرديده مويدند بحديث مسلم الصدور از حضرت ختمي مرتبت که فرمود اللهم لا تخلوا الارض من حجه اما ظاهر مشهور او غائب مغمور چه مفاد اين حديث دلالت تامه دارد بر مدعاي اماميه که مهدي موعود متولد شده و همان امام غائب استکه ما اعتقاد بامامت او داريم و اگر نه چنين باشد لازم خواهد آمد خلو زمان از حجت و آنکه خلق حجت معدوم حجه زمان ايشان باشد و التزام باين اشنع قول و افضع اعتقاد است وجه ششم آنست که حديث متواتر مسلم بن الطرفين من قوله اني تارک فيکم الثقلين کتاب الله و عترتي اهلبيتي و همالا يفترقان حتي يردا علي الحوض دليل واضح بلکه بمنزله نص است که قرآن و عترت هر دو باقي و برقرار خواهند بود الي يوم القيامه پس بايد عترت هم در روي زمين هميشه باقي باشند که مصدق قران باشند و قران هم مصدق او باشد و از يکديگر مفارقت نکنند تا روز قيامت و علي هذا باطل خواهد بود احتمال عدم تولد و عدم بقاء حضرت

صفحه : ١٥

حجه الله المهدي پس با عدم ظهور آن بزرگوار در انظار بايد غائب و مخفي و غير شاهد بابصار باشد و هو المطلوب وجه هفتم آنست که بعد از اينکه يافت شد آن علاماتي که در اخبار متواتره از طرق خودشان حضرت ختمي مرتبت از براي مهدي موعود بيان فرموده در محمد بن الحسن العسکري و ما قطع پيدا نکرده باشيم از آنها باينکه آن حضرت همان مهدي موعود است لازم خواهد آمد وجود دليل بدون مدلول و نبودن آن علامات و افتادن آنها از علائم بودن کما لا يخفي وجه هشتم آنست که قول شما جمهور مخالفين که ميگوئيد محتمل استکه مهدي موعود که

حاجمع انعلاماتي باشد که پيغمبر در آن اخبار متواتره فرموده بعد از اين متولد بشود قولي مقبوح و احتمالي مرجوع است و آنچه را که ما اماميه در تطبيق آن علامات را بوجود شريف حضرت حجه بن الحسن العسرکي ميگوئيم احتمالي است راجح و قولي است لائح چه آنکه بالفصل تطابق آن علامات باذوالعلامه حاصل است و جايز نيست از براي ما که احتمال مرجوح را گرفته و دست از عمل بدلائل را حجه برداريم بواسطه اين احتمال مرجوح چه آنکه اگر اين محشي در اخذ بادله اعمال شود همانا ممتنع عملل نمودن به بيشتر از ادله مشبته احکام شرعيه زيرا که هيچ دليل راجحي نيست مگر آنکه احتمال تجدد و ما يعارضه بسوي آن مسطرقيست با اينکه چنين احتمال مانع از عمل نمودند بر طبق آن دليل راجح نيست اجماعا وجه نهم آنست که لازمه اينقول شما در مهدي موعود که بعد از اين متولد ميشود و او ابن الحسن العسکري نيست اينست که حال شما حال يهوديان زمان بعثت حضرت ختمي مرتبت باشد چه چنانکه آنها بعد از بعثت آن سرور گفتند ما اعتقاد داريم بامدن پيغمبري محمد نام چنانکه اوصاف او در توريه است و موسي بان خبر داده وليکن اين محمد آن نيست و او بعد از اين متولد خواهد شد و چون مائل باين احتمال شدند با ديدن آن علامات مذکوره در توريه و منقوله از لسان موسي را در آن جناب پس مورد طعن واقع شده و آيات قرآنيه بر مذمت آنها واقع رد شده و در آنها اوصاف کفار معاندين از براي آن يهوديان ثابت گرديده پس هم چنين است حال شما نسبت بمهدي موعود در لسان پيغمبر که با وجود بودن علاماتيکه آن سرور را از براي آن امام منتظر فرموده و بودن تمامت آنها در جنابش مع ذلک شما مائل باحتمال مرجوجي شده که آن اين ابن الحسن العسکري نيست و در آخر الزمان خواهد متولد شد و لازمه ميل باين احتمال مرجوح ترتب طعن و مذمت و اثبات اوصاف کفار معاندين است بر شماها کما لا يخفي علاوه بر اين اگر يهوديان بگويند که ما معذوريم در اخذ باحتمال اينکه اين محمد آن نيست که موسي خبر داده و او بعد از اين متولد خواهد شد شما بايد آنها راتصديق نمائيد در اين قول والا يهود را ميرسد که بشما بگويند بقول آن نحوي لم بائک تحبر و بائي لا تحبر وجه دهم آنست که علاوه بر اينکه قبل از غيبت کبري حجه بن الحسن العسکري از وکلاء آن جناب و غير ايشان قريب به سيصد نفر شرفياب حضور باهر النور آن حضرت شده و يا واقف بر معجزه از آن جناب گرديده اند چنانچه در اول باب هفتم از کتاب نجم ثاقب دويست نفر از ايشان تقريبا باسمه و شخصه و وصفيه و بلده اسم برده شده و قريب صد نفر ديگر از ايشان بنحو اجمال چنانکه محمد بن ابي القاسم العلوي العقيقي که يکي از آنها است با جماعتي مقدار سي نفر در مسجدالحرام خدمتش مشرف شده و محمد بن جعفر حميري با جماعتي از اهل قم و ابراهيم بن محمد تبريزي با سي و سه نفر و محمد بن عثمان عمري و با چهل نفر که حضرت عسکري آن جناب را برايشان نمودار کرده چنانچه در آن کتاب از تاريخ قم نقل

فرموده و ما اينها و غير اينها را که بنحوي از انحاء رويه آن بزرگوار ديده اند در بساط چهارم خواهيم ذکر نمود و بالجمله علاوه بر ديدن تمامي اين اشخاص آن بزرگوار را علماء رجال خودشماها در کتب رجاليه خودشان اسامي وکلاء آن بزرگوار را ضبط نموده اند و از جلمه نصر بن علي جهضمي که از معتبرين علماء رجال شما طائفه اهل سنت و جماعت است از روايات جميع رجال چهار مذهب از حنفي و شافعي و مالکي و حنبلي نقل کرده است حال وکلاي مهدي عليه السلام را که آنها عثمان بن سعيد و محمد بن عثمان بن سعيد که عمر وي و پسرش مراد از اين دو بزرگوارند و حسين بن روح نوبختي و علي بن محمد سمري قدس الله تعالي اسرارهم ميباشند که علماء شما اسماء و القاب و اوطان ايشان را مفصلا ذکر کرده اند و طائفه شيعه بايشان رجوع ميکردند در مشکلات احکام شرعيه و بواسطه ايشان مستفيض ميشدند در جواب مسائل خودشان که از آن بزرگوار بايشان ميرسيد و کثيري از شيعيان بتوسط اين بزرگواران در غيبت صغري شرفياب حضور باهر النور آن امام منتظر شده و کشف مهمات خود را از آن نور الهي مينمودند اين قليل از کثيري از جوابهاي اين شبهه نوع مخالفين بود که با اين روايات منقوله از علماءو روات ايشان و با اينهمه شواهد و قرائن واضحه لائحه مندفع است و چاره از براي ايشان نخواهد بود مگر قبول نمودن حقانيت آنچه را که اماميه درباره مهدي موعود اعتقاد دارند و يا تکذيب نمودن خدا و رسول را تبعا لاسلافهم الضالين علاوه بر آنچه که در سابق ذکر نموديم که قريب پنجاه شصت نفر از اکابر علماي ايشان اعتراف دارند بتحقق تولد و اسم و حسب و نسک آن حضرت.

صبيحه ٠٢

بدانکه شبهه دويم که عامه در تحقق تولد و وجود فعلي و حيات کنوني حضرت حجه بن الحسن العسکري عجل الله فرجه الشريف نموده اند اين استکه در اين اخبار متواتره از طرق ما که در آنها ذکر مهدي و اوصاف شريفه آن بزرگوار شده است اصلا و ابدا اشاره بغيبت آن بزرگوار در آنها نشده است که آن حضرت غيبت از انظار مينمايد بچنين غيبتي که تا کنون براي احدي متحقق نشده و حال آنکه ذکر اين صفت آن جناب اولي و الرم بود از ذکر سائر صفاتش چه آنکه غيبتي باين طولاني از خوارق عاداتست و چرا حضرت سيد مختار اين صفت را بخصوصه درباره آن بزرگوار بمنصه بروز و ظهور در آن اخبار در نياورده است و جواب از اين شبهه بر چند طريق است طريق اول آنست که سکوت از وصفي و ذکر نکردن آن را هرچند اولي باشد بذکر نمودن سائر اوصاف شريفه آن حضرت را و منطبق بودن آن اوصاف مذکوره بر جنابش صلي الله عليه و آله

اينوصف را متوقف است بر اثبات اينکه تمام آنچه را که انحضرت در خصوص مهدي فرموده در طبقه صحابه و رواه ثبت وضبط شده و دست بدست از رواه و ناقلين بدون اسقاط و تغيير و

صفحه : ١٦

سهو نسيان و خطا تمام انها را ايشان رسانيده باشند و تمامت انچه که از براي اثبات اين مدعي ذکر شد نظري است نه علمي و جزئي بلکه ميتوان گفت که جزم بر جلاف آنست زيرا که بسيار ديده شد که در يک خبر در نقل بعضي از رواه چيزي ضميمه و جزء آن هست که در نقل بعض ديگران ضميمه و جزء نميباشد و در نقلي مفادي دارد که در نقل ديگري آن مفاد را ندارد و ظهور تغيير و تحريف و زياده و نقصان عمدي و سهوي فوق حد احصاء است حتي آنکه کتابها در ذکر اخبار موضوعه تاليف شده و در کتب در آيه بسياري از اخبار مصحفه و محرفه را جمع نمودند پس آنکسيکه باک ندارد در وضع خبر يا تغيير و تحريف نمودن آن را براي نصرت مذهب خود يا براي توهين مذهب مخالف خود چه رادع و مانعي دارد در اسقاط آنچه را که موافقت نکند با مذهبش و اتکال بر اصل در مثل چنين مقام که حال ناقل بيان شد خلاف اصل است زيرا که در اينجا ظاهر مقدم است کمالا يخفي علي المتتبع في مظان هذه الدعوي و در کتب مبسوطه اماميه بسياري از آن موضوعات و محرفتات را که ربطي باهل سنت دارد جمع نموده اند طريق سيم آنست که دعواي عدم ذکر اين وصف غيبت طولاني از براي حضرت مهدي موعود از جناب رسالت ماب يا از روي جهل است و يا از وجهه تجاهل است اما رواه اماميه پس بنحو تواتر از حضرت رسول و اميرالمومنين اينوصف آن جناب را نقل کرده اند و در ميان اين رواه جماعتي هستند که اهل سنت ايشان را مدح و توصيف و حکم بصدق و ثقه بودن ايشان و با ديانت و امانت بودنشان نموده اند و کفي في مقام اثبات بيان هذا الوصف بجنابه عليه السلام عن النبي بنقلهم و اما رواه عامه هم صريحا اخبار حضرت رسول را بغيبت مهدي عليه السلام نقل کرده اند و هم ضمنا چه روايت کرده اند نص نبوي رابر اينکه فرزند نهم امام حسين مهدي است و نيز روايت کرده اند خروج آن حضرت را که پيغمبر آن را مهدي ناميده در آخر الزمان و جمع ميان اين دو صنف از روايت نشود مگر بتحقق تولد و وجود آن سرور و غيبتش در اين مدت متماديه از انظار نوع بشر و الله الهادي عباده الي الخير و الصارف عن الشر.

صبيحه ٠٣

بدانکه شبهه سيم مخالفين درباره آن وجود مقدس و ذات اقدس که نظير شبهه ماضيه است اينست که شما معتقد هستيدکه آن حضرت در سن چهار و يا پنج سالگي دارا است حکمت را و دارا است صفه امامت را در حال آنکه حضرت پيغمبر اينوصف را از براي مهدي در ضمن صافتيکه از

براي آن حضرت در آن اخبار متواتره ذکر فرموده بيان ننموده با آنکه اين صفت چون از صفات جليله جميله است اولي بذکر و بيان بود و جواب از اين شبهه علاوه بر جواب اول و دويم ازآن سه جواب که در شبهه ماضيه بيان شدند اينست که چون اينوصف که دانا بودن حکمت و دارا بودن وصف امامت باشد در اين خانواده از کودکي و صباوت مرکوز در اذهان و لسان زد در ميان مردمان بود فلذا حضرت نبوت آن را در خلال اوصاف آن حجت رب العزت بيان نفرموده زيرا که هر کس که اين خوانواده را في الجمله شناخته مرکوز ذهن او است که ايشان در کودکي داراي علم و حکمت و کمال بودند بدون آنکه تردد و تعلم در نزد کسي کرده باشند و در محل خود ثابت و مبين شده که حسنين عليهما السلام داخل در آيه تطهيرند و هيچ رجسي اقبح و اشنع از جهل و ناداني نيست پس اگرايشان در آن سن کودکي داراي حکمت و کمال نبودند چگونه باريتعالي آيه تطهير را درشان ايشان نازل ميفرمود و هم چنين از اخبار مشهوره بين الفريقين است که رسول خدااشاره فرمودند به آن دو بزرگوار و فرمودند اين دو پسر من امامند برخيزند يا بنشينند يعني برخيزند براي جهاد يا ساکت نشينند مردم را بخود دعوت کنند يا نکنندو يا آنکه اين عبارت کنايه از ثبوت اين منصب امامت است براي ايشان در هر حال و ظاهر عبارت بلکه صريح آن اينست که اين منصب از همان وقت که آن بزرگوار اين فرمايش را فرموده از براي آن دو بزرگوار بوده زيرا که بغايت مستهجمن است که کسي بگويد که اين شخص حاضر عالم است يا کريم است يا شجاع است يعني پس از سي سال يا چهل سال ديگر مثلا عالم يا کريم يا شجاع خواهد شد و عمر آن دو امام در حين وفات حضرت رسول از هفت هشت نگذشته بود و خدا عالم است که اين عبارت را جد آنها در حق آنها در کدام وقت فرموده نزاع لابن الحجرين نفاع للشيعه في البين اين ناچيز گويد که چون ابدا اين شبهه را ابن حجر مکي صاحب صواعق المحرقه در کتاب مزبور نموده چنان که عبارتش اين است و کذا کان اللازم توصيفه اي المهدي بانه يوتي الحکم صبيا و لم يخبربه النبي مناسب چنين ديدم که ابن حجرر عسقلاني را با او در اين گفته اش ببنزاع انداخته و در اين ميانه نفعي عائد اماميه گردد و مصداق اللهم اشغل الظالمين بالظالمين و اجعلنا بينهم سالمن غانمين محقق شود ابن حجر عسقلاني که درنزد عامه معروف بشيخ الاسلام است در کتاب فتح الباري في شرح صحيح البخاري در شرح اين حديث که بخاري روايت نموده که تمراتي از صدقه نزد رسول خدا آوردند حسن بن علي در حال رضاع يعني در سن خوردسالي که هنوز رضيع بود تمره از آنها را بر دهن گذارد رسول خدا منع فرمود او را از تناول نمودن آن و فرمود اما تعلم ان الصدقه علينا محرمه بر سبيل اعتراض گفته است که چگونه رسول خدا منع فرمود حسن راو اين کلام را باو فرمود و حال آنکه او طفلي بود رضيع پس از آن جواب گفته است ازاين اعتراض که چه استبعاد دارد البته حال حسن بن علي مثل سائر اطفال مردم نبود بلکه او در

آنحال مطالعه ميکرد لوح محفوظ را (ع) ببين تفاوت ره از کجا است تا بکجا آن ابن حجر ميگويد صبي اين خانواده مثل اطفال ديگر است که قابل حکم و امامت نيست چنانچه در صبيحه آتيه بيان خواهد شد و پيغمبر از اين وصف مهدي خبر نداده و اين ابن حجر ميگويد رضيع اين خانواده مطالعه مينمايند لوح محفوظ الهيه را بلي هر کسي بر خوي خود او ميتند و بالجمله کفايت ميکند در رد اين شبهه خصوص خبريکه آن را يوسف سلمي در عقد الدرر از حافظ ابو عبدالله نعيم بن حماد روايت کرده که او از جناب باقر عليه السلام روايت نموده که آن حضرت فرمود ميباشد اين امر يعني مهدويت در صغيرترين ما بحسب سن و نيکوترين ما در ذکر و خداوند متعال عالم را باو ميراث ميدهد و او را بخودش وانميگذارد.

صبيحه ٠٤

بدانکه شبهه چهارم مخالفين درباره حضرت ولي عصر و ناموس دهر اينست که گفته اند چنانکه ابن حجر مکي يکي از آنها است بنابرآنچه در صواعق او است که در شرع انور مقرر است که ولايت جايز نيست براي صغير که کودکي را بر مال و جان و ناموس محترمي مسلط کنند و شما اماميه امامت و رياست کبري را براي مهدي خود عليه السلام که چهار ساله يا پنج ساله بود دعوي ميکنيد و اين با شرع جمع نشود و عبارت ابن حجر در کتاب مذکور در اين خصوص اينست که ثم المقرر في الشريعه المطهره ان الصغير لا تصح ولايته فکيف ساغ لهولاء الحمقاء المغفلين ان يزعموا امامه من عمره خمس سنين و انه اوتي

صفحه : ١٧

الحکم صبيا و جواب از اين شبهه برد و وجه است وجه اول جواب نقضي است و بيانش اينست که ببنابر مذهب اماميه که ميگويند تعيين امامت با خداوند عز و جل است که هرکه را خواست تربيت کند و حکمتش آموزد و قابل رياست و امامتش کند که امر واضح است که امکان دارد صبي را قابل امامت بداند و اين منصب را باو عطا کند چه در نزد او تعالي شانه صغير و کبير و سياه و سفيد يکسان استکه بهرکس در هر حال و صفتي که باشد تواند کند آنچه را که خواهد و اما بنابر مذهب اشاعره که سواد اعظم اهل سنتاند هم ممکن است که اعطاء فرمايد منصب امامت را بصبي چه آنکه ايشان ميگويد جايز استکه آدمي بتوسط دست يا پاي خود مثلا به بيند و بشنود و بفهمد و حفظ کند بهمان نحو که بتوسط گوش و چشم و حواس باطنه خود ميکند پس علي کلا المذهبين در امکان آموختن خداوند حکمت را بکودکي حرفي و سخني نيست کلام در وقوع آن است و بصريح قران وقوعش آشکار و نمايان است چه در قصه حضرت عيسي در آنجا که يهود بمريم همين شبهه معنونه را نمودند که کيف نکلم من کان في المهد صبيا عاقل هوشمند

چگونه سخن گويد با کودک گهواره که هيچ نداند و نتواند گفتن عيسي فرمود اني عبدالله بدرستيکه من بنده ذات يگانه هستم که داراي تمام صفات جميله و قدرت تامه است که بتواند بکودکي آن را دهد که بگليم و خليلش داده اناني الکتاب و مرا کتاب عطا فرمود که برسولانش داده و علامت نبوتش قرار فرموده وجعلني نبيا و مرا نجلعت نبوت سرافراز کرده و بمنصب سفارت و رسالت بلند نموده و جعلني مبارکا اينما کنت در هر کجا که باشم ابواب خيرات ديني و دنيوي و برزخي و اخروي و ظاهري و باطني من بسوي عبادش باز کرده و چشمهاي فيوضات و مناففع و برکات از دل و زبان و رفتار و کردار من براي بندگان خود جاري نموده و اوصاني بالصلوه و الزکوه مادمت حيا در تمام ايام ايام زندگاني مرا بنماز که معراج بسوي حضرت مقدس او است دعوت کرد و از لذائذ و مشتهيات و منهيات امر بحبس نفس از آنها فرموده و برا بوالدتي و لم يجعلني جبارا شقيا مرا نيکوکار کرد که حق نعمت احسان و تربيت مادرم را دانم و ازعهده شکر و پاداش رنج و تعبش برايم و سرکش و بدبختم نکرد که خود را مستحق هر خدمت از کسان دانم و براي کسي حقي بر خود ندانم و السلام علي يوم ولدت و يوم اموت و يوم ابعث حيا و سلامتي و امان خداوند برايم هست از شر و رو فتنه شياطين جن و انس و از بلاها وعذاب برزخي و اهوال و شدائد روز رستخير که از وقت ولادت تاآن روز از آفات دينيه و امراض قلبيه در امن و امانم و با قلب سليم در محضر قرب جنابش درآيم و بالجمله بعد از تامل و تدبر ظاهر شود که تمام اصول شرائع و خصائص نبوت را اين نبي مرسل چهل روزه عمر با عمده اعمال عباديت را از براي امت خود بيان فرمود جاهل غافل کساني هستند که اين شبهه را نموده اند مگر اين آيات را نديده و نشنيده اند و يا در قدرت کامله الهيه نقصي بهم رسيده و يا آنکه محل اين موهبت و نعمت در بندگان از قابليت و استعداد افتاده با اينکه ايشان استعداد و قابليت براي چيزي شرط ندانند در نجم ثاقب استکه ابن حماد در کتاب فتن روايت کرده که عيسي بحضرت مهدي ميگويد انما بعثت وزيرا و لم ابعث اميرا مرا براي وزارت فرستاده اند که وزير تو باشم نه براي امارت و شکي نيست که امير افضل است از وزيرو چگونه ميشود که با وزير در سن چهل روزه اين چنين معامله کنند که شنيدي و امير او نستجير بالله سالهاي دراز در وادي جهل و خطا باشد و با اينحال بتصديق خود اين وزير امرش افضل از او باشد مگر آنکه بگويند چنانچه درباره اسلاف خود گفتند اين عبارت ابن ابي الحديد را که در اول شرح نهج البلاغه او است الحمد لله الذي قدم المفضون علي الفاضل لمصلحه تبالهم و تسعا تنوير في تنظير و نظير حضرت عيسي جناب يحيي بن زکرريا است که خداوند در قرآن مجيد خبر داده که در حال کودکي او نيز چنين کرديم با او در آنجا که ميفرمايد يا يحيي خذ الکتاب بقوه و اتيناه الحکم صبيا و باريتعالي برقلم اين حجر جاري فرمود که از همين آيه که جواب او و همراهانش در آنست اقتباس کرده و در مقام طعن بر اماميه گفته که ايشان در

حق مهدي ميگويند و اتيناه الحکم صبيا و اين مخارفت و جرئت است بر شريعه غرا و الحمد لله معلوم شد که مخارف و متجري ايشانند نه طائفه اماميه عباره لابن العربي في توصيف المهدي و جهاله عن فهمها من بحرالعلوم الهندي و از متممات کلام و مناسبات مقام چيزي استکه استادنا المحدث النوري نورالله مرقده در نجم ثاقب نقل فرموده که ابن عربي در فتوحات در ضمن حالات حضرت مهدي عليه السلام گفته يقسم المال بالسويه و يعدل في الرعيه ياتيه الرجل فيقول يا مهدي اعطني و بين يديه المال فيجي ء له ما استطاع ان يحمله يخرج علي فتره من الدين يزع الله به ما لا يزع بالقران يمسي الرجل جاهلا و جبانا و بخيلا فيصبح عالما شجاعا کريما و مضمون فقره اخيره اين استکه برکات و فيوضات آن حضرت بجائي ميرسد که در زمان آن جناب آدمي شام ميکند در حاليکه جاهل و جبان و بخيل است و ببرکت فيض آن حضرت صبح خواهد کرد در حاليکه عالم و شجاع و کريم است و اين ظاهر عبارت است که بر ادني طلبه مخفي نيست مولوي عبدالعلي هندي که در لسان علماي آنجا ملقب است ببحرالعلوم در رساله فتح الرحمن گفته بعد از کلامي در ذکر مهدي عليه السلام و شيخ قدس سره فرموده يمسي جاهلا بخيلا جبانا فيصبح اعلم الناس اکرم الناس اشجع الناس يعني بوقت شام موصوف باين صفات خواهد بود و جاهل خواهد بود و بخيل خواهد بود و جبان خواهد بود و بوقت صبح بعد از مرور شب اعلم الناس خواهد بود اشجع الناس خواهد بود و اکرم الناس خواهد بود يعني معدوم النظير خواهد بود در علم وجود و شجاعت و مقصود از اين کلام آنست که اين خليفه را الله بکرم خود اين همه مرتبت و منزلت در يکشب عطا خواهد فرمود و پيش از آن باضداد آن موصوف خواهد بود نه چنانچه شيعه ميگويند که امام مهدي از ايام طفوليت معصوم است مثل عصمت انبياء عليهم السلم اين ناچيز گويد که راه جهالت آن در فهم عبارت محيي الدين اينست که الف و لام الرجل در کلام او را از براي عهد گرفته و اشاره بمهدي که در اول کلام ابن العربي است و حال آنکه آن از براي جنس است و استادنا المحدث بعد از نقل اين مطلب فرموده انصاف اين استکه چنين فهمي را چنان لقبي شايسته است و اين اعتقاد در طرف نقيض مذهب اماميه است که آن جناب در حال رجوليت موصوف بسه صفت خبيثه و سه رذيائه خسيسه که مبدااند از براي تمام يا بيشتر اوصاف قبيحه و جملگي منشعب شوند از آنها چون حرص و طمع و حقد و حسد و حب دنيا

صفحه : ١٨

و تمام شهوات و لذائذ و امثالها که کمتر جمع شود در يکنفر و در اين خليفه الهي سالها جمع شده و نشود که چنين شخص جاهلي بانواع معاصي مبتلا نشود طريق دويم جواب حلي است و تقرير آن مبتني بر تمهيد اين مقدمه است که بايد دانستکه ولايت بر دو قسم است يکي ولايت کليه الهيه که رياست کبري و منصب خليفه اللهي است در نبي مرسل چنانکه در قرانست که

النبي اولي بالمومنين من اموالهم و انفسهم و نيابه از چنين نبي است و آن سيادت عامه و رياست تامه است بر جميع بندگان بلکه بر تمام اشياء من الذره الي الدره و داشتن زمام دين و جان و مال و عرض همه مکلفين است بکف کفايت خود و اين منصبي است الهي که اگر در نائب از حضرت رسول که آن سرور تنصيص بر نيابت او نموده باشد پيدا شد از آن تعبير بامامت مينمايند و صاحب آن را شروط و اوصافي است که تواند از عهده آن رياست و ولايت برآيد و بنابر طريقه اماميه جمله از آن شروط موهوبي استکه بکسب و رنج و تعب و زياضت و عبادت و تحصيل علوم در تمام عمر دنيا بدست نيايد چه در طنيه از سنخ رعيت جدا است و در اصل نطفه و انعقاد آن و تولد و نشو و تربيت از ايشان برکنار است و در عقل و نفس و روح و جسد با رعايا مخالف و مغاير است و راهي از براي معرفت آن شروط و احراز آن در شخصي نيست جز نص الهي و صدور خوارق عادات مقارن دعوي چنانچه در محل خود ثابت شده و ديگري ولايت جزئيه شرعيه که بواسطه آن در موارد خاصه و مقامات مخصوصه حفظ مال و جان و عرض نفس محترم ميشود و اين قسم از ولايت متوقف است بر مقداري از علم که داند چگونه مولي عليه را حفظ نمايد و از حوادث و آفات نگاهش دارد و بر قدرتيکه تواند آنچه را داند بجاي آورد و بر ديانت و تقوائي که او را باعث شود که آنچه را که داند و تواند بجاي آورد و مماطلت و خالفت ننمايد و لهذا در شرع شريف شروطي از براي اين قسم از ولايت مقرر فرموده اند و راه معيني براي معرفت و احراز آن شروط در ايشان قرار دادند که تخطي از آن را در طرف زياده لازم ندانستند و از طرف نقصان جايز ننمودند چه در هر دو اختلال نظام امور معاش و معاد است و در آن نقص غرض از بعثت انبياء است و اين صاحب قسم از ولايت را نظر باختلاف مقامات اختلاف در اسامي و القاب است چنانچه گاهي متولي وقفش گويند و گاهي قيم صغيرش نامند و گاهي وصي ميتش اسم برند و گاهي وکيل از جانب شخصي زنده اش خوانند و هکذا و چون اين مقدمه دانسته شد بايد دانست که اين شبهه مخالفين درباره کودکي آن جناب بنابر مذهب خود ايشان وارد است چه مخالفين عمده غرض از امامت و شغل آن را سياست و اجراء حدود و حفظ ثغور ميدانند بنحويکه اگر کسي داراي اين صفات شد هر چندد که فاسق باشد تواندامام شود چنانچه غزالي شافعي در مبحث امامت احياء العلوم در ضمن نه اصل که ذکر کرده تصريح نموده و بنابراين طريقه ولايت امام از سنخ متولي اوقات و قيم بر ايتام خواهد بود و از جهتي پست تر پس هر جماعتي تواند که داراي طريقه سياست ملکي را امام کنند هر چند که چون شير شخص قزويني از سائر صفات انسانيه چه رسد بکمالات اهل صفوت و خلت هيچ بهره نداشته باشد و مانند معاويه غدار و يزيد خمار و وليد جبار و مروان حمار باشد که بنابر حسب اصول آن جماعه ايشان از اهل امامت حقه و نواب نبي صلي الله عليه و آله و اولوالامر لازم الاتباع بودند پس بنابراين اصل فاسد خود شبهه

نموده اند و ايراد بر اماميه کرده که چگونه جمع شدند و کودکي را که نتواند از عهده سياست مدن و محافظت ثغور برآيد امام مسلمين کرده اند و حق اينست که اين شبهه بنابر مذهب خود ايشان هم وارد نيست چه ايشان قياس نموده اند حالت صباوت آن حضرت را بحالت صباوت اطفال نوع رعيت از دارا بودن ضعف را در قواي جسمانيه و اين قياس ضعيف الاساس است و بر فرض تسليم معلوم است که انتظام امور سلاطين بمطاعيت ايشان است و به جريان و نفوذ حکم آنها است بر جنود و رعيت و اگر نه با فقدان اعوان از رجال نيز بر حسب عادت از ايشان کاري متمثي نشود و چيزيکه در مطاعيت بکار است قوه راي است و عجب است از ايشان انکار انتظام را از آن حضرت در حال صباوت و حال آنکه بسياري از سلاطين تاج بر گهواره آويخته و باسم بي مسمي و صورت بيمعني بلاد را منتظم ميساختند چنانکه بمراجعه تواريخ معلوم است پس چگونه توان انکار نمود نظم امور را از کسيکه بظاهر طفل وليکن آثار اکابر رجال از او ظاهر شود و اما بنابر مذهب اماميه که امامت را منصب الهي و زهب رباني و تعيين شخص آن را از جانب خداوند سبحاني ميدانند پس اين شبهه مندفع و اين ايراد غير وارد است چه الله اعلم حيث يجعل رسالته حضرت اقدسش اگر صبي نور سرا قابل اين موهبت و لايق اين نعمت بداند و اين منصب را باو عطا فرمايد چنانچه بعيسي و يحيي عطا فرمود مخالفت فضول را چه کار و انکار او را چه اعتبار است تذييل بقول جزاف وتخجيل لاهل الخلاف بدانکه مصاديق کودکانيکه قادر متعال آنها را در سن رضاعت و صباوت عقل و فهم و علم و حکمت آموخته فوق حد احصاء و خارج از حير استقصاء است چنانچه چند نفر از ايشان را ما در کتاب الجنه العاليه ذکر نموده ايم و کيفيت نجمان بن پنحاس را در کتاب گلزار اکبري در گلشن صد و يکم آن نقل نموده ايم که چگونه در حين تولد اخبار از مغيبات و از بعثت سيد کائنات و از قضيه طف و کنار فرات و از ظهور امام عصر و افشاء برکات داده است و يهوديان از وحيهاي او بنبوه هيلد تعبير کنند که معني آن بلسان فارسي وحي کودکست و از براي خجلت دادن ابن حجرو کسانيکه با او در اين شبهه معنونه همداستانند کفايت است آن چيزيکه او را شيخ اکبر و مسک اذفر ايشان در فتوحات ذکر نموده در چه آنکتاب ميگويد بدان بدرستيکه مردم استغراب نمينمايند حکمت را از صبي صغير مگر بجهت آنکه معهود نيست در نزد ايشان جز حکمت ظاهره که از فکر و رويه است و صبي بحسب عادت اهل آن نيست پس ميگويد انصبي تنطق کرد بحکمت و ظاهر ميشود عنايت خداوند باين محل ظاهر پس زياد کرد در يحيي و عيسي عليهما السلام که هر دو ايشان از روي علم تنطق کردند بحکمت يعني دانسته سخن گفتند نه آنکه بر زبانش جاري شد و آن علم ذوقي بود زيرا که مثل اين تکلم در مثل انسان و سن صحيح نميشود مگر آنکه بذوق باشد يعني بدرستيکه خداي تعالي عطا فرمود باو حکمت را در حال کودکي و آن حکمت نبوت است که نميشود مگر بذوقي تا

اينکه مجازفه در کلام نموده و در ذيل اين مطلب گفته است و جماعتي در شيرخوارگي سخن گفتند و من ديدم اعظم از اينها را ديدم کسي را که سخن گفت در شکم مادرش و ادا کرد واجبي را و آنچنان بود که مادرش عطسه کرد و او حامله بود بان طفل پس حمد کرد خداي تعالي را پس آن طفل باو گفت از ميان شکمش يرحمک الله بکلامي که همه حاضرين شنيدند و اما آنچه مناسب کلام است پس بدرستيکه دختر من زينب سئوال کردم از او بنحو ملاعبت با او و او در حال شيرخوارگي بود و عمرش در آنوقت يکسال يا قريب بان بود پس گفتم باو در حضور مادرش و

صفحه : ١٩

جده اش که اي دخترک من چه ميگوئي در مرديکه جماع کند با زن خود و آن زال نشود پس گفت بر او واجب ميشود غسل پس حاضرين تعجب نمودند و من در آن سال از او مفارقت کردم و او را در نزد مادرش گذاشتم و از ايشان غائب شدم و مادرش را اذن دادم که حج کند در آنسال و من از راه عراق رفتم بمکه چون بعرفات رسيديم بيرون رفتم با جماعتي چند بجهت جستجوي اهل خود در قافله شامي پس دخترک مرا ديد و او شير ميخورداز پستان مادرش پس گفت اي مادر اين پدر من است که آمده پس مادرش نظر کرد مرا از دور ديد که ميايم و او ميگفت که اين پدر من است پس خاله خود را آواز داد و او آمد پس چون مرا ديد خنديد و خود را بر روي من انداخته و ميگفت بمن يا ابت يا ابت و اين و امثال او از اين باب است انتهي در نجم ثاقب بعض از نقل اين قضيه فرموده مولف گويد که اين مسئله که ابن عربي از دخترش پرسيد و جواب داد همان مسئله ايست که در عهد خليفه ثاني محل ابتلا شده خليفه از عهده اش برنيامد و سائر صحابه واماندند و حضرت اميرالمومنين عليه السلام جواب داد زهي دخترک شيرخواره که مايه روسفيدي پيشوايان خود شده پس از آن فرموده و نيز ابن الصلاح در علوم حديث و خطيب در کفايه نقل کردند از ابراهيم بن سعد جوهري که گفت کودک چهارساله را ديدم که بنزد مامون آوردند و او قران خوانده بود و نظر در راي کرده بود يعني بدرجه اجتهاد رسيده بود جز آنکه هرگاه گرسنه ميشد ميگريست و اين ناچيز اين قضيه را با قضاياي چندي از اين قبيل در جنه العاليه ذکر نموده ام و نيز فرموده و در ترجمه عرفاي ايشان حکايتها از اين رقم است که ذکرش موجب تطويل است حتي آنکه شيخ عبد القادر گويند که در ماه رمضان شير از پستان مادر نميخورد و در سالي ماه مشتبه شده بعمل او رجوع کردند و بالجمله اگر چه نقل اين قسم حکايتها از ايشان در نزد اماميه از قول جزاف محسوب است وليکن از قدرت باريتعالي استبعادي ندارد و ايکاش که موردين اين شبهه خجلت کشيده که از براي کودکان خود اينقسم مقامات عاليه را قرار ميدهند و درباره فرزند رسول خدا اينگونه مقامات را استغراب ميکنند.

صبيحه ٠٥

بدانکه شبهه پنجم که اهل خلاف درباره وجود آن جان جهان و امام عالميان نموده انداين است که ميگويند سلمنا تولد مهدي موعود را لکن طول عمرش با باقي بودن باکمال قوت و توانائي و وفور عقل چنانکه شما اماميه ادعا مينمائيد امري است خارق عادت زيرا که عمر شريف او از زمان تولد که سال دويست و پنجاه و شش از هجرت است الي کنون که سال هزار و سيصد و پنجاه و يکست هزار و نود و پنجسال ميشود و عادت جاي نشده که احدي از بشر در اينقدر از زمان باشد در دنيا و باقي بماند چه برسد از بقاء او بوصف توانائي و وفور عقل و کمال قوت و جواب از اين شبهه برد و نهج است نهج اول آنست که اگر مراد بخرق عادت در کلام خصم دعوي امتناع و محاليت و عدم تعلق قدرت است باو باينکه ميگويد که طول عمر بوصف مذکور يا مطلقا امري است محال و ممتنع مانند بعضي از منجمين و اهل طبايع که منکر صانعند پس بطلان کلام او در کمال وضوح است و خارج از همه ارباب ملل و اديان است و سخن او منتهي ميشود باينکه آيا عالم مصنوع است و او را صانعي ميباشد که جيوه و بقاء موجودات و کوتاهي عمرهاو طول آنها بيد قدرت او است و يا آنکه از براي عالم صانعي نخواهد بود و آنچه هست بمقتضي دهر و طبيعت است و اين مطلب در محل خود مفروغ عنه است که لابد از براي عالم صانعي خواهد بود و بعد از معلوميت اينمطلب گفته ميشود که حقيقت عمر و طول زندگاني و قصران نيست مگر يکنوع از امتداد و استمرار من شانه عدم الحيوه بحيث يکون نسبته الحيوه و عدمها اليه علي السوا چه حيوه بالذات مخصوص يصانع عالم است و فرض شد که مسلما عالم مصنوع است و از براي او صانعي است که حيوه و بقاء او ذاتي است و ماسواي او آنچه هست همه مصنوع و مخلوق اويند که يجوز له البقاء و عدم پس حيوه و مايحتاج اليه الحيوه از بنيه و ماده و صورت همه آنها مصنوع و مقدور و متعلق بقدرت پروردگارند که نسبت بقاء و فتاء و حيوه و عدم حيوه بالنسبه بجميع علي حد السواء است فالجواز و الامکان يتطرق الي جميع المذکورات پس باطل شد قول خصمم بمحاليت اين چنين طول عمر و امتناع عقلي داشتنش و اگر مقصود خصم مجرد استبعاد است نه امتناع پس اين اظهر بطلانا خواهد بود چه آنکه بعد از اقامه ادله قطعيه بعدم خلو ارض از حجت الهيه و لازم بودن عصمت آن و شهد به القران و تواتر الاخبار من الذي انزل عليه القران و شهد بصحته و صدقه البرهان پس معقول نخواهد بود که استبعاد محض سبب شود از براي انکار يا معارضه نمايد با آن ادله و براهين نهج دويم آنست که اين استبعاديکه خصم در اينمقام نموده مجرد دعوي بلابيان است بلکه بر خلاف عيان است چه آنکه منع مينمائيم که طول عمر بوصف مذکور خارق عادت باشد بلکه جاري بر مقتضاي عادت است غايه الامر برخلاف عادت اکثر اعمار

مردمان دوره ختميه است نه آنکه برخلاف عادت در جميع ازمان است زيرا که عادت در زمان انبياء سلف و امم ايشان بلکه قبل از بعثت تا زمان حضرت آدم بر اين بوده که عمرهاي ايشان دراز و طولاني باشد چنانچه در اخبار و تواريخ بلکه در قرآن است که هزار سال و دو هزار سال بلکه متجاوز عمر مينموده اند چه از انبياء و سلاطين و چه از کفار و موحدين چنانکه اشخاص کثيره از آنها را در کتب غيبت مثل بحار سيزدهم و کمال الدين و نجم ثاقب و کفايه الموحدين و هدايت الموحدين و دارالسلام و غير اينها ذکر نموده اند و اين ناچيز نيز عبقريه در اين بساط از براي ذکر آنها ترتيب داده تا آنکه در وقت مطالعه اينکتاب احتياج برجوع بان کتب نباشد و بالجمله دعوي خرق عادت و يا استبعاد مذکور سخني است لا طائل که مقصود خصم غير از تلبيس و اظهار شبهه بلکه اظهار عصبيت و عناد چيز ديگر نخواهد بود هدايه و ارشاد الي رفع هذا الاستبعاد عجب است از مخالفين که اعتقاد بوجود دجال دارند که زنده و موجود است در دنيا و غائب است از انظار و در چاهي محبوس است مقيدا و مغلولا ولکن زندگاني و طول عمر حضرت حجت را در سعه ارض با کمال عزت و احترام و با احشام و خدام استبعاد مينمايند و هم چنين زندگاني حضرت خضر و الياس و عيسي را اعتقاد دارند چنانچه در اخبار از فريقين است ولکن آنچه که رسول خدا را باء طاهرين مهدي عليه السلام خبر داده اند از وجود و بقائش در دنيا و غيبتش از انظار آن را تصديق نمينمايند بلکه در مقام انکار و استبعاد و مکابره برميايند و چه نيکو الزامي است از موردين اين شبهه فرمايش جمال الصالحين در محجه که وصاياي آن جناب است بخلف باشرفش چه در آنکتاب بعد از اينکه وصيت مينمايد فرزندش را به اعتقاد

صفحه : ٢٠

بحجت و شئونات آن بزرگوار ميفرمايد روزي در بغداد حاضر شدند در مجمع من جماعتي که در ميان ايشان بعضي از فضلاء عامه بود و صحبت ما منجرر شد بذکر مهدي موعود عليه السلام و آنچه اماميه اعتقاد بان دارند و ادعا مينمايند از حيات و غيبت آن حضرت و آن عالم انکار نمود آن را باشد انکار و تشيع بر اماميه نمود بر آنچه اعتقاد دارند در حق آن سرور پس من در جواب او گفتم که اگر امروز کسي حاضر شد و مدعي اين شد که من بر روي آب راه ميروم مانند راه رفتن بر روي زمين پس ميبيني که تمام اهل بلد که هرگز چنين امري را مشاهده نکرده بودند اجتماع مينمايند که راه رفتن آن شخص را بر روي آب مشاهده نمايند و از اين قضيه تعجب خواهند نمود پس در يوم ثاني باز شخصي بيايد و همين ادعا را نمايد که من نيز بر روي آب مشي ميکنم مانند مشي بروي زمين البته تعجب مردم از مشاهده فعل دويم کمتر است زيرا که در روز گذشته مثل آن را کرده بودند بلي آنهائيکه در روز گذشته نديده بودند تعجب ايشان بسيار است و اگر شخص ثالثي در روز سيم مدعي همين فعل شود و بر روي آب راه رود دهر آينه تعجب مردم کمتر خواهد

شد چه آنکه اينکار را قبل از اين از دو نفر ديگر مشاهده کرده بودند و اگر شخص رابعي اين امر را بجاي آورد که اشخاص سابق الذکر بجاي آوردند و هم چنين خامس و سادس البته تعجب خلق بالمره از بين برداشته خواهد شد بنحويکه مدعي اين مطلب را تصديق خواهند نمود بلا تامل و بدون انکار و چون اين دانسته شد بدانکه اماميه ميگويند که امر مهدي بدينمنوال است چه آنکه شماخودتان روايت ميکنيد و اعتقاد داريد بر اينکه ادريس حي و موجود است الي الان و هم چنين حضرت خضر و الياس در زمين زنده و موجودند و حضرت عيسي در ظهور مهدي عجل الله فرجه بزمين نزول مينمايد و بانحضرت اقتدا مي کند و حال آنکه ايشان اکثر تمرا و اکبر سنا هستند از حضرت مهدي پس شما چرا تعجب نميکنيد ولکن تعجب ميکنيد از اينکه از ذريه خاتم انبيا که پيغمبر شما است کسي باشد که حال او مانند حال ايشان باشد و طول عمر اين انبيا را انکار نمينمائيد ولکن انکار مينمائيد که از عترت پيغمبر شما کسي باشد که عمر او زياده باشد از آنچه متعارف در اين ازمنه است و بعيد ميدانيد که اين مطلب يکي از کرامات او باشد تذنيبه لاناء هذا لبيان کالطفحه في نقل کلام لمحمد بن طلحه محمد بن طلحه شافعي در کتاب مطالب السئول چنين گفته استکه مهدي زنده و باقي است از زمان غيبت او تا اين زمان و امتناعي نيست در بقاء او بدليل بقاء عيسي و خضر و الياس از اولياء الله و دجال و ابليس لعين از اعداء الله و بقاء ايشان بکتاب و سنه ثابت است و متفقند بر بقاي ايشان ومنکرند بقاء مهدي را از دو وجه اول از طول زمان تا آنکه جواب گفته از اين سند انکار باينکه آنچه دليل بر بقاء عيسي است همان دليل است بر بقاء مهدي زيرا که دليل بر بقاء عيسي کتاب خدا است من قوله و ان من اهل الکتاب الا ليومنن به قبل موته يعني نيست از اهل کتاب مگر آنکه بايد ايمان بياورند بعيسي قبل از وففات او و از زمان نزول اين آيه الي الان اين وعده الهي واقع نشده پس البته بايد اين واقعه در آخر الزمان واقع شود که عيسي از آسمان نزول نمايد و اهل کتاب قبل از موت باو ايمان آورند بشريعت اسلام و او از اعوان مهدي خواهد بود اين ناچيز گويد که از اين بيان نکته بقاء و حيوه عيسي هم معلوم شد چه نصاري بعد از اينکه در آخر الزمان ديدند که رئيس ايشان که عيسي است مروج دين اسلام و معين رئيس اسلام است با لطوع و الرغبه خواهند اسلام قبول نمود و بالجمله ميگويد و هم چنين دليل بر بقاء او سنت رسول خدا است من قوله که عيسي در آخر الزمان نزول نمايد از آسمان و در پشت سر مهدي نماز بخواند و دليل بر بقاء دجال و ابليس و خضر و الياس نيز سنت رسول خدا است بلکه در حق ابليس آيات نيز دليل است من قوله تعالي حکايه عنه انظري الي يوم يبعثون و دليل بر بقاء مهدي نيز کتاب و سنت رسول خدا است لقوله ليظهره علي الدين کله ولوکره المشرکون چه آنکه غلبه اسلام بر کفر بنحويکه بالمره کفر از ميان برداشته شود هنوز از بدو اسلام الي کنون نشده است پس بايد در آخر الزمان واقع شود در

دست مهدي و آنچه از اخبار که از رسول خدا رسيده که دلالت بر بقاء عيسي الي آخر الزمان دارد همان نحو از اخبار نيز در بقاء مهدي از آن جناب رسيده و بعد از اين کلمات گفته پس چه مانع است بر بقاء مهدي با آنکه بقاء او باختيار الهي است و داخل در تحت قدرت پروردگار است و اين کرامت و معجزه است از رسول خدا و بنابراين امام اولي ببقاء است از حضرت عيسي و دجال و بقاء او تا آخر اللزمان موجب آنست که زمين پرشود از عدل و داد چنانکه مکررا ذکر شد الخ دليل علي طول عمر الحجه من الشافعي المنسوب الي گنجه بدانکه ابو عبدالله محمد بن يوسف گنجي شافعي در کتاب بيان از اخبار صاحب الزمان که آن را بر بيست و پنج باب قرار داده و اخبار مسنده از کتب معتبره در آن نقل نموده و بنحو اتم و اکمل مذهب اماميه و صحت آن را درباره حضرت مهدي اثبات نموده و شبهات اصحاب و هم کيشان خود را رد نموده است ثابت نموده که بقاي عيسي و دجال که بقاي آنها از مسلميات در نزدعامه است به تبعيت بقاي حضرت مهدي است و بقاي هر دو فرع آن وجود مبارک و بقاي اواست باين بيان که مسلم استکه حکمت بقاي عيسي ايمان آوردن اهل کتاب است بحضرت خاتم النبيين بسبب تصديق عيسي از آن جناب چنانچه در آيه شريفه و ان من اهل الکتاب الا ليومنن به قبل موته اشاره بان شده و تصديق دعوي حجت عليه السلام و بيان آن براي طاغيان بمتابعت و نماز کردن در خلف آن جناب چه آنکه جايز نباشد وجود عيسي و بقاي او بدون آنکه نصرت کند اسلام را و تصديق و متابعت نمايد امام را والا خود منفرد خواهد شد بدعوت و دولتي و آن منافي دعوت اسلام است پس عيسي را جز نصرت و اعانت و تصديق حظي نباشد و در بقائش اثري نباشد و ابن عين فرعيت وجود و تبعيت او است مرا امام مهدي عليه السلام را و چگونه رواست بقاي فرع بي ابقاء اصل و تابع بدون متبوع تاييد فيه تشديد فاضل تنکابني در تصص العلماء مرقوم داشته که وقتي در روز عبد بديدن مرحوم حاج ملا عبدالوهاب قزويني که از علماء آن بلد و با شهيد ثالث معاصر بود رفته بودم و مجلس آن مرحوم مملو از علماء بود پس سئوال کردم که حکمت در زنده بودن عيسي و نزول آن جناب از آسمان در آخر الزمان و اقتدا نمودن آن جناب بحضرت امام عصر چيست کسي جواب نگفت من گفتم که شايد حکمت آن لطف باشد چه حقتعالي ميدانستکه امت عيسي اکثر روي زمين ميباشند و اگر چه دين آن حضرت را تغييرداده اند وليکن هفت شمه فرنگ از نمسه و فرانسه و انگليس و پروس بلکه روس از ملت و امت عيسي ميباشند پس بعد از ظهور حضرت صاحب الامر عيسي نزول ميکند که و ان من اهل الکاب الا ليومنن به قبل موته و آن جناب را ميشناسند و بواسطه او بحضرت حجت ايمان مياورند اگر چنين نميشد انکار ميکردند و از تيغ امام عصر

صفحه : ٢١

هلاک ميشدند پس حاجي مزبور تصديق کرده و گفت که شيخ احمد نيز چنين گفته و حکمت بقاي دجال که در وجودش جز فتنه و فساد چيزي نيست ابتلاء و امتحان خداوندي است مرخلايق را تا ظاهر شود مطيع از آنها از عاصي و محسن ايشان از مسيي ء و مصلح از آنها از مفسد و اين فرع وجود کسي است که اطاعت و عصيان و صلاح و فساد بامر و نهي و فعل و ترک او معلق و منوط باشد و آنکس جز حضرت مهدي که آيتي است از براي نبوت جد خود کسي ديگر نباشد و چگونه جايز و تصديق دارند بقاي اين دو فرع را و مستبعد شمرند بقاي اصل را که تمام وجودش رحمت و لطف و خير و برکت است ايراد مقال و جواب سئوال اين ناچيز گويد که اگر کسي از هم کيشان اين گنجي شافعي بر او ايراد کند و بگويد که تو خود در کتاب بيان از رسول خدا روايت نموده که فرموده در جمله احوال مهدي که آن حضرت مشغول نماز صبح است با اصحاب خود در بيت المقدس که عيسي بن مريم از آسمان فرود ميايد پس مهدي بقهقرا برميگردد که عيسي پيش افتد و امام مردم شود پس عيسي دو دست خود را برکف آن جناب ميگذارد و باو ميگويد مقدم شو و هم چنين در عقد الدر را از آن جناب مروي استکه فرمود پس ملتفت ميشود مهدي که عيسي بن مريم نازل شده و گويا از مويش آب ميچکد پس مهدي باو ميفرمايد که مقدم شو و براي مردم نماز کن پس عيسي در مقام با او بيعت ميکند و نيز از سدي روايت کرده که آن جناب فرمود جمع ميشوند مهدي و عيسي وقت نماز پس حضرت بعيسي ميفرمايد پيش بيفت پس عيسي ميگويد تو سزاوارتري بنماز پس نماز ميکند عيسي باقتدا در عقب آن حضرت و بالجمله اين فعل حضرت مهدي که قهقري بر کشتن در نماز است چنانکه مضمون خبر اول است و قول آن حضرت که بعيسي بفرمايد پيش بيفت در نماز چنانکه مضمون دو خبر ديگر است علي الظاهر منافي با اصل بودن مهدي و فرع بودن عيسي است و مخالف با متبوع بودن آن جناب و تابع بودن مسيح است پس جوابش بنابر فرض سحت سند آنها اين استکه امر مهدي عيسي را بتقديم نظير امر رسول خدا است جبرئيل را در شب معراج بتقديم از براي صلوه و امتناع جبرئيل و گفتن او که ما از آنوقت که مامور شديم بسجده از براي آدم بر آدميان مقدم نميشويم و جوابب ديگر آنکه محتمل است قويا که مقصود آن حضرت کشف افضليت خودش از براي خلق بر حضرت عيسي باشد از زبان خود عيسي بمجرد تقدم در نمازکه بقواعد بسياري از اهل سنت فضلي در آن نيست و روايت کنند جواز نماز را خلف هر بري و فاجري و فراموش کنند کلام نبي خود را که هرگز رستگار نميشود قوميکه پيش بيفتد ايشان را کسيکه در ميان آن قوم افضل از آن باشد که پيش افتاده و بايد دانستکه در روايات خاصه اينچنين مضمون

وارد نشده بلکه همان نماز گذاردن عيسي است در عقب آن چنانچه مضمون روايت کافي و کمال الدين است.

صبيحه ٠٦

بدانکه شبهه ششم که اهل خلاف درباره وجود مسعود امام عصر و ناموس دهر نموده اند اينست که شما اماميه ميگوئيد کهغيبت تا کنون که سال هزار و سيصد و پنجاه و يکم هجري است يک هزار و نود و پنج سال طول کشيده و روايت مينمائيد که آن جناب در وقت ظهور چهل ساله يا کمتر باشد و ما ندانستيم که چگونه منقضي ميشود هزار و نود و پنجسال در چهل سال با آنکه خداي دانا استکه تا ظهور تا کجاي از سن برسد و اين را از خصايص مهدي بشمار آوريد که چون ظاهر شود در صورت مردي سه ساله يا چهل باشد و چون طويل الاعمار از انبياي گذشته و غير ايشان نباشد که يکي هدف تير پيري ان هذا تبلي شيخنا باشد و ديگري بنوحه گري اني و هن العظم مني و اشتعل الراس شيبا از ضعف پيري خويش بنالد چنانکه شيخ صدوق شما در کمال الدين از ابو الصلت هروي از حضررت رضا روايت نموده بعد از اينکه از علامت قائم از ايشان از آن جناب سئوال ميکند که فرمود علامتش آنست که چون خروج کند در سن پير باشد و بصورت جوان بانمرتبه که نظر کننده بانحضرت گمان برد که در سن چهل سالگي است يا کمتر از چهل سالگي و ديگر از نشانهاي آن حضرت اينست که بگذشتن شبها و روزها بر آن حضرت پيري بر آن جناب راه نيابد تا زمانيکه اجل آن سرور در رسد و در غيبت شيخ طوسي استکه از جناب صادق مروي استکه فرمود ظاهر ميشود آن جناب جوان موفق سي ساله و نيز روايت کرده از آن جناب که فرمود اگر خروج کند قائم هر آينه انکار ميکنند او را مردم رجوع مينمايد بسوي ايشان صاحب ايشان در حالتيکه جواني است موفق و نيز روايت کرده از آن جناب که فرمود از اعظم بليه آنکه خروج ميکند صاحب ايشان در حال جواني و ايشان گمان ميکنند او را پيري کبير السن و مراد از موفق چنانکه علامه مجلسي احتمال دادآنست که اعضايش متوافق و خلقتش معتدل باشد با کنايه از توسط در جواني است يا عبارت آخري آنست که وقت توفيق تحصيل کمال است و در نجم ثاقب مبدي اين شبهه را صاحب ملل و نخل دانسته و بعد از نقل اين روايات که ما ذکر نموديم فرموده شهرستاني عاري از لباس انساني در ملل و نحل بعد از ذکر فرق اماميه بعد از حضرت امام حسن عسکري که آن را از رساله فرق نوبختي برداشته و جمله از کلمات نافعه او را دزديده ميگويد و از عجب اينکه ايشان يعني اماميه ميگويند که غيبت طول کشيده دويست و پنجاه سال و چيزي و امام فرمود که اگر قائم خروج کند و داخل شده در سن چهل سالگي پس او صاحب شما نيست و ما ندانستيم که چگونه منقضي ميشود دويست و پنجاه سال در چهل

سال انتهي و استادنا المحدث در کتاب مذکور ميفرمايد و حاصل آن خبر يعني خبريکه شهرستاني در کلامش اشاره نموده آنست که آن حضرت چهل ساله يا کمتر باشد اگر زيادتر باشد مهدي عليه السلام نيست و حاصل شبهه اين احمق و همراهانش اينست که شما ميگوئيد مهدي دويست و پنجاه سال است تقريبا که غائب شده و اين مقداراز مدت مطابق با زمان شهرستاني است و يا هزار و نود و پنجسال است که موافق با تاريخ تاليف اين عجاله است و اگر الحال مثلا او خروج کند چگونه چهل ساله باشد و حاصل جواب از اين شبهه اينست که مراد از آن روايات آنست که آن جناب در صورت و هيئت و بنيه و مزاج مرد چهل ساله باشد هر چند که هزارها عمر او باشد و خداي قادر است کسي را نگاه دارد در سني باين نحو که گفتيم و فريقين نقل کرده اند که از معجزات پيغمبر آن بود که بر هر حيواني سوار ميشدند آن حيوان در همان سن که در آنحال داشت ميماند و ابن اثير در اسد الغابه روايت کرده که عمرو بن الحمق خزاعي آن حضرت را سيراب نمود پس در حق او دعا کرد و فرمود اللهم متعبه بشبابه پس هشتاد سال بر او گذشت که در ريش او موي سفيد ديده نشد بلکه بسا شد که از پيري بجواني برگردانيدند اين ناچيز گويد که از

صفحه : ٢٢

جمله موارديکه آن بزرگواران پير را جوان کردند نظر بمضمون روايت حبابه و البيه است که باشاره حضرت علي بن الحسين جوانيش عمود نمود چنانکه در بحار در ضمن روايت او که اميرالمومنين علامت امامت را خاتم گذاردن بر سنگريزه و نقش بستن بر او بيان فرمود چنانکه خود آن بزرگوار اين علامت را نيز اظهار داشت تا آنکه حضرتش ازدنيا رفت چنين است که پس بنزد حضرت حسن رفته و آن جناب نيز همين علامت را از براي او اظهار داشت و بعد از رحلت آن بزرگوار شرفياب خدمت امام حسين عليه السلام شده و آن جناب نيز همين علامت را اظهار داشت تا آنکه بعد از شهادت آن جناب خدمت حضرت علي بن الحسين شرفياب شده در حالتيکه پيري و کبر سن او را دريافته بود و از ضعيفي عاجز شده بود و خودش گويد که سن من در آنوقت يکصد و سيزده سال بود پس ديدم آن بزرگوار را که مشغول نماز و در رکوع و سجود بود و من از نمايان کردن دلالت امامت را بر من مايوس شدم بواسطته اشتغالش بعبادت و خواستم که از نزدش بيرون روم پس بانگشت سبابه خود اشاره بجانب من فرمود و جواني من عود کرد الخ و بالجمله استادنا المحدث ميفرمايد بلکه همه پيران بهشتي را خداي تعالي جوان کند و ببهشت برد در آخرت قدرت جديده براي حقتعالي پيدا شود يا شهرستاني براي آخرت خداي ديگر قائل شود که تواند چنين قدرت بنمايد و عجب از او است و هم کيشانش که جناب خضر رازنده دانند و چند هزار سال از آن حضرت بزرگتر است و ميگويد در صحراها و براري سياحت ميکند و اگر حيات

آن جناب بنحو متعارف باشد بايد مشتي از پوست و استخوان باشد و در گوشه افتاده و آن حضرت را در صورت و هيئت هر صاحب سني که فرض کنيم جاي همان اعتراض هست خداي تعالي باينقوم يا انصاف دهد و يا ادراک و شعور که از هر دوعاريند ميبدي در شرح ديوان گفته که حقتعالي دندان و ارکان خضر را پيش از ظهور حضرت خاتم الانبياء هر پانصد سال تجديد ميکرد و بعد از ظهور آن حضرت در هر صد و بيست سال تجديد ميکند و در احتجاج طبرسي مرويستکه از امام حسن که فرمود در ضمن حالات آن جناب که طولاني ميکند خداوند عمر آن حضرت را آنگاه ظاهر ميکند او را بقدرت خود در صورت جوان صاحب سن چهلساله و اين براي آنکه مردم بدانند که خداوند بر همه چيز قادر است جواب اقصربتقرير آخر در بستان السياحه در ترجمه حالات حضرت ولي عصر بعد از اينکه اظهار تعجب ميکند از کسانيکه طول عمر آن حضرت را منکرند بوجود خضر و الياس از اولياء الله و بقاء شيطان از اعداء الله و حال آنکه آن حضرت افضل است از انبياء سلف و او است ولد صاحب نبوت مطلقه و ولايت کليه ميگويد عجبترآنکه بعضي از متصوفه که خود را از اهل دانش شمارند و از ارباب بينش پندارند قائلند بر اينکه در ملک هندوستان در ميان برهمنان و جوکيان و مرتاضان و رياضت کشان ميباشند که بسبب حبس نفس و قلت اکل چند هزار سال عمر کرده و ميکنند و با وجود اين منکر وجود آن حضرتند فقير گويد انکار وجود آن حضرت در حقيقت انکار قدرت باري تعالي است منت خداي را که فقير را هم چون آفتاب روشن است که کيمياگر از اجزاي متفرقه اکسيري ساخته بر نقره طرح ميکند و آن نقره را طلاي احمر ميسازد و حال آنکه نطره در اندک زماني پوسيده و نابود ميشود و طلا برعکس آن چند هزار سال بر يکمنوال است و نابود نميشود پس اگر ولي خدا مانند آن کيمياگر از اکسير التفات خويش بدن خود را هم رنگ روح گرداند و باقي و دائم سازد اين ناچيز گويد و بر حالت جواني نگاهش دارد بعيد نخواهد بود انتهي و الحق اين بيان کافي و دليلي است و اني بر طول عمر آن جناب و اقي ماندنش در سن چهلسالگي و کمتر از آن چه آنکسيکه متصرف در ما سوي الله است باذن الله و اجازته تواند چنين تصرف را در بدن خود بنمايد چنانکه در بساط دويم در ذيل معني شستن الکفين که از شمائل حضرت بقيه الله از حضرت جواد بيان شد فارجع.

صبيحه ٠٧

بدانکه شبهه هفتم مخالفين درباره حضرت حجه عجل الله فرجه الشريف افترائي استکه از پيش خود باماميه بسته و نسبت دروغي استکه بايشان داده اند که اماميه اعتقاد دارند که آن حضرت در سرداب خانه والد و جدش غائب شد و در همانجا هست و از آنجا ظاهر ميشود و ايشان انتظار ميکشند بيرون آمدن آن جناب را از سرداب چنانکه اين خلدون و ذهبي در تاريخ

الاسلام و ابن حجر در صواعق اين نسبت را داد و اين افتراء را بسته اند و ابن حجر نسبت داده که ايشان اسبها حاضر کنند بر در سرداب و فرياد کنند که حضرت از سرداب بيرون بيايد بلکه بعضي از ايشان تصريح کرده که اين سرداب در حله است و شيعيان روز جمعه چنين کنند و قطب الدين اشکوري در محبوب القلوب از کتاب عجائب البلدان نقل کرده که بر در سردابيکه غائب شد در آنمولاي ما صاحب الزمان اسب زرد رنگي بود که زين و لجامش ازطلا بود تا زمان سلطان سنجر بن ملکشاه و روز جمعه بجهت نماز آمده بود پس گفت اين اسب در اينجا براي چيست پس گفتند زود استکه بيرون بيايد از اينموضع بهترين مردم و بر او سوار ميشود پس گفت بيرون نميايد از آنجا بهتر از من و بر او سوار شد و شيعه اعتقاد دارند که آن سواري براي او مبارک نبود زيرا که طائفه غزبر او مسلط شدند و ملکش زائل گرديد و عبارت ابن حجر در صواعق در اين مقام اين استکه و لقد صاروا بذلک و بوقوفهم بالخيل علي ذلک السرداب و صياحهم بان يخرج اليهم ضحکته لاولي الباب لقد احسن القائل ما ان للسرداب ان يلد الذي کلمتموه بجهلکم ما آنا فعلي عقولکم العفي فانکم ثلثتم العنقاء و الغيلانا و ذهبي در تاريخ الاسلام در احوال حضرت عسکري بععد از ذکر اينکه او والد حجت است گفته و هم اي الرافضه يدعون بقائه في السرداب من اربعمائه سنه و خمسين سنه و انه صاحب الزمان و انه حي يعلم علم الاولين و الاخرين و يعترفون انه لم يره احد و بالجمله جهل الرافضه مزيد فنسالي الله ان يثبت عقولنا و ايماننا و عبارت ديگرش که در ترجمه حضرت حجت است قريب باين است و از براي جواب از اين شبهه واهيه چند مسلک بيان ميشود مسلک اول آنست که تاکنون در هيچ کتابي از کتب شيعه از منقدمين و متاخررين و فقهاء و محدثين و مومنين اماميه چنين مطلبي که آن حضرت از روز غيبت تاکنون در سرداب است و در آنجا هست تا وقتيکه ظاهر بشود از همان سرداب ديده و شنيده نشده و اين نسبت مجرد کذب و بهتان و افتراء است و با اينهمه کثرت فرق و تشتت از آه و مداخله جهله در علوم تاکنون در پشت بياضي و در گوشه کتابي و يا در نظم و نثري اين مطلب ذکر نشده بلکه در جائي احتمال نداده که آن جناب از اول تا باخر در سرداب خواهد بود بلي مذهب اماميه اين استکه محل غيبت آن سرور ابتداء در اول امر در سرداب مقدس

صفحه : ٢٣

بوده ولکن الان آن سيد عالميان در سعه ارض با خدم و حشم و خيمه و خرگاه در سعه رحمت و نعمت الهيه و متصرف در همه عوالم است بهمان نحويکه اراده الله بان تعلق گرفته است و اعوان و انصار آن حضرت بامر آن بزرگوار در اطراف عالم گردش ميکنند و بانچه امر فرمايد قيام مينمايند تا آن زمانيکه خداي تعالي بظهور آن سرور و اذن فرمايد که زمين را پر از عدل و داد نمايد و چقدر فرياد رسي مينمايد از مومنين و محبين و عباد مضطرين در بسياري از اوقات که علماء

اعلام آنها را در کتب و دفاتر ثبت و ضبط نموده اند و حکايت کرده اند آنچه ديده شده از معجزات و آثار و آيات غريبه از آن بزرگوار چنانکه بر مطالعه کنندگان کتبيکه در غيبت آن سرور نوشته شده است مخفي و مستور نيست و از براي اثبات اينکه اين نسبت که مخالفين باماميه داده اند دروغ و افتراء است دو شاهد است شاهد اول آنست که جمعي از ايشان که اين نسبت را باماميه داده اند تصريح کرده اند که آن سرداب که آن بزرگوار در آنجا غائب شده و تا کنون در آنجا است در حله است و از امثله معروفه بين العوام استکه دروغگو کم حافظه است حله سيفيه که در سال چهار صد و نود و هشت بنا شده چنانکه ابن خلکان دراحوال صدقه بن منصور ملقب بسيف الدوله که باني حله او است تصريح کرده و غير او از مورخين ديگر نيز گفته اند و از اينجهت معروف است بحله سيفيه سرداب مغيب را اعظم مورخين ايشان نسبت دهند که در آنجا است و حال آنکه در وقت ولادت آن بزرگوارکه سال دويست و پنجاه و پنج و يا شش هجري است بقول عوام الناس نه طاسي بوده و نه حمامي نه حله بوده و نه سردابي و اين طائفه را از اين هفوات زياد است چنانکه شهرستاني در مل و نحل با آن دعوي طول باع و کثرت اطلاع ميگويد قبر حضرت امام علي النقي در رقم است شاهد دويم بر کذب و افترء بودن اين نسبت باماميه اين استکه ايشان در هر عيد و جمته در دعاي ندبه معروفه ميخوانند که کاش من ميدانستم تو در کجا مستقر شدي اي مهدي ال محمد آيا در رضوي يا ديطوي يا غير اينها و رضوي کوهي است در مدينه و ذيطوي موضعي است قريب مکه و هم چنين در خطب خود در ذکر القاب آن جناب ميخوانند الغائب عن الابصار و الحاضر في الابصار الذي يظهر في بيت الله ذي الاستار و يطهر الارض من للوث الکفار و در يکي از زيارات جامعه سلام بر آن حضرت باين عبارت است السلام علي الامام الغائب عن الابصار الحاضر في الامصار الموجود في الافکار و ايضا رواياتي در کتب خود روايت کنند که تکذيب ميکند اين نسبت بودن آن حضرت تاکنون در سرداب را در نزد ايشان و از جمله در غيبت شيخ نعماني از حضرت صادق مرويست که فرمود ميباشد از براي صاحب اين امر غيبتي در بعضي از اين دره ها و اشاره فرمود بدست خود بسوي ناحيه ذيطوي و نيز روايت کرده از آن جناب که فرمود بدرستيکه از براي صاحب اين امر هر آينه شباهتي است بيوسف تا آنکه فرمود پس چه انکار ميکنند اين امت که خداوند بکند بحجت خود آنچه را که بيوسف کرده و اينکه صاحب مظلوم شما که انکار کردند حق او را که صاحب امر است تردد کند ميان ايشان و راه رود در بازارهاي ايشان و پا بگذارد بر فرشهاي ايشان و نشناسند او را تا آن وقت که خدا او را اذن دهد که خود را بشناساند بايشان و در غيبت شيخ طوسي مروي است از محمد بن عثمان عمروي قدس الله روحه که او فرمود و الله و الله که صاحب اين امر هر آينه حاضر ميشود در حج در هر سال ميبيند مردم را و ميشناسد ايشان را و ميبينند او را و نميشناسند او را و نيز روايت

نموده اند شيخ و نعماني و صدوق از جناب صادق که فرمود گم خواهند کرد مردم امام خود را پس حاضر ميشود در موسم و ايشان را ميبيند و نيز روايت کرده از عبدالاعلي که گفت با آن حضرت بيرون رفتيم چون بروحاء رسيديم نظر فرمود بکوهي که مشرف بر آنجا بود پس فرمود ميبيني اين کوه را اين کوهي استکه آن را رضوي گويند از کوههاي فارس بود ما را دوست داشت خداوند آن را نقل فرمود آگاه باش که در آنست هر درخت ميوه داري و چه نيک اماني است براي خائف آگاه باش که براي صاحب اين امر در اينکوه دو غيبت است يکي کوتاه وديگري طولاني و در بعض اخبار استکه خروج آن بزرگوار از قريه ايست که آن را کرعه ميگويند پس بحمدالله معلوم شد که اين نسبت بطائفه اماميه که آن حضرت تاکنون در سرداب است و از آنجا خرروج ميکند محض کذب و افتراء محض است مسلک دويم آنست که بر فرض تسليم که آن جناب در اينمدت در آن سرداب باشد راه استبعادان از چه بابت است اگر از بابت طول عمر آن جناب است پس علاوه بر آنچه که در رفع اين اسبتعاد در جواب از شبهه پنجم بيان شد در اينجا ميگوئيم که استبعاد طول عمر حضرت مهدي خالي از چند جهت نيست اول استحاله عقليه که هرگز صاحب عقلي آن را دعوي نکرده و در امکان آن اصحابب شرايع را سخني نيست چنانکه تقرير آن در نهج اول از جواب شبهه پنجم بطريق مستوفي مذکور افتاد و وقوع طول عمر در امم سالفه چنانچه در کتب يهود و نصاري موجود و در اين امت باتفاق مسلمين کافي است در رفع آن اگر دعوي شود دويم حديث معروف مروي از پيغمبر صلي الله عليه و آله که فرمود عمرهاي امت من ميان شصت و هفتاد است و آن محمول بر اغلب است والا لازم آيد کذب آن جناب و العياذ بالله و مويد اين حمل آنکه در بعضي از نسخ اين حديث است که اکثر عمرهاي امت من و از اين جهت معروف شده که ما بين شصت و هفتاد معرکه المنايا است و هم معروف بعشره ميشومه شده است سيم آنکه منتهاي عمر در اين ازمنه از صد و بيست نميگذرد و اين جز استقراو مشاهده مستندي ندارد با اينکه خود مولف اينعجاله گويد ديدم مردي را که مشهدي ابوالقاسم نام داشت و شغل او قصابي بود و يکصد و سي و شش سال از سن او گذشته بودو در سال هزار و سيصد و سي و دو که بحج خانه خدا مشرف شده بودم بعد از مراجعت ازمکه معظمه بنهاوند که مسقط الراس اين ناچيز است بجهت صله ارحام و ملاقات احبه و اقوام رفتم همين مشهدي ابوالقاسم مذکور با اين سن و با اينکه چندين فرزند جوان از ايشان فوت شده بود که همگي رشيد و قابل و بسن سي و پنج و سي و کمتر بودند که فوت ميشدند مع ذلک در وقت ورود احقر بنهاوند قريب يکفرسخ راه پياده باستقبال احقر آمد و در وقت بيرون آمدن از آنجا بسمت مشهد مقدس هم قريب يکفرسخ راه از احقر پياده مشايعت نمود و بعد از بيرون آمدن داعي از نهاوند بفاصله چند ماهي در همانسال برحمت ايزدي پيوست چهارم قاعده طبيعي بنحويکه اطبا ميگويند که سن کمال تا چهلسال

است و سن نقصان ضعف و دو چندان آن است که هشتاد باشد و مجموع از ضعف وکمال صد و بيست سال ميشود و در توجيه اند و وجه اعتباري ذکر نموده اند يکي از

صفحه : ٢٤

جهت ماده و ديگري از جهت غايب اما از جهت ماده پس بجهت آنکه در سن شيخوخه يا بس است پس صورت را امساک مينمايد و حفظ ميکند و نگاه ميدارد و اما از جهت غايب پس بجهت آنکه طبيعت مبادرت ميکند بسوي افضل که آن بقاي عمر باشد و حفظ ميکند آن را و دور ميکند فساد را از آن فقر و آن طوبت عزيزيه باقي مانده است در سن شيخوخه و از اينجهت سن نقصان مضاعف سن کمال شده و اين دو وجه وافي از براي اثبات مدعاي مذکور نيست چنانچه از شرح قطب شيرازي بر کليات قانون تصريح بضعف اين دليل نقل شده پنجم آنست که اين حيات را نهايتي است و از نوشيدن شربت اجل چاره نيست و برهان مزعوم از براي اين اقامه نموده اند و حال آنکه در کلام خداوند که ميفرمايد کل نفس ذائقه الموت بي نيازي از آن برهان مزعوم ايشان است و اينهم وافي نيست براي تحديد عمر بحد معيني و مقدار معلومي که سن بايد تا چه اندازه باشد نهايت آنست که حاصل برهان ايشان حتميت مرگ را افاده ميکند و کسي آن را منکر نيست ششم قواعد اصحاب نجوم بنابر طريقه آنانکه جز نفوس فلکيه موثري در اين عالم ندانند يا در تاثير آنها را مستقر شمارند و تمام کون و فساد و تغيير و تبديل اين عالم را بانها نسبت دهند پس ايشان گويند که قوام اين عالم بافتاب است و عطيه کبري او در سن صد و بيست سالگي است و جواب آنکه جايز است در نزد ارباب نجوم که منضم شود بعطيه آفتاب اسبابي ديگر که آن عطيه را اضعاف آن کنند و قطب الدين اشکور توضيح نموده است بودن عطيه کبري شمس را در صد و بيست سال در محبوب القلوب و آن را مبتني برقاعده هيلاج و کدخداه نموده و استادنا المحدث النوري در آخر باب هفتم ازنجم ثاقب عبارت او را ترجمه نموده و ما انشاء الله عبارات نجم ثاقب را در آخر عبقريه پنجم از اين بساط نقل مينمائيم و حاصل کلمات اين جماعت وجود اسباب سماويه و اوضاع نجوميه است براي طول عمر يزعم ايشان برحسب آنچه که مطلع شدند بر آنها و حال آنکه محتمل است وجود بسياري از آنها که مطلع نشدند بر آن و هرگز نتوانند دعوي انحصار کنند در آنچه دانسته اند چه آنکه مکتشفات از هيئت او نجوم جديده البته تکذيب و تجهيل مينمايد ايشان را و بالجمله اين وجوهيکه از براي استعاد مخالفين از طول عمر آن حضرت احتال داده شد تماما مخدومش و ناتمام و پاي بند بودن باينها از براي اثبات اين اسبتعاد سودائي است خام کلام لبعض المعاصرين تمام لرد المکابرين سيد جليل معاصر و الواصل الي رحمت الله الغافر مرحوم آقا ميرسيد علي الشهير بالمدرس اليزري طاب تراه در کتاب الهام الحجه که در اصول عقائد تاليف فرموده از براي رفع استبعاد طول عمر آن بزرگوار در اينمدت متماديه از ليل و

نهارچنين تبيين و تذکار فرموده که علماء شريعت را اعتنائي باحکام طبيعت نيست و بعد از اينکه امکان ذاتي از براي امري ثابت شد آنرا مقدور خدا دانند و شرائط و موانع را هم بدست او دانند و برهان بر اين در مقام خود ذکر شده و در اين صورت اين مطلب جاي سخن نخواهد بود چرا که اگر چيزي در يک آن موجود شد البته امکان ذاتي از براي وي ثابت است و بعد از ثبوت امکان بالذات محال استکه از حال خود برگردد و ممتنع شود و چون حيات و اسباب و قواطع آن منوط بقدرت او است و ضدي از براي او نيست که بر او غلبه تواند کرد پس بر ابقاي آنهم قادر است ولي در تقريب مطلب نسبت بانانکه حليف عادات و اليف مشاهداتند و نظر ايشان مقصود بر اين عالم حاضر است و از ادراک ماوراي طبيعت قاصر گفته ميشود چنانکه حقايق نفوس کليه الهيه را نميتوان قياس بحقايق ضعيفه جزئيه نمود هم چنين شئون آنان را بشئون اينان نميتوان سنجيد چنانچه هر شمعچه را با خورشيد برابر نتوان دانست و نميتوان گفت زمان اشتغال نور خورشيد مساوي با زمان اشتعال شمعچه بايد باشد چه غرض از اين آنست که دو سه ساعتي چند قدمي را روشن نمايد و اشتعال او هم بيش از اين بکار نيست ولي فائده آفتاب عمارت عالم است و نظيري هم ندارد که بجاي او باشد پس بايد عمر او قرين عمر عالم باشد و چنانچه باين اعتبار در حکمت لازم استکه عنصر شمس را باندازه خدمتيکه خدا از او خواسته قوام و قوتي عطا فرموده باشد هم چنين رطوبت اصليه که ماده حرارت عزيزيه است و مولد روح بخاري بايد در بدن شريف امام عليه السلام نضبح قوه ئي داشته باشد تا قابل تجلي نفس کليه امامت شود و هم قواي خادمه را در خدمت بايد قوتي ديگر باشد بلي (دو صد من استخوان بايد که صد من بار بردارد) و اگر کسي درغزوات حيدر کرار نظر نمايد و در واقعه جانسوز کربلا و کيفيت جهاد سيد الشهداء روحي و ارواح العالمين لهما الفداء تامل نمايد در تصديق باينمطلب که قوت ترکيب ايشان و راي قوت ترکيب سائر مردم است او را بحال انکار نخواهد بود و بنابراين باعتبار جريان عادت بر انتهاي افعال قوه غاذيه يا استيلاي ضد رطوبت اصليه و خوشکيدن آن بواسطه استيلاي حرارت در مدت صد سال يا کمتر نسبت بنفوس جزئيه نميتوان حکم بر نفوس کليه الهيه کرد که عمر ايشان از عمرهاي متعارف تجاوز نخواهدکرد و گذشته از اين چه دليل است بر عدم امکان تدارک آنچه تحليل ميرود از رطوبه بمثل آن يا اقواي از آن نهايت چون نفوس جزئيه را همين قدر عمر در ترقي کافي است خداوند عالم جلت حکمته ايشان را بر خواص اغذيه و طرق حفظ صحت و دفع مرض کما هو حقها اطلاع نداده و از اين جهت از عمر مقدر خود تجاوز نمينمايند ولي حضرت کردگارجلت عظمته حضرت بقيه الله را بجهت تکميل عالم اختيار فرموده و از براي آن جناب قائم مقامي در عالم نيست و بحسب حکمت لازم است که از دنيا رحلت نفرمايند تا عالم را بحد کمال آرد و البته حکيم علي الاطلاق او را بر آنچه در حفظ بنيه لازم است عالم فرموده و هم بر

تحصيل آن قادر ساخته تا غرض بانجام آيد و بباين نکته فرق مابين آن بزرگوار و اباء عظامش ظاهر شده چرا که از براي ايشان خليفه و قائم مقامي در تکميل عالم بوده بخلاف اين بزرگوار که خاتم اوصياء است با آنکه به مقتضاي حديث شريف ما منا الا شهيد او مسموم هيچيک از آن بزرگواران بموت طبيعي ازدنيا رحلت نفرموده اند و بنابراين اشکالي نخواهد بود يعني در طولاني بودن عمر شريف آن بزرگوار و ادل دليل بر امکان وقوع است و محقق آن اخبار معمرين است که ازغايه اشتهار قابل انکار نيست و چون کتاب بحار الانوار که نسخ آن بحمدالله بسيار است بر تفاصيل آن مشتمل است لهذا اين قاصر ذکر آنها را بمنزله تکرار دانست با آنکه کتاب الله بر قصص نوح مشتمل و بطول عمر آن جناب مصرح است و باين ملاحظه مسلم را در انکار جاي اعتذار نخواهد بود و حاجتي بنقل اخبار و آثار نيست انتهي حکايه فيها هدايه مرحوم شيخ حر عاملي نور الله مرقده در امل الامال در ترجمه مرحوم شيخ زين الدين ثاني که نواده مرحوم شهيد ثاني است نقل فرموده که وقتي يکي از مخالفين از آن جناب سئوال نمود از طول عمر نوح که باري تعالي از آن ياد ميکند و شبهه نمودکه اين بنيه آدمي با کمال ضعف

صفحه : ٢٥

و ناتوانيش چگونه استعداد بقاء تا مدت هزار سال را دارد و حال آنکه سنگ بان صلابت دوام اينگونه بقاء را ندارد زيرا که او بمرور دهور و کرور اعوام و شهور متفتت و ريز ريز ميشود آن مرحوم در جواب فرمودند که سنگ بدل ما يتحلل ندارد و آنچه که از او تحليل ميرود عوضي بجايش نميايد و لذا ميبيني که در مدت قليله مضمحل ميگردد بخلاف بنيه آدمي که او بدل ما يتحلل دارد و آنچه را که حرارت عزيزيه از او بتحليل ميبرد في الفور غذاء ماکول جزء بدنش شده تدارک مينمايد آن تحليل رفته را و بعد از حسي بودن اين امر در حيوان و انسان ديگر مجال از براي اين شبهه نماند و شاهد بر مدعي نمو کردن گوشت بدن او است در صورت مجروح شدنش و عود نمودن ناخن او است بعد از افتادنش و هکذا و اين اشکال و شبهه که اين سائل مخالف نموده سيال است و در خصوص بقاء امام زمان الي هذه الاوان هم جاري است و الجواب الجواب و الله الهادي الي الصواب مسلک سيم آنست که بر فرض تسليم اينکه آن بزرگوار تا کنون در سرداب مقدس باشد اگر راه استبعاد مخالف از اين جهت است که کسي نيست که قائم شود بطعام و شراب او که مايه حيات و سبب تعيش و زندگاني آن حضرت است پس رفع مينمائيم استبعاد آن را بچند امر امر اول آنست که اين استبعاد بنابر اصول مذاهب سواد اعظم مخالفين که اشعري هستند بهيچ وجه راه ندارد چه ايشان چيزي را سبب چيزي ندانند مثل اينکه نان را سبب سيري ندانند و آب را رافع تشنگي و زهر را باعث هلاکت ندانند بلکه ميگويند که عادتي براي خدا جاري شده که چون ايشان نان و آب خورد شيري آورد و تشنگي برد و هکذا در سائر موارد پس بنابر مذهب ايشان

طعام و شراب را مدخليتي در حيات نيست و سبب زندگي جز فعل حق نباشد و خوردن و نخوردن غذا در اين جهت يکسان باشد امر دويم آنست که اين نقوض است بوجود عيسي که از اولياخدا است چه آن جناب باتفاق فريقين در آسمان است و در قيد حيات بدون آنکه کسي بطعام و شراب او اقدام نمايد با آنکه او هم مثل مهدي بشر است پس هم چنانکه بقاء عيسي در آسمان روا است هم چنين بقاء مهدي علي فرض اينکه در سرداب باشد جائز و روا است و اگر بگويند که حضرت رب الارباب از خزانه غيب خود عيسي را غذا ميدهد ميگوئيم که خزائن خدا فاني و تمام نخواهد شد هرگاه مهدي را نيز در سرداب از خزانه غيب خود طعام و شراب ارزاني دارد و اگر بگويند که عيسي بواسطه بودنش در آسمان از طبيعت بشريه بيرون شده ميگوئيم که اين دعوي بديهي البطلان است زيرا که حق جل و علا در کتاب مجيد خود بسيد انبيا خبر داده که قل انما انا بشر مثلکم و بودن آن جناب در آسمان موجب آن سلاح طبيعت بشريت از جنابش نخواهد شد کلام شعراني لعبد الوهاب الشعراني استادنا المحدث در نجم ثاقب فرموده مشهور ميان علماي خاصه و عامه بقاي حضرت عيسي است در آسمان بحياتي که داشت در زمين و آنکه زنده باسمان بالا رفت و شربت مرگ نچشيد و نخواهد چشيد تا آنکه در آخر الزمان فرود آيد و در عقب مهدي صلوات الله عليه نماز کند و وزير او باشد و اخبار در اين باب بسيار است و ذکر آنها مورث تطويل است انتهي و ظاهر از اينکلام اين است که حضرت عيسي در آسمان باقيست بهمان حالت بشرتيکه در زمين داشته است ولکن شيخ عبدالوهاب شعر را نيز اعتقاد اين استکه خداوند تلطيف فرموده جسد او را در آسمان بنحويکه بي نياز نموده است او را از طعام و شراب مثل ملائکه پس طعام عيسي در مدت بودنش در آسمان تسبيح خداوند است و شرابش تهليل او است جل و علا چنانکه ملائکه مستغني از طعام وشرابند و اين کلام را در يواقيت و الجواهر در جواب کسي گفته استکه اشکال کرده در بودن عيسي در اين مدت متماديه بدون طعام و شراب و بعد از آن از پيغمبر نقل نموده که فرمود اني ابيت عند ربي يطعمني و يسقيني و روايت نموده است مرفوعا بسوي نبي که در پيش از خروج دجال بسه سال در سال اول نگاه ميدارد آسمان ثلث باراني راکه ميباريد و نگاه ميدارد زمين ثلث نباتي را که ميرويانيد و در سال دويم دو ثلث و در سال سيم نه قطره از آسمان باران ببارد و نه ذره از زمين گياه برويد پس اسماء بنت زيد عرض کرد يا رسول الله ما آرد خود را خمير نموده ولکن آن را نان نمينمائيم تا وقتيکه گرسنه شويم ولکن بمومنين در آنوقت چه ميگذرد پس آن بزرگوار فرمود کفايت ميکند مومنين را در آنوقت آن چيزيکه کفايت ميکند اهل آسمان را از تسبيح و تقديس باري تعالي اين ناچيز گويد که بنابر مضمون اين روايت که خود او آن را نقل نموده ميشود که در زمين هم بتسبيح و تقديس باري تعالي مستغني از طعام و شراب شد پس چرا اين را درباره حجت خدا که ملائکه از او و ابائش

تسبيح و تقديس راتعليم گرفتند نميگويند و چرا خودش درباره جسد حضرت عيسي و بودنش در اين مدت در آسمان بدون غدا و شراب قائل بتلطيف شده است که مخالف ظاهر مشهور ميان علماي عامه و خاصه است امر سيم آنست که اين منقوض است ببوجود دجال و حيات آن ملعون که از اعداء الله است زيرا که بنابر روايت جساسه که آن را گنجي شافعي در بيان و ديگران از علماي ايشان در ديگر کتب روايت کرده اند و در نجم ثاقب در ذيل باب هفتم هم آن را استادنا المحدث نقل فرموده تولد آن ملعون مدتها پيش از ظهور حضرت ختمي مرتبت بوده و بنابر روايات خاصه در زمان آن حضرت بوده است و بنابر آن روايت در جزيره محبوس است و بنابر روايات خاصه در چاه قريه يهوديه و در اين مدت متماديه بهر نحو که ايشان درباره وصول طعام و شراب بان ملعون قائلند ما نيز همان را درباره مهدي موعود ميگوئيم با آنکه بقاي آن ملعون از آن تاريخ تا ظهور حضرت مهدي از چندغريب تر است از بقاي خود آن جناب اول آنکه زنده بودن شخصي مغلول بان سختي که در روايت است و آنهم در جزيره که کسي از آن نشاني ندارد و بر حال آن مطلع نيست و خودش نيز متمکن از جلب نفع يا دفع ضرري نيست بمراتب اعجب است از بقاي شخصي مختارو ساير در امصار و متمکن از هر چه که بخواهد از اسباب مدد حيات و قادر بر دفع هرمصنار دويم آنکه عمر آن ملعون بنابر خبر جساسه و ساير اخبار از حضرت مهدي بقرنهازيادتر است و حال آنکه مخالفين استغراب از حيات و طول عمر و زندگيش بدون طعام و شراب ظاهري نمينمايند سيم آنکه آن ملعون کافر مشرک بلکه مدعي ربوبيت و مضل عباد بلکه در بسياري از اخبار فريقين رسيده که هيچ پيغمبري نيامده مگر آنکه ترسانده است امت خود را از فتنه دجال پس ابقاي چنين شخصي و روزي دادن باو از غيرطريق متعارفه بمراتب اغرب است از بقاي شخصي که همه پيغمبرها بشارت داده اند بوجود او و منتظر بودن ظهور آن جناب را که پرکند دنيا را از عدل و داد و براندازدبيخ و بن کفر و شرک و نفاق را و بکشاند همه خلق را بسوي اقرار بوحدانيت خداوند عز و جل که ميسر نشده بود براي هيچ پيغمبري و وصيي البته او سزاوارتر است

صفحه : ٢٦

بتغذيه از خزانه غيب بر فرض صحت نسبت اهل سنت باماميه که آن جناب مسعقرات در سرداب سر من را چنانکه گنجي شک فعقسريح نموده است الخ امر چهارم آنست که ابوبکر طوسي که از اکابر علماي اين طائفه است در کتاب جامع الستين که تفسير سوره مبارکه يوسف است و کاشفي صاحب روضه الشهداء در آنکتاب از او نقل نموده و آن را نسبت بابوبکر مزبور داده و هم چنين ملا معين فراهي هروي که معاصر با کاشفي بوده در تفسير احسن القصعوم که آنهم تفسير سوره مذکوره است و يکي از دفاتر تفسير بحر الدرر او است و کتب بسيار ديگر هم

از تاليفات او است مثل معارج النبوه در سيره حضرت خاتم الانبياء و اسرار الفاتحه در تفسير سوره حمد و قصص المرسلين و اربعين و غير اينها چنانکه در کشف الظنون اينها را از مولفات او شمرده و بالجمله اين دونفر که از بزرگان علماء ايشانند در هر دو تفسير سوره يوسف خود آورده اند که در سه ماه آخر از هفت سال قحطي مصر در انبارها غله نماند که حضرت يوسف بمصريان دهد حضرتش از اين جهت بغايت محزون گشته دست دعا بر آورد و گفت خداوندا بندگان تواند و در انبار يکدانه باز نمانده ايخالق رزاق دري از خزائن ارزاق بر اين بيچاره گان بگشاي في الحال جبرئيل فرود آمد و گفت اي يوسف حضرت پروردگار جل جلاله ميفرمايد که ما در مشاهده جمال تو حلاوتي تعبيه کرديم که هر کس که نظر بر منظر زيباي تو افکند تا بيکماه او را احتياج بطعام نباشد روز ديگر منادي کردند که هر که را خاطر بجهت علت مجاعت متفرق است ميبايد که فردا در فلان صحرا مجتمع گردد که يوسف صديق از براي گرسنگان خان آن عامي و مائده اکرا مي خواهد بنهاد پس مردمان مصر روي بدان صحرا آوردند آنگاه يوسف با خيل و حشم خويش بان صحرا تشريف آورد و بر تختيکه از براي وي بر بالاي بلندي نهاده بودند برآمد و برفع از جمال خويش برداشت مجاعت رسيدگان را چون نظر بر جمال آن حضرت افتاد چندان مستغرق جمال وي گشتند که تا يکماه ديگر پرواي طعام و شراب نداشتند پس در آن سه ماه ماهي يکمرتبه يوسف صديق جمال خود را بمصريان نمودار کرده و آنها را مستغني از طعام و شراب مينمود اين ناچيز گويد عجب است از اين طائفه که اينگونه از ارزاق و مواد حيات را درباره طايفه کثيره روا داشته و در کتب خود ثبت و ضبط مينمايند ولکن درباره حجت خدا حضرت مهدي منتظر رزق و ماده حيات را منحصر بطعام و شراب دانسته آنگاه شبهه مينمايند که چگونه در اين مدت غيبت طعام و شراب بحضرتش واصل ميگردد امر پنجم آنست که در نجم ثاقب فرموده که علماي اهل سنت در احوال بسياري از مشايخ و عرفاي خود نوشته اند که مدتها در فلان محل از مغازه و يا مسجد بود بذکر وعبادت مشغول و غذاي او از غيب ميرسيد که حسني در نقل آنها نيست چه شده که اين مقدار مقام را در يکي از فرزندان پيغمبر خود مستبعد دارند و احتمال ندهند ولکن آن را از براي هر بيسر و پائي راضي ميشوند اين ناچيز گويد که نقل ايشان غذاي غيبي رسيدن از براي مشايخ و مرشدين خود را چون باز پاي غذا و قوت در بين است نهايت آنکه ميگويند بواسطه رياضت باين مقام رسيده چندان استعجاب ندارد عجب اينست که حکاياتي نقل مينمايند از بعضي از اشخاص که نه شيخ بوده اند و نه مرشد و نه آنکه غذا از براي ايشان از غيب ميرسيده بلکه در مدت کثيره هيچ احتياج بطعام و شراب نداشته و با وجود اين زنده بوده اند و ما از جمله بنقل دو حکايت از آنها اکتفا مينمائيم حکايه اول شعراني در يواقيت و الجواهر از کتاب سراج العقول شيخ ابو طاهر قزويني نقل نموده که شيخ مزبور در آنکتاب گفته است بتحقيق که ما مشاهده نموديم

مردي را که اسم او خليفه الخراط بود و مسکنش در بلده ابهر بود که از بلاد مشرق است و او در مدت بيست و سه سال ابدا طعامي نخورد و حال آنکه شب و روز بدون سستي و ضعف مشغول بعبادت پروردگار بود حکايه دويم فيروز آبادي در قاموس در باب عين گفته عبود مثل تنور مردي است بسيار خواب که هفت سال در جاي هيزم کشي خود در خواب بود و در معضل که اسم کتابي است در او نوشته که اول کسيکه داخل بهشت ميشود عبد اسودي استکه او را عبود ميگويند بسبب اينکه خداوند عز و جل پيغمبري را فرستاد بسوي اهل قريه پس ايمان نياورد باو احدي مگر اين سياه و اينکه قوم او براي او چاهي کندند پس آن پيغمبر را در آن چاه گذاشتند و روي آن را با سنگي گرفتند پس اين سياه بيرون ميرفت و هيزم ميکشيد و هيزم را ميفروخت و بان طعام و شراب ميخريد آنگاه ميامد نزد آنچاه پس خداوند او را اعانت ميکرد در برداشتن آن سنگ پس آن را برميداشت و آن طعام و شراب را براي آن پيغمبر سرازي ميکرد و آن سياه روزي هيزم کند پس نشست که استراحت نمايد پس بطرف چپ خود افتاد پس خوابيد هفت سال آنگاه بيدار شد و او اعتقاد نداشت مگر آنکه ساعتي از روز خوابيده پس هيزم خود را برداشت و بانقريه آورد و فروخت آنگاه بنزد چاه رفت پس پيغمبر را در آنجا نديد و آن قوم پشيمان شده بودند و آن پيغمبر را بيرون آورده بودند پس آن پيغمبر از حال آن سياه سئوال ميکرد پس ميگفتند که ما نميدانيم او در کجا است پس او مثل ميزنند براي کسيکه ميخوابد و زمحشريهم در ربيع الابرار باينحکايت اشاره کرده و در نجم ثاقب بعد از نقل اين حکايت فرموده و در اين حکايت جواب است از همه استبعادات ايشان چه ماندن سياهي هفت سال بي آب و نان در زير آفتاب و باد و باران و محل استطراق جانوران و درندگان زنده و سالم بمراتب اعجب است از بقاي کسيکه ميخورد و مياشامد و سير ميکند چنانچه اماميه ميگويند و اعجب از آن خفاء آن سياه است بر اهل آن قريه در اين هفت سال با آنکه در محل مخصوصي خوابيده بود و چگونه ميشود احتمال داد که در طول اين مدت عبور احدي بانجا نيفتاده و ديگر محتاج بهيزم نشدندو يا هيزم کشي در آنجا نماند و ديگر خفاء حکمت خوابانيدن خداوند او را در هفت سال که راهي نيست مگر آنکه اعتقاد کنند اجمالا ببودن آن مطابق صلاح هر چند ندانند حکمت آن را و نبايد از حس خود بجهت ندانستن حکمت دست بردارند چنانچه اماميه که مطابق اخبار نبويه و علويه که نهمي از فرزندان امام حسين است امام و خليفه و حجت خدا و مهدي موعود است واضح و مبرهن کردند و بحس وجدان از روي مشاهده آيات و معجزات و کرامات و ديدن اثر اجابت در رقاع استغاثات و توسل بانجناب در ملمات بمقام عين اليقين رسانيدند و از ندانستن حکمت غيبت آن بزرگوار و نفهميدن سبب خفاء آن امام غائب از انظار ضرري و نقصي بعلم و اعتقاد ايشان نرسد و ريبه و ترددي در آن وجود مبارک نکنند اين ناچيز گويد که الحق همان قسميکه استادنا المحدث فرموده اند اين

حکايت رفع مينمايد چندين استبعاد را که مخالفين آنها را بعنوان شبهه درباره آنجان جهان و امام عالميان نموده اند اول زنده ماندن اين سياه است بدون طعام و شراب در مدت هفت سال و حال آنکه معروف استکه اطبا ميگويند اگر آدمي سه شبانه روز عذائي تناول ننمايد ميميرد و هلاک ميشود پس نقاء

صفحه : ٢٧

آن زنده در اينمدت هفت سال بدون غذا رفع مينمايد استبعاد بقاء مهدي عليه السلام در طول غيبت بدون غذا بنابر گفته ايشان دويم سالم ماندن او است در زير آفتاب سوزان در تابستان و برف و باران در زمستان و ايمن بودنش از استطراق موذيان و درندگان در اين مدت چه اين رفع مينمايد استبعاد صحيح و سالم ماندن آن جناب را در طول زمان غيبت سيم خفاء آن است از انظار مترددين سيما اهل آن قريه که آن سياه درکلاء و مرتع ايشان در اين مدت افتاده بود و هيچکس او را نديده چه اين رفع مينمايد استبعاد از نديدن حضرت مهدي را در طول غيبت چنانکه اين يکي از شبهات مخالفين است که بعد از اين با جوابش عنوان ميشود چهارم مخفي بودن حکمت خوابانيدن خداوند است او را در اين هفت سال چه اين رفع مينمايد استبعاد از غيبت آن بزرگواررا در اين مدت متماديه و حال آنکه وجه حکمت آن معلوم نيست چنانکه مخالفين گفته اند و اينهم يکي از شبهات ايشان است که ايضا بعد از اين عنوان ميشود با جوابش نقل منام کالمسک في الخاتم جناب مستطاب قدسي القاب قدوسي انتساب الفاضل التقي و الفالح الزکي الاقا ميرزا اسمعيل التبريزي سلمه الله تعالي که سالها بمجاورت اعتاب مقدسه ائمه عراق عليهم صلوات الله الملک الخلاق مشرف بوده و چند سال استکه در مشهد مقدس رضويه مشرف است و در علم تجويد قران و بيان مسائل تکليفيه از فتاوي حجج اسلاميان و انشاء اشعار عاليه المضامين بطبعي روان قليل النظير است نقل نموداز جناب مستطاب عمده العلماء الاعلام و سناد اهل الاسلام الواصل الي رحمه الله الملک السبحاني الاقاميرزا علي الشهير با المقدس التبريزي الخياباني که فرمود وقتي در مجلس شيخ بهائي نورالله مرقده است پس من گفتم شيخ مرحوم در انحاشيه هنري بکار نبرده و از نکت و دقايق خالي و مقصور بر نقل اخبار است تا آنکه بعد از چند وقتي يا در همانشب بنابر ترديديکه از براي اين ناچيز است در خواب ديدم که حجره ايست و مردم متوجه بان شده و ميگويند که شيخ بهائي در اين حجره است پس رفتم تا بدر آن حجره و پرده را بالا زده و داخل شدم ديدم شيخ مردي ضعيف الجثه و خفيف الجثه است و نشسته است و بنحويکه نماز گذار نشسته برکوع ميرود سر خود را پائين انداخته است پس من سلام نمودم و شيخ مرحوم بهمان قسمي که سرش پائين بود جواب سلام مرا داده و اصلا بمن توجهي نفرمود من چنين فهميدم در عالم خواب که شيخ بواسطهه آن انتقاديکه من از حاشيه

اش بر تفسير بيضاوي نموده ام بيلطف بمن شده است خواستم آن مرحوم را بسخن آورده تا رفع کدورتش را از خود بنمايم پس پرسيدم شيخنا چيزي را بجانب شما نسبت ميدهند نميدانم که آن را خود شما فرموده ايد و يا آنکه صوفيه و متصوفه آن را بشما بسته اند باز بهمان نحويکه سرش پائين افتاده فرمود آن چه چيز است عرض کردم ميگويند که جناب شما فرموده ايد که من در يکماه رمضاني اصلا و ابدا طعام و غذائي نخوردم و غذا و طعام من تلاوت کلام الله و قرآن مجيد بوده است فرمود بلي اين گفته من است گفتم شيخنا اطبا ميگويند که اگر بگذرد بر آدمي سه شبانه روز که قوت و غذا تناول ننمايد آن آدم ميميرد پس بهمان وضعيکه سر پائين انداخته بود فرمود آدم نميميرد و گويا اين عبارت را مکرر فرمود پس من از خواب بيدار شدم و در اين خواب تصديقي است از اينکه ماده رزق و حيات منحصر بخوردن طعام و تناول نمودن غذا نيست.

صبيحه ٠٨

بدانکه شبهه هشتم مخالفين درباره وجودمقدس امام عصر و ناموس دهر عجل الله فرجه الشريف اينست که چگونه ميشود که مهدي موعود در اين طول مدت از زمان در سرداب باشد و با وجود اجتماع شرائط رويت مرئي نشود و از گنجي شافعي ظاهر ميشود که اين نسبت مسلم است در نزد علماي ايشان بلکه از ذهبي در تاريخ الاسلام چنين معلوم ميشود که اماميه اعتراف دارند که مهدي موعود را هيچکس نديده چنانکه در سابق هم اشاره بعبارتش نموديم که گفته است و هم اي الرافضه يدعون بقائه في السرداب من اربعمائه سنه و خمسين سنه و انه صاحب الزمان و انه حي نعلم علم الاولين و الاخرين و يعترفون انه لم يره احد و بالجمله اصل شبهه ايشان اين استکه حضرت مهدي موعود بعيد استکه در اينطول مدت عمرش ديده نشود با آنکه از اجسام است و با اجتماع شرائط رويت جسم بايد مرئي بشود و حال آنکه آن جناب را کسي تا حال نديده اعم از ديدنش در سرداب يا در مکانهاي ديگر و جواب از اين شبهه و استبعاد بر چند وجه است وجه اول آنست که اين شبهه بنابر مذهب سواد اعظم ايشان که الحال مذهب مستقر آنها در آن شده که اشعريه اند بيجا و بيموقع است چه ايشان در مقام بيان قدرت الهيه برتر و بالاتر از اينها را ميگوينداز تاثير نداشتن هيچ سببي و موثري جز اراده و مشيت از حضرت باري تعالي که جائز است در پيش روي ما کوههاي بلندي باشد که ارتفاع آن از زمين باشد تا آسمان و آن متلالا باشد برنگهاي گوناگون و حاجبي نباشد ميان ما و آنها و نور خورشيد بر آنهاتابيده باشد و نها بسبب تابش شعاع آفتاب درخشنده باشند و چشم و صاحب چشم هم سالم و در آن عيب و افتي نباشد و ميان آن و کوهها کمتر از يکوجب باشد و با اينحال آن کوهها را نبينند و ميگويند جايز است در بيابانيکه خالي باشد از آدمي که طول و عرض آن صد فرسخ باشد

در صد فرسخ و آن بيابان پرباشد از خلايقيکه نداند شماره آن را احدي و ايشان مشغول باشند بمحاربه و مجادله و مابقه و تيراندازي و حمله کردن بر يکديگر بشمشيرها و اسبانيکه سوارند بر آنها که حصر ندارند و انساني سير کند در طول و عرض آن بيابان و اسب خود را بتازد باستقامت يا با عوجاج و بر خط راست يا مستدير بنحويکه سير او احاطه کند بر تمام قطعات آن بيابان و در آنجا باينحال نشنود هيچ حسي و حرکتي از آن جماعت و نه بيند صورت احدي از ايشان را و در سيرش برنخورد و مصادم نشود يکي از ايشان را و نه اسب ايشان را بلکه در جميع حالات سيرآنها منحرف شوند از دور بطرف راست يا چپ و از او کناره کنند و دور شوند و اين عقيدت آنها را در نجم ثاقب در ذيل حکايت سي و هفتم که کيفيت جزيره خضر او بحر ابيض است نقل فرموده و در ذيل باب هفتم در رد ذهبي که همين شبهه را نموده فرموده و اما مخفي بودن از نظر ناظرين پس گذشت از جواب از آن در ذيل حکايت سي و هفتم که اهل سنت از عجائب قدرت باريتعالي آنقدر نقل کنند که امثال اين ها را قدري نيست در جنب آنها چه گويند جائز استکه انساني سير کند در بياباني که پر است از عساکر که با هم نزاع و جدال ميکنند و براست و چپ ميروند و او کسي را نه بيند و صدائي نشنود و ميشود که انسان به بيند گرسنگي غير خود را و سيري او را و درک کند لذت او را و الم او را و غم و سرور او را و علم

صفحه : ٢٨

و ظن و وهم او را و با اينحال نبيند لون بشره او را که سياه است يا سفيد يا نبودن حاجب و بودن روشنائي و ميشود که به بيند چيزي را که ميان او و آنچيز نباشدحجابيکه عرض آن هزار ذراع باشد و در شب تاريک هم باشد و نبيند چيزي را که در پهلوي او است بيحاجب و نور شمس هم بر آن تابيده باشد و ميشود که به بيند موري راکه در مشرق و او در مغرب باشد و نه بيند کوه عظيمي را که در پهلوي او است بيحاجب وجه دويم آنست که اگر ما طائفه اماميه درباره يکنفر وجود شريف و عنصر لطيف حضرت مهدي معتقديم که شخص شريفش غير مرئي است ايشان آن را درباره سيصد و پنجاه و شش نفر معتقدند و ميگويند که آنها غائب از انظارند و ديده نميشوند چنانکه قاضي حسين ميبدي در شرح ديوان حضرت اميرالمومنين عليه السلام از عبدالله بن مسعود و او از رسول خدا روايت نموده که فرمود خداوند تبارک و تعالي را سيصد تن استکه قلبهاي ايشان بر قلب آدم است و براي او چهل تن است که قلبشان بر قلب موسي است و براي اوهفت تن استکه قلبشان بر قلب ابراهيم است و براي او پنج تن است که قلبشان بر قلب جبرئيل است و براي او سه تن است که قلبشان بر قلب ميکائيل است و براي او يکشخص است که قلب او بر قلب اسرافيل است هر زمان که آن يکنفر بميرد ميگذارد خداوند بجايش از آن سه نفر يکي را و هرگاه از آنسه بميرد يکي بجايش ميگذارد از آن هفت يکي او اگر

از آن هفت درگذرد خداوند بجايش ميگذارد از آن چهل يکي را و هرگاه که از آن چهل بميرد يکي خداوند بجايش ميگذارد از آن سيصد نفر يکي را و هرگاه که از آن سيصد نفر يکي بميرد خدا بجايش ميگذارد از عامه ناس و بايشان دفع ميکند خداوندرا از اين امت و اين حديث را عامه عرفاء و صوفيه از عامه در کتب خود نقل نموده اند و از جمله شيخ اکبر ايشان است در فتوحات و مجدد الف ثاني در نزد ايشان شيخ احمد فاروقي سرهندي است در مکتوبات و علاء الدوله سمناني در عروه گويد ايشان را طي زمين و رفتن بروي آب هست و از چشم مردم پوشيده باشند و مجتمع شوند در جائي تنگ مملو از اهل شهادت چنانچه بدن ايشان ببدن غير ممسوس نشود و سايه ايشان مرئي نگردد و باواز بلند قران و اشعار خوانند و گريه و وجد و رقص کنند و کس او از ايشان نشود و توانند که خسيس را نفيس کنند و ايثار بر محتاجان کنند و در بلاد ربع مسکون متردد باشند و هر سال دوبار مجتمع شوند يکبار در روز عرفه و يکبار در رجب در جائيکه مامور شده باشند انتهي و قاضي حسين ميبدي که اين روايت و کلام علاء الدوله از او نقل شد از معروفين علماي ايشان است و جمله از تصانيف او را مانند شرح هدايه الحکمه و شرح کافيه و جام گيتي نما و شرح ديوان مذکور را کاتب چلبي در کتاب کشف الظنون في اسامي الکتب و الفنون ضبط نموده و علماي عامه بکلمات اين قاضي استشهاد مينمايند اين ناچيز گويد که کمال بي انصافي است که کسانيکه اعتقاد ايشان در قدرت باري تعالي چنان بود که در وجه اول شنيدي و عقيدت ايشان درحق اين سيصد و پنجاه و شش نفر چنين استکه عبارتشان را ديدي طعنه بر اماميه زنند و معتقد آنها را که امام عصر و حجت خداي را غير مرئي و از انظار مخفي ميدانند شبهه نمايند بلکه سخريه نمايند وجه سيم آنست که قول ايشان که جسم با اجتماع شرائطرويت بايد مرئي گردد او منقوض است بموارديکه وجود آنها مسلم بين الفريقين و در عظمت و کبر جسميه معروف بين الخافقين اند و مع ذلک بقدرت الهيه بواسطه حکم و مصالحيکه باري تعالي جلت عظمه دانا است از انظار مخفي و بديدگان غير مرئي هستند مثل سد ذوالقرنين و کهف اصحاب کهف و بهشت شداد که هر سه آنها مذکور در قران و معروف در نزد امت امت پيغمبر آخر الزمانند و مثل مدينه النحاس که سيد سند جزائري در انوار و استادنا المحدث در نجم ثاقب و اين ناچيز در اواخر جلد اول از کتاب وسيله النجاه و الملقب بعناوين الجمعات في شرح دعاء السمات کيفيت آن را نقل نموده ايم و همه اين کتب هم بحمدالله مطبوع و منتشر ميباشند و بوجود اين مکانها و غير مرئي بودنشان دفع شبهه و رفع استبعاد مخالفين را مينمائيم در غير مرئي بودن بلاد حضرت حجت چنانکه در حکايت دويم از باب هفتم نجم ثاقب است و از کيفيت جزيره خضراء و بحر ابيض که در حکايت سي و هفتم از آن کتاب است و ما هم آنها را در بساط چهارم از اين کتاب ذکر خواهيم نمود علاوه بر آنچه که در وجه اول و دويم از براي دفع شبهه و رفع استبعاد گفته شد

وجه چهارم آنست که اين جماعت در کتب معتبره خود نقل نموده اند که يکي از اصحاب حضرت عيسي از زمان آن حضرت تا کنون و از الحال تا وقت نزول آن بزرگوار در آخر الزمان از آسمان در کوه نهاوند که مسقط الراس اين حقير مولف اين عجاله است زنده و از انظار ناپديد است و از اين هيچ استبعاد و استيحاشي ندارند ولکن چون بشنوندد که وصي پيغمبر آخر الزمان که در رتبه دوازدهم از اوصياء او است و در نسب از ذريه و فرزندان آن جنابست زنده و در قيد حيات و غائب از انظار و غير مرئي در نزد اهل روزگار است استيحاش ورزند و استغراب کنند و شبهه بلکه سخريه نمايند و حال آنکه رتبه عيسي کجا و رتبه خاتم الانبياء کجا و مرتبه صحابي کجا و مرتبه وصي و فرزند کجا (ع) ببين تفاوت ره ازکجا است تا بکجا( در سير الصحابه و کتاب عبدالقادر شهر زوري و کتاب ابوسفيان دمشقي و دلائل النبوه ضياء الدين شافعي بنابر آنچه سيد جليل معاصر و الواصل الي رحمه الله الملک الغافر مرحوم حاج سيد اسمعيل نوري مجاور نجف اشرف حيا و ميتا درجلد دويم کفايه الموحدين نقل فرموده چنين روايت کرده اند که فتح نهاوند در زمان عمر بن الخطاب بدست سعد بن ابي وقاص واقع شد و چون مرور بنهاوند نمودند در وقت عصر بموذن خود بطله امرر کرد تا اذان عصر بگويد چون مودن شروع باذان نمود و گفت الله اکبر از کوه صدائي بلند شده گفت کبرت تکبير او چون موذن گفت اشهد ان لا اله الا الله باز صدائي بلند شد که اين کلمه ايست که اهل آسمانها و زمينها او را ميشناسند و چون موذن گفت اشهد ان محمدا رسول الله باز از آن کوه صدائي بلند شد که نبي امي است پس آن موذن گفت که ما او از تو را شنيديم و شخص تو را نديديم از براي ما ظاهر شود پس آنکوه شکافته شد و شخص بلند قامتي که موي سرش سفيد و ريش بسيار انبوهي داشت ظاهر شد موذن گفت خدا تو را رحمت کند کيستي تو گفت رغيب موذن گفت از اصحاب کيستي گفت از اصحاب عيسي بن مريم عليهما السلام موذن گفت سبب مکث تو در اينکوه چه بوده است گفت با مسيح بن مريم در زمان سياحت او بدينمکان رسيديم و بودم من که نيکو خدمتش مينمودم آن بزرگوار در اينمکان بمن فرمود که اگر حاجتي داري از من طلب نما تا از خداوند عالم از براي تو درخواست نمايم عرض کردم بلي فرمود آنحاجت چيست عرض کردم شنيدم

صفحه : ٢٩

از شما که ميفرمودي بعد از اينکه خداوند عالم تو را باسمان عروج داد پيغمبريکه باو بشارت داديکه در آخر الزمان ميايد و بعد از طول زمان بسيار که تو از آسمان نازل ميشوي با ملائکه و گفتي که قدمي تو بر نميداري مگر آنکه با تو ذريه پيغمبر آخر الزمان خواهد بود که زمين را پر از عدل و داد مينمايد بعد از اينکه پرشده است از ظلم و جور پس از تو سئوال مينمايم که از خدا بخواهي که مرا زنده بدارد تاآنوقت پس حضرت عيسي دست مرا گرفت و فرمود ساکن باش در

اينکوه که خداوند تو را مخفي ميدارد از چشم خلق روزگار تا آنکه ميرسند در اينمکان لشکري از امت محمد و در نزديکي تو منزل مينمايند و ميشنوي صداي موذن آن لشکر را عرض کردم يا نبي الله ميشناسي آن موذن را فرمود همه ايشان را ميشناسم و امر ايشان اعجب الامور است پس فرمود که اسم آن موذن بطله است و خبرداد مرا از آنچه جاري ميشود در ميان تمام اين امت و اصحاب اين پيغمبر مبعوث و بغض و عداوت ايشان با وصي و اهل بيت او بعد از آن گفت ايموذن چه شده است آن نبي موعود که اسمش محمد است موذن گفت دنيا را وداع فرموده و بعالم بقا رحلت نمود گفت بعد از آن متولي امر امت او کي شده گفت ابوبکر گفت بابوبکر بگو موذن گفت ابوبکر نيز وفات کرده گفت مکان او کي نشسته موذن گفت عمر بن الخطاب گفت بعمر بگو که بجا آورديد با وصي محمد فعلي را که احدي از امم سابقه بدين نحو بجا نياوردند تباه با دحال امتيکه با وصي پيغمبر خود چنين مخالفت بنمايند بعد از آن ذکر نموده علامات چندي را از آثار ظهور حضرت صاحب الامر و نزول حضرت عيسي بن مريم و داخل در کوه شد که کسي او را نديد پس سعد بن ابي وقاص تفصيل واقعه را بعمر نوشت و چون کتاب سعد بمدينه رسيد عمر بر بالاي منبر رفت و مضمون کتابب سعد را خواند و گريه شديدي نمود و مسلمانان نيز پس از شنيدن گريستند بعد از آن عمر گفت قسم بخدا که بطله راست گفته و رغيب هم صدق گفته و عيسي نيز راست فرمود زيرا که به اين واقعه خبر داد مرا رسول خدا پس از ميان جماعت مردي برخواست و بعمر گفت ملحق شو بپروردگار خود بتوبه و انابه و حقر باهلش برگردان و چون عمر از منبر بزير آمد که بخانه خود رود در بين راه ابن عباس را ملاقات کرد و گفت يا عبدالله گمان تو آن باشد که صاحب تو يعني علي مظلوم واقع شده ابن عباس گفت بلي و الله يا عمر برگردان حق او را پس اعراض از او نمود و بسرعت رو بخانه خود رفت و ابن عباس مراجعت نمود وجه پنجم آنست که آنچه را که ذهبي نسبت داده در عبارت مذکوره خود باماميه که و يعترفون انه لم يره احد يعني ايشان معترفند که هيچ کس مهدي موعود را نديده کذب و افتراء و بهتان و ناسزا است چه ايشان معتقد و معترفند که از وقت تولد آن بزرگوار تا اواخر غيبت صغري زياده از سيصد نفر شرفياب حضور باهر النور آن سرور گرديده چنانچه در وجه دهم از صبيحه اول از اين عبقريه مذکور شد و در طول زمان غيبت کبري خدا دانا استکه چه مقدار از اشخاص که تشرف پيدا نموده و يا توسل حاصل کرده و اثر ديده اند و چگونه ذهبي چنين افترائيرا باماميه بسته و حال آنکه علماي ايشان کتابها در قضاياي اشخاصيکه حضور باهر النور آن سرور شده اند ساخته و دفترها پرداخته اند مثل کتاب تبصره الولي فيمن راي المهدي که از تاليفات سيد سند توبلي بحريني است و مثل جثه الماوي و نجم ثاقب که هر دو از تاليفات استادنا المحدث النوري است و مثل ياقوت الاحمر فيمن راي الحجه المنتظر که از تاليفات اين ناچيز مولف و بساط چهارم از اين عجاله است

و مشتمل است بر دوازده باب و در هر بابي از آن چندين حکايت نقل ميشود بنحوي از انحاء رويت که آن باب از براي آن منعقد شده است و تا کنون هفت باب از آن نوشته شده است نسل الله التوفيق لکتابه باقي الابواب بجاه محمد و اله الاطياب و عجب است از ذهبي که چنانچه اطلاع تامي از کتب اماميه و احاديث ايشان ندارد هم چنين در کتب خودشان نيز چندان تتبعي ننموده والا واقف ميشد بر کسانيکه علماء ايشان اززمان غيبت صغري تا اين اواخر آنها را از مشرف شدگان خدت حضرت مهدي عجل الله فرجه الشريف اسم برده و نوشته اند و الحق نيکو فرموده است استادنا المحدث الجليل در نجم ثاقب در جواب اين افترا ذهبي چه در آنکتاب ميفرمايد پس آنچه ذهبي گفته که ايشان معترفند که کسي او را نديده نيز کذب و افتراء است اما در غيبت صغري که بسياري ديدند و بخدمتش رسيدند و اسامي ايشان در کتب ثبت و ضبط شده و اما در غيبت کبري پس همه معترفند بجواز مشاهده بنحويکه در حين ديدن نشناسند ولکن پس از آن معلوم شود تا آنکه ميفرمايد بلکه از اهل سنت دعوي رويت آن جناب را کردند در غيبت صغري و کبري که از شرم ذکر آن ذهبي و ابن حجر بايد سربزي افکنده انگشت ندامت بدندان گيرند انتهي و اين ناچيز روما للاختصار را بنقل تشرف دو نفر از آنها که خود علماء اهل سنت ضبط نموده اند تشرف آنها را خدمت حضرت ولي عصر اقتصارمينمايم اولي شيخ حسن عراقي استکه در شام خدمت امام عصر رسيده بنابرآنچه شعراني در کتاب لواقح الانوار في طبقات الساده الاخيار که در آخر کتاب آن را لواقح الانوار القدسيه في مناقب العلماء و الصوفيه نام نهاده و اصل کتاب بطبع مصر در نزد اين ناچيز موجب است گفته و از جمله ايشان يعني از آن سادات اخيار و يا از آن علماء صوفيه است شيخ صالح عابد زاهد صاحب کشف صحيح و حال عظيم شيخ حسن عراقي مدفون بالاي تپه مشرف بر برکه رطلي در مصر که زندگاني کرد قريب صد و سي سال داخل شدم بر او يکدفعه من و سيد من ابوالعباس حريثي پس گفت خبر دهم شما را بحديثي که بشناسيد بان امر مرا از آن حين که جوان بودم تا اينوقت پس گفتيم آري گفت بدانيد که من جواني ساده لوح و امرد بودم و در شام شغلم عبابافي بود و من مسرف بودم بر نفس خود يعني مشغول معصيت بودم پس داخل شدم روزي در جامع بني عتيق اميه ديدم شخصي را که بر کرسي نشسته و سخن ميگويد در امر مهدي و خروج او پس سيراب شد دلم از محبت آن جناب و مشغول شدم بدعا کردن در سجود خود که خداي تعالي جمع کند ميان من و مهدي عليه السلام پس درنگ کردم قريب يکسال که دعا ميکردم پس در بيني که بعداز مغرب در جامع بودم ديدم ناگاه داخل شد بر من شخصي که بر سر داشت عمامه را مثل عمامه عجمها و جبه از پشم شتر پس دست خود را بر کتف من سوده و فرمود بمن که چه حاجت است تو را در اجتماع با من پس گفتم باو که تو کيستي فرمود منم مهدي پس دست او را بوسيدم و گفتم بيا با من

بخانه پس اجابت کرد و فرمود براي من مکاني را خالي کن که داخل نشود بر من در آنجا احدي غير تو پس براي او مکاني را خالي کردم پس توقف فرمود آن جناب در نزد من مدت هفت روز و تلقين کرد بمن ذکر را و امر فرمود مرا که يک روز روزه باشم و يک روز افطار کنم و اينکه در هر شب پانصد رکعت نماز

صفحه : ٣٠

کنم و اينکه پهلوي خود را از براي خواب برزمين نگذارم مگر آنکه خواب بر من غلبه کند آنگاه طالب شد که بيرون رود بمن فرمود ايحسن مجتمع مشو باا احدي بعد از من وکفايت ميکند تو را آنچه حاصل شد براي تو از جانب من پس نيست در آنجا الا دون آنچه از من بتو رسيد پس متحمل مشو منت احدي را بدون فائده پس گفتم سمعا و طاعه پس بيرون رفتم که آن را وداع کنم پس مرا نگاه داشت در نزد عتبه در و گفت از همين جا پس ماندم بهمين حالت که مرا دستور العمل داده چندين سال و شعراني بعد از نقل اين حکايه گفته که حسن گفت من سئوال نمودم از مهدي از عمر او پس فرمود اي فرزند من عمر من الان ششصد و بيست سال است و از عمر من از آنسال تا حال صد سال گذشته پس اين مطلب را گفتم بسيد خودم علي خواص پس موافقت کرد او را در عمر مهدي و ايضاشعراني مذکور در مبحث شصت و پنجم از کتاب يواقيت و جواهر گفته پس عمر او يعني مهدي تا اينوقت که سال نهصد و پنجاه و هشت است هفصد و شش سال است چنين خبر داد مرا شيخ حسن عراقي از امام مهدي در آنوقت که بخدمت آن حضرت مشرف شده و موافقت کرداو را در اين دعوي شيخ ما و سيد ما علي خواص و تعريف علماء اهل سنت از شيخ عبد الوهاب شعراني و خصوص کتاب يواقيت و الجواهر او از کلمات آيه الله العظمي الاقاقير حامد حسين هندي نورالله مرقده در نجم ثاقب نقل شده است هر کس بخواهد بانجا رجوع کند و دويمي بديع الدين مدار استکه گاهي از او بقطب مدار و گاهي بشاه مدار تعبير کنند چنانکه استادنا المحدث النوري در نجم ثاقب از شيخ عارف عبد الرحمن صوفي نقل فرموده که در مرات مداريه در احوال مدار گفته که بعد از صفاي باطني او را حضور تمام بروحانيت حضرت رسالت پناه ميسر شد آن حضرت از کمال مهرباني و کرم بخشي دست قطب المدار را بدست حق پرست خود گرفت و تلقين اسلام حقيقي فرمود و در آنوقت روحانيت حضرت مرتضي علي کرم الله وجهه حاضر بود پس ويرا بحضرت علي مرتضي سپرد و فرمود و فرمود که اي جوان طالب حق است اين را بجاي فرزندان خود تربيت نموده بمطلوب برسان که اينجوان نزديک حقتعالي بغايت عزيز است قطب مدار وقت خواهد شد پس شاه مدار حسب الحکم آن حضرت تولي بحضرت مرتضي علي کرم الله وجهه نمودو بر سر مرقد وي بنجف اشرف رفت و در استانه مبارکه رياضات ميکشيد انواع تربيت ازروحانيت پاک حضرت مرتضي علي کررم

الله وجهه بطريق صراط المستقيم مييافت و از سبب وسيله دين محمد بمشاهده حق الحق بهره مند گرديد و جميع مقامات صوفيه صافيه را طي نمود عرفان حقيقي حاصل کرد آن زمان اسدالله الغالب او را بفرزند رشيد خود که وارث ولايت مطلق محمد و مهدي بن الحسن العسکري نام داشت در عالم ظاهر باوي آشنا گرديد و از کمال مهرباني فرمود که قطب المدار بديع الدين را باشارت حضرت رسالت پناه تربيت نموده بمقامات عاليه رسانيده بفرزندي قبول کرده ام شما نيز متوجه شده جميع کتب آسماني را از راه شفقت باينجوان شايسته روزگار تعليم بکنيد پس صاحب زمان مهدي عليه السلام از کمال الطاف شاه مدار را در چند مدت دوازده کتاب و صحف آسمان تعليم نمود اول چهار کتاب که بر انبياء اولا دادم ابوالبشر نازل شده يعني فرقان و توريه و انجيل و زبور بعد از آن چهار کتاب ديگر که بر مقتداريان و پيشوايان قوم جنيان نزول يافته بودند تعليم فرمودند نام آن کتابها اين است راکوي و حاجري و سياري و اليان بعد چهار کتاب که بر ملائک مومنين درگاه سبحاني نازل شده بود آنها را نيز تعليم نمود نامران کتب اين است ميراث و علي الرب و سرماجن و مظهر الف از علوم اولين و آخرين که خاصه ائمه اهلبيت بودند از راه کرم بخشي جبلي و بموجب اشارت جد بزرگوار خود حضرت مرتضي علي بقطب المدار عطا فرموده او راکامل مکمل گردانيده و بخدمت اسدالله الغالب عليه السلام آورده معروض داشت که چون الحال از ارشاد فارغ شد اميدوار خلافت است انتهي پس بجا است که ذهبي از اين مشايخ خود خجلت کشيده و اين افتراء را باماميه نبندد تکميل ذنبي لتخجيل الذهبي واز جمله خجلتهائکيه در اين مقام دامن گيرد ذهبي ميشود اينست که کمله حقي بر زبانش بطريق استهزاء بر اماميه جاري شده است و آن اينست که گفت اماميه ميگويند که مهدي علوم اولين و آخرين را ميداند و چه نيکو فرموده است جواب اين گفته او را استادناالمحدث در نجم ثاقب چه در آنجا فرموده است و اما آنچه که گفته يعني ذهبي که براي آن حضرت علم اولين و آخرين را ثابت ميکند راست گفته ولکن معلوم نيست که آنچه جمهور اماميه در حق آن جناب گويند بيشتر باشد از آنچه اهل سنت براي اقطاب و مشايخ خود گويند شيخ عبدالوهاب شعراني در مبحث چهل و پنجم از يواقيت از ابوالحسن شاذلي نقل کرده که از براي قطب پانزده علامت است اينکه او را مدد دهند بمدد عصمت و رحمت و خلافت و نيابت و مدد حمله عرش و کشف شود براي او حقيقت ذات يعني ذات حق جل و علاه و احاطه بصفات الخ و حسب اصول و قواعد ايشان ممکن نباشد که حقيقت ذات منکشف شود و هم امکان ندارد که چيزي از ممکن در پرده خفا بماند اين ناچيز گويد يعني اين کلمات ايشان متناقض و از قبيل گفتن بشخصي استکه کوسبح ريش پهن است فافهم پس فرموده است که ميبدي از جندي در شرح فصوص نقل کرده که شيخ صدر الدين ازابن عربي نقل کرده که گفته است چون رسيدم بدرياي روم از بلاد اندلس با خود مقرر داشتم که آن زمان

بکشتي نشينم که تفاصيل احوال ظاهره و باطنه من تا آخر عمر بر من مکشوف شود بعد از توجه تام و مراقبه کامله همه ظاهر شد حتي صحبت پدر تو اسحق بن محمد و جميع احوال تو و اتباع تو از ولادت تا موت و احوال شما در برزخ و منشااين اطلاع است بر عين ثابته که معدن علم الهي است انتهي و با تمکن اطلاع بر معدن مذکور فرقي نباشد در گذشته و اينده و کم و زياد و علوم ظاهره و باطنه تعصب عجب وتعسف غريب اين ناچيز گويد عجب است از تعصب اين طائفه که چنين مقامي را از محيي الدين بن العربي قبول مينمايند و تصديق ميکنند و انهم از گفته خودش که تعريف خودنمودنست که عقلا ترتيب اثري بر آن ننمايند زيرا که توصيف نفس خود نمودن از اقبح قبائح بودن است ولذا حذاق از علماء اخيار در مقام توثيق و تمديح رواه اخبار اعتناء بروايتي که خود راوي در مدح خود از معصوم روايت نمايد ندارند مگر آنکه اورا بقرائن خارجه مثل اعتداد مشايخ و غيره مويد بدارند قال الوحيد البهبهاني في تعليقاته علي نهج المقال في الفائده الثالثه التي وضعها في سائر امارات الوثاقه و المدح و القوه بعد ان ذکر کثيرا منها في القائده الثانيه ما هذا لفظ و منها ان يروي الراوي لنفسه ما يدل علي احد الامور المذکوره اي الوثاقه او الجلاله او المدح التي ذکرها قبل هذا الکلام ثم قال رحمه الله و هذا ضعف من السابق و يحصل الظن منه بملاحظه اعتداد المشايخ و غيره انتهي اينحال راوي اخبار

صفحه : ٣١

است در توصيف نفس خود چه رسد بحال جزاف و ياوه گويان بيخود و اگر ذهبي که در سال هفتصد و چهل و هشت که از دنيا رفته زنده بود وعبارت سابقه شيخ الاسلام خودشان راکه ابن حجر عسقلاني است ميديد که در وقت گذاردن حسن بن علي در حال رضاعت خرماي صدقه را بدهان مبارک و فرمودن رسول باو اما تعلم ان الصدقه علينا محرمه و امر فرمودنش بانداختن آن را از دهن و اعتراض نمودن ابن حجر مزبور که چگونه منع فرمودحسن را و اين کلام مرا باو فرمود و حال آنکه او طفلي بود رضيع و پس از آن جواب اعتراض خود را باين نحو داده که چه استبعاد دارد البته حسن بن علي مثل سائر اطفال مردم نبود بلکه او در آنحال مطالعه ميکرد لوح محفوظ را چنانچه در سابق اين را از فتح الباري او که در شرح صحيح بخاي است نقل نموديم و بالجمله اگر ذهبي درک زمان اين شيخ الاسلام را که وفاتش در سال هشتصد و پنجاه و دو بوده مينمود و اين عبارت را از او درباره رضيع اينخانواده ميديد و يا ميشنيد که ايشان در رضاعت مطالعه مينمايند لوح محفوظ الهي را هر آينه از اين سخريه خود که از اماميه نموده که ايشان ميگويند مهدي علم اولين و آخرين را ميداند در عرق خجلت غرق ميشد و همچنين کلمات عبدالرحمن صوفي هم باعث خجلت او است که از مرات المداريه نقل شده در توصيف آن حضرت سيما علم آن سرور که دوازده کتاب آسماني را عالم بوده و بقطب مدار تعليم فرموده بلکه

ذهبي اگر در قيد حيات بود و يک جو غيرت داشت البته از ديدن کلمات فاضل نبيل خودشان علي اکبر بن اسدالله مودودي که در کتاب مکاشفات که حواشي بر نفحات جامي است تصريح بقطبيه حضرت مهدي نموده و آن را معصوم بنحوه از عصمت دانسته از خجالت بزمين فرو ميرفت استادنا المحدث النوري ره از استقصاء الافحام آيه الله العظمي صاحب عبقات الانوار نقل نموده که علي اکبر بن اسدالله مودودي که از متاخرين علماي اهل سنت است در حاشيه نفحات جامي بعد از کلمات چندي گفته که در مبحث چهل و پنجم يواقيت ذکر کرده که ابوالحسن شاذلي گفت که از براي قطب پانزده علامت است اينکه مدد دهند او را بمدد عصمت و رحمت و خلافت و نيابت و مدد حمله عرش و کشف شود براي او از حقيقت ذات و احاطه بصفات الخ پس باين صحيح ميشود مذهب آنکه ميگويد که غير بني هم معصوم ميشود و کسيکه مقيد نموده عصمت را در زمره معدوده و نفي نموده عصمت را از غير آن زمره پس بتحقيق که سلوک نموده مسلکي ديگر پس از براي آن نيز وجهي ديگر است که ميداند او را هر کس که عالم است پس بدرستيکه حکم مهدي موعود عليه السلام که موجود است و او قطب است بعد از پدرش حسن عسکري عليه السلام چنانچه امام حسن قطب بود بعد از پدرش تا برسد به امام علي بن ابيطالب کرمنا الله بوجوههم اشاره دارد بصحت حصر اين رتبه در وجودات ايشان ازآن حسين که قطبيت ثابت شد در وجود جد مهدي عليه السلام علي بن ابيطالب عليه السلام تا اينکه تمام شد در او نه پيش از او پس هر قطب فردي که بر اين رتبه است بنيابت از او است بجهت غايب بودن او از چشمهاي عوام و خواص نه از چشمهاي اخص خواص و بتحقيق که ذکر شد اين مطلب از شيخ صاحب يواقيت و از غير او ايضا رضي الله عنه و عنهم پس لابد است که بوده باشد از براي هر امامي از ائمه اثني عشر عصمتي بکير اين فائده را انتهي.

صبيحه ٠٩

بدانکه شبهه نهم که مخالفين درباره امامت حضرت حجت بن الحسن عجل الله فرجه الشريف نموده اند اين استکه بر علماي شيعه اعتراض نموده و گفته اند که شما وجوب نصب امام را از روي قاعده لطف قائل ميباشيد و بدون رئيس منصوب من قبل الله تعالي که مقرب بسوي طاعه و مبعد از معصيت باشد قبيح است پس لازم خواهد آمد با فقدان رئيس منصوب من جانب الله و عدم تصرف او در امر عباد از امر و نهي و تقريب و تبعيد ايشان سقوط تکليف از عباد چه آنکه شرط صحت تکليف وجوب لطف بمعني مذکور است فاذا فقد الشرط فقد المشروط و حال آنکه بضرورت ديانت اسلاميه تکليف بر عباد باقي است با آنکه بمذهب شما اماميه شرط تکليف مفقوداست و جواب از اين شبهه را سيد مرتضي و شيخ طوسي قدس الله روحهما باين نحو

فرموداند که اصل وجود امام و رئيس من الله لطف است و تصرف و بسط يدا و عليه السلام لطف ديگر است که منع آن مستند به تقصير مکلفسن است و قال السيد رحمه الله وجوده لطف و تصرفه لطف آخر و عدمه منا و اگر مکلفين ازاله مانع از تصرف امام را از خودبنمايند البته منتفع ميشوند از امام که رئيس منصوب من الله است و چون او را از تصرف منع نمودند و تمکينش ندادند پس خودشان باعث و سبب گرديدند از براي انقطاع لطف از خود و شيخ طوسي نيز جواب اين شبهه را بطريقه سيد مرتضي بيان فرموده و نقض و ابرام بسياري در وجوب لطف بمعني مذکور در کلمات شريفه خود نموده و علامه مجلسي ره بر اين دو بزرگوار ايراد فرموده که لازمه اين جواب سيد و شيخ اين استکه احدي از تمام امت خصوصا فرقه ناجيه اماميه اثني عشريه در زمان غيبت موصوف بوصف عدالت و متصف باين صفت شريفه نباشند زيرا که تقصير و گناهي که از جهت ما بندگان است مانع است از تصرف فعلي امام و رئيس منصوب من الله و رادع است از انتفاع ما بانذات اقدس و وجود مقدس يا کبيره است و يا صغيره و علي کلا التقديرين هر دو مانعند از عدالت ما اما اگر کبيره باشد پس منعش از عدالت ما واضح است و محتاج بيان نيست و اما اگر صغيره باشد پس مانع بودنش از عدالت ما بجهت اين است که ما اصرار بر اين صغيره داريم و اصرار بر گناه صغيره خودش يکي از گناهان کبيره است پس علي اي حال ما بايد فاسق باشيم هر يک هر يک از ما و بنابراين پس چگونه حکم بعدالت و واه و ائمه جماعات و شهود در طلاق و قضاوات و غير اين موارد که در آنهاعدالت اعتبار شده است ميتوان کرد و حال آنکه ما يقين داريم که در هر عصري جماعتي از اخيار و نيکان و عدول فراوان هستند و بعضي از علماء اطياب اين ايراد مجلسي رابر گفته اند و جناب باين نحو مندفع و جواب داده اند که منع از تصرف امام سببش خصوص طغات و ظالمين و فسقه و اهل فجور است نه تمام مردم برا و فاجرا و بسبب ظلم آنها همه خلق از نيک و بد ممنوع از لطف شدند و سبب عدم تصرف امام همان وجود ظالمين از امت خواهد بود لاغير و لازم نيست که هر يک هر يک از امت مانع و ظالم وسبب از براي عدم ظهور حق باشند تا آنکه منع ايشان از ظهور سبب باشد از براي فسق و عدم عدالت ايشان بلکه همان فجار و فساق

صفحه : ٣٢

و ظلام و طغاه هم ظالم و مانع از تصرف امامند و هم ظالمند بر کسانيکه تقصيري بر ايشان نيست زيرا که اين فسقه و فجره سبب شدند از براي تقويت منافع ظهور امام را بر عباد الله الصالحين و در حق ايشان ظلم نمودند و نگذاشتند که بندگان خدا از وجود امام خود کما ينبغي منتفع شوند بلي آنچه وارد است بر آن دو بزرگوار اينست که وجوب لطف بمعني مذکور را منع مينمائيم بلکه کليه وجوب لطف بر خداوند تعالي ممنوع است مگر در جائيکه مودي شود ترک

لطف بنقض غرض يا مودي شود بسوي سائر قبايح عقليه چنانکه در کتب کلاميه تحقيق شده است و بنابراين تحقيق جواب از اين شبهه مخالفين اين است که لطف بمعني مذکور از شرائط تکليف نخواهد بود بلکه تقريب بسوي طاعات و تبعيد از معاصي نظير امر بمعروف و نهي از منکر مشروط بعدم مفسده است از اضرار بنفس و عرض از قتل نبي يا وصي يا القاء مومنين در مهلکه و نحوان و از اينجهت بوده که انبياء نيز در کثيري از اوقات ممنوع از ارشاد بودند بلکه ممنوع بودند ازبيان معارف و دعوت خلايق بسوي معرفه الله از جهت حبس و تهديد و ضرب و شتم و لهذاساقط نخواهد شد از خلق وجوب تحصيل معرفه الله اگر کسي سبب شود از براي حبس نبي وقتل او واجب است بر همه ايشان همه تکاليف از اصول و فروع و حال امام بالاتر از حال رسول نخواهد بود پس شبهه مذکوره ظاهر الاندفاع بلکه بين الاندفاع است فتبصر.

صبيحه ١٠

بدانکه شبهه دهم که مخالفين درباره ذات اقدس و وجود مقدس امام عصر عجل الله فرجه الشريف نموده اند اينست که چه فائده است در غائب بودن آن جناب از انظار بنحويکه اين غيبت سبب شود از براي انکار وجود حضرتش و باعث گردد بر تفوه بنفي ولادتش و چرا او نيز مانند اباء طاهرينش در ميان خلق ظاهر نشد که داعي بسوي نفس خود باشد بامامت تا اينکه ممکن نشود از براي احدي انکار وجود شريف آن بزرگوار راو بالجمله حاصل اين شبهه نفي نمودن فائده است از غيبت آن بزرگوار و جواب از اين شبهه بر دو منوال است منوال اول بر طريقه اهل سنت و جماعه است و آن بر چند وجه است وجه اول آنست که اين شبهه بنابر طريقه ايشان که نوعا بر مذهب اشعري هستند اصلا و ابدا متوجه نيست چه آنکه اخفاي آن بزرگوار مسلما از افاعيل الهيه است که ايشان آن را معطل بحکمتي ندانند باينکه چون در فعل فلاني صلاح و خير بود پس از باري تعالي صادر شد و چون در فعل فلاني فساد رشوه بود پس از او صادر نشد بلکه ميگويند هر چه کند آن خير است و آنچه ما آن را صلاح يا اصلح بدانيم گردنش بر خداي تعالي واجب نباشد اگر خواست جميع پيغمبران را بدوزخ برد و نستجير بالله جمع کفار و شياطين را ببهشت فرستد قبحي لازم نيايد و در همان خير حکمت و صلاح است پس کسانيکه اعتقادشان درباره افاغيل الهيه اينچنين است چنانکه مکرر از کلام استادناالمحدث النوري در نجم ثاقب و غير ايشان در غير آنکتاب نقل شد حق سئوال و شبهه دروجه حکمت اين فعل الهي که غيبت آن سرور است و ساير افعال او را جلت عظمته ندارند وجه دويم آنست که ندانستن وجه حکمت را در فعل الهي ضرري بوجوب اعتقاد بصدور آن فعل ندارد چنانکه حکمت اغلب احکام دين و اسرار عبادات و مفاسد بسياري از مناهي وجمله از کردهاي رسول خدا که نبود مگر از روي وحي و امر الهي بر

امت مخفي و مستوربود و اينجهل سبب سستي اعتقاد بصدور و دست برداشتن از آنچه محل تکليف نگردد بالضروره وجه سيم آنست که اين سئوال و شبهه نظير شبهه و انکار ابليس است حکمت امرفرمودن باري تعالي را بسجده آدم چه بعد از اينکه با برهان عقل و نقل ثابت نموديم ولادت و وجود و حيات و عصمت و امامت و خلافت امام عصر را پس مخفي بودن سر و جاهل بودن بحکمت غيبت آن جناب و غايب بودنش از انظار ما مضر بحال ما نخواهد بود زيرا که غيبت آن بزرگوار بامر الهي است و ححکمت الهيه اقتضاء نموده که غايب از انظار باشد پس بر مخالف است که اولا گفتگو نمايد در حکيم بودن خداوند و ثانيا در عصمت و طهارت آن سيد ابرار و بعد از ثبوت و تحقق اين دو مطلب ديگر جاي اين شبهه باقي نمي ماند که سئوال کند از حکمت غيبت که سري است از اسرار الهي مگر آنحه سئوالش بروجه استفهام و استعلام باشد نه بروجه انکار و مکابره نمودن بر نفي حکمت بلکه سئوال بروجه انکار حکمت در اين مورد مثل انکار وجه حکمت گرفتاري اطفال است به بليات و آفات با عدم عصيان ايشان مر پروردگار را آيا جان راست العياذ بالله نسبت ظلم بخداي عز و جل داده شود درباره ايشان و حال آنکه عقل قطعي حاکم است به تنزه افعال الله از ظلم و قبايح پس اگر بمجرد عدم معلوميت حکمت بسياري از امور بر تو حکم بلغويت و قبح افعال الله تعالي نمائي از اسلام خارج و فضيع از کلام را گفته و شنيع از اعتقاد را داشته باشي وجه چهارم آنست که مخفي بودن وجه حکمت در غيبت آن سرور و منقوض است بمخفي بودن وجه حکمت در غيبت دجال که در کتب صحاح ايشان اخبار صحيحه کثيره در وجود او و تولدش در زمان حضرت رسالت يا پيش از آن بزرگوار و بودنش در طرف جزائر مغربيه محبوس وارد شده است و در وجود و غيبت شريکست با مهدي موعوديکه اماميه بان قائل و معتقدند پس اگر ايشان بجهت ندانستن حکمت وجود و غيبت دجال دست از دجال خود برميدارند و اني لهم ذلک آنگاه اين شبهه را نموده و باماميه بگويند نعوذ بالله و نستجير به شما هم دست از مهدي خود برداريد وجه پنجم آنست که در کتب فريقين اخبار صحيحه وارد شد استکه آنچه را در امم سابقه و مخصوص در بني اسرائيل واقع شده در اين امت نيز واقع شود حتي اگر در سوراخ جانوري رفتنداينها نيز بايد بروند و طريق اين اخبار زياده از پنجاه است چنانکه بر متتبع بصيرمخفي نيست و از جمله چيزهائي که در امم سابقه واقع شده است غيبتهاي انبياي ايشان است که بامر الهي از امت کناره کرده بودند و کسي از آنها خبري نداشت چنانچه در اثبات الوصيه مسعودي غيبتهاي انبيا را ذکر نموده و کثيرا ما اهل سنت و جماعت از مروج الذهب و اخبار الزمان او نقل مينمايند و بر او اعتقاد کنند پس چنانچه حجتهاي الهيه را در امم سابقه غيبت بوده است اگر در اين امت براي حضرت حجتيکه باعتراف ايشان افضل از عيسي است که عيسي افضل از جميع انبياء و مرسلين است غير از اولوالعزم ايشان و آن حضرت آخرين

حجت الهيه است که تا قيامت ديگر غير از آن جناب حجتي نيايد غيبت نباشد لازم شود تکذيب آن اخبار صريحه متواتره بتواتر مضموني و يقينا اهل سنت و جماعت تکذيب آن اخيار را از تشنيع در اقوال ميدانند پس بمفاد اين اخبار و ثابت بودن غيبتهاي انحجج ملک غفار اين حجت پروردگار در اين ازمنه و اعصار نيز بايد غايب باشد سنه الله التي قد خلت لعباده من

صفحه : ٣٣

قبل و لن تجد نسته الله تبديلا و همين شبهه در غيبتهاي ايشانهم جاري است و آنچه را که مخالفين در جواب از اين شبهه بالنسبه بغيبت انبياء ميگويند همان بعينه جواب اماميه خواهد بود در غيبت مهدي موعود و ما انشاء الله در اين بساط عبقريه از براي ذکر غيبتهاي آن بزرگواران ترتيب خواهيم داد منوال دويم که جواب از شبهه مذکوره باشد بنابر مذهب اماميه پس آنهم بر چند وجه است وجه اول آنست که بعد از اقرار و اعتراف بامامت حجه بن الحسن و بقاي او از روي نصوص و معجزات و قاعده لطف چه آنکه بندگان را با اين جهالات و تحاسد و تباغض و تکالب و تجاذب و منافسات و متابعت هوي و شهوات بخود واگذاشتن بي رئيسي که بدون الجاء و اضطرار صلاح و فساد و نفع و ضرر ديني و دنيوي در دين و عقل و جان و بدن و عرض و مال ايشان را بيان کند و بان وادارد و خود بانچه گويد رفتار نمايد و از خطا و لغزش و سهو و نسيان مامون و محفوظ باشد نقض غرض در بعثت نبي و تکليف خواهد بود و اين اعمم از آنست که مردم در مقام انقياد و اطاعت آن رئيس برآيند و يا گوش بسخنانش فرا ندارند و سر بزير فرمانش فرود نيارند چه حجت برايشان تمام و زبان معذرت ايشان در اين هنگام لال است پس اين شبهه بهيچ وجه راه ندارد چه البته در غيبت آن جناب حکمت و سري است بلکه حکمتها و اسرارها است و ندانستن عباد دليل بر نبودن آن نخواهد بود بعد از اينکه دانستيم که خداوند عز و جل حکيم است و حکيم علي الاطلاق همه افعال او از روي حکمت است هر چند وجه آن منکشف نباشد براي ما و بنابراين تقوير اين سئوال بيموقع و اين شبهه مندفع است کما هو الواضح وجه دويم آنست که آن دفاع اين شبهه بنابر مذهب اماميه بجهت اينست که ايشان ممنوعند از جانب ائمه خود عليهم السلام ازبحث و تفتيش نمودن در فهم سر غيبت آن سرور بنهي خاصي که بعضي از علماء آن را حمل بر تحريم نموده اند چنانکه شيخ مقدم ابو محمد حسن بن موسي النوبختي که ابن اخت جناب اسمعيل بن علي بن اسحق بن ابي سهل بن نوبخت است که شيخ متکلمين از طائفه اماميه بوده است در بغداد در کتاب فرق و مقالات بعد از ذکر مذهب اماميه در حق مهدي و غيبت آن جناب فرموده و نيست از براي عباد که تفتيش کنند از امور خداي تعالي و پيروي کنند چيزي را بدون علم و طلب کنند آثار چيزي را که پنهان کرده انداز ايشان و جايز نيست ذکر اسم آن جناب و نه سئوال از مکان او تا اينکه آن جناب مامور شود باين زيرا که آن جناب کم نام و خائف و مستور

بستر خداوندي است و نيست بر ما بحث کردن از امر او بلکه بحث از اين و طلب او محرم است و حلال نيست الخ اين ناچيز گويد که ظاهر قول انبزرگوار که فرموده و نيست بر ما بحث کردن از امر او اينست که بحث و تفتيش از هر چه که راجع بانسرور است از گمنامي و مستوري و علم نداشتن درباره حضرتش بخصوص مکاني و ندانستن حکمت غيبتش از انظار مردم اين جهاني و غير اينها تماما طلبش مهرم و تنقيب و بحث از آنها غير محلل است کمالا يخفي وجه سيم آنست که خصوص حکمت غيبت آن بزرگوار بنابرآنچه وارد در اخبار است از چيزهائي است که ظاهر نخواهد شد از براي عموم مردم مگر بعد از ظهور خود آن حضرت چنانکه در علل الشرايع و کمال الدين از عبدالله بن فضل هاشمي ازحضرت صادق روايت نموده که فرمود بدرستيکه از براي صاحب اين امر غيبتي استکه لابداست از آن که به ريبه بيفتد در آن هر اهل باطني عبدالله بن فضل گويد عرض کردم چرا فداي تو شوم فرمود بجهت امريکه اذن نداده اند ما را در کشف آن از براي شما راوي پرسيد که وجه حکمت غيبت آن جناب چيست فرمود وجه حکمت غيبت آن جناب وجه حکمت غيبتهاي کساني استکه پيش از او بودند از حجتهاي خدايتعالي بدرستيکه وجه حکمت در اين منکشف نميشود مگر بعد از ظهور آن جناب چنانچه منکشف نشد وجه حکمت آنچه خضر کرد از سوراخ کدن کشتي و کشتن غلام و بپاداشتن ديوار از براي موسي مگر بعد از جدائي ايشان اي پسر فضل بدرستيکه اين امري است از امر خداي تعالي و سري است از سر خداوند و غيبي است از غيب خداوند و هرگاه که دانستيم که خداوند عز و جل حکيم است تصديق ميکنيم که همه افعال او از روي حکمت است هر چند که وجه آن منکشف نباشدبراي ما و با اينحال براي بعضي از رواه چون سئوال از حکمت غيبت آن بزرگوار ميکردند چيزي ميفرمودند و جواب اقناعي بيان مينمودند که راوي ساکت ميشد و از خبرمذکور و جوابهاي اسکاتي ديگر که از براي بعضي از سائلين فرموده اند معلوم ميشود که آنچه را که در اين خبر فرموده اند سر حقيقي و تمام وجه حکمت نبوده است فافهم وجه چهارم آنست که سر غيبت آن سرور و حکمت آن نظر بمفاد اخبار کثيره که در جامع بحار و سائر کتبب معتبره از اخيار است خوف آن بزرگوار است از کشته شدنش بدست اعادي دين و شيخ طوسي عليه الرحمه در غيبت خود بر همين سبب اعتماد فرموده و آن را جواب از ذيل اين شبهه که چرا او نيز مثل اباء طاهرينش در ميان خلق ظاهر نشد که داعي بسوي نفس خود باشد بامامت تا اينکه ممکن نشود از براي احدي انکار وجود شريف آن بزرگوار را قرار داده و فرموده استکه جز خوف از اعادي چيزي مانع از ظهورآن بزرگوار نيست پس فرموده اگر بگويند که چرا خداوند ظالمين را مانع از قتل آن سرور بغير طريق نهي بلکه بصوراف و موانع ديگر نشد ميگوئيم که منع آنها را بصوارف الهيه ديگر موجب الجاء و اضطرار آنها است و اين منافي تکليف و نقض غرض بودن ثواب است از روي

اخيار و اگر بگويند که چه فرق است ميان آن بزرگوار و اباء طاهرينش درميان مردم ظاهر و هويدا بودند با آنکه سلاطين جور در هر عصر و بيشتر خلايق مخالف و دعوي ايشان بودند پس چرا آن بزرگواران غائب نشدند و حال اينکه همين علت غيبت وسر استشار اينحضرت در آن بزرگوار آنهم موجود بوده ميگوئيم فرق اين استکه سلاطين و ولاه از طرف آن بزرگواران آسوده و خاطر جمع و فارغ البال بودند چه ميدانستند که ايشان خروج نخواهند کرد و مقاتله با شمشير را اعتقاد ندارند و اما در حق مهدي پس معلوم ايشان شده بود که آن جناب خروج خواهد کرد و همه سلاطين و ولات را مقهور خواهد نمود و بساط سلطنت و دولت جبارين را خواهد برچيد و بساط عدل و داد را در روي زمين خواهد گسترانيد پس لا محاله از چنين کسي که منافي و مضاد با سلطنت و دولت و شوکت آنها است خائف باشند و بقدر امکان در صدد قلع و قمع او برايند و چون شخص شريف مهدي آخرين حجج است و در کشته شدنش ابطال وعده خداوندي است زيرا که حجه ديگري نيست بعد از آن بزرگوار که جانشين و خليفه آن حضرت باشد پس تا آن زمان که حسب امر الهي از کشته شدن مامون نشود خود را ظاهر نمايد پس بواسطه اين خوف استتار و غيبت آن حضرت واجب باشد در حکمت وجه پنجم آنست که اگر آن بزرگوار ظاهر باشد مانند پدران گرام خود

صفحه : ٣٤

چاره از بيعت کردن با سلاطين جور ندارد از براي مراعات تقيه و انتظار رسيدن آن وقت که خداي عز و جل او را اذن خروج دهد و چون آن حضرت حجه بالغيبه و قائم بسيف است از براي پاک کردن روي زمين از کثافات کفر و شرک حکمت چنين اقتضاء کرده که احدي را بر او سبيل و بيعت نباشد و در دارالسلام عراقي بعد از ذکر اينوجه فرموده و مويد اين جواب از شبهه است اخباريکه از حضرت باقر و صادق و رضا عليهم السلم روايت شده که در جواب سئوال از سبب غيبت فرمودند که سبب آنست که چون خروج کند با شمشير احدي را در گردن او بيعت نباشد زيرا که هر يک از پدران بزرگواران آن حضرت را در گردن بيعتي بود از طاغوت عصر او حتي آنکه از جمله اعتذارات اميرالمومنين در قعود از خلافت آن بود که فرموده مرا در اول امر مضطربه بيعت کردند بهر يک از خلفاي ثلاثه و نقض بيعت چون بمذهب عامه موجب ارتداد و خروج از دين و مجوز قتل است پس بسبب خوف بر نفس نقض آن را نتوانم کرد اين ناچيز گويد که ممکن استکه حکمت غيبت آن سرور همه اين وجوهيکه از اخيار نقل شده بلکه با علاوه وجود ديگر هم باشدو اقتصار امام در هر يک و يا طائفه از اخبار بر يکي از آنها و آن را علت غيبت قرار دادن بجهت اکتفاي راوي بان و قناعت کردنش از سئوال از سر غيبت بخصوص آن بيان است پس معارضه

نيست در ميان اخباريکه سر غيبت در هر يکي از آنها بنحوي بيان شده است علي کل حال و الي الله المرجع و المال.

صبيحه ١١

بدانکه شبهه يازدهم مخالفين درباره حضرت ولي عصر عجل الله فرجه الشريف اينست که سلمنا تولد مهدي موعود و حيات و بقاء و غيبت او را ولکن طول غيبت او خالي از حکمت و عبث و لغو است چه آنکه کفرو نفاق شايع و ظلم و جور در اطراف عالم انتشار يافته است پس فائده از براي طول غيبت او نيست و ثمره بر آن مترتب نخواهد بود و جواب از اين شبهه بر چند طريق است طريق اول آنست که بعد از تسليم تولد و حيات و بقاء و غيبت و عصمت و طهارت آن سرورو تنزيه افعال الله تعالي از قبايح و شرور پس اين شبهه بالمره لغو و باطل و عاطل خواهد بود زيرا که آن چيزي که در اصل غيبت آن بزرگوار است از مصلحت و حکمت بسا ميشود که حکمت در سر طول غيبت آن جناب نيز آن باشد و اصل بناء شبهه مذکوره بر احتمال بودن و طول غيبت است خاي از حکمت و مصلحت و مشتمل بر عبثيت و لغويت نه بربودن او است بنحو تحقق و وقوع اينها و از واضحات است که احتمال معارض با حکم و علل قطعي نخواهد بود از تنزيه افعال الله از قبايح و منکرات و لزوم عصمت ولي و حجت خدا که لازم اين دو حکم عقلي قطعي آنست که البته بر سبيل جزم و قطع بايد مصلحت و حکمت اقتضاء نمايد بر طول غيبت آن جناب چنانکه در اصل غيبت آن سرور اقتضاء نموده طريق دويم آنست که ممکن است طول غيبت حکمت و سرش اين باشد که تا زمان دولتهاي باطل بگذرد تا آنکه نگويد يکي از ايشان که اگر من مالک و حکمران شده بودم هر آينه عدالت و احسان بزيردستان خود مينمودم پس خداوند طولاني فرموده غيبت آن جناب را و صاحبان دولتهاي باطله را قبل از آن حضرت مالک گردانيد زيرا که دولتهاي مهدي و ال محمد عليهم السلام آخر دولتها است و متصل بقيامت ميشود چنانکه اين حکمت در اخبار متواتره وارد شده که تا آنکه از براي احدي از آن دولتها بر خدا حجتي نباشد طريق سيم آنست که شايد حکمت و مصلحت طول غيبت چنانکه ظاهر ميشود از آيات و اخبار بسيار اين باشد که تزايل و تفارق نمايند مومنين از غير مومنين که اصلاب مومنين جدا شود از اصلاب کفار و منافقين که مومن ممحض شود از براي ايمان و کافر و منافق ممحض شوند از براي کفر و نفاق و اختلاط بين فريقين برداشته شود تا مومن ممحض مستحق نعمت و رحمت الهيه شود و کافر محض مستحق عذاب و نقمت گردد پس آن حجت الهيه بعد از ظهور و استقرار امر او نعمت است از براي مومنين و نقمت و عذابست از براي کفار و منافقين و حال او مانند حال نوح نبي الله استکه مامور شد بساختن کشتي از براي نجاه مومنين و هلاک منافقين و کفار که در

مدت پانصد سال طول کشيد تا تفرقه حاصل شد بين مومنين و کفار و برطرف شد خلطه که در اصلاب ايشان بود و در طول اينمدت پاک شد اصلاب مومنين از کفار تا آنکه مسئلت نوح باينمقام رسيد که عرض کرد انک ان تذرهم يظلوا عبادک و لا يلدوا الافجرا کفارا پس در آنوقت امر شد که مومنين در کشتي بنشينند و آنها معدود قليلي بودند و بعد از حصول تفرقه کلي غضب و نعمت الهي بر همه ايشان نازل شد و آيه لو تزيلوا لعذابنا الذين کفروا منهم عذابا اليما شاهد بر اين جواب و خبر باقري که فرموده هيهات هيهات لا يکون فرجنا حتي يغربلوا حتي يذهب الکدر و يبقي الصفوه از دلائل اين باب است تقرير زين من ثالث الطبرسيين و استادنا المحدث در نجم ثاقب اين جواب از شبهه را باين عبارات تقرير فرموده که وجهي ديگر براي حکمت طول غيبت مروي استکه راوي عرض کرد چرا اميرالمومنين عليه السلام مقاتله نکرد با مخالفين خود در اول فرمود زيرا که در کتاب خداوند عز و جل است و لو تزيلوا العذبنا الذين کفروا منهم عذابااليما اگر جلا شوند هر آينه عذاب ميکنم کافران را عذابي دردناک راوي پرسيد مقصوداز جدا شدن چيست فرمود ودايع مومنينيکه در صلبهاي کافران است و هم چنين قائم عليه السلام ظاهرر نميشود هرگز تا آنکه بيرون بيايد ودايع خداوند عز و جل پس چون بيرون آمدند ظاهر ميشود بر آنها که غلبه دارند از دشمنان خداي عز و جل پس ميکشد ايشان را و نتيجه اين خبر آنکه وجه غيبت و طول آن استخلاص نطفهائي استکه حاصل ميشود از آنها اهل ايمان از اهل نفاق زيرا که بسطيد بمقتضاي خروج موجب قتل اهل خلاف است و بسبب قتل آنها فوت ميشود اين ذراري صالحه از اصلاب ايشان و در حکمت بالغه اين امري است مطلوب و همين وجه علت صبر و سکوت و ترک جهاد اميرالمومنين بود با کسانيکه بر او پيشي گرفتند چه آن حضرت ميدانست که در اصلاب اهل رده نطفهاي مومني است چنانچه بسياري مشاهد و محسوس است و حال صبر و قعود آن جناب از طلب حق خود مثل اختفاي امام عصر عليه السلام است بلکه فاضل خبير قطب الدين اشکوري تلميذمحقق داماد در محبوب القلوب روايت کرده که جناب سيدالشهداء عليه السلام در روز عاشورا چون حمله ميکرد بلشکر ابن زياد بعضي را ميکشت و بعضي را واميگذاشت با آنکه بظاهر متمکن شده بود بر قتل آنها پس از آن جناب سئوال کردند از سبب اينکار فرمود پرده از پيش چشم من برداشته شد پس ديدم نطفهائي را که صلبهاي ايشان بود پس شناختم آن را که از نطفه او اهل ايمان بيرون ميايد پس او را واميگذاشتم از کشتن بجهت استخلاص انذريه و ديدم آن را که از او نطفه صالحي بيرون نميايد پس او را ميکشتم و امثال اينکارها شغل اهل ولايت است در تدبير امور خلق بنحويکه ملتفت نميشود پس نشود اعتراض

صفحه : ٣٥

کرد بر افعالشان بلکه واجب حمل آنها است بر حکمت اجماليه و مصالح عامه بودن حاجت بعلم تفصيلي بر آنها و الله الملهم الي الصواب بيان لهذا الطريق شاهد و سنان علي صدر الجاحد بدانکه يکي از شواهد اينوجه تزايل که مانع از ظهور آن سرور وجود شيعيان او است که هنوز بدنيا نيامده اند و در اصلاب پدرها هستند که بايد تمام بشوند تا آنکه آن حضرت ظهور بنمايد و بکشد کفار را اينست که بر طبق اين مراعات که خداوند عالم مقرر فرموده اند حکم شرع در ظاهر هم چنين گرديده چنانکه در زناي محصنه که زن حامله شده باشد او را از رجم نميتوان کرد شرعا تا آنکه آن جنين را بزايد و او را شير دهد تا زمان رضاعش بگذرد و يا آنکه کسي متکفل رضاع او شود تا بعد از آن آن زن رجم شود و کشته گردد و اينحکم را اطلاع پيدا کردن بان در شريعت سهل و آسان است و موجب تاخير جريان حد بر آن زانيه همان وديعه استکه در شکم او است بخلاف ودائع الله که در اصلاب اباء ميباشند که بغير از علام الغيوب کسي آنهارا نميداند پس بعد از اينکه در حکم الهي مراعات اينچنين وديعه که از زنا متکون شده است ملحوظ و منظور افتد البته مراعات آن ودائع الهيه بطريق اولي ملحوظ و منظور ميافتد و گويا وجود شيعيان اين زمانهم مانع گرديد که حضرت اسدالله الغالب با آن قوت و اقتدار که داشت مدت بيست و پنجسال خانه نشين گرديد بعد از رسول خدا صلي الله عليه و آله و اسم الله الاعظم که علت تامه استجاببت دعا است با شرايط آن خداوند عالم آن را در ميان اسماء حسني خود پنهان نموده براي مصالحي که خودش ميداند بلکه بعضي بر ما هم واضح است و غيبت حجه الله و پنهان شدن آن حضرت از چشم مردم هم مصالح بسيارر دارد غير از آنچه در اخبار بيان فرموده اند و علم ما بر آنها لازم نيست زيرا که داخل در جزء اعتقادات واجبه حقه نيست دانستن ما آن مصالح را و علامه مجلسي ره در غيبت بحار بعد از ابطال اقوال ديگريکه درباره امامت ذکر فرموده گفته است وقتيکه بطلان همه اين اقوال ثابت گرديد آنگاه قول بامامت پسر امام حسن عسکري متعين ميشود زيرا که اگر بانهم قائل نشويم لازم آيد که حق از ميان امت بيرون گردد و زمانيکه امامت آن سرور باين سياق ثابت گرديد و بعد از آن ديديم که از نظرها غائب گرديده آنگاه ميدانيم که غيبت او با وجود عصمت و فرض امامتش نيست مگر بسببي و ضرورتي که باعث و داعي بان گرديده هر چند که آن را به تفصيل ندانيم پس کلام در اين مقام مانند کلامي استکه در خصوص مرض اطفال و ناخوشي بهائم و خلق کردن موذيات و صور قبيحه و متشابهات آيات قرانيه است پس اگر از ما سئوال نمايند وجه آنها را جواب ميدهيم که بعد از اينکه ما خداوند عالم را حکيم دانستيم ميگوئيم که از حکيم کار لغو و عبث صادر نميشود پس در امور مذکوره در واقع و نفس الامر حکم و مصالحي هست که موافق حکمت او است جل جلاله هر چند که ما وجه حکمت را

معينا ندانيم هم چنين در غيبت حجه بن الحسن العسکري عليه السلام و در طولاني بودن آنهم مصالحي است که موافق حکمت باري تعالي است جل شانه هر چند که ما وجه حکمت آن مصالح را معينا ندانيم فانهم و تبصر ولا تزلق بفهم و هشيار باش.

صبيحه ١٢

بدانکه عالم رباني و عارف حقاني الشيخ محمد علي الزاهدي الجيلاني که از احقاد شيخ راهد جيلاني مربي و مرشد شيخ صفي الدين اردبيلي جد سلاطين صفويه است و شيخ مزبور از علماء عصر شاه طهماسب اخير و نادرشاه افشار بوده و چون تقرب زائدالوصفي در نزد شاه طهماسب داشته بعد از تسلط نادرشاه از سطوت نادريه خائف شده و رو بمملکت هند رفته و قريب چهلسال در آن مملکت بوده تا آخر دره بندر بنارس از دنيا رفته و در آنجا مدفون گرديد و قبر او الان در آنجا از مزارهاي معروفه و در روز دوشنبه و پنجشنبه و جمعه جمعيتي نمايان در اطراف مرقد او از طبقات مردم حاضرميشوند و زياده از دويست کتاب يا چهار ديوان شعر از ايشان در صفحه روزگار يادگار است چنانکه اين داعي در رساله الفتح المبين في ترجمه الشيخ علي الحزين چگونگي حالات و اسامي مولفات او را درج نموده ام و در شعر تخلص بحزين مينموده و لذا باين تخلص معروف شده است و بالجمله شيخ مزبور در کتاب جام الجم و مراه هيئته العالم بياني از براي اينطريق سيم از جوابهاي از شبهه مخالفين در طول عمر حضرت بقيه الله نموده خوشدارم که اين عجاله را به بيان ايشان زينت نمايم و آن بعين عبارات خود آنعالم جليل اين استکه اگر پرسند که امام عصر اگر امام زمان و خليفه حق پيغمبر است و از براي اين منصوب است از جانب حق پس چرا در اين مدت مديد ظاهر نشد و نميشود که خلايق را دعوت نمايد و سائر لوازم اين امر را بفعل آورد و نيز اگر سائر ائمه معصومين خلفاء حق پيغمبرند و اوصياء بحق آن سرور بودند پس چرا اين امر را اظهار نمي فرمودند و از مخالفين تقيه مينمودند و امر خود را پنهان ميداشتند و علم مخالفت نميافراشتند و نيز اگر حضرت اميرالمومنين وصي و خليفه بلافصل حضرت پيغمبر است بنص آن حضرت پس چرا صحابه پيغمبر او را از اين امر تمکين نميکردند و نکردند و در ابتداء او را بجاي پيغمبر ننشانيدند و اطاعتش ننمودند و ديگر آن را بر حضرتش تقديم فرمودند گوئيم که حق سبحانه و تعالي را حکمتها و مصلحتها در امور ميباشد که عقلهاي بشري از ادراک اکثر آنها قاصر است شمه از آن در اين مقام اين استکه چون دنيا دار فرار است نه دار قرار و محل غرور است نه جاي سرور پس هر چند که جفا و محنت و آزار و اذيت در او بيشتر کشند دل کندن از آن آسانتر است و ترک آن کردن گوارتر و هر چند عبادت دشوارتر است جر آن عظيم تر است و صاحبش نزد حقتعالي بزرگتر پس خدايتعالي بدين سبب هميشه دنيا را بر احبار

و اولياي خود تلخ ميگرداند و بلاها و مصيبتها متوجه ايشان ميسازد تا ايشان باساني رو بان کنند و ديگر آن را يکسو کنند و راه خود برايشان دشوار و پرخار ميگرداند تا ايشان را امتحان نمايد و مرد از نامرد پديد آيد ليمحص الله الذين امنوا و يمحق الکافرين مثنوي اين جفاي خلق با تو در جهان گر بداني گنجي زر آمد نهان خلق را با تو چنان بدخو کند تا تو را ناچار در آنسوگند و هم چنانکه ابليس در باطن بر آدمي مسلط است و او را اغوا مينمايد تا آدمي با او جهاد کند و بر او غالب شودو بسبب آن غلبه نزد حق سبحانه و تعالي منزلت و مقدار پيدا ميکند هم چنين شياطين انس در ظاهر بر آدمي مسلطند و راه هدايت را بر او مشتبه ميسازند تا هر که با ايشان بحجت يا برهان و با تيغ بران نطق و بيان جهاد کند و برايشان غالب آيد قريب بحق بهم رساند و خود را بعلميين بکشاند و طيب از خبيث باين جدا گردد و سعيد از شقي پيدا آيد ليميز الله الخبيث من الطيب و يجعل الخبيث بعضه علي بعض فيرکه جميعا فيجعله في جهنم اگر راه حق روشن بودي و دينها همه يکدين بودي و امام حق ظاهر و عدل و دادش آئين همه کس برفاهيت و فراغ بال آسودي و هيچکس بر ديگري ستم ننمودي و همه دلها بدلها

صفحه : ٣٦

بستندي و طاعت و عبادت باساني کردندي پس نيک از بد جدا نشدي و مرد خدا از فريفته هوا ممتاز نگشتي و حکمت آفرينش بهشت و دوزخ باطل شدي و لوشاء الله لجعل الناس امه واحده و لا يزالون مختلفين الا من رحم ربک و لذلک خلفهم و تمت کلمت ربک لاملان جهنم من الجنه و الناس اجمعين و نيز چون اراده حقتعالي بان تعلق گرفته که جماعتي از صلحاء و اتقياء از صلب ظلمه و اشقياء پديد آيند و اگر چه بچندين واسطه باشد و اگر امام عدل ظاهر و غالب بودي اين حکمت و مصلحت فوت شدي چرا که تااول مرتبه اشقيا گشته نشوند اين امرر معدلت و دادگستري متمثي نميگردد و ايشان که کشته ميشوند نيکانيکه در صلب ايشانند موجود نتوانند شد پس هر چند تاخير در اين امر بيشتر ميشود اين نوع از مصلحتها بيشتر بفعل ميايد تا وقتيکه اراده حقتعالي تعلق گرفته باشد باظهار حق ليقضي الله امرا کان مفعولا و اين امري نيست که در اين زمان پيدا شده باشد و تازه باشد بلکه از روزيکه قابيل هابيل را کشت بواسطه حسد که چرا آدم او را وصي خود گردانيد و حقتعالي هبه الله بادم عوض هابيل کرامت فرمود تقيه و خوف و اخفاي حق در بني آدم پيدا شد و اوصياء و اوليا پنهان شدند و مخفي گرديدند و از روي ترس و تقيه هدايت مينمودند (تا جهان بوده اينچنين بوده است مستهم الباسا و الضراء حتي زلزلوا و يقول الرسول و الذين امنوا معه متي نصر الله و دائما ملوک و سلاطين بر ائمه خود غالب بوده اند و زمانيکه دين حق غالب ميامده نه هم چنان ميشده که جميع عالم مسخر گردند چرا که اين نشانه دنيا بجهت بعدش از حق و خست ذاتش قابليت ظهور نور حق را ندارد و لهذا وقتيکه

صاحب الامر عجل الله فرجه الشريف ظهور کند و همه روي زمين را مسخر گرداند باندک وقتي دنيا خراب ميشود و زمين را آب ميگريد و قيامت قائم ميشود چنانچه در اخبار وارد است فتبصر انتهي اين ناچيز گويد که ظاهرا مرادش از اين ظهور صاحب الامر که وقتيکه ظهور کند باندک وقتي دنيا خراب ميشود ظهور رجعتي آن بزرگوار باشد چنانکه مضمون اخبار بسياري است که از براي همه ائمه طاهرين رجوع و بازگشتي است در دنيا والا اگر مرادش ظهور بعد از غيبت حاليه آن بزرگوار باشد پس اين منافاتي با آيات و اخبار وارده در رجعت و هم چنين منافي با امتداد سلطنت ال محمد عليهم السلام است در آنزمان کمالا يخفي علي الناقد البصير و المتتبع الخبير.

صبيحه ١٣

بدانکه شبهه دوازدهم که مخالفين نسبت بامامت ولي عصر عجل الله فرجه الشريف نموده انداين است که ما با غيبت مهدي در قول بامامت او بر شما اماميه اعتراض ميکنيم باينکه چون وجه حکمت غيبت او بر شما معلوم نشد پس قول بامامت او باطل گردد زيرا که اگر صحيح ميبود امامت او پس وجه حکمت غيبتش هم بر شما معلوم ميشد و جواب از اين شبهه بر چند وجه است وجه اول آنست که آنچه گفتيد که وجه غيبت آن بزرگوار بر شما معلوم نشده صرف ادعا و جزافگوئي است چه وجوهي از براي حکمت غيبت آن بزرگوار بر ما معلوم شده از خوفش از اعادي و از نبودن بيعت صاحب شوکتي بر گردنش و از تزايل و تفارق اصلاب از نطف طيبه چنانچه هر يک از اين وجوه در دو صبيحه سابقه مشروحا بيان گرديد و معلوم شدن يکوجه از وجوه حکمت غيبت آن سرور بر ما کفايت است از براي آندفاع اين شبهه که شما نموده ايد کما هو الواضح چه سلب کلي را ايجاب جزئي در مقابل کفايت است در رد وجه دويم جواب نقضي است ببيان اينکه اگر اين ايراد شمابر ما اماميه وارد آيد لازمه اش اين استکه ايراد علاحده هم بر تمامي اهل عدل وارد آيد زيرا که ايشان ميگويند ما از افعاليکه ظاهرا در آنها حکمت و مصلحتي نميبينيم پي ميبريم بر اينکه فاعل آنها حکيم نيست زيرا که اگر حکيم ميبود وجه حکمت در آنها از براي ما معلوم ميشد پس اگر جواب ايشان اين باشد که ما برميگرديم بر شما و ثابت ميکنيم حکيم بودن باري تعالي را تا بعد از آن وجه مطابقت افعال ظاهريه را که خالي از حکمت بنظر ميايند با حکمت ثابت ميکنيم چه آن فرع حکيم بودن او است تعالي شانه پس ما هم در جواب شما ميگوئيم کلام را با شما برميگردانيم بسوي اثبات امامت آن بزرگوار زيرا که گفتگو در غيبت آن سرور و طول کشيدن آن فرع بر امامت او است و وقتيکه امامت او را بدليل عليحده ثاببت نموديم و عصمت او را هم اثبات کرديم و دانستيم که او غائب شده پس در اين هنگام غيبت و

طول آن را حمل ميکنيم بر وجهيکه مطابق با عصمت وي گردد پس ما بين اين دو مقام فرق نيست وجه سيم جواب حلي است و بيانش اينست که ميگوئيم آيا جائز استکه غيبت آن بزرگوار و طول مدت آنرا سبب صحيح و حکمتي باشد که آنها را اقتضا نمايد يا جائز نيست اگر گويند جايزاست آنگاه ميگوئيم که تو که اين را جائز دانستي پس چگونه غيبت آن سرور و طول مدت آن را بر عدم امامت او دليل دانستي با اينکه براي غيبت و طول مدتش سببي تجويز ميکني که با مقامات و شئونات حضرتش منافاتي ندارد و اينکلام مانند اينست که بمرض و ناخوشي اطفال بنفي حکمه صانع پي برده شود و حال آنکه خود خصم معترف است باينکه در مرض و ناخوشي اطفال جائز است که وجه صحيحي بوده باشد که منافي با حکمت نباشد يا مانند اينست که بظاهر آيات متشابهات قرانيه پي برده شود باينکه خداي تعالي شبيه باجسام و خالق افعال عباد است چنانکه مفاد ظاهر آنها است با اينکه خصم تجويز ميکند که اين آيات را وجوه صحيحه بوده باشد که با حکمت و عدل و توحيد و نفي تشبيه موافق باشند و اگر گويند جايز نيست که غيبت و طول مدت آن را سبب صحيح بوده باشد آنگاه ميگوئيم که اينکلام تو از قبيل ادعاي تعقل و ادراکست در اموريکه احاطه بانها نميتوان کرد و بامثال آنها قطع نميتوان نمود بکدام دليل ميگوئي که اين جايز نيست و حال آنکه تجويز ميکني که متشابهات آيات را وجوه صحيحه بوده باشد که مطابق ادله عقليه باشند پس بايستي که در اينها هم مثل مسئله غيبت آن حضرت و طول مدت آن وجوه صحيحه تجويز نکني و بظاهر آنها معتقد باشي و اين مستلزم توالي فاسده است مثل ملتزم شدن باينکه خداي تعالي تستجير به شيبه باجسام است و خالق افعال عباد است و حال آنکه خودت ملتزم بان نيستي و نخواهي هم که ملتزم بان باشي و نتواني کمالا يخفي علي اولي النهي پس اين قسم از شبهات ايشان اوهن از نسج عنکبوت و ناشي از محبت جب و طاغوت است.

صبيحه ١٤

بدانکه شبهه سيزدهم که مخالفين در ساحت قدس امام زمان و خليفه الرحمن نموده اند اينست که بنابر مذهب شمااماميه حال ائمه مانند حال انبياء و رسل است و چنانکه بر خدا لازم است که دفع ظلم و اذيت از انبياء نمايد تا آنکه اقامه نمايند بتبليغ شريعت که بواسطه آن حاصل شود آنچه درباره مکلفين لطف است هم چنين لازم و واجب علي الله استکه دفع ظلم و اذيت از امام نمايد تا آنکه او غائب نشود و قيام نمايد بامر امامت که بسبب او حاصل شود آنچه لطف است درباره مکلفين پس چرا خداي تعالي دفع ظلم و اذيت از اوننموده که محتاج بغيبت شود از خوف

صفحه : ٣٧

ظلم و اذيت و قتل و جواب از اين شهر را چند طريق است طريق اول آنست که فرق بين است بين تبي و وصي نبي چه آنکه نبي مبلغ و مشرع احکام است و ممکن استکه گفته شودکه لطف واجب در باره مکلفين منوط بتبليغ و تشريع تکاليف است و بدون الحجه بر خلق تمام نخواهد بود پس ماداميکه نبي تبليغ شريعت ننموده باشد بر خدا لازم است دفع ظالمين و منع ايشانرا از قتل آن نبي بخلاف وصي نبي که غرض از نصب او مجرد حفظ تکاليف الهيه است که اگر عباد الله رجوع باو نمايند او حافظ ايشان شود پس از بيان و تبليغ نبي و تماميت حجت بر ايشان از جهت تشريع احکام و حال وصي مانند نبي است اما نه مانند همه حالات او است بلکه فقط مثل حال بعد از تشريع و تبليغ احکام است که اگر امت بخواهند تضييع آن احکام نمايند و گوش بسخنان او ندهند و طغيان ورزند در نافرماني او و او را اذيت نمايند از ضرب و شتم و قتل که در اينصورت لازم نخواهد بود حفظ او بالقهر و الغلبه و السلطه من الله تعالي بلکه بسا باشد که تحمل مشاق و ضرر بر نفس از ضرب و شتم و قتل موجب مضاعف شدن اجر و ثواب است و سبب تقريب او است بسوي خدا و نيل ايشان است بسعادت شهادت و از اين جهت بود که کثيري از انبياء بجهت ظلم ظالمين مانند ائمه هدي فائز شدند بدرجه رفيعه شهادت پس واضح شد فرق بين نبي و وصي نبي قبل از تبليغ و تشريع احکام نه بعد از تبليغ و اگر فرض شود که امر شريعت بقسمي از بين برداشته شود که حال مردم در محو شدن آثارشريعت در ميان ايشان مانند حال ايشان قبل از تبليغ و قبل از بعثت نبي باشد که عهد جاهليت بتمامت عود نمايد ميگوئيم که در اينصورت بر خدا لازم است دفع و منع نمايد ظلم ظالمين را از امام و خليفه و وجود مبارک او را ظاهر سازد و اعوان و انصار او را تقويت نمايد تا اقامت نمايد با عباء خلافت و امامت و حدود الهيه و نواميس شرعيه و زمين را پر از عدل و داد نمايد چنانکه اعتقاد اماميه در حق حضرت قائم عجل الله فرجه الشريف است طريق دويم آنست که خداوند دفع و منع ظلم ظالمين رااز انبياء و حجج خود مينمايد اما بنحويکه منافي با تکليف نباشد و چنين دفع و منع از براي وصي او علي السويه حاصل است چه آنکه حقتعالي نهي فرمود بخطاب تکليفي عامه مکلفين را از ظلم و اذيت بر انبياء و حجج الله تعالي و واجب کرد بر مکلفين نصرت و تقويت سلطنت حقه او را که ايشان از جانب خدا خليفه برآنند و اما منع و دفع مکلفين را بقهر و غلبه و بقدرت نداشتن ايشان بر مخالفت انبياء و حجج را پس منافي با اصل تکليف استکه مبتني بر اختيار عباد است و دفع و منع که منافي با حکمت جعل تکاليف است از حکيم علي الاطلاق صادر نميشود نظير منع نمودن خلايق را بقهر و غلبه از سائر قبايح اعمال و شنائع افعال و همه انبياء و حجج الله بقدر استعداد و تحمل و صبر و حوصله خودشان مبتلا بظلم ظالمين و جور جائرين زمان خود بودند آيا کدام نبي يا

وصي نبي بود که در برهه از زمان مغلوب و مقهور اعادي دين نشده باشد بلي ميشود که در برهه از زمان بجهت مصالح واقعيه که کائنه في علم الله بود امر منعکس ميشد بالنسبه ببعضي از انبياء و حجج الله و ايشان غالب و ظاهر ميشدند بر اعداء الله و لکن اين نه بر سبيل دوام و استمرار بوده طريق سيم، آنست که ميگوئيم اصل شبهه مذکوره مبتني بر وجوب لطف است علي سبيل الاطلاق و الکليه و لطف بقول مطلق واجب بودنش ممنوع است مگر وقتيکه ترک آن مودي بنقض غرض ويا ساير محاذير عقليه شود که در اينصورت وجوب آن مسلم است و در اينهنگام فرقي ميان نبي و وصي او نخواهد بود و اگر مودي بنقض غرض و يا ساير محاذير عقليه نشود بلکه مجرد تقريب بسوي طاعت و تبعيد از معصيت باشد پس اصل وجوب آن در حق نبي نيز ممنوع است و عليهذا اگر فرضشود که نبي مامور به تبليغ احکام ممنوع شود باينکه درحين شروع بتبليغ او را زجر يا حبس نمايند و سياست کنند و بالمره نگذارند که تبليغ رسالت نمايد و يا سنواتي بر او بگذرد و نگذارند که در رسالت خود تکلم نمايد هيچ قبحي بر خدا و رسول او لازم نخواهد آمد و هيچ لازم نباشد بر خدايتعالي که مقهور نمايد عباد را بر دفع ظلم ايشان از انبياء چنانکه در حق کثيري از انبياء واقع شده مثل موسي بن عمران که هفت سال بر باب قصر فرعون بماند و حاجيان فرعون مانع بودند از داخلشدن در قصر و ديدن فرعون فضلا از آنکه اداء رسالت و ايتان به ماموريت نمايد و چون رسل انطاکيه که در حبس سلطان آنشهر بودند و ايشانرا نگذاشتند که در ميان ملا مردم تردد نمايند که مبادا مردم گوش بسخنان ايشان بدهند تا آنکه رسول سيمي از جانب حضرت عيسي بلباس تجارت وارد آنشهر شد و بتدابير عمليه وزارت سلطانرا اختيار نمود و تا مدت هفت سال از آنچه مقصود او بودابدا متکلم نشد و مثل کفار قريش که منع و زجر ميکردند مردم را که گوش بسخنان رسولخدا ندهند و نميگذاشتند که سخنان آن حضرت گوشزد مردم شود در مدت بسياري بلکه در بعضي از اوقات گوشهاي خود را ميگرفتند که کلام آنسرور را استماع ننمايند پس اگر کل لطف بر خدا واجب باشد اينهمه اذيتهائيکه کثيري از انبياء در ابتداء تبليغ ميکشيدند و ممنوع از اصل تبليغ بودند چرا حقتعالي دفع آن اذيتها را از ايشان ننمود تا آنچه را که مامور بودند تبليغ نمايند بلي اگر منع ايشان مودي بنقض غرض يا لزوم عدم تماميت حجت و عقاب بلا بيان و حجت شود مثلا مثل آنکه در تمام زمان رسالت خود ممنوع از تبليغ بقدر کفايت شوند البته در اينصورت چنين لطفي واجب علي الله سبحانه است و واجب است عقلا که خداوند حفظ نبي خود نمايد که آنچه مقصود از تبليغ است حاصل گردد و حجت الهي بر خلق تمام شود و لسان معذرت ايشان در طغيان و مخالفتشان منقطع گردد و ليکن در اينصورت ميگوئيم که حال وصي نيز مثل حال نبي خواهد بود که اگر بالمره متصدي اعباء خلافت و امامت نشود و منجر بنقض غرض الهي شود در نصب او از براي خلافت و امامت در چنين مقام

ميگوئيم که واجب است بر خدا که لطف خود را در باره مکلفين منع ننمايد و حفظ نمايد حجت خود را که باو اقامه شرع مبين شود چنانکه اعتقاد اماميه در حق ائمه دين است که آنچه غرض الهي است در نصب ايشان بر خلافت و امامت حاصلشده و حاصل خواهد شد انشاء الله تعالي ختام نفعه عامر بدانکه بعضي از علماء اين شبهه معنونه در اين صبيحه را باين نحو تقرير نموده که خوف آن حضرت صلاحيت عليت از براي غيبتش داند و چه آنکه خداوند عالم قادراست بر ازاله خوف او که خلق کند اعوانيرا از براي آن جناب و اينهم واجب است بر خدايتعالي زيرا که لطف واجب است بر؟؟؟؟

صفحه : ٣٨

بتمامت و کماله و کمال لطف و تمام آن تصرف امام است در رعيت و جواب داده است از اين بدو جواب جواب اول آنست که خلق کردن باريتعالي اعوانيرا از براي حضرتش الجاء است از او تعالي شانه و آنمنافي با تکليف است و روا نباشد در باره حقتعالي الجاءکردن مردم را به تکليف جواب دويم آنست که بر فرض اينکه قبولکرديم که خلق اعوان الجاء نيست لکن آن مبني است بر اينکه لطف واجب است که بر ابلغ وجوه باشد و اينمعني ممنوع است بدليل آنکه عربها سئوالکردند از پيغمبر از آياتيکه قرآن بر آنها ناطق ميشود مثل آنکه گفتند لن نئمن لک حتي تفجر لنا من الارض ينبوعا و از جمله معلومات است که هر گاه فجر ينبوع براي ايشان ميکرد هر آينه اکمل و اتم ميشدبراي ايشان ايمان و با وجود اين واجب نبود اتيان اين معجز و اگر بگويند عدم وجوب آن شايد بجهت مفسده بوده است گوئيم، پس واجب استکه بگويند لطف واجب است با بلغ وجوه بشرط آنکه در آن احتمال مفسده نباشد.

صبيحه ١٥

بدانکه شبهه چهاردهم مخالفين در باره امام عصر و ناموس دهر اينست که بنابر قول شما اماميه که غيبت و استتار مهدي موعود را از روي خوف از سلاطين جور و اعادي ميدانيد اگر سلاطين جور و متغلبين دربلاد بخواهند توبه کنند و حق آن جناب را باو بدهند چاره ندارند و بحسب ظاهر نميتوانند چرا که آن جناب غائب است و دسترسي باو ندارند که حقشرا تسليم نمايند و خود را فارغ کنند پس توبه اينجماعت هرگز مقبول نشود و جواب از اين شبهه چنانکه در نجم ثاقب است اينست که کفايتميکند هر يک از سلاطين جور و متغلبين در بلاد را در توبه نمودنش اينکه دست بکشد از آنچه مشغول بان است از تصرف و تقليب و تغلب درچيزهائيکه خدا آنها را حق او قرار نداده و پشيمان گردد از نشستنش در مقاميکه جايز نبود بر او نشستن در آن و

عزم نمايد بر عدم معاودت و چون هر يک از آنها چنين کردند وظيفه خود را بجا آورده و تکليف خود را ادا نموده اند و آن جناب حسب امر الهي تکليف خود را داند که در اينحال ظاهر شود يا نشود.

صبيحه ١٦

بدانکه شبهه پانزدهم مخالفين نسبت بساحت امامت حجه بن الحسن عجل الله فرجه الشريف اينست که بااينهمه اختلاف که در ميان شما طائفه اماميه پيدا شده در فروع و اصول پس چرا امام غائب شما خود را براي چند نفر از خلص شيعيان که اقوال ايشان متتبع است ظاهر نميکند و رفع آن اختلافات را که سبب تفسيق و تضليل و تکفير يکديگر شده نميفرمايدو ظهورش از براي چند نفر از شيعيان که مانعي ندارد چرا که از طرف ايشان که مامون است و خوف و بيمي ندارد پس مانع از ظهورش چه باشد و جواب از اين شبهه اينست که بيشتر خلق روي زمين منکرند وجود ذات اقدس حضرت احديت جل شانه را و آنانکه معترفند آنقدر اختلاف در مراتب توحيد و صفات و افعال جنابش تعالي عزه دارند که بغير از يکطريقه همه آنها عاطل و باطل و قائلش ضال و از براي بيشتري سبب خلود نار است و مع ذلک خدايتعالي در هيچ وقت از چيزي نترسد و توانائيش در رفع اختلاف از بين و فصل خصومت متنازعين و ايجاد معرفت ضروري و علم وجداني در نفوس و قلوب بنحويکه همه خلق جز حق چيزي در دل نگيرند باضعاف مضاعف غير متناهيه بيشتر است ازولي و نائب و خليفه اش در زمين و با وصف اينرفع اين اختلافاترا نفرموده و مردم را قهرا وادار بمر حق ننموده پس هر عذريکه در ترک فرمودن رفع اختلافات براي خداوند عز و جل مقرر شده ولي و خليفه اش اولي است بان عذر براي ترک رفع اختلافات مسائل اصوليه و فروعيه.

صبيحه ١٧

بدانکه شبهه شانزدهم که مخالفين نسبت بساحت امامت امام زمان و خليفه رحمن حجه بن الحسن العسکري عليهما السلام نموده اند اينست که گفته اند که حکمه غيبت مهدي موعود باعتقاد شما طائفه اماميه بجهت خوف از اعداي دين و سلاطين جائرين و متغلبين است و باين سبب غائبگرديده و لکن بالنسبه باولياي خود و مومنين و تابعين و بستگان خود که از براي او خوف و وحشت و دهشتي نبوده و نخواهد بود پس چرا از براي ايشان ظاهر نميشود و افاضه فيوضات بايشان نمينمايد و چرا ايشانرا علم و اطلاعي از احوالات آن جناب نيست که در کجا و در چه حال است و جواب از اين شبهه بر چند نهج است نهج اول آنست که عقلا قبحي لازم نميايد در ظاهر نشدن حضرتش از براي محبين و دوستان خود و ننماياندن خود را جهارا بمواليان و

شيعيان بعد از آنکه اشقياء و ظالمين سبب شوند از براي غيبت آن بزرگوار چه آنملاعين چنانچه در باره آنسرور ظالم هستند که باعث غيبت و استتار جنابش گرديده اند از عامه خلق هم چنين در باره شيعيان و مواليان آن حضرت نيز ظالم هستندزيرا که سبب شدند از براي تقويت منافع وجوديه حضرتش بالنسبه بايشان در حال ظهور نهج دويم آنست که سبب عدم ظهور آن حضرت از براي اولياي خود همان شايع شدن امر او است عليه السلام در ميان دوستان و دشمنان جميعا پس با خبر خواهند شد ظالمين و طغاه از حال جنابش و معرفت بمحل و مکان او بهم ميرسانند پس همان محذور خوف از قتل برميگردد بحال خود و آن سبب اصلي اعاده خواهد نمود چنانکه لازم عادي استکه چون جمع کثيري اطلاع حاصل نمايند بحال نبي يا وصي نبي که ملاذ و ملجا تمام خلق است باندک زماني اين منتشر در بلدان ميشود خصوصا بلاديکه مسکن دوستان و دشمنان او است پس استتار او از شيعيان و مواليان همان خوف است از اعادي و دشمنان از ضرررسانيدن ايشان بر نفس مقدسه او از قتل و ايذاء و بعباره آخري آنکه غيبت آن حضرت از دوستان بجهت خوف از شيوع خبر او است بجهت مذاکره ايشان و خبر دادن بهمديگر و مراوده نمودن در خدمتش و اخبار ايشان از وقايع مجلس ملاقات و نحو اينها است زيراکه اين امور غالبا منجر باطلاع اعادي بر مکان آن جناب خواهد گرديد چنانچه در زمان غيبت صغري چنين شد و لهذا اينغيبت تامه کبري واقع گرديد نهج سيم آنست که عدم ظهورو غيبت آن بزرگوار از شيعيان و دوستان خود اينست که حفظ بشود نفوس و اعراض و اموال آنجا از دشمنان چه آنکه تردد آمد و رفت نمودن دوستان در نزد حضرتش و رجوع باو نمودن باوامر و نواهيش و لو آنکه آن حضرت مخفي از دشمنانهم باشد سبب است از براي اتهام دوستان و مواليان او در نزد ظلام و جابره و اشتداد غضب ايشان بر آنها که موجب اضرار کلي است از ايشان بالنسبه بمواليان و بر آن حضرت لازم است که حفظ مواليان خود را از اينجهت نمايد از اعادي دين پس باينواسطه از مواليان و دوستان خود نيز مخفي خواهند بود الخ نهج چهارم آنست که غيبت آن بزرگوار از دوستان و مواليان سببش آنست که توارد نمايد بر ايشان محنتها و شدتها تا آنکه سبب زيادتي اجر و

صفحه : ٣٩

ثواب ايشان بوده باشد چنانکه تفسير ايمان بغيب که در اول سوره بقره ميفرمايد هدي للمتقين الذين يومنون بالغيب در اخبار مستفيضه بايمان بامام غائب از انظار شده که خدا ايشان را مدح فرموده بر آن و نيز وارد شده که يکي از اصحاب عرض کرد به پيغمبر که آيا اصحاب شما افضل مردمانند فرمود نه بلکه افضل مردمان قومي هستند که ايمان مياورند بسياهي بر سفيدي زيرا که حجت از ايشان غائب ميگردد و آنوقت که حجت از ايشان غائب گردد پس کسيکه دين خود را

نگاه دارد مانند کسي باشد که آتش چوب عفار را که سخت ترين آتشها است بچنگ خود نگاه دارد و سببش اينست که ايمان نگاهداري در حالت شدت و بليت و امتحان ثواب و اجرش زيادتر است از آنوقت که هيچ يک از اينها دچار مومن نشود نهج پنجم آنست که دوستان آن بزرگوار و طائفه اند اول کسانيکه اعتقاد ايشان بامامت آنسرور بحدي ثابت و راسخ استکه لا يحرکه العواصف و طول غيبت و ورود شدت باعث تزلزل و تردد و شک و ريب او نگردد دويم کساني هستند که بواسطه طول غيبت و ورود محنت و شدت متزلزل شوند بلکه از اعتقاد بامامت آن بزرگواربرگردند و مرتد گردند پس سبب غيبت آن حضرت از اولياء اين باشد که ايندو طائفه از يکديگر جدا شوند نظير حکمت اصل غيبت آن بزرگوار تزايل و تفارق مومنين از اصلاب کفار بود پس عدم ظهورش از براي دوستان و مواليان آنست که محب صوري و واقعي از هم ديگر ممتاز گردند و وجه استحقاق اول مر عقابرا و فرقه ثواب را دانسته شود چنانکه نوح را بعد از دعوت جماعتي اجابت و اطاعتکردند تا آنکه بجهت تميز محق از مبطل نوح را خداوند وعده فرمود باينکه چون ايندانهاي خرما را غرس کني و درخت شوند و خرما بار آورند آنوقت فرج نزديک گردد تا آنکه هفت مرتبه اينوعده اله و اين غرس نوح دانهاي خرما را واقع شد و قوم او گمانکردند که بعد از غرس دانهاي اوليه و ثمر دادن آنها بلافاصله فرج ميرسد و نرسيد لهذا در هر مرتبه طائفه از ايشان مرتدشدند و باقي نماند مگر محبين صادقين و دلالت ميکند بر اين جميع آيات و اخبار را بر وجوب اختيار و امتحان و افتتان مثل قوله تعالي الم احسب الناس او يترکوا ان يقولوا امنا و هم لا يفتنون و مثل قول امير المومنين عليه السلام و لتبلبلن بلبله و لتغربلن غربله و لتساطون سوط القدر حتي بعجل اعلاکم اسفلکم و اسفلکم اعلاکم نهج ششم آنست که سيد علم الهدي و جماعت کثيره بر آن اعتماد کرده اند که ازکجا معلوم خصم شده که حضرت بقيه الله عجل الله فرجه مخفي و مستور از تمام شيعيان خود ميباشد بلکه شيعيان و مواليان آن حضرت بر طبقات و درجات متفاوته اند طبقه ١ -از ايشان کساني هستند که تکميل ايمان نموده و بدرجه عاليه از علم و عمل رسيده اند و اينها بر سبيل جزم و يقين مشغول خدمت و ملازم آن حضرتند مانند ابدال که از خدم و حشم او محسوب ميشوند و امتثال مينمايند اوامر و نواهي آنسرور را و طبقه ٢ - از ايشان کساني هستند که يکدرجه از طبقه اولي مقام آنها نازلتر و پست تر است و اينها بسا ميشود که در تمامي عمر خودشان بکرات و لا اقل از مرتبه واحده علي حسب تفاوتهم في الاستعداد و القابليه بشرف لقاء آن بزرگوار مشرفشده باشند و طبقه ٣ - از ايشان کساني هستند که بسا ميشود مثل طبقه ثانيه خدمت آن جناب مشرفشده باشند و لکن در زمان مکالمه آن حضرت را نشناخته باشند و بعد از مفارقت فهميده باشند که آنچه مشاهده کرده بودند منتهي آمال ايشان بوده و لکن نشناخته بودند و اينقسم از رويت و تشرف کثير اما از براي

ربانيين از علماء شيعه حاصل شده و ميشود و طبقه ٤ - از ايشان کساني هستند که بسا ميشود که قابل تشرف حضور باهر النور آنسرور نيستند بيکي از آنسه نحو که مذکور افتاد و لکن آن بزرگوار افاضه فيوضات بايشان در مقام الجاء و اضطرار و ابتلاء بشدائد و توسل و تضرع ايشان بان حجه پروردگار مينمايد و اينمطلب از براي دوستان آن جناب از علماء و غيرهم بسيار واقع شده است و طبقه ٥ - کثيره از ايشان کساني هستند که بسا ميشود که هيچ کدام از اين فيوضاترا درک نکرده باشند يا بجهت بعضي از مصالح و يا بجهت قلت قابليت و استعداد و لکن مشمول فيوضات عامه که لازمه منصب امامت و رياست کبري آن بزرگوار است ميباشند که و بيمنه رزق الوري و بوجوده ثبتت الارض و السماء اين ناچيز گويد که ما در بساط چهارم از اينکتاب انشاء الله از براي هر يک از اين طبقات مصاديق کثيره ذکر خواهيم نمود.

صبيحه ١٨

بدانکه شبهه هفدهم که مخالفين نسبت بساحت مقدس حجت و خليفه زمان عجل الله فرجه الشريف نموده اند اينست که شما طائفه اماميه از يکطرف از مهدي موعود خودتان توقيع نقل مينمائيد بسوي ابي الحسن سمري که علي بن محمد سمري بشنو خداوند بزرگ گرداند اجر برادران تو را در تو پس بدرستيکه تو فوت خواهي شد از حال تا شش روز پس جمع کن امر خود را و وصيت مکن باحدي که قائم مقام تو باشد بعد از وفات تو پس بتحقيق که واقع شد غيبت تامه پس ظهوري نيست مگر بعد از اذن خدايتعالي و اين بعد از طول زمان و قساوت قلوب و پر شدن زمين است از جور و زور استکه ميايد از شيعه من کسيکه مدعي مشاهده است آگاه باشيد که هر کس مدعي شودمشاهده را پيش از خروج سفياني و صيحه آسماني پس او کذاب و مفتري است و لا حول و لا قوه الا بالله العلي العظيم چنانکه اين توقيع را بزرگان شما مثل شيخ صدوق و شيخ طوسي و شيخ طبرسي در کتب خود نقل نموده اند و نيز در چند خبر ديگر اشاره باينمطلب شده است که هر کس که در غيبت کبري ادعا کند مشاهده آن جنابرا کذاب و مفتري است و از طرف ديگر در کتب معتبره بسيار قضايائي که بالغ بهزار است نقل نموده ايد در تشرف دوستان و مواليان آن حضرت بخدمت سرسرا سعادتش بلکه در اينخصوص کتابها ساخته و دفترها پرداخته اند که از جمله تبصره الولي فيمن راي المهدي است و جنه الماوي فيمن فاز بلقاء الامام في الغيبه الکبري و نجم ثاقب و ياقوت الاحمرفيمن راي الحجه المنتظر که تاليف اين ناچيز مولف اينوحيزه است و بساط چهارم از اينکتاب العبقري الحسان قرار داده شده پس چگونه است جمع بين اين قسم از حکايات وقصص و بين آنچه رسيده در تکذيب آنکه مدعي مشاهده آن جناب در غيبت کبري کذاب و مفتري است و جواب از اين شبهه بر چند وجه است وجه اول آنست که

توقيع مذکور و اخبار ديگر که در مفاد و مضمون با او شرکت دارند خبر واحدند که خبر ظني حاصل نشود و مورث جزم و تعيين نباشد پس قابليت ندارد که معارضه کند با وجدان قطعي که از مجموع قصص و حکايات مشرفشدگان بحضور انور آن حضرت پيدا ميشود هر چند که از هر يک از آن قصص و حکايات بانفرادها جزم و تعيين پيدا نشود بلکه

صفحه : ٤٠

جمله از آنحکايات مشتمل است کرامات و خارق عاداتي را که ممکن نباشد صدور آنها ازًغير آن جناب پس چگونه روا است اعراض از آنها بجهت وجود خبر ضعيفي که خود ناقل آن که شيخ طوسي است قدس الله سره عمل بان نکرده در همانکتاب غيبتش تا چه رسد بغير او علاوه بر اينکه علماي اعلام از قديم الايام تا حال امثال اينوقايع را قبول دارند و در کتب ضبط فرموده اند و بان استدلال کرده اند و اعتناء نموده اند و از يکديگر گرفته اند و از هر ثقه مامونيکه اطمينان بصدق کلام او داشته اند نقل امثال آنها را از او تصديق کرده اند چنانکه در غير اينمقام نيز با او همين معامله را ميکردند الخ وجه دويم آنست که مراد از اخباريکه در نفي رويت و مشاهده در غيبت کبري رسيده و خصوصا توقيع مذکور که عمده و زبده در اين باب است اينست که مراد از دعواي مشاهده دعواي مشاهده در خصوص سفارت و وکالت باشد بقرينه سوق و سياق آن که وقوع آن است در منع از تعيين وصي و قائم مقام يعني زود باشد که بعض از شيعيان من ادعاي وکالت و نيابت از جانب من کنند و گويند ما او را مشاهده مينمائيم و امر و نهي او را ميشنويم چنانکه نواب سابقين بودند تاييد فيه تسديد ومويد اينمراد است قول آنسرور که ميفرمايد مدعي مشاهده کذاب و افتراگو باشد زيرا که کذب اگر چه صدق کند بر دعواي مشاهده بدون دعوي وکالت لکن افتراء صدق نکند زيرا که افترا آن باشد که کاريرا مثل استنابه و توکيل و نحو اينها را نسبت بدهي بکسي که او نکرده باشد و بالجمله مراد از اين توقيع دعوي مشاهده در امر سفارت و نيابت خاصه باشد چنانکه جمعي بعد از وفات سمري بر وجه کذب و افترا مدعي با بينت و سفارت و نيابت خاصه شدند چنانکه حالات ايشان در کتب معتبره از اخبار سيما کتب مولفه در غيبت مفصلا مذکور شده است و ما انشاء الله در بساط چهارم جماعت کثيره از آنها را در عبقريه در ضمن چند خرفه بيان خواهيم نمود و علامه مجلسي ره در بحار بعد از نقل اين توقيع تصريح باينوجه فرموده و ميگويد که اينخبر منافات با اخبار رويت ندارد وجه سيم آنست که توقيع و امثال آن که دلالت بر نفي رويت و عدم مشاهده ميکنند محمولند بر ازمنه قديمه يعني بر اوائل غيبت کبري چه آنزمان بسبب بسياري دشمنان خوف غلبه و استيلاء بر جنابش بود و اينوجه استفاده ميشود از فرمايش سيد شمس الدين در جواب زين الدين علي بن فاضل که صاحب قضيه جزيره خضراء وبحر ابيض است چه آنکه علي بن فاضل سيد شمس الدين عرض

کرد که ايسيد من روايتکرديم احاديثي از مشايخ خود از صاحب الامر عليه السلام که آن حضرت فرمود که هر که در غيبت کبري گويد که مرا ديده بتحقيق که دروغ گفته پس با اين چگونه در ميان شما کسي استکه ميگويد من آن حضرت را ديده ام پس سيد شمس الدين او را تصديق فرموده و گفت راست ميگوئي آن حضرت اينسخن را فرموده در آنزمان بسبب بسياري دشمنان از اهلبيت خود و غير ايشان از فراعنه زمان از خلفاي بني عباس حتي آنکه شيعيان در آنزمان يکديگر را منع ميکردند از ذکر کردن احوال آن جناب را و اکنون زمان طول کشيده و دشمنان از او مايوس گرديدند و بلاد ما از آنظالمان و ظلم ايشان دور است و ببرکت آن جناب دشمنان نميتوانند که بما برسند تا آخر قضيه و اينوجه که سيد شمس الدين فرموده جاريست در اکثر بلاد اولياء آن حضرت وجه چهارم آنست که در رجال علامه بحر العلوم اعلي الله مقامه الشريف استکه چه آنمرحوم در ترجمه شيخ مفيد بعد از اينکه توقيعات حضرت حجه را از براي ايشان نقل مينمايد ميفرمايد که اشکال ميرود در امر اينها بسبب وقوع اينها در غيبت کبري و جهالت آنشخص که اين توقيعات را رسانده و دعوي کردن او مشاهده را که منافي ابعد است از غيبت صغري پس از آن فرموده و ممکن است دفع اين اشکال باحتمال حصول علم بسبب دلالت قرائن و مشتمل بودن توقيع بر اخبار از فتنه و شورشها و جنگهاي بزرگ و اخبار از غيبي که مطلع نمي شود بر آن جز خداوند و اولياي او باينکه ظاهر نمايد آنرا براي ايشان و اينکه مشاهده که ممنوع شده اينست که مشاهده کند امام عليه السلام را و در آنحين بداند که او است حضرت حجه و در آنحاليکه مشاهده ميکند آن جناب را اينمعني را بداند و معلوم نشده که آورنده توقيع دعوي کرده اينمطلب را و نيز علامه مذکور در فوائد خود در مسئله اجماع فرموده و بسا ميشود که حاصل شود براي بعضي از حفظه اسرار از علماي ابرار علم بقول امام بعينه بر وجهيکه منافي نباشد امتناع رويترا در مدت غيبت کبري پس متمکن نميشود از تصريح نسبت آنقول را بامام عليه السلام پس ابراز ميکند آنقول را در صورت اجماع تا جمع کرده باشد ميان اظهار حق و نهي از افشاي اينسر در هر حال و ماحصل ايندو فرمايش علامه مذکور اين است که آنمشاهده که بايد مدعي آنرا تکذيب کرد مشاهده ايست که مدعي آن بگويد من در عين مشاهده و ملاقات دانستم که آن امام زمان و حجت عصر است و امر در قصص و حکايات کسانيکه در غيبت کبري شرفياب حضور مبارکش شده و يا ميشوند غير از اين است چه آنها در حين مشاهده و ملاقات آن جنابرا که نميشناسند سهل است بلکه هيچ بخاطر آنها خطور و خلجبان نمينمايد که اين آقا که من بشرف لقائش مشرف هستم امام عصر باشد و در آنحين از اينمعني بالمره ذاهل و غافلند و بعد از انقضاء مدت تشرف و ملاقات آنوقت بواسطه بعضي از قرائن و خصوصيات يقين پيدا ميکند که آن امام عصر بوده است و باين تقرير هيچ مجالي از براي اينشبهه مخالفين نميماند کما لا يخفي وجه پنجم

چيزي استکه نيزآنرا علامه بحر العلوم در رجال خود بعد از کلام سابق که از ايشان در رجالش نقلشدفرموده باين عبارت که گاه هست که منع شود امتناع مشاهده را در شان خواص هر چند دلالت دارد بر آنظاهر اخبار بسبب دلالت عقل و دلالت بعضي از آثار انتهي و محصل اينست که امکان دارد مشاهده آن جناب در غيبت کبري از براي خواص و اخبار وارده در تکذيب کسيکه مدعي مشاهده باشد در آنوقت که غيبت کبري است محمول است بر عامه ناس نه آنکه مشمول باشد نيز خواص با اختصاصرا و قرينه بر اين حمل دلالت عقل است که البته بطانت و خواص انساني او را در هر حالت که باشد ملاقات ميکنند چنانچه مشاهدو محسوس است علاوه بر اينکه آن حضرت را غلامان و خدام بلکه عيال و اولاد ميباشد وايشان آن جناب را ميبينند چنانکه در روايت مفضل است و بقاي حيات انسان بدون بعض آنها متعسر و بدون بعض ديگر متعذر است و مباشرت انسان در جميع مقدمات زندگي خود بنفسه و بشخصه در عادت و عرف از اموري استکه نشود و نشايد و غيبت از اين نوع کارکنانهم از اموري است که نشود و نشايد و غيبت از اين نوع کارکنانهم از اموري استکه عقل حکم کند که نشايد و اما دلالت بعض آثار که در کلام علامه بحر

صفحه : ٤١

العلوم ره ذکر شده پس استادنا المحدث النوري ره چند احتمال ذکر فرموده از براي مراد از آن احتمال اول آنست که فرموده شايد مراد از آثار همان وقايع سابقه است که از جمله آنها بود وقايع خود ايشان يعني مراد از آثار همان قصص و حکايات کساني استکه در غيبت کبري خدمت ولي عصر تصرف حاصل کرده که خود علامه مذکور هم از آن اشخاص است احتمال دويم آنست که شايد مراد از بعض آثار خبري استکه حضيني نقلکرده در کتاب خود باسناد خود از امير المومنين که فرمود صاحب الامر ظاهر ميشود و نيست از براي او در گردن احدي بيعتي و نه عهدي و نه عقدي و نه ذمه پنهان ميشود از خلق تا وقت ظهورش راوي عرض کرد يا امير المومنين ديده نميشود پيش از ظهورش فرمود بلکه ديده ميشود وقت مولدش و ظاهر ميشود براهين و دلائل او و ميبيند او را چشمهاي عارفين بفضل او که شاکرين کاملينند و بشارت ميدهند باو کسانيرا که شک دارند در او احتمال سيم آنست که شايد مراد از بعض آثار مثل خبري استکه روايتکرده شيخ کليني و نعماني و شيخ طوسي باسانيد معتبره از حضرت صادق که فرمود لابد است از براي صاحب اين امر از غيبت و لابد است از براي او در غيبتش از عزلت و نيست باشي وحشتي يعني با استيناس آن حضرت در غيبتش با سي نفر از اولياء و شيعيان خود در عزلت از خلق وحشتي ندارد چنانکه شارحين احاديث فهميده اند از اينعبارت و بعضي گويند که آن جناب پيوسته در سن سي سالگي است و صاحب اين سن هرگز وحشت نکند و اينمعني بغايت بعيد است و ظاهر

استکه اين سي نفر که امام عليه السلام در ايام غيبت بايشان انس ميگيرد بايد مبتادل شوند در قرون و اعصار زيرا که مقرر نشده براي ايشان از عمر آنچه مقرر شده براي سيد ايشان پس در هر عصر بايد يافت شود سي نفر از خواص که بفيض حضور فايز شوند احتمال چهارم آنست که شايد مراد از بعض آثار اشاره باشد بانچه در قضيه علي بن ابراهيم مهزيار است که شيخ صدوق و شيخ طوسي و محمد بن جريرطبري بسندهاي معتبره آنرا نقل نموده اند از کيفيت رفتن او از اهواز بکوفه و از آنجا بمدينه و از آنجا بمکه و تفحص کردن او از حال امام عصر و رسيدن او در حال طواف خدمت جواني که او را برد بهمراه خود و در نزديک طائف در مرغزاري که رشک بهشت برين بود بخدمت امام عليها لسلام رسيد چه در روايت نقل طبري استکه چون بخدمت آنجوان که يکي از خواص بلکه از اقارب خاص بود رسيد آنجوان باو گفت چه ميخواهي اي ابو الحسن گفت امام محجوب از عالم را گفت آن جناب محجوب نيست از شماهاو لکن محجوب کرده آن جنابرا از شما بدي کردارهاي شما الخ و در اينکلام اشاره است باينکه اگر کسيرا عمل بدي نباشد و کردار و گفتار خود را پاک و پاکيزه کرده باشد از قذارات معاصي و آنچه منافي سيره اصحاب آن جناب است براي او حجابي نيست از رسيدن خدمت آن جناب وجه ششم در جواب از شبهه مذکوره استکه آنچه مخفي و مستور است بر آنان مکان و مستقر آن جناب است پس راهي نيست بسوي آن از براي احدي و نميرسد بانجا بشري و نميداند آنرا کسي حتي خاصان و مواليان و فرزندان آن جناب پس منافات ندارد ملاقات مشاهده آن جناب در اماکن و مقاماتيکه ذکر شده است پاره از آنها در قصص و حکايات کسانيکه خدمت آنجان جهان و امام عالميان تشرف حاصل نموده اند تاييدفيه تسديد و مويد اين احتمال است خبريکه شيخ نعماني در غيبت خود آنرا از اسحق بن عمار روايت نموده که گفت شنيدم که ابو عبد الله جعفر بن محمد عليهما السلام ميفرمود که از براي قائم عليه السلام در غيبت است يکي از آنها طولاني است و ديگري کوتاه است در يکي عالم است بمکان او در آنغيبت خاصه از شيعيان او و در ديگري عالم نيست بمکان او خاصه مواليان او در دين او وجه هفتم که از وجه وجوه است آنست که گفته شود که توقيع شريف و اخبار ديگريکه بان مضمونند بظاهر خود باقي باشند و منافاتهم ندارد با آنچه متحقق الوقوع در نزد اماميه است از امکان و صحت تشرف در غيبت کبري بخدمت آن نور عالميان از براي بعضي از اتقياء و صلحاء و ابرارو اخيار که بمجاهده نفسانيه قابليت و استعداد لقاي آن بزرگوار از براي ايشان حاصل شده باشد و آن مقتداي عالميان مصلحت در آن دانسته باشد بمصالح عامه يا مصالح خاصه که نور جمال خود را بر ايشان ظاهر سازد يا مصلحت بداند که آنشخص مشاهد را در نزد خود بطلبد و فرق است ميان آنکه مکلفين مدعي رويت آن نور الهي شوند از پيش نفس خود و ميان آنکه آنحجت خدا مصلحت در آن بداند که احضار فرمايد شخصي از ايشان را بخدمت

خود من عند نفسه الشريف صلوات الله عليه و يا مصلحت دانسته باشد ظهور واظهار نفس مقدسه خود را بر او و دعوي مشاهده اختراعا من عند انفسهم اگر چه مدعي آنکاذب و مفتري است چنانچه ظاهر توقيع و بعض اخبار ديگر است و لکن تشرف بخدمت آن بزرگوار علي وجه المصلحه باراده و طلب آنسرور دليلي قائم نشده بر تکذيب و افتراء آن بلکه خلاف آن ثابت و محقق است و فرق ميان ايندو مقام محتاج است بسوي لطف قريحه فتدبر بلکه بسا ميشود که ميسر شده باشد تشرف بخدمت آن بزرگوار از براي کثيري از اخيار و ابرار و صلحاء و علماء و زهاد و عباد و لکن آنها مامور بسر و اختفاء آن باشند و از بعضي که اينمطلب بروز و ظهور کرد بجهت جمله از مصالح بوده که در ابراز و انتشار او نبوده است کلمات صريحه عن الشيخ و المرتضي في امکان رويه الامام في الغيبه الکبري در نجم ثاقب از غيبت شيخ طوسي نقل نموده که در جواب اين شبهه مخالفين که گفته اند هر گاه علت غيبت و پنهانشدن مهدي موعود خوف او است از ظالمين و تقيه او از معاندين است پس اينعله زايل است در حق مواليان و شيعيان او پس واجب است که ظاهر شود براي ايشان فرموده است که وانچه سزاوار استکه جواب داده شود از اين شبهه اينست که ميگوئيم اولا قطع نداريم بر پنهان بودن آن جناب از جميع اولياء خود بلکه جايز است که ظاهر شود از براي اکثر ايشان و نميداند هيچ کس مگر حال نفس خويشرا پس اگر ظاهر شد براي او پس شهادت او رفع شده و اگر ظاهر نشده بر او پس ميداند که آن جناب که ظاهر نشده براي او بجهت امري استکه راجع است باو يعني براي مانع است که در او است هر چند که نميداند آنرا مفصلا بجهت تقصيريکه از طرف او است الخ و سيد مرتضي در تنزيه الانبياء در جواب آنکه گفته که هر گاه امام غائب باشد بنحويکه نرسد بخدمت او احدي از خلق و منتفع نشود باو پس چه فرق است ميان وجود او و عدم او فرموده اول چيزيکه در جواب او ميگوئيم اينست که ما قطع نداريم که نميرسد بخدمت آن حضرت احدي و ملاقات نميکند او را بشري و اين امري استکه معلوم نشده و راهي نيست بسوي قطع پيدا کردن بان الخ

صفحه : ٤٢

و نيز در جواب آن شبهه که شيخ طوسي از آنجوابداده که نقلشد فرموده که ما نيز گفتيم که ممتنع نيست اينکه امام ظاهر شود از براي بعضي از اولياي خود از کسانيکه خوف ندارد از طرف ايشان بودن چيزي از اسباب خوفرا و اين امريستکه نميشود قطع کردبنبودن آن و امتناع آن و جز اين نيست که خبر دارد هر کسي از حال خود و راهي نيست براي او بسوي فهميدن حال غير خود الخ و سيد بن طاوس در کشف المحجه ميفرمايد ايمحمد هر گاه واقف شوي بر کتب شيعه و غير شيعه مثل کتاب غيبت ابن بابويه و کتاب غيبت نعماني و مثل کتاب شفاء و جلاء و مثل کتاب ابي نعيم حافظ در اخبار مهدي و صفات او و حقيقه بيرون آمدن او و ثبوت او و کتابهائيکه

اشاره کرده ام بانها در طرايف مييابي آنها يا بيشتر آنها را که متضمن است پيش از ولادت آن جناب که او غائب خواهد شد غيبت طولاني تا اينکه برميگردد از امامت او بعضي از کسانيکه قائل بودند بان پس اگر غيبت نکند اينغيبت را طولاني خواهد بود در امامت پدران آن جناب و خودش پس غيبت حجت شد براي ايشان و براي آن حضرت بر مخالفين او در اثبات امامتش و صحت غيبتش با آنکه آن جناب حاضر است با خدايتعالي بر نحو يقين و جز اين نيست که غائبشده آنکه ملاقات نکرده او را از خلق بجهت غيبت ايشان از متابعت حضرت او و متابعت پروردگار عالميان اين ناچيز گويد که ملاحظه نما اينفرمايش آخر او را که چگونه صريح است در امکان رويت از براي کسيکه متابعت او و متابعت پروردگار را نمايد کلام حامس للنزاعي منقول عن کشف القناعي و بهترين کلاميکه جسم ماده نزاع در امکان رويت امام زمانرا در غيبت کبري و عدم آنرا مينمايد کلام شيخ جليل و عالم نبيل شيخ اسد الله تستري صاحب مقابس است چه آنمرحوم در کتاب کشف القتاع في اقسام الاجماع در ضمن اقسام اجماع غير از اجماع مصطلح معروف ميفرمايد سيم از آنها اينکه حاصل شود براي يکي از سفراي امام غائب عجل الله فرجه علم بقول امام بجهت نقلکردن مثل او براي او در نهاني يا بسبب توقيع و مکاتبت يا بشنيدن از خود آن جناب شفاها بر وجهيکه منافي نباشد امتناع رويت را در زمان غيبت يا حاصل شود آنعلم از براي بعضي از جمله اسرار ايشان ممکن نباشد او را تصريح کردن بر آنچه اورا بر آن مطلع شده و آشکارا نسبت دادن آنقول را بامام عليه السلام و اتکال کردن در ابراز مدعي خود بغير از اجماع از ادله شرعيه بجهت موجود نبودن آنها و در اين هنگام پس جايز است براي او اگر مامور نباشد با خفاء يا مامور باشد باظهار نه بنحويکه فاش شود اينکه ابراز کند آنقول را در مقام احتجاج بصورت اجماع بجهت ترسيدن از ضايع شدن آنقول و جمع کردن ميان امتثال امر باظهار حق بقدر امکان و امتثال نهي از افشاء مثل آنقول از براي غير اهلش از ابناي زمان و شکي نيست در حجت بودن اين اجماع اما از براي خودش پس بجهت علمش بقول امام عليه السلام و اما از براي غير خودش پس بجهت کشف کردن اجماع او از قول امام عليه السلام غايت آنچه در اينجا است اينست که او استکشاف نموده قول امام را بطريقي که ثابت نشده و نقصي در آن نيست بعد از حصول وصول بانچه معلق بود بر آن حجيت اجماع و براي صحت اينوجه و امکان او شواهدي استکه دلالت ميکند بر آن از جمله آنها بسياري از زيارات و اعمال معروفه استکه متداولشده ميان اماميه و مستندي بحسب ظاهر ندارند نه از اخبار ايشان و نه از کتب فقهاء پس چند مورد ديگر از شواهد را ذکر نموده تا آنکه فرموده است و شايد اينمطلب نيز قاعده باشد در بسياري از اقوال که قائل آنها معلوم نيست پس چنين باشد که مطلع بر قول امام چون ديد آنقول را مخالف آنچه مستقرشده است بر آن مذهب اماميه يا معظم ايشان و متمکن نيست از اظهار آن بنحويکه باو

نرسيده و ميترسد که حق ضايع شود و از ميان برود و قرار ميدهد آنقول را يکي از اقوال اماميه و بسا شود که خود اعتماد ميکند بر آن و فتوي ميدهد بان بدون تصريح بدليل بجهت نبودن ادله ظاهره از براي اثبات آن و شايد آنچه ذکر شد نيز دليل باشدبراي آنچه از بعضي از مشايخ بما رسيده از اعتبار اين قسم از اقوال يا تقويت کردن آنها بحسب امکان نظر باحتمال بودن آنقول قول امام عليه السلام که القاء فرموده آنرا ميان علماء تا آنکه جمع نشوند بر خطاء و راهي نيست براي القاء آن در اينحال مگر بنحو مذکور تمام شد عبارات شيخ جليل مذکور بترجمه تحت اللفظ و از مجامع آنهاچنين استفاده ميشود که ممکن است در غيبت کبري رويت حضرت بقيه الله براي بعضي بانحاء رويت و همين قدر کفايتست در مقام استشهاد ترحمه في ترجمه بدانکه شيخ عالم جليل و فقيه نبيه خبير و محقق مدقق عديم النظير شيخ اسد الله بن الحاج اسمعيل الکاظمي از شاگردان استاد اکبر بهبهاني و مرحوم بحر العلوم و محقق قمي و ميرزا مهدي شهرستاني و داماد شيخ اکبر شيخ جعفر عرب و هم تلميذ او است و او را مولفات بسيار است که از جمله آنها مقابس و کشف القتاع است و فوت آنمرحوم در سال هزار و دويست و بيست در بلده کاظميه اتفاق افتاد و قبرش هم در آن بقعه مبارکه است و ايشان غير از مرحوم عالم جليل حاج ملا اسد الله بن حاج عبد الله بروجردي است که تلميذ صاحب قوانين و داماد او است و وفاتش در اواخر سال هزار و دويست و هفتاد دربروجرد واقع شده و قبرش همانجا است.

صبيحه ١٩

بدانکه شبهه هيجدهم که در ساحت قدس امامت حضرت امام عصر و ناموس دهر حجه بن الحسن العسکري عجل الله فرجه الشريف از مخالفين شده است اينست که گفته اند شما اماميه اماميرا قائل شده ايد که تمام لوازم امامت و زاتياد رياست عامه و نيابت الهيه و خلافت نبويه را از او سلب ميکنيد مثل بيان احکام و فضل خصومات و اجراي حدود و حفظ ثنور و اخذ حقوق و اعانت مظلوم و امر بمعروف و نهي از منکر و دفع ظالم و تجهيز عساکر و امثال اينها که غرض از نصب امام چه بنص باشد و چه باجماع اقامه امور مذکور و نظم مطالب شرعيه و اصلاح مفاسد دينيه و دنيويه مسلمين است و يا انتفاء تکاليف مذکوره از او بجهت عدم تمکن از اقامه آن از امامت بيفتد و ديگر چيزي نماند که بسبب آن امام شود و لايق اينمنصب و سزاوار اين لقب باشد و چگونه جايز است اينچنين امامت بي لوازم و اسم بي مسمي و مهدي شما همان است که اين يتيمه در نهاج السنيه گفته که خير دنيوي و ديني در آن نيست و عبارتش در کتاب مذکور اينست که مهدي الرافضه لا خير فيه اذ لا نفع ديني و لا دنيوي لغيبته و جواب از اين شبهه مبتني بر رسم دو مسلک است مسلک اول در جواب از آن آنست بنابر اصول و قواعد اهل

سنه و جماعت و آن مشتمل بر سه جواب است جواب اول جواب نقضي است چه آنکه اين شبهه منقوض است بغيبت غالب انبياء و رسل که غرض از بعثت ايشان انفاذ احکام مذکوره و اجراي تکاليف معهوده بوده است با الاضاله و امام مکلف بانها است با النيابه منهم و غيبت ايشان در کتب سير و تواريخ و اخبار

صفحه : ٤٣

نبويه که فريقين آنها را نقل نموده اند موجود است و قابل انکار نيست و کفايت ميکند از براي اثبات اينمدعي غيبت جناب يونس پيغمبر از قوم خود بلکه از همه جنبنده در روي زمين بلکه زير زمين غير از آنماهي که در شکمش قرار گرفت بنص قرآن مجيد و هيچ مسلمي نتواند بجهت اينغيبت سلب نبوت از جنابش بنمايد و بگويد نستجير بالله که در اينمدت مفارقت از امه و سير در کشتي و پس از آن در شکم ماهي تا زمان معاودتش بسوي قوم خود آن جناب نبي نبود و نه نبوت او يا غير او دائر مدار حضور و تسلط فعلي در امور باشد که گاهي برود و گاهي بيايد و پيغمبر گاهي رعيت و تابع شود چه بالبديه خلق از ايندو صفت بيرون نباشند و چنين احتمال سخيف و قول بديهي البطلان را تاکنون کسي نداده و باو متفوه نشده است و همچنين منقوض است بزمان انفراد پيغمبران در وقتيکه امتشان هلاک ميشدند و خودشان وحيدا فريدا باقي ميماندند چه در آنوقت که از براي ايشان تسلط ظاهر فعلي در انجام امور و رتق و فتق نبوده پس بايد از ايشان نبوت سلب شود و نه چنين است بلکه ثعالبي و غيره روايتکرده اند که هر پيغمبري که امت او بعذاب الهي هلاک ميشدند مامور بود از جانب خداوند متعال که برود در مکه معظمه و در آنجا بماند و عبادت نمايد خداي را تا آنکه اجلش در رسد و اعجب از همه خفاء و غيبتهاي پيغمبران در مقام نقض بر ايشان غيبت نبي اکرم و پيغمبر خاتم که پيغمبر ما و ايشان است از امت خود چنانچه در سيره حلبيه برهان الدين شافعي و غير آن از ابي اسحق مرويستکه آن جناب سه سال مخفي بود بعد از نزول سوره مبارکه يا ايها المدثر قم فانذر در خانه ارقم و مردم را در نهاني دعوت ميکرد و چون ميخواستند نماز کنند با چند نفريکه ايمان آورده بودند ميرفتند در بعضي دره هاي کوههاي مکه پنهان ميشدند و نماز ميکردند بلکه در آنجا تقويت نموده که مدت استخفاي در خانه ارقم تا آنکه دعوت را ظاهر نمود چهار سال بود و هم چنين مدتي در شعب ابيطالب محصور بلکه محبوس بودند و نيز در غار و مدتي پس از آن بلکه در تمام ايام بعثت قهر و سلطنتي نداشتند که انفاذ کنند آن امور مذکوره در شبهه را که لازمه منصب نبوت است بالاصاله و لازمه منصب امامت است بالنيابه و آنچه را که في الجمله قادر بر انفاذ بودند دعوت بتوحيد و رسالت و اندکي از عبادات و اعمال جوارحه بوده و بنابر سياق سئوال و شبهه بايستي العياذ بالله سلب نمود نبوترا از آن جناب در اينمدت مذکوره و چنين شخص که سلب نبوت را درآنمدت از

آن حضرت بنمايد از دائره اسلام بيرون است و ما انشاء الله در اين بساط از براي رفع استبعاد از غيبت اين بزرگوار غائب از انظار عبقريه از براي غيبات انبياء و حجج خواهيم منعقد نمود جواب دويم که جواب حلي است اينست که قهر و سلطنت فعليه و نفوذ احکام و رتق و فتق بين انام محقق موضوع نبوت و امامت و يا شرط مقوم هر يک از آنها نيست بلکه آنمنصبي است الهي و وهبي است رباني که حبس و قتل و تهديد و ضرب و شتم بلکه منع جهادي از ارشاد و بيان معارف و دعوت خلايق بسوي معرفه الله منافي با آن نيست باينمعني که با اينحالات آنمنصب الهي در کسيکه بان سرفراز شده است باقيست و اصلا و ابداء ذره از شئونات و مقامات صاحب آن کاسته نخواهد شد و اينمطلب بنابر اصول و قواعد اماميه بسي واضح است و اما بنابر قواعد عامه نيز چنين است چه ايشانهم ميگويند بنحو تصريح که قهر و سلطنت فعليه شرط در نبوت و امامت نيست که چون مفقود شد امامت يا نبوت برود و باقي نماند و شاهد بر اين نسبت عبارات صريحه چند نفر از بزرگان ايشان است اول شيخ ابو شکور سلمي حنفي محمد بن عبد الرشيد بن شعيب کشي که او را مجدد الف ثاني ميدانند بنابر آنچه در نجم ثاقب است در کتاب تهميذ في بيان التوحيد گفته است قال بعض الناس بان الامام اذا لم يکن مطاعا فانه لا يکون اماما لانه اذا لم يکن القهر و الغلبه له فلا يکون اماما قلنا ليس کذلک لان طاعه الامام فرض علي الناس فان لم يکن القهر فذلک يکون من تمرد الناس و هو لا يعزله عن الامامه فلو لم يطع الامام فالعصيان حصل منهم و عصيانهم لا يضر بالامامه الاثري ان النبي ما کان مطاعا في اول الاسلام و ما کان له القهر علي اعدائه من طريق العاده و الکفر فقد تمردوا عن امره و دينه وقد کان هذا لا يضره و لا يعزله عن النبوه و کذا الامام لان الامام خليفه النبي لا محاله و کذلک علي ما کان مطاعا من جميع المسلمين و مع ذلک ما کان معزولا فصح ما قلنا و لو ان الناس کلهم ارتدوا عن الاسلام و العياذ بالله فان الامام لم ينعزل عن الامامه فکذلک بالعصيان انتهي و محصل اينعبارت همان استکه ذکر شد که نبوت و امامت که از مناصب الهيه است مثل سلطنت و حکومت عرفيه نيست که اگر قهر و غلبه و امکان اجراء اوامر و نواهي در مقام فضيلت رسيده باقي باشد پس ميتوان او را سلطان و حاکم گفت و الا مانند سلطان بي ملک و عسکر است که نشود او را سلطان گفت دويم شيخ شمس الدين محمد بن علقمي شافعي تلميذ سبوطي در کوکب المنير في شرح جامع الصغير بعد از ذکر اينخبر که در صحيح بخاري استکه حضرت رسول فرمود پيوسته اين امر يعني امر خلافت چنانچه شارحين تصريح کرده اند در قريش خواهد بود ماداميکه باقي باشد از ايشان دو نفر بروايت ديگر ماداميکه باقي باشد از مردم دو نفر چنين گفته استکه چون مردم تابع قريش بودند در جاهليت و ايشان روساء عرب بودند تابع ايشان شدند در اسلام و ايشان اصحاب خلافتند و اينخلافت مستمر است براي ايشان تا آخر دنيا ماداميکه بماند در ميان

مردم دو نفر يا دو نفر از قريش باقي باشند و بتحقيق که ظاهر شده آنچه آن جناب فرموده پس از زمان آن حضرت تا حال خلافت در قريش است بدون مزاحمتي در آن هر چند که متغلبين مالکشدند بلاد را لکن ايشان معترفند که خلافت در قريش است پس اسم خلافه باقي است هر چند مجرد تسميه باشد و ابن حجر عسقلاني در فتح الباري شرح صحيح بخاري اينمعني را يکي از محتملات خبر مذکور قرار داده و احتمال ديگر داده که مراد اخبار نباشد بلکه امر باشد که آنرا بصورت خبر فرموده يعني هميشه بايد براي خود خليفه از قريش بتراشيد بنابر طريقه ايشان که بايد رعيت براي خود خليفه بسازند و آنگاه پيرويش کنند سيم بابن حجر عسقلاني در فتح الباري بعد از اينکه عبارت کرماني شارح بخاري را نقلکرده که بعد از اشکال اينکه در زمان ما حکومت در غير قريش است پس جواب داده باينکه در بلاد مغرب و مصر خليفه از قريش هست گفته است که اين صحيح است و لکن در دست او بستن و گشودني نيست و براي او از خلافت نيست مگر مجرد اسم چهارم ملک العلماء شهاب الدين دولت آبادي که مسمي باسم فاروق است در کتاب مناقب السادات که مسمي بهدايه السعداء است گفته که يزيد باغ متغلب خارجي بود و خروج بر امام در جميع اديان حرام است و يزيد لعين خروجکرد بر حسين عليه السلام بدون تاويل و او را کشت بمحاربه و نيز در آنجا گفته که چون علي بن ابيطالب کشته شد خلافت از

صفحه : ٤٤

آن حسن بن علي عليهما السلام بود آنگاه از آن حسين بن علي عليهما السلام بود و بغي کرد در عهد حسين يزيد بن معويه بغييکه مسلط شد بانجناب اين ناچيز گويد از براي جواب از اين شبهه واهيه اينمقدار از عبارات علماء و بزرگان ايشان کافي استکه صريحند در اينکه تسلط و حکومت فعليه شرط خلافت و امامت نيست بلکه خليفه و امام همان استکه خدا و رسول صلي الله عليه و اله او را خليفه و امام گفته اند هر چند که غاصبين و متغلبين او را تمکين ندهند و در اينمعني فرقي ميان حضور و غياب و ظاهر و اختفاء او نيست جواب سيم آنست که بر فرض تسليم اينکه از شرائط صحت امامت اقتدار فعلي داشتن امام است تسليم نداريم که بايد بر تمامي آنانکه مبعوثشده است بر آنها بجهت هدايت و ارشاد و حفظ حدود و سد امور نيز مقتدر و غالب باشد چه اگر چنين اقتدار و غلبه شرط نبوت و امامت باشد لازم ميايد سقوط جميع انبياء و اوصياءايشان از درجه نبوت و وصايت و خلافت زيرا که هرگز اقتدار تمام براي احدي از ايشان بر تمام رعيت ميسر نشد کما هو المعلوم من السير و التواريخ مسلک دويم در جواب از اين شبهه واهيه است بنابر اصول و قواعد اماميه و آن نيز مشتمل بر سه جوابست جواب اول آنست که ايشان ميگويند و معتقدند که چونخداي عز و جل اراده فرمايد که امامي بيافريند قطره از آب جنه از مزن نازل فرمايد که بر ثمره از ثمرات زمين بيفتد و آنرا حجت آنعصر بخورد و نطفه امام از آن

منعقد شود و چون چهل روز بر آن بگذرد صدا بشنود و چون چهار ماه شود بر بازوي راست او بنويسند و تمت کلمت ربک صدقا و عدلا لا مبدل لکلماته و هو السميع العليم و چون متولد شود نه ازمجراي متعارف نسوان تولد يابد بلکه از ران راست مادر متولد شود و چون متولد شود عمودي از نور در دلش جاي دهند که نظر کند در آن بخلايق و اعمال ايشان و نازلشود بر اوامر خداوند در آنعمود و آن عمود نصب عين او است بهر جا که برود و نظر کند خداوند دلشرا از محبت خودش که غير جنابش کسيرا نگزيند و اختيار ننمايد و از خوف خود دلش را مملو سازد که از هيچ چيز غير از خداوند نترسد و هم چنين از زهد که بهيچ چيز دنيا و غير دنيا رغبت نکند جز آنچه را که او امر فرمايد و از سخا که ازايثار چيزي حتي جان خود را در راه او پروا نکند و از شجاعت که از هيچ مخلوقي روي نگرداند و از توکل که غير از جناب قدس احديت چيزيرا ضار يا نافع نداند و نبيند وبر اينمنوال حقايق جميع صفات حسنه را در دلش جاي دهد و نگاهش دارد از اينکه گردي از قذارات اخلاق ذميمه بر آينه قلبش بنشيند و حقايق اشياء را باو بنمايد و قبايح بواطن معاصيرا بداند و به بيند و بالطبع از آنها متنفر و گريزان باشد و روح القدسرا بر او موکل کند که او را مويد و مسدد دارد و از او جدا نشود و او عليه السلام غفلت و سهو و نسيان ندارد و دلش را چون بيت المعمور و عرش خود محل تردد ملائکه و مطاف ايشان قرار دهد که پيوسته معراج ايشان باشد و اصنافي از ابواب علوم باو عطا فرمايد و پرستش و بندگي که خدايتعالي خواسته بنحويکه خواسته آنست که او کند تسبيح و تمجيد و تهليل و تکبير و نماز و روزه و حج و سائر عبادات آنست که او بجاي آورد و پس از لطفها و احسانها و نعمتهاي کثيره وفيره که باو عنايت فرموده است و بتمام کمالات که ممکن بما هو ممکن لياقت دارد و تواند که بان برسد بحسب قابليت و وعاء و ظرفيتش او را آراسته و زينت داده پس از آنش بارشاد و هدايت و راهنمائي خلقش امر فرمايد بنحويکه از اختيار و ميل خود بيرون نروند و قابل استحقاق ثواب و مکرمت شوند پس آن جناب نيز با نبودن مفسده در بين از براي اظهار شغل و منصبش مردم را دعوتکند و ايشان اگر فرمايشات حضرتش را شنيده و از جنابش متابعت کردند پس بخود احساني کرده اند و اگر نشنيدند فرمايشات آن جنابرا و متابعت نکردند آن نور الهيرا پس بر دامن کبريايش کردي گردي ننشيند اعم از اينکه ساکت گردد و دم فرو بندد و يا آنکه غائب شود و رخ فرو بندد و تمام مراتب هدايت وارشادش از خلق اگر ميسر از براي حضرتش نشد نقصي در مقامات او پديد نيايد و از شئوناتش چيزي کم و کاسته نگردد مگر آنکه خداي خواهد که بمضمون آيه کريمه و لئن شئنا لنذهبن بالذي اوحينا اليک هر چه را که بجنابش عنايت فرموده سلب فرمايد پس فرضا اگر عالم عابد زاهد متبحري را بجهت حبس شدن در مطموره رواعي دارند که بگويند از مقامات خود بواسطه اين حبسش در مطموره افتاده است و سلب علم و زهد و عبادت از او شده است و

نشايد که ديگر او را عالم و عابد و زاهد گفت همانا روا داشته باشند که بگويند اماميکه غائب شده است بواسطه اين غيبتش از خلايق از مقامات و شئونات امامتي خود افتاده و اني لهم بذلک چه اگر چنين تفوهيرا بنمايند مسخره تمام عقلاي اهل ملل و نحل عالم واقع شوند با آنکه تفاوت اينمثال با ممثل عليه آن بيشتر است از تفاوت ثري تا بثريا جواب دويم آنست که اماميه ميگويند آن اماميکه ما با وقائل و معتقديم تمام مراتب هدايت و ارشادش از خلق که يکي از مناصب الهيه او است بالنسبه بسائر مقامات آن جناب قطره ايست نسبت بدريا و حضرتش حجت است از جانب خداوند تبارک و تعالي بر تمامت اصناف مخلوقات از ملائکه و انسان و انواع حيوانات عجماء و بيزبان و اقسام جن و شياطين و سائر مخلوقات عوالم امکان و اهل بلاد و شهرها که خارجند از حيطه تصرف جباران چه آنکه جنابش صاحب ولايت کليه و داراي خلافت الهيه است و رتق و فتق امور اين يکصنف بني آدم که مطمح نظر شما مخالفين است در اين شبهه که نموده ايد در دو روي زمين بالنسبه بانچه و آن کس که حضرتش رياست و ولايت بر آنها دارد قدر محسوسي ندارد بلکه نسبتش نسبت قطره و دريا است چه تمامت آنها در حيطه اقتدار و سلطنت فعليه آن جناب است و بامر و فرمان آن حضرت موتمر و از اوامر و نواهي آن نورا بهرا قهر سرکشي نکنند و هر چه را که فرمايد اطاعتکنند و فرمان برند و از جمله بلاديکه از حيطه تصرف جبارين بيرون و در تحت اقتدار آن برگزيده بيچون است دو شهر جابلسا و جابلقا استکه در اخبار متواتره المعني وارد شده است که در طرف مشرق و مغرب دو شهر عظيم است که يکيرا جابلسا و ديگريرا جابلقا گويند بلکه شهرهاي متعدده هست که اهل آنشهرها از انصار امام غائب و حجت قائمند و با آن جناب خروج ميکنند و بر اصحاب سلاح سبقت ميجويند وپيوسته از خدايتعالي مسئلت ميکنند که ايشانرا از انصار دين خود قرار دهد و اينکه ائمه عليهم السلام در اوقات معينه نزد ايشان ميرفتند و معالم دين بايشان مي آموختند و علوم و حکمت حقه الهيه بايشان تعليم ميکردند و ايشان از عبادت کلال و ملال نگيرند تلاوت ميکنند کتاب خدايرا بهمان نحويکه

صفحه : ٤٥

نازلشده و بايشان بهمان قسم تعليم فرموده اند که اگر بر مردم بهمان نحو بخوانند کافر شوند بان و انکار کنند آنرا و اينکه ايشان سئوال ميکنند از ائمه عليهم السلام از چيزي از مطالب قرآن که نفهميدند آنرا پس چونخبر دهند ايشانرا بانمطلب منشرح ميشود يسنهاي ايشان بجهت آنچه که ميشنوند از آن بزرگواران و آنها اصحاب اسرارند و پرهيزکاران و نيکانند و هر گاه به بيني ايشانرا ميبيني با خشوع و استکانت و طلب آنچه نزديک ميکند ايشانرا بخدا و عمر ايشان هزار سال است و در ميان ايشانند پيران و جوانان چون حيواني از ايشان پيري را به بيند مينشيند در

نزد او مثل نشستن بنده و برنميخيزد مگر باذن او و انتظار ميکشند قائم عليه السلام را و از خدايتعالي ميخواهند که آن حضرت را بايشان بنماياند و براي ايشان راهي است که بسبب آنراه داناترند از جميع خلايق بمرادات امام عليه السلام پس هر گاه امر فرمايد امام ايشانرا بامري پيوسته ايستاده گي دارند در عمل بان تا آنگاه که ايشانرا بغير آن امر فرمايد و ايشان اگر حمله آورند بر ما بين مشرق و مغرب ازخلايق در يکساعت ايشان را فنا ميکنند و آهن در بدن ايشان کار نميکند و براي ايشان شمشيري استکه از آهن است غير از اين آهن اگر بزند يکي از ايشان شمشير خود را بر کوهي آنرا قطع کند و از هم جدا نمايد و بايشان امام عليه السلام جهاد کند با هند و ديلم و ترک و کرد و روم و بربر و فارس و کابل و اهل جابلسا و جابلقا وارد نميشوند بر اهل ديني مگر آنکه ميخوانند ايشانرا بسوي خداي عز و جل و بسوي اسلام و اقرار بمحمد و توحيد و ولايت اهل بيت عليهم السلام پس هر کس از ايشان که اجابت نمود و داخل شد در اسلام او را بحال خودش ميگذارند و اميري از ايشان بر ايشان مقرر مينمايند و آنکه اجابت ننمود و اقرار نکرد بمحمد و دين اسلام او را ميکشند و در ميان ايشان جماعتي هستند که سلاحرا از خود نينداخته اند و از آنوقت انتظار ميکشند ظهور قائم آل محمد را و فرمودند چون امام نزد ايشان نرود گمان ميکنند که اين آرزوي سخط و غضبي است مراقبند آنوقتيرا که امام نزد ايشان ميرود هرگز شرک بخداي نياورند و معصيت نکردند و از فلان و فلان بيزاري ميجويند و غير اينها از حالات و صفات و کردار آنجماعت که در آندو شهرند بلکه شهرها هستند و از صفات و اوضاع شهرهاي ايشان که در اخبار مشروح شده و در نجم ثاقب بعد از نقل آنچه که ذکر شد در کيفيت ايندو شهر و ساکنين آنها فرموده و بحسب ظاهر شروع مطهر و طريقه اهل شريعت نتوان حمل نمود اينهمه تفاصيل را بر عالم مثال يا بر منازل قلبيه اهل حال چنانچه اهل تاويل ميکنند و وضوح وجود ايندو شهر در ارض يا قطعات منفصله از آن چنانچه بعضي از محققين احتمال دادند در عصر سابق بمثابه بود که حضرت سيد الشهداء عليه السلام در روز عاشوراء در ميان ميدان در جمله کلمات شريفه در مقام اتمام حجه ميفرمايد و الله ما بين جابلسا و جابلقا پسر پيغمبري نيست غيراز من چنانکه در خبري ديدم که حال محل آن در نظرم نيست و فيروز آبادي در قاموس ميگويد جابلص بفتح با و لام يا سکون آن شهري است در مغرب نيست و راي آن آدميزادي و جابلق شهري است در مشرق و در اخبار الدول استکه جابرسا شهري است در اقصي بلاد مشرق و اهل آنشهر از اولاد تمود است و نميرسد بانشهر و اهل آن احدي و شيخ حسن بن سليمان حلي تلميذ شهيد اول در کتاب محتضر خبر شريفي روايتکرده در کيفيت اتهام منافقي حضرت امير المومنين عليه السلام را که گاهي شبها از مدينه بيرون ميرفت و مراقبت او آن جناب را در شبي و بردن حضرت او را بيکي از آنشهرها که مسافت آن تا مدينه يکسال بود و گذاردن آنمنافقرا در آنجا و ديدن او

اوضاع آنبلاد را که از آنجمله بود اتکال اهل آنجا بر لعن آنمنافق در زرع و غيره بنحويکه بسبب لعن او تخم ميافشاندند پس فورا سبز ميشد و خوشه مياورد و ميرسيد پس درو ميکردند و در هفته ديگر که حضرت آنجا تشريف بردند يا آن جناب برگشت انتهي و بالجمله نه پس عوالم الهيه منحصر بهمين توده غبراء و ساکنين اين عاريت سراء استکه بحسب ظاهر امام و حجت عصر از ايشان غائب و آنها از درک فيوضات حضوريه آن بزرگوار خائبند تا آنکه مخالف شبهه نمايد که امام شما را رتق و فتقي نيست در آن بلکه رياست عامه آن بزرگوار فرا گرفته است تمام عوالم امکانرا من الذره الي الدره و رتق و فتق آنها را حضرتش عهده دار و مشغول تمثيه امور آنها است در اطراف ليل و اناء نهار واز جمله امتي که ولي عصر و ناموس دهر رياست بر آنها دارد آنطائفه از قوم موسي استکه حضرت ختمي مرتبت بعد از نزول از معراج آنها را ديدار فرموده چنانکه در کتب سيره نبويه و دفاتر معراجيه ايشان ثبت است و کيفيت آن اگر چه طولاني است و لکن از جهاتي مناسب مقام و ملائم با مطالب اين وجيزه است و مانع از اينست که کسي از علماء و دانشمندان عامي مذهب ايراد بر وجود دو شهر جابلسا و جابلقا بنمايد و بگويد که وجود اينشهرها در اخبار خود شما اماميه است و در اخبار ما از آنها خبري نيست چه در اينصورت ميتوانگفت باو که اولا اينکلامي است خام و ناشي از عدم تتبع در اخبار سيد انام و واقف نبودن بر کلمات علماء هم کيش و مذهب خودتان مگر نه در کيفيت خروج دجال و تسخير آنملعون تمامت بلاد و جماعتي از شماها که از جمله ملا معين هروي فراهي است بنابر آنچه در تفسير اسرار الفاتحه او است نوشته اند و استناد بروايت داده اند که آن لعين جابلقا و جابلسا را هم مسخر نمايد چنانچه عبارت صاحب تفسير مذکور در آنکتاب اين استکه القصه چون دجال ملعون بيشتر اطراف واکناف ربع مسکونرا بگردد تا حديکه ممالک جابلقا و جابلسا را مسلم خود گرداند الخ پس چگونه کسي از شماها تواند گفت که بودن ايندو شهر در نزد ما غير مسلم است و ثانيا آنکه در کتب سير و تواريخ و اخبار و احاديث شما چيزها يافت ميشود که بمراتب فرع سمعش از ايندو شهر برتر و بالاتر است که از جمله بيان حال اين امت ازقوم موسي است که در قرآن ياد آنها شده و ملا معين هروي فراهي سابق الذکر که از بزرگان علماء عامي مذهب تيموريه و با فاضل کاشفي معاصر و صاحب مولفات بسيار است از قبيل الدرر که تفسير قرآن مجيد است و اسرار الفاتحه که تفسير سوره حمد است و صاحب قصص المرسلين و معارج النبوه و غير اينها است که همه را در کشف الظنون اسم برده و در تاريخ حبيب السير ترجمه ايشانرا بتفصيل متعرض شده است در معارج النبوه در ذيل واقعاتيکه بعد از نزول حضرت ختمي مرتبت از معراج بظهور پيوسته مينويسد که واقعه دويم قصه قوم موسي بود حضرت رسالت صلي الله عليه و اله فرمود که مرا در حين مراجعت از معراج بر قومي گذرانيدند و ايشان آنطائفه اند

صفحه : ٤٦

که حق سبحانه و تعالي ايشانرا در قرآن وصف فرموده که و من قوم موسي امه يهدون بالحق و به يعدلون در ميان آنقوم درآمدم و بر ايشان سلام کردم و جواب سلام من گفتند بعد از آن جبرئيل تعريف حال من نمود دانستند که محمدم پيغمبر آخر الزمان که نعوت جلال و وصف کمال من در کتب ما تقدم مطالعه نموده اند و از انبياء پيشين شنوده اند بخدمت من مبادرت نمودند و يکديگر را بشارت رسانيدند و بر حوالي من مجتمع گشتند عرض دين اسلام کردم قبولکردند و بمن ايمان آوردند و بنبوت و رسالت من گواهي دادند و گفتند حق تعالي موسي عليه السلام را از بعثت رساله تو خبر داده و او ما را وصيت نموده و ما مدتي استکه انتظار قدوم شريف تو ميبريم و مشتاق ديدار تو ميبوديم الحمد لله که اين نعمت از وراي پرده غيبت جمال نمود و آن حضرت صلي الله عليه و اله فرمود که در ميان آنقوم چيزي چند مشاهده کردم اول آنکه گونه ايشانرا زرد ديدم و سينهاي ايشانرا سليم يافتم و جامهاي ايشان همه پشمين بود و ديوارهاي خانه هاي ايشان مشوي و هيچ سراي ايشانرا در بند نبود و سراهاي ايشان بگورستان نزديک بود و از مسجدها دور و ايشان در مسجدها معتکف و چون فرزند در ميان ايشان متولد گشتي بر آنمولود ميگريستند و چون از ايشان کسي فوتشدي اظهار بهجت و سرور مينمودند من از ايشان پرسيدم که بر چه دينند گفتند ما بخدايتعالي ايمان داريم و بملائکه او و کتب او و انبياء عليهم السلام و قبول شرايع کرده ايم و اداي فرائض مينمائيم و صله رحم بجاي مياوريم و بقضاهاي خدايتعالي راضي هستيم ودر نعمتهاي او شاکر و در بلاهاي او صابر و هرگز بيک ديگر دشمني نکرده ايم و آنچه ميدانيم بان عمل مينمائيم و هرگز غيبت برادر خود نميکنيم و بکلام فضول تکلم نمينمائيم و روزها بروزه ايم و شبها بنماز و کشت ما صوم و صلوه و درو ما اشتهاي در طاعات و عبادات است و مقصود ما از اعمال درجات آخرت و رضاي حقسبحانه تعالي است و ديگر آنکه در امر بمعروف و نهي از منکر ما امکن ميگوئيم و بهر نوع که ميدارد بنعيم و گرسنگي و تشنگي و برهنه گي راضي هستيم و امروز در دنيا فقر را برغنا اختيار کرده ايم و نعيم فانيرا ترک کرده ايم تا بنعيم باقي مستعد کرديم و وصيت موسي ما را تاکنون باين صفات متصف داشته و عزيمت چنان استکه تا باشيم باين صفات مصمم باشيم حضرت رسالت فرمود که از ايشان سئوالکردم که ايقوم گونه شما چرا زرد است گفتند از ترس خدايتعالي گفتم خدايتعالي گفتم خانهاي شما چونهمه برابر است گفتند نميخواهيم که بعضي مافوق بعضي باشيم و ديگر آنکه چوندلهاي ما برابر بود خانهاي ما نيز بر طبق آن برابر بايد و ديگر آنکه تا هوا و آفتاب را از سراي همسايه باز ندارد گفتم خانهاي شما چرا بي در است گفتند در از براي خائن است و درميان ما خائن نيست گفتم دکانهاي شما در گشاده است و هيچ کس آنجا بخريد و فروخت مشغول نيست گفتند که

هر گاه از ما يکي را چيزي مهم شود ببازار رود از آندکان هر چه خواهد بردارد و بهاي آن همانجا بنهد مالهاي ما يکي است حاجت بخريد و فروخت نيست گفتم خانهاي شما چرا از مسجد دور است گفتند تا گامها در راه مسجد پيش باشد و بهر گامي ثواب ما در آخرت زياد گردد گفتم گورستان شما چرا بخانها نزديکست گفتند تا مرگ را فراموش نکنيم گفتم بر مولود چرا ميگرييد و مرده را چرا شادي ميکنيد گفتند که بر مولود از آن ميگرييم که او را از عالم اطلاق باينعالم الدنياسجن المومن محبوس ميکنند نميدانيم که تا حال او بعد از اين چه شود و چون بمرد اززندان برست و از اين قيود خلاص گشت و از محنتها آزاد شد و ديگر در ميان ايشان بيمار نديدم از ايشان سر آن پرسيدم گفتند بيماري کفارت گناهان است و چون در ميان ما گناه کار نيست احتياج بکفارت دنوب نيست و اگر بر سبيل نسيان کسي عصيان ورزد صاعقه از آسمان پديد آيد و هم در آنمکان پاک فرو سوزد بعد از آن گفتند يا رسول الله شرايع دين خود بر ما عرضه کن و ما را بانچه که صلاح دين ما در آنست وصيت فرماي آن حضرت فرمود آنچه شرايع مناسب حال ايشان بود تعليم کردم و وصيت ايشان باينطريقه نمودم که ايقوم صبر کنيد بر سختيها و از حضرت حق سبحانه و تعالي توفيق صبر طلبيد و از خدايتعالي بترسيد و بهيچ چيز مفاخرت منمائيد و بهيچ عمل از اعمال خود معجب مشويد و اعتماد برحمت خداوندي نمائيد و همواره ميان خوف و رجاء زندگاني کنيد و اگر ميخواهيد که بمن و موسي ملحق گرديد عمل نمائيد بانچه که شما را وصيت نمودم و سلام وداع نموده مراجعت نمودم ايشان گفتند که يا رسول الله بتو دو حاجت داريم که اين زمين ماوراي زمين هفتمين است و بي آنکه زمين پيچيده و مطوي گردد هرسالي ما را زيارت حج ميسر نگردد حاجه اول آنست که زمين ما درنوردد و پيچيده شود تا در هر سالي يکبار بزيارت کعبه معظمه مشرفگرديم و حج اسلام بجاي آوريم حاجه دويم آنست که حق سبحانه و تعالي ما را از نظر خلق بپوشد تا خلق بما در فتنه نيفتند ميفرمايد که از حقتعالي درخواست کردم و اجابتم فرمود و ايشان هر سال بحج ميايند پنهان چنانکه هيچکس بر حال ايشان مطلع نميگردد استکشافات في رفع استبعادات بدانکه کتاب معارج النبوء از کتب معتبره و مطمح بنظر بسياري از علماء خاصه است که از جمله مرحوم عالم فالح مولانا صالح مازندراني است که در شرح اصول کافي کيفيت اول معانقه که در دنيا واقع شده که آنمعانقه ابراهيم خليل بوده است با آنعابد بشرحيکه در آنجا استکه ما آنرا در کتاب الجنه العاليه نقل نموده ايم از آنکتاب نقل فرموده است و از اين نقل قضيه امت موسي با حضرت پيغمبر اولا رفع استبعاد ميشود از وجود دو شهر جابلسا و جابلقا و اهالي آنها که در اخبار اماميه وارد شده است و ثانيا رفع استبعاد ميشود از وجود شهرهاي حضرت حجت که در حکايت دويم از باب هفتم نجم ثاقب استادنا المحدث النوري نور الله مرقده به تفصيل ذکر شده اند و هم رفع استبعاد ميشود از وجود جزيره خضراء و بحر

ابيض و ديدن شيخ جليل علي بن فاضل آنجا را چنانکه در حکايت سي و هفتم از باب مذکور از کتاب مزبور است که اينها موجودند و مرئي نيستند و ثالثا رفع استبعاد ميشود از وجود شريف حضرت بقيه الله و آمد و رفت نمودنش در ميان مردم و نديدن مردم حضرتشرا چنانچه حاجيان از اين امت از قوم موسي در موسم حج در ميان مردمند و ايشان آنها را نمي بينند و رابعا رفع استبعاد ميشود از طي ارض از براي وجود شريف امام زمان در وقتيکه در اطراف و اکناف زمين مستغيثين بحضرتش استغاثه نمايند و همگيرا فريادرسي نمايد چنانکه از براي اين امت از قوم موسي زمين طي ميشود و عجب استکه ايشان تصديق دارند طي ارضرا از براي اين امت به دعاء حضرت رسول و تصديق نميکنند او را از براي فرزندش اگر چه فرضا بدعاء خود آن بزرگوار در باره اش باشد جواب سيم آنست که

صفحه : ٤٧

اماميه ميگويند که مقصور نمود و فائده وجوديه امام را بر حفظ حدود و سد ثنور و رتق و فتق ممالک و امن نمودن شوارع و مسالک همانا از عماء قلب و عدم معرفت آن بزرگوار است و چون ما بحمد الله و منته آنسرور را باين نحو شناخته ايم که حضرتش داراي ولايت مطلقه و نائل بمنصب خلافت الهيه و متصرف در ما سوي الله است باذن الله و اجازته لذا وجود تمام ما سوي الله و کذلک جميع لوازم وجوديه آنها رابسته بوجود شريف آن بزرگوار ميدانيم که بوجوده ثبتت الارض و السماء و لولا الحجه لساحت الارض باهلها و فوائد وجوديه آن بزرگوار را نظير نعمت پروردگار ميدانيم که چنانچه نعماء الهيه را بمفاد آيه کريمه و ان تعدوا نعمه الله لا تحصوها نتوان احصاء نمود هم چنين فوائد وجوديه آن بزرگوار را نتوان احصا نمود و لو در حال غيبتش از مردم و ما من باب التذکار در اين مضمار چند فائده وجوديه انولي کردگار را از براي مکابر نابکار بمنصه ابراز و اظهار در مي آوريم فائده اول همانستکه درطي اينکلمات بان اشاره شد که غرض از گردش افلاک و ايجاد خلايق از سمک تا سماک آن نور تابناک باشد و همه بسبب او و براي او حرکت کنند و زندگي نمايند و از طفيل وجود مبارک او بخورند و بياشامند و اگر يکطرفه العين وجود شريفش در زمين نباشد اجزاء وجود خلق از هم متلاشي شود و بسبب او باران ببارد و زمين گياه آرد امام استکه انواع محبت را بخلق و اقسام احسانرا بايشان فرمايد که گاهي دانند و گاهي ندانند بلکه وجود و بقاي او سبب است از براي بقاي شريعت و حفظ قوانين از تعبير وزوال و همين اصلي استکه بان طائفه اماميه ثابتکرده اند وجوب نصب امام و احتياج بوجود او را پس لازم نميايد از تعذر تصرف او در زمان غيبت جنابش در امور جزئيه واحکام شخصيه چندان ضرري با حفظ اصول و قواعد کليه پس امتناع انفاذ از امور جزئيه بجهت عارض خارجي که آنهم از جانب رعيت است که وجوده لطف و تصرفه لطف آخر و عدمه منا مانع نشود از ثبوت اصل ولايت و غائق

نگردد تحقق آنرا باعتبار امور کليه مهمه زيرا که آن مانع نتواند رد کند و تعطيل نمايد آنها را استدراک ارفع من سماک و ازاين بياناتيکه در ضمن اين فائده وجوديه امام و حجت مذکور افتاد توان درک نمود سر آن اخباريرا که در لزوم وجود حجت وارد شده است که اگر باقي نماند در روي زمين مگر دو نفر بايد يکي از آندو حجت باشند و اگر يکي از ايشان بميرد بايد حجت آن باقي مانده باشد زيرا که روي زمين بدون حجت نميباشد آيا نمي بيني که خداوند عالم در اول خلقت بشر اول از بني نوع انسان حجت را خلق فرمود در روي زمين که حضرت آدم باشد و بعد از آن عباد را از او متولد گردانيد و چه بسيار خوب شرح فرموده است صدر المتالهين شيرازي اينحديث شريفرا که از حضرت صادق روايت است و آنحديث اول ازاحاديث وارده و لزوم حجت است از اصول کافي که فرمود لو لم يبق في الارض الا اثنان لکان احدهما الحجه که عين عبارت او اين است قد علمت ان ترتيب سلسله الوجودالصادر من الاول سبحانه انما يکون ابدا من الاشرف الي الاخس و من الاعلي الي الارض و من نظر في احوال الموجودات و نسبه بعضها الي بعض عرف ان الارني و الانقص لا يوجد الا بسبب الاعلي و الا کمل فسببيه ذاتيه و تقدمه طبيعيه و انکان وجود الادني و الانقص يصير مبدء تهياء لماده طبقات الاعلي و الاکمل فالحيوان سبب ذاتي لوجود النطفه متقدم عليها تقدما بالذات و کذا النبات للبذر و اما النطفه فهي سبب معد لوجود الحيوان متقدمه عليه تقدما بالزمان لا بالذات و کذا البذر للنبات و بالجمله فالنوع الاشرف متقدم علي النوع الاخر في سلسله البدايه و انکان بعض اشخاص الاخس متقدما بالزمان علي بعض اشخاص الاشرف کما ذکرنا من مثال النطفه و الحيوان و البذر و الشجر فان قلت هذه القاعده اعني قاعده امکان الاشرف انما تطردفي الابداعيات التي لا يفتقر وجودها الي صلوح قابل و استعداد ماده دون المکونات الزمانيه الواقعه في عالم الحرکات و الاضداد و الاتفاقيات فان کثيرا مما هو الممکن الاشرف لا يوجد لمانع خارجي او فقد استعداد قلنا حکم الانواع و الطبايع الکليه في ذواتها حکم الابداعيات فان افتقار النوع الطبيعي کما الفلک و الانسان و الغرس و غيرها الي استعداد خاص ليس بالذات بل بواسطه ما يلزمه من العوارض و الاحوال الانفعاليه فان قلت فعلي هذا لا يلزم ما کنت بصدده لان الحجه و غير الحجه و الامام و الرعيه جميعا من انواع واحد و افراد النوع الواحد متماثله لا تقدم لاحدها علي الاخري بالذات و لا علاقه ذاتيه لبعضها بالقياس الي البعض قلنا هيهات انما المماثله بين افراد البشر انما هي بحسب الماده البدنيه و الغشا و فالطبيعيه قبل ان يخرج النفوس الساذجه الهيولانيه من القوه الي الفعل بحصول الملکات و الاخلاق الفاضله و الرذيله فيها و اما بحسب النشاه المر و حانيه فهي واقعه تحت انواع کثيره لا تحصي و قوله قل انما انا بشر مثلکم انما هو بالاعتبار الاول دون الثاني فتوع النبي و الامام نوع عال شريف اشرف من سائر الانواع الفلکيه و العنصريه فنسبه نوع الحجه الي سائر البشر في رتبه الوجود کنسبه

الانسان الي سائر الحيوان و النسبه الحيوان الي النبات و النبات الي الجماد و قدعلمت الحال في باب التقدم و التاخر في الوجود بين النوع الشريف و النوع الخسيس کما وصفناه قال تعالي مخاطبا للانسان و خلق لکم ما في الارض جميعا لکوفه اشرف الاکوان الارضيه فصار سببا لوجودها و غايه ذاتيه لخلقها فلو ارتفع الانسان بمن الارض ارتفع سائر الاکوان من الجماد و النبات و الحيوان فکذلک لو ارتفع الحجه عن الارض ارتفع الحجه عن الارض ارتفع الناس کلهم فثبت قوله عليه السلام لو لم يبق في الارض الا اثنان لکان احدهما الحجه پس نتيجه اينعبارات اينست که مخلوقات الهي وجودشان بسته بوجود امام و حجت است و غيبت او مانع از اين فائده عظيمه که في المثل ماوراء عبادان قريه نيست زيرا که غايت و غرض از وجود امام مجرد حصول اهتمام رعيت بر جنابش نيست حتي اگر فرض شود وجود اماميکه مردم اصلا بسوي او رجوع ننمايند هر آينه غرض از وجود او فوت بشود بلکه اغراض ديگر بر وجود امام حي مترتب است که علم آنها نزد حضرت پروردگار عالم است که بايد روي زمين بلا حجت خدا که معصوم باشد نماند و بهمين مطلب تصريح نموده است در شرح حديث پنجم از اينباب که ايضا در اصول کافي است و از حضرت صادق مروي است که فرمود لو لم يکن في الارض الااثنان لکان الامام احدهما چه بعد از نقل روايت فرموده است الشرح معناه مکشوف و مما يجب ان يعلم ان الغايه و الغرض من وجود الامام ليس مجرد حصول الايتمام حتي لو فرض امام لم يرجع اليه احد من الناس لغات الغرض من وجوده و کذا لو کان خاملا مستورا غير ظاهر فانا قد اشرنا ان السبب و العله في کون الارض لا يخلو عن حجه ماذا هو فبذلک يندفع طعن

صفحه : ٤٨

جماعه من المخالفين عن الاماميه بانهم قائلون بوجود امام قائم حي مده مديده من غير ان يعرف احد شخصه و يهتدي بنور تعليمه و ارشاده فما لفائده في وجوده و هذا الطعن غير وارد اصلا فان الغايه الحقيقيه في وجوده شئي اعلي و ارفع من تعلم للناس منه و مع ذلک يلزم وجوده کونه بحيث يکون هدي للناس ان اهتدوا به و اما عدم اهتدائهم بنوره و استضائتهم بضوئه فليس من جهته بل من جهه الناس للاحتجابهم عن الحق بالظلمه الغاشيه بينهم و غلته الهوي و الشهوات علي نفوسهم الي ان يفتح الله من رحمه من عنده و يهب ريح عاصفه يکشف عنهم حجاب الظلمه و الهوي فيهتدوا بنور الهدي و حجه البيضاء انشاء الله فائده دويم از فوائد وجود امام مع قطع النظر عن غيبته و حضوره اينست که اماميه ميگويند که جميع نعم الهيه که عايد بر بندگان خدا ميشود ببرکت وجود مطهر او است و دفع بليات بسبب نور وجود او است و حال او مانند حال جدش سيد المرسلين استکه چنانچه همه اقسام خير و برکت و نعمت از آن جناب در زمان خودش بخلايق ميرسيد و انواع از بلاها بر عذابهاي گوناگون که با عمال قبيحه و کردارهاي

زشت خود که بارتکاب عشر عشيران امم سابقه بمسخ و خسف و غرق و حرق فاني و تمام ميشدند از ايشان بسبب آنوجود مبارک دفع ميشد که و ما کان الله ليعذبهم و انت فيهم عادت خداوندي نبوده که ايشانرا عذابکند و حال آنکه چون توئي در ميان ايشان هستي هم چنين است وجود مبارک امام عصر عجل الله فرجه چه در مکاتبه اسحق بن يعقوب وارد شده که گفت سئوالکردم از محمد بن عثمان عمروي که از وکلاي ناحيه مقدسه بود که مکتوبيرا که در آن سئوالکرده بودم از مسائليکه بر من مشگلشده بود بقائم رسانيده جواب بگيرد پس توقيع رفيع بخط شريف مولانا صاحب الزمان بيرون آمد که در آن جوابهاي مسائل من بود تا آنکه در آن بود که و بدرستيکه من امانم ازبراي اهل زمين چنانکه ستاره ها امان است از براي اهل آسمان پس وجود مقدسش مثل وجود مبارک جدش امان از براي اهل زمين است که با وجود مقدس او خداوند اهل زمين را هلاک ننمايد و چگونه چنين نباشد و حال آنکه خداوند بر اهل هر ناحيه و مقعيکه عذاب نازل فرموده پيغمبر خود را از ميان آنقوم بيرون برده مثل حضرت لوط و امثال آن بزرگوار بلکه سيرت عقلاء بر اين جاريشده که خراب کردن شهريرا بسبب وجود يکنفر که شايسته عقوبت نيست موقوف ميدارند بلکه قبيله و بلديرا که شايسته احسان نيستنداز براي خاطر يکنفر شايسته که در ميان ايشان است مورد عطوف و احسان مينمايند و چگونه چنين نباشد که وجود حضرتش باعث دفع عذاب و بليه از براي اهل زمين باشد و حال آنکه وجود يکي از شيعيان و مواليان اجدادش باعث رفع عذاب و بليه از اهلبيتي گرديده چنانچه در رجال کبير از ذکريا بن آدم روايت نموده که از روات و اصحاب حضرت امام رضا عليه السلام است که گفت خدمت حضرت رضا عرض کردم که من اراده دارم از ميان اهلبيت خود بيرون روم زيرا که در ميان آنها بسياري از سفهاء پيدا شده است آن جناب فرمود که چنين کار را منما زيرا که اهلبيت تو دفع ميشود از ايشان بواسطه تو يعني بليات و مکاره چنانکه دفع ميشود از اهل بغداد بواسطه حضرت ابي الحسن موسي بن جعفر عليهما السلام و در ترتب اينفائده بر وجود شريف امام فرقي ميان حضور و غياب آن نيست کما هو الواضح کلام حقاني عن الصدوق الثاني در رساله شيخ جليل دوريستي که در مناظرات شيخ جليل صدوق الطائفه رضوان الله عليه با مخالفين است در مجلس امير رکن الدوله بويهي آورده که امير مزبور شيخنا المسطور فرمود که خبر ده مرا از امام شما صاحب الزمان که در چه وقت ظهور ميکند صدوق فرمود که خدا صاحب الزمانرا بجهت امريکه اراده داشته غائب کرده است پس وقت ظهور آنرا جز خدا کسي نميداند و پيغمبر فرمود که مثل قائم از فرزندان من مثل قيامت است و خدايتعالي در امر قيامت فرمنده قل علمها عند ربي امير گفت که چگونه روا استکه آن جناب باين عمر طولاني تعيش نمايد صدوق فرمود اينچه جاي تعجب است مگر عمرمعمر بن بسمع شريف نرسيده است امير گفت بلي و ليکن آنها

صحيح نيستند صدوق فرمود که خبر خدايتعالي صحيح استکه فرموده نوح مبعوث شد بدو هزار سال مگر پنجاه سال امير فرمود که اين صحيح است و ليکن زمان اينقدر عمر را متحمل نميشود صدوق فرمود خدا که زمانرا متحمل کند زمان اينرا متحمل ميشود و پيغمبر فرمود هر چه در امم سابقه واقع شده در امت من نيز واقع ميشود و چون زمان متحمل اينقدر عمر هست پس بايد که چنين عمر در اشهر اشخاص آدميان واقع شود و آن حضرت صاحب الزمان است و اين سنت در آن جناب جريان يافته است امير گفت که با وجود غيبت چه مصلحت در وجود آن حضرت است صدوق فرمود که وجودش براي بقاء آسمان و زمين ميباشد و الا آسمان و زمين فاني ميشوند و آسمان قطره نازل نميکند و زمين برکت خود را بيرون نميدهد کماقال الله تعالي و ما کان الله ليعذبهم و انت فيهم پس چون بوجود پيغمبر مردم را عذاب نکرد همچنين عذاب نميکند بوجود امام چه او بجاي پيغمبر است جز اينکه باو وحي نميرسد و رواه ما و سنيان روايتکرده اند که پيغمبر فرموده که ستارگان امانندبراي اهل آسمانها چون ستاره ها نباشند باهل آسمان ميرسد آنچه را که مکروه دارند هم چنين اهل بيت من امانند براي اهل زمين چون ايشان نباشند به اهل زمين ميرسد آنچه را که مکروه دارند و ايضا پيغمبر فرمود که اگر زمين باقي ماند بدون حجت هر آينه اهل خود را فرو ميبرد يا موج ميزند باهلش هم چنانکه دريا موج ميزند باهل خود چون در بعضي از روايات دارد لساخت الارض باهلها و در بعضي دارد لماجت الارض باهلها کما يموج البحر باهله پس امير گفت که چه نيکو است اين سخن و بحضار گفت که اين سخن حق است و غير اين فرقه باطل باشد و در حضور اهل مجلس از شيخ بزرگوار التماس نمود که بسيار در نزد امير آمد و شد نمايد رحمه الله علي هذا العالم الجليل و الامير النبيل فائده سيم از فوائد وجوديه امام آنست که اگر مخالفين اباءنموده و بگويند که کلا و لابد بايد امام راتق و فاتق در امور رعيت باشد ميگوئيم حضرتش با وصف اينکه از انظار رعيه غائبست راتق و فاتق در امور آنها هست و بيان اين مبتني بر نقل خبر شريفي استکه در سابق هم گذشت و آن اينست که در غيبت شيخ طوسي باسنادش از ابي بصير از حضرت باقر روايت نموده که فرمود لابد است صاحب الامر از اينکه بايد غيبت و گوشه نشيني نمايد و ناچار است از گوشه گيري و قوت يافتن يعني قوت او در گوشه گيري و ضعف در معاشرت با خلق باشد و در سي نفر وحشتي نيست و چه خوب منزل است مدينه منوره پس از اين خبر شريف مستفاد ميشود که هميشه سي نفر با آن حضرت ميباشند و بعد از اينکه اينمعلوم شد ميگوئيم که علامه مجلسي ره در بحار اين سي نفر را برجال الغيب تعبير فرموده که در ايام غيبت با آن حضرت هستند و سياسات بلاد و ترتيب امور عباد بامر آن بزرگوار بکف با کيافت ايشان است پس انتفاع خود ايشان بوجود

صفحه : ٤٩

آن حضرت و انتفاع ساير مردم بوجود اين سي نفر از فوائد وجوديه آن بزرگوار است اگر چه غائب از انظار و غير مشاهد بابصار است در بلاد و امصار فائده چهارم از فوائد وجوديه امام عصر در زمان غيبت اين استکه نواميس شرعيه و احکام نبويه را حفظ نمايد و آنها را دارائي کند و اماناتيکه يدا بيد باو رسيده از تمامت انبياء و مرسلين و حجج رب العالمين آنها را از ضياع و تلف مصون و محروس بدارد و خود آن جناب بنفس نفيس خود عمل باحکام دينيه بنمايد من الجزئي و الکلي تا آنکه تعطيل در آن احکام و عمل بانها لازم نيايد و از آنجائيکه جنابش مورد امانات حجج سابقين از انبياء و مرسلين است لذا در وقت ظهور کما هو الماثور ميفرمايد من يريد ان ينظر الي آدم و شيث فها انا ذاک آدم و شيث الخ و از اينجا است که معجزات تمام انبياء هم از حضرتش صادر ميشود چنانچه در اخبار گزارشات زمان ظهور وارد است فائده پنجم از فوائد وجوديه آنجان جهان و امام عالميان در زمان غيبت آن بزرگوار اينست که ابقاء الحق في الخلق محفوظ ماند چه ممکن استکه تمام خلق غير از امام برخلاف حق باشند پس در آنوقت قائده وجوب ابقاء الحق في الخلق که قاعده لطف اقتضاء آنرا نموده منحزم ميشود و تمام خلايق بر باطل ميمانند و اين منافي با لطف است که خلقي باشند و حق در ميان ايشان ابدا وجود نداشته باشد و فوائد ديگري از براي وجود شريفش ميباشد که در جوب از شبهه آتيه خواهند بيان گرديد با حسن تقرير و اوجز تحرير.

صبيحه ٢٠

بدانکه شبهه نوزدهم مخالفين در ساحت امامت حضرت ولي عصر و ناموس دهر عجل الله فرجه الشريف اينست که اماميکه غائب باشد بطوريکه نتوان بخدمت او رسيد و بوجود او منتفع گرديد پس چه فرق است ميان وجود و عدم او و چرا که جايزنباشد اينکه خدا او را بميراند يا آنکه معدوم گرداند تا آنزمان که دانست که رعيت از او تمکين مي نمايند و تسليم امر او ميکنند پس او را زنده کند يا موجود گرداندچنانکه شما اماميه تجويز نموده ايد که خدا از براي او غيبت را مباحکرده تا آنزمان که رعيت او را تمکين کنند پس او را ظاهر فرمايد و جواب از اين شبهه اولا آنست که علاوه بر آنچه که در جواب از شبهه سابقه ذکر شد ميگوئيم که در سابق مذکورافتاد که از وقت تولد آنسرور تا اوان غيبت کبري قريب بسيصد نفر بلکه متجاوز آن حضرت را ديده و از او انتفاع برده اند و هم چنين اين سي نفر که از آنها تعبير برجال الغيب شده از مشاهدين و منتفعين از آنوجود مبارکند بعلاوه آنکه بسياري از خاصه بلکه از عامه نيز بخدمت آن حضرت رسيده و بفوز شرفيابيش فايز شده اند و از اومنتفع گرديده اند اگر چه او را نشناخته اند و بعد از

مفارقت از قرائن دانسته اندکه آن جناب بوده بلکه بسياري در غيبت صغري در وقت ملاقات دانسته اند و شناخته اندکه آن حضرت است بلکه در زمان غيبت کبري هم چنانکه بر مراجعين بقصص و حکايات آنها اين امر غير سيتر است و بالجمله کسانيکه شرفياب خدمت آن بزرگوار شده و از وجود مقدسش منتفع گرديده اند زياده از هزار نفر ميباشند پس اينکه در شبهه گفته شده باينکه اماميکه غائب باشد بطوريکه نتوان باو رسيد و بوجود او منتفع گرديد الخ کلامي است بي بنياد و ناشي از تعصب و عناد و ثانيا اينکه گفتند پس فرق ميان وجودو عدم او چيست الخ جوابش اينست که فرق ما بين آنها بسيار و مايز ميانه آنها بيشمار است اول اينست که چون مدرک حجيت اجماع نزد طائفه اماميه کثر هم الله کشف اتفاق امت است از دخول قول امام يا رضاي آن حضرت بفتواي کذائيه مثلا و اين هر دوفرع وجود آن حضرت و حيوه او است پس فائده وجودش اگر چه غائب باشد استکشاف اجمال قول او است از فتواي علماء شيعه چنانکه فائده وجودش در اينخصوص در وقتيکه ظاهر باشد استکشاف تفصيلي راي او باشد از قول او پس چنانکه با ظهور و حضور استعلام حکم از قول او ميشود هم چنين در غيبت استعلام حکم از اتفاق شيعيان او ميشود و استعلام احکام از جمله عمد فوائد بعث نبي و نصب امام است بلکه جمعي از اصحاب را چنين اعتقاد استکه فتواي جماعه هم با عدم ظهور مخالف کاشف از راي امام است زيرا که اگر آن فتوي موافق راي امام نباشد واجب است از باب قاعده لطف که القاء خلافکند در ميان ايشان تا آنکه اخذ بانقول نشود پس با عدم وجود امام در هر عصري اينفوائد فوت شوند و نباشند بخلاف وقتيکه حي و موجود باشد اگر چه در پس پرده غيبت واقع شده باشد چه اينفوائد بر وجود مسعودش مترتب است کما هو الواضح دويم اينست که با فرض وجود امام اگر چه غائب باشد انتظار ظهور و خروج در هر روز و هر ساعت و هر آن متصور باشد بخلاف عدم وجودش چه يافت شدن شخص کامل در ساعت واحده برفرض موت و عدمش تا آنوقتيکه خداوند اظهار آنرا صلاح داند خلاف عادت باشد و عادت باشد و عاقل انتظار آن نبرد و در انتظار هر يوم و ساعت از براي فرج اج جزيل و ثواب جميل باشد از براي منتظر و اين يکي از مميزات بين حيوه و غيبت آنسرور و بين موت يا عدم او است و يکي از فوائد عظيمه است که بر وجودش مترتب است اگر چه در پس پرده غيبت است زيرا که مئمنين انتظار فرج آن بزرگوار را ميبرند و باينعمل خود اجرعظيم را واجد ميگردند چنانچه در روايت نبوي آنرا افضل اعمال خود شمرده و در سجادي منتظر فرج را بمنزله کسيکه در پيش روي رسولخدا با شمشير جهاد کند دانسته ودر صادقي آنرا بمنزله کسيکه با قائم باشد و در خيمه آن بزرگوار اقامت نموده باشد فرموده و اخبار ثواب انتظار فرج در کتب غيبت ذکر شده است و ما انشاء الله در بساط پنجم از اينکتاب عبقريه از براي ذکر آنها خواهيم ترتيب داد سيم اينست که از جمله فوائد وجوديه امام اگر چه غائب باشد

دعا و استغفار و فريادرسي از شيعيان است در هنگام اضطرار و اينفائده در وقتي کما ينبغي بر وجودش مترتب باشد که حي و موجود اگر چه غائب باشد نه در وقت موت و يا عدمش کما لا يخفي چهارم اينست که شيخ طبرسي در بعض کتب خود فرموده و آن اينست که فرق ميان وجود امام در حالتيکه غائب باشد از اعداء خود بجهت تقيه و در اثناي آنغيبت منتظر آن باشد که مردم تمکين از او نمايند تا ظاهر شود و تصرف در امور نمايد و ميان عدم آن بزرگوار واضح است و آن اين است که در اول حجت در فوات منافع و مصالح بندگان مر خدا را لازم باشد و در ثاني مر بشر را زيرا که امام در وقتيکه بترسد بر نفس خود و از مردم غائبگردد آنمنافع و مصالحيکه از مردم فوتشود بواسطه غيبت آنسرور عله و سبب آنفوت فعل خود مردم باشد که امام را تخويفکرده و تمکين ننموده تا آنکه غائب گرديد و خود ايشان در اينعمل مواخذ و ملوم و مذموم باشند و بر خداوند در اينصورت اعتراض و

صفحه : ٥٠

حجتي وارد نيايد بلکه حجت الهي و اعتراض رباني بر آنها وارد است که من امام فرستادم از براي شما پس چرا او را تمکين ننموديد بخلاف آنکه خدا معدوم کند امام را يا آنکه بميراند او را و العياذ بالله چه در اينصورت حجت و اعتراض در فوات منافع و مصالح بر خداوند متعال لازم آيد هر گاه که بندگان اظهار تمکين از آن بزرگوار را بنمايند زيرا که فوات آنمصالح و منافع در اينهنگام از جانب خدا است و مسبب از فعل او است که ميرانيدن امام و يا معدوم ساختن او باشد پس بر بندگان ذم و لوم و توبيخي وارد نيايد ايراد مثال لتوضيح المتعال بدانکه اگر نيک تامل نمائي خواهي يافت که حال بعث نبي و نصب ولي و فوائد وجوديه آن دلائل است از براي شخصي کافر جاحد بالله که مسامحه مينمايد در نظر کردن بان دلائل و در آنها تامل نمينمايد تا تحصيل معرفه الله نمايد پس بايد بمزاق مخالفين گفته شود که چه فائده دارد نصب دلائل از براي کافريکه ترک تحصيل معرفه الله را مينمايد چه آنکه غرض ازنصب و جعل آن دلائل اين استکه مکلفين تحصيل معرفه الله نمايند و بعد از اينکه نظر ننمايند در آندلائل و مسامحه کنند در آن هر آينه لازم خواهد آمد لغويت نصب آنها و انتفاء فوائد وجوديه آنها و چنانچه جواب از اين اشکال باين نحو گفته شود که اعظم فوائد متصوره در عالم امکان حصول معرفه الله است از براي عباد و تحقق آن مبتني بر جعل و نصب دلائل معرفت است در جميع آنات تا آنکه حجت بر بندگان تمام شود و صحيح باشد عقاب ايشان در صورت تسامح و تقاعد از تحصيل معرفه الله و منقطع شود لسان معذرت ايشان در همه آنات وجود ايشان و نگويند که در فلان وقت عازم تحصيل معرفه الله شديم و لکن دلائل آن موجود نبود و يا معدوم شده بود بعد از وجود آن و ما قادر بر تحصيل نشديم پس آنچه بر خدا لازم است همان جعل و نصب دلائل و قدرت دادن بر عباد است بادراک آنها و عدم حصول در خارج

بجهت تقصير عباد و مسامحه ايشان است هم چنين در محل کلام جواب گفته ميشود که اعظم فوائد متصوره در عالم امکان همان اطاعت و انقياد حق سبحانه و تعالي است در جميع تکاليف شرعيه از اصوليه اعتقاديه و فروعيه شرعيه که تحقق آن منوط بوجود نبي يا وصي نبي است در جميع آنات وجود مکلفين تا آنکه حجت الهي تمام شود بر عباد و صحيح باشد عقاب ايشان بر فرض تسامح و تقاعد و منقطع شود لسان معذرت ايشان که نگويند در فلان زمان معين تمام تمکين و اطاعت و انقياد ولي امر و حجت تو را مينموديم و موانع حضور و مشاهده جمال نوراني او را از بين برداشتيم و لکن او هيچ بعرصه وجود نيامده و يا بعد از وجود قطع حياتش شده بود و ما قادر بر اطاعت و انقياد اوامر ونواهي تو نشديم بخلاف آنکه اگر حجت و ولي امر زنده و در حيات باشد و مستور از انظار گردد و موانع وجوديه مکلفين مانع از ظهور او باشد چه در چنين وقتي اگر مکلفين صادق در نيت خود باشند و انابه کليه از براي ايشان حاصل شود و موانع وجوديه خود را بالمره برطرف نمايند در هر آني از آنات وجود خودشان هر آينه بر خدا لازم استکه منقطع نمايد لسان معذرت ايشانرا باينکه ظاهر نمايد ولي امر خود را تا اقامه نمايد باوامر و نواهي او و تعطيل ننمايد حدود الهيه و نواميس شرعيه را و هر وقت که مکلفين باين قسم در مقام اطاعت و انقياد برآمدند بر سبيل حقيقت وممتحن شدند بامتحانات الهيه در صدق دعواي خود و يا جمع کثيري از ايشان که بوجود آنها منتظم ميشود نصرت ولي امر خدا در اينمقام درآمدند خداوند نيز ولي و حجت خودرا ظاهر خواهد نمود و آنحجت الهيه هم تقاعد نخواهد فرمود و لکن چون در همه آنات وجود مکلفين ممکن استکه چنين معذرتيرا ظاهر سازند پس بر خداوند هم لازم است که باقي بدارد وجود حجت و ولي خود را در همه ازمنه مفروضه که آنچه عقلاء احتمال عذر در او تطرق مييابد راه او را مسدود کند و اتمام حجت را علي سبيل الاطلاق و الکليه بر بندگان خود بفرمايد هذا فليتامل في هذا البرهان فانه من المتانه بمکان و در بعضي از کلمات سيد مرتضي و شيخ طوسي رحمهما الله في الجمله اشاره باين برهان شده است تذنيب قدسي في عباره الشيخ الطبرسي و عباره شيخ طبرسي که ما در اينمقام ترجمه آنرا ذکر نموديم بنابر آنچه سيد جليل معاصر صاحب کتاب کفايه الموحدين نقل فرموده اين است ان الفرق بين وجوده عليه السلام غائبا عن اعدائه للتقيه و هو في اثناء تلک الغيبه منتظر ان يمکوه فيظهر و يتصرف و بين عدمه واضح ان الحجه هناک فيما فات من مصالح العباد لازمه لله تعالي و هيهنا الحجه لازمه للبشر لانه اذا خيف و تغيب شخصه عنهم کان ما يفوتهم من المصلحه عقيب فعل ما انوا هم السبب فيه منسوبا اليهم و يلزمهم الطعن في ذلک و هم الماخوذون الملامون عليه و اذا اعدمه الله تعالي عليه الصلوه و السلم کان ما يفوت به لعباد من مصالحهم و يخرمونه من لطفهم و انتفاعهم به منسوبا الي الله تعالي شانه لا حجه فيه علي العباد و لا لوم بذمهم انتهي

عبارته پنجم اينست که سيد مرتضي فرموده که شيعيان چون تجويز کنند و احتمال دهند که امام ايشان در مکاني باشد که ايشانرا به بيند و بشناسد و ايشان او را نه بينند يا بر فرض ديدن او را نشناسد چنانکه يکي از دو معناي غيبت اين است بنابر آنچه بعضي از محققين فرموده که غيبت انسان از انظار بر دو وجه متصور است يکي آنکه شخص او ديده نشود مانند ملک و جن و ديگري آنکه او شناخته نشود اگر چه ديده شود و وجه اول اگر چه در باره آن بزرگوار ممکن است بلکه در بعض حالات و مقامات واقع لکن وجه دويم در غالب حالات آن حضرت نيز مانعي ندارد بلکه ظاهر جمله وافره از اخبار غيبت آن بزرگوار باينوجه است چنانکه در بحار از سدير صيرفي از حضرت صادق روايت نموده که فرمود برادران يوسف با آنکه عقلاء و اسباط و اولاد انبياء بودند بر يوسف وارد شدند و با او مکالمه و مراوده و معامله کردند و او را نشناختند تا آنکه خود را شناسانيد آنوقت او را شناختند پس چرا انکار ميکنند اين امت که خدا اراده کند در وقتيکه حجت خود را از ايشان مستور کند که بوده باشند مثل برادران يوسف که او را ديدند و نشناختند و يوسف سلطان مصر بود و ميان او و پدرش هيجده منزل مسافت بود و اگر خدا ميخواست که مکان او را بنماياند ميتوانست پس اين امت چرا انکار ميکنند که خدا با حجت خود آن کند که با يوسف کرد باينکه بوده باشد امام مظلوم شما که حق او را غصب کنند و در ميان مردم تردد کند و در بازارهاي ايشان راه رود و بر فرشهاي ايشان پا گذارد و او را نشناسند تا آنوقتکه خدا اذن دهد که خود را بشناساند چنانکه يوسف را اذن داد و دربعضي از اخبار استکه احدي از شيعيان آن حضرت نباشد مگر آنکه او را ديده و لکن نشناخته است و يا آنکه به بينند و نشناسند و بالجمله

صفحه : ٥١

سيد ميفرمايد که شيعيان چون احتمال دهند که امام در مکاني باشد که ايشانرا به بيند و بشناسد و ايشان او را نه بينند يا نشناسند اين با اثرتر باشد در ترک معاصي از آنکه چنين نباشد به آنکه او موجود نباشد و يا آنکه موجود باشد و غائب نباشد بلکه ظاهر باشد در ناحيه و؟؟؟؟؟ که غير از ناحيه مکلفين باشد اگر چه مطلع باشد بر اعمال ايشان باطلاع علمي نه بر وجه مشاهده زيرا که عادت جاريشده بر قوت اطلاع حسي و شهودي و تاثير آن و مرتدع شدن از فعليکه بر آن ناظر باشد يکي از افراد انساني در صورتيکه آنفعل از شنايع و قبايح باشد و چنين قوت تاثير در ارتداع نسبت بعالم بان فعل که غائب از نظر و غير مشهود ببصر باشد نيست زيرا که اطلاع خداوند بر عباد و افعال ايشان موجود است در جميع آنات و مع ذلک آنچنانکه بايست و شايست است از کردن عمل بد مرتدع نميشود و همچنين اطلاع حضرت رسول و ائمه طاهرينهم بمفاد آيه کريمه و قل اعملوا فسيري الله عملکم و رسوله و المومنون موجود است چه تفسير شده است مومنين در آيه مبارکه بائمه عليهم السلام چه غير آن بزرگواران از مومنين ديگر عالم

بعمل کسي که غائب از نظرشان باشد نيستند و اطلاع آن بزرگواران بسبب اينست که در روايت وارد شده که ملائکه نويسندگان اعمال و اقوال عباد که ايشانرا رقيب و عتيد گويند چون اعمال روز بنده مکلف را بنويسند و در آخر روز در وقت اراده عروج بعالم ملکوت قبل از عروج صحايف اعمال را بنزد حضرت امام عصر برند و بر جنابش آنها را عرضه نمايند و پس از آن آنها را بالا برند و امام هم چون آنها را به بيند و بر بدي افعال شيعيان خودش اطلاع يابد آنها را اصلاح فرمايد اگر قابل اصلاح باشند يا باستغفار و يا بشفاعت در نزد حضرت پروردگار و يا بتفويض فرمودن باريتعالي امر آنها را بسوي آن بزرگوار و از اينجهت بود که ائمه عليهم السلام بشيعيان خود ميفرمودند که عمليکه قابل اصلاح باشد بجاي آورند و اين نظير کتاب مخلوط استکه بعضي از آنها قابل اصلاح هست و بعضي از اغلاطش بهيچ وجه قابل اصلاح نيست.

صبيحه ٢١

بدانکه جامع تر کلامي که در بيان فوائد وجوديه حضرت ولي عصر صادر شده همانکلامي است که خود آنسرور به يد با ايد و بقلم مشکين خود در توقيع شريف که بدست محمد بن عثمان صادر شده نگاشته است چه در آن توقيع شريف استکه اما وجه انتفاع مردم بمن مانند انتفاع خلق است بافتاب در وقتيکه ابر او را فرو گيرد و از نظرها غائبگرداند و وجه جامعيت آن اينست که در اينجا اشاره بفائده معينه نفرموده تا آنکه هر فائده که در نظر آيد و يا در تصور گنجد احتمالش برده شود و يذهب الذهن الي کل مذهب و اين منافات با فوائد مذکوره سابقه بر اين صبيحه ندارد زيرا که هر يک از آنها يا تمامت آنها از محتملات اينکلام معجز نظام است و اين نظير آنست که در لسان اهل علم جاريشده که حذف متعلق افاده ميکند عموم را فتبصر و بر طبق مضمون فرمايش اين بزرگوار اخبار ديگري از جدش رسول مختار و از اباء اخيارش وارد شده از جمله شيخ صدوق در کمال الدين از جابر از رسولخدا روايت نموده که آن جناب فرمودند اسامي يک يک از ائمه عليهم السلام تا آنکه فرمود پس سمي من حجه الله في ارضه و بقيته في عباده و هم کنيه من پسر حسن بن علي ابن کسي استکه فتح ميکند خداي تعالي بر دست او مشارق زمين و مغارب آنرا اين کسي استکه غيبت ميکند از شيعه و اولياي خود غيبتي که باقي نميماند در قول بامامت او مگر کسيکه امتحان کرده خداوند دل او را از براي ايمان پس جابر گفت يا رسول الله آيا منتفع ميشوند شيعه بوجود شريفش در غيبت او فرمود آري قسم بانکه مرا به پيغمبري مبعوثکرده که ايشان هر آينه منتفع ميشوند باو و استضائه ميکنند بنور ولايت او در غيبت او مثل انتفاع مردم بافتاب هر چند بپوشانداو را ابر الخ و در روايت صادقي استکه سليمان گفت من بحضرت صادق عرض کردم که چگونه مردم منتفع ميشوند بحجت غائب مستور فرمود چنانچه منتفع ميشوند

بافتاب در وقتيکه ابر آنرا ستر نمايد بدانکه علامه مجلسي ره در بحار هشت وجه از براي تشبيه غيبت حضرت ولي عصر را بافتاب در تحت سحاب بيان فرموده و چون استادنا المحدث النوري نور الله مرقده الشريف آنها را در کتاب مستطاب نجم ثاقب به ابلغ بيان ترجمه فرموده است لذا بنقل عبارات آنمرحوم در اين مضمار اکتفاء و اقتصار ميرود در کتاب مزبور بعد از نقل اينروايات ميفرمايد خفي نماند که از براي آفتاب علو و ارتفاع و انفراد و نور و شعاعي استکه مردم بان اهتدا مهيايند در امور دنياي خود و تاثير و ترتيبي است در عناصر و مرکبات و قهر و غلبه ايست بر ساير کواکب نيره بلکه جماعتي نور تمام کواکب را از آفتاب دانسته و براي آن برهان اقامه نموده اندو اتم و اکمل تمامي اينصفات و خصائص و بزيادتي تربيت عقول و ارواح و نفوس و دين و ايمان و صفات حسنه و سبب بودن از براي حيات جاوداني و رسيدن بمقام انساني در وجود امام عصر عليه السلام است و در وجه تشبيه آنوجود مقدس به آفتاب زيرا بربر چند وجه گفته اند اول آنکه نور وجود و علم و هدايتو ساير فيوضات و کمالات و خيرات ببرکت آن جناب بخلق ميرسد و ببرکت و شفاعت و توسل بانجناب حقايق و معارف برمواليان آن جناب ظاهر ميشود و بلاها و فتنه ها از ايشان رفع ميشود چنانچه در هر عصر حجتي چنين بوده و خدايتعالي ميفرمايد و ما کان الله ليعذبهم و انت فيهم رسم خداوندي چنين نيست که خلق را عذابکند و آنکه چون تو رحمه للعالميني در ميان ايشان باشي و بتواتر از آن جناب رسيده که فرمود اهل بيت من امان اهل زمينند چنانکه ستاره گاه امان اهل آسمانند و هر که ديده دلش اندکي بنور ايمان منور شده ميداند که هر گاه ابواب فرج بر کسي مسدود گردد و چاره کار خود را نداند يا مطلب دقيقي و مسئله غامضه بر او مشتبه گردد چون متوسل شود بانجناب باندازه توسل البته ابواب رحمت و هدايت برويش مفتوحگردد دويم آنکه چنانچه آفتاب که به اين محجوبشد با وجود انقطاع خلق بضوء او در هر آن منتظر رفع سحاب و کشف حجاب هستند و هم چنين مخلصين و مومنين موقنين پيوسته در ايام غيبت منتظر فرج هستند و مايوس نيستند و بان انتظار ثواب عظيم ميبرند سيم آنکه منکر وجود آن حضرت با وجود سطوع انوار لعامت و ظهور آثار ولايت مانند منکر وجود آفتاب است هر گاه محجوب شد بسحاب چهارم آنکه چنانچه محجوب بودن آفتاب بسحاب گاه هست که از براي عباد اصلح و انفع است غيبت آن حضرت نيز براي شيعيان با وجود انتفاع به آثار او شايد اصلح و انفع باشد از براي بسياري از ظهور آن جناب پس روايت طولاني عمار ساباطين نقل فرموده که دلالت بر فضيلت انتظار فرج و مضاعف بودن ثواب اعمال در زمان غيبت دارد تا آنکه ميفرمايد و شيخ طبرسي در احتجاج

صفحه : ٥٢

روايتکرده از ابو خالد کابلي که گفت حضرت امام زين العابدين فرمود که طولاني ميشود غيبت بولي دوازدهمي خداوند از اوصياي رسولخدا و امامان بعد از او اي ابو خالد بدرستيکه اهل زمان غيبت او و اعتقاد داندگان بامامت او و انتظار برندگان ظهور آن حضرت افضل اهل زمانند زيرا که خداوند عطا کرده بايشان از عقل و فهم و معرفت آنمقدار که غيبت نزد ايشان بمنزله مشاهده گرديده و حقتعالي ايشانرا گردانيده بمنزله آنکسانيکه در پيش روي رسولخدا بشمشير جهاد ميکردند ايشانند دوستان ما از روي اخلاص و خوانندگان بسوي دين خدا در پنهان و آشکارا پس فرمود که انتظار فرج از اعظم فرج است و بر اينمضمون اخبار بسيار است که مدح فرمودند کسانيرا که در ظلمات غيبت گرفتار و دين خود را نگاه ميدارند و ايشانند مقصود از آيه شريفه يومنون بالغيب و حضرت رسول ايشانرا برادران خود خوانده و اجرهاي بسياراز براي تحمل زحمات و مشقت ايشان در حفظ و حراست دين خود وعده داده اند پنجم از وجه تشبيه آنکه چنانکه نظر بقرص آفتاب اکثر ديده ها را ممکن نيست و بسا باشد که باعث کوري چشم نظر کننده يا خيره و تار شدن آن شود هم چنين ديدن شمس جمال بيمثال آن جنابهم بسا باشد که باعث کوري بصيرت ايشان گردد چنانچه بسياري از مردم پيش از بعثت انبياء عليهم السلام ايمان بايشان مياوردند و بعد از بعثت بسبب بعضي از اغراض فاسده چون کاستن از جاه و اعتبار و دست برداشتن از رياست ظاهريه که داشتندانکار ميکردند مانند بسياري از يهود مدينه و دور نيست که بسياري از دنيا پرستان شيعيان چنين باشند بلکه از بعضي از علماء نقلکرده اند که تمني ميکرد موت پيش از ظهور را از خوف امتحان و اختيار در آنزمان و افتادن در دام شيطان نعوذ بالله تاييد فيه تسديد اين ناچيز گويد که تاييد مينمايد بيانات مرقومه در اين وجه مشابهت را چيزيکه آنرا عالم جليل و حبر نبيل المولي علي القزويني رحمه الله عليه در جلد دويم از کتاب معدن الاسرار نقل فرموده چه در آنکتاب بعد از اينکه يکي از اسرار اختفاء ليله القدر را رحمت دانسته و فرموده که اگر معلوم ميبود شايد اغلب اشخاصرا قوه مراعات آداب وي در غايت تعظيم او ميسر نميشد و اين نوع بود از اهانت و استخفاف و همينکه مخفي شده بهانه از براي مردم بهم ميرسد که مراعات محتملات عبسراست چنين مرقوم داشته که پس اخفاي شعاري از شعائر الله نيز گاهي لطف ميباشد هم چنانکه در کتاب خرائج در باب اخفاي صاحب الزمان حديي نقلکرده که بسيار نگوئيدکه چرا آن حضرت ظهور نميکند که شما طاقت سلوک با او را نداريد زيرا که لباس او درشت و طعام وي نان جو است و حکايه شده از آقا باقر بهبهاني ره که در اول ورود بکربلايمعلي روزي در موعظه گفتم که از الطاف الهيه غيبت صاحب الزمان است زيرا که ما را قوه اطاعت وي نيست پس اهل مجلس بيکديگر نگاهکردند و شروع کردند به نجوي گفتن که اينمرد راضي نيست که آن

حضرت ظهور کند که مبادا رياست از وي زائل شود و بحدي زمزمه در ميان ايشان شد که من خائف شده با سرعت از منبر فرود آمده بخانه رفتم و در را بر روي مردمان بستم و بعد از ساعتي کسي دق الباب نمود بعقب در آمدم و گفتم کيستي گفت فلانم که سجاده تو را بمسجد ميبردم پس در را گشودم و او سجاده را از همانجا به صحن خانه انداخت و گفت ايمرتد بردار سجاده خود را که در اينمدت بعبث بر تو اقتدا ميکرديم و عبادت خود را باطل ساختيم پس من سجاده را برداشتم و آنمرد رفت و من از خوف در را محکم بسته بخانه شدم تا شب شد و چون پاسي از شب گذشت دق الباب کردند با خوف تمام بعقب در رفتم و گفتم کيست ديدم که همان سجاده بردار است که با عجز تمام و الحاح مالا کلام عذر ميخواهد و قسمهاي مغلظه بمن ميدهد که در را بگشايم و من از خوف نميگشودم تا آنقدر قسم ياد کرد و الحاح نمود که يقين بصدق وي کرده در را گشودم که ناگاه بر سر پلهاي من افتاد و شروع کرد ببوسيدن و عذر خواستن من گفتم ايمرد آنچه بود و اين چيست گفت مرا ملامت مکن که چون از نزد تو رفتم و نماز شام و عشا را کرده خوابيدم در عالم واقعه ديدم که صاحب الزمان عليه السلام ظهور کرده پس من با شتاب تمام بخدمتش رفتم فرمود ايفلان اين عباي تو از فلان است و تو ندانسته از ديگري خريده بصاحبش رد کن رد کردم پس فرمود که اين قباي تو از فلان است و هم چنين تا جميع البسه مرا بمردم داد پس شروع در خانه و فروش و ظروف و مواشي و عقارات و سائر مخلفات من کرد و از براي هريک مالکي يافت و باو رد کرد پس فرمود زنيکه در حباله تو است اخت رضاعيه تو است وتو ندانسته او را تزويج کرده او را رد کن رد کردم پس پسري دارم قاسم علي نام که ناگاه در آن اثنا در آنجا پيدا شد و همينکه نظر آن حضرت بر او افتاد فرمود که اين پسر نيز از همين زن بهم رسيده ولد حرام خواهد بود شمشير بردار و گردن او را بزن پس من در غضب شده گفتم بخدا قسم که تو سيد نيستي و از ذريه پيغمبر نيستي چه جاي آنکه صاحب الزمان باشي و همينکه اين سخن را گفتم از خواب بيدار شدم پس دانستم که ما را قوه اطاعت او نيست مکاشفه لبعض ارباب المعارج و معاضده للخبر المنقول عن الخرائج و ايضا در کتاب مزبور استکه زماني مقدسين بسيار در نجف اشرف جمع شده بودند پس روزي ايشان با يکديگر گفتند که آيا چه زمان خواهد بود که بهتر از ما جمع شوند پس اگر حديثي که وارد شده که اگر سيصد و سيزده تن از مومنين بهم رسند صاحب الزمان ظهور ميکند صادق بود ميبايست در اينزمان ظهور کند زيرا که آنچه در ربع مسکون از ملجاء بهم رسند و خود را بمرتبه برسانند که از دنيا بگذرند دست از اوطان خود برداشته بمجاورت کربلا ميايند و هر کس که بمرتبه زاهد شد که از آب شيرين و فواکه و مانند اينها نيز گذشت دست از کربلاء برداشته بنجف اشرف ميايد پس نتيجه اينها اين ميشود که آنچه از صلحاء که در نجف اشرف هستند زبده صلحاء ربع مسکون ميباشند و صلحائيکه در نجف اشرف

امروز هستند بلند پايه تر از ايشان متصور نيست پس اگر آنحديث راست بود البته ميبايست صاحب الزمان ظهور کند پس بعد از تفکرو تعارض بيشمار بناي امر را بر اين گذاشتند که در ميان اينهمه مومنين يکنفر را که از همه بالاتر و مسلم در نزد همه باشد انتخاب نموده بيرون بفرستند که شايد سراين امر بر او ظاهر شود پس همه مومنين را حاضر نموده دو قسم کردند و يکقسم را که قسم ديگر اعتراف با فضيله ايشان داشتند نگه داشتند و قسم ديگر را سر دادند و بهمين منوال انتخاب نمودند تا يکنفر را نگه داشتند که باعتراف همه افضل بود پس او را با توکل تمام از شهر بيرون کردند تا استکشاف اين ستر نمايد آنمرد رفت و بعد از مدتيکه برگشت گفت همينکه اندکي از نجف اشرف بيرونشدم سواد شهري به نظرم آمد پيش رفتم و از کسي پرسيدم که اين شهر کجا است گفت شهر صاحب الزمان است پس من با شعف تمام خود را بانشهر رسانيده خانه آن

صفحه : ٥٣

حضرت را جويا شدم تا بدر خانه اش رسيده دق الباب کردم تا آنکه کسي بيرون آمد گفتم بخدمت حضرت ميخواهم برسم پس آنمرد رفت و برگشت و گفت که امام ميفرمايد که دختر باکره از بزرگي از بزرگان اينشهر را که نامش فلان است بعقد تو درآوردم پس تو امشب را در خانه آنشخص بمان و فردا بنزد ما بيا پس من بخانه آنشخص رفتم و پيغام آن حضرت را باو رسانيدم او قبولکرده بناي زفاف از براي من گذاشت و چونشب شدو عروس را باطاق من آوردند همينکه خواستم دستي باو برسانم که او از کوس حرب بلندشد گفتم چه خبر است گفتند صاحب الزمان خروج ميکند من با خود گفتم که ايشان بروندمن نيز از دنبال خواهم رفت و در همين خيال بودم که قاصد آن حضرت رسيد که بسم الله ما خروجکرديم بيا با ما تا بجهاد اعدا برويم من گفتم عرض مرا بانحضرت برسانيد و بگوئيد که ايشان تشريف ببرند من نيز خواهم آمد قاصد رفت و بزودي برگشت و گفت که حضرت ميفرمايد که فورا بايد بيائي من گفتم اگر چنين گفته و امر فرموده اند من الحال نخواهم آمد که ناگاه خود را در همانصحراي نجف ديدم که نه شبي بود و نه شهري و نه عروسي و نه اوطاقي پس دانستم که عالم کشف بوده است نه شهود و فهميدم که ما را قوه اطاعت آن حضرت نيست ششم زوجه تشبيه آنکه در روز ابر بعضي از مردم آفتاب را از خلل و فرجهاي ابر ميبينند و بعضي نميبينند هم چنين در ايام غيبت ممکن است بعضي از شيعيان بخدمت آن حضرت برسند و بعضي نرسند چنانچه در ابواب سابقه مشروح شد هفتم آنکه آن جناب مانند آفتاب است در عموم نفع رساندن بهر چيز بحسب قابليت و استعداد و سئوال بلسان حال يا مقال آن و نطلبيدن اجر و جزائي حتي دانستن انتساب آنخير باو بلکه با جحود و انکار کردن آن و نسبت آن بغير و ضرر نرسيدن از اين انکار بدامن عصمت و

جلال او و دست برنداشتن از سيره مرضيه خود و افاضه خير فرمودنش چنانچه از منکر رسيدن نفعي از آفتاب در زير سحاب ضرري باو نرسد و از تربيت خود دست نکشد هشتم آنکه چنانچه نور آفتاب داخل ميشود در خانه هابقدر خلل و فرجي که در آنها است و صاحب خانه منتفع ميشود از آن نور بقدر راهيکه براي تابيدن آن مهيا کرده و موانع را از آن برداشته هم چنين خلق منتفع ميشوند ازانوار هدايت و علم آن حضرت بقدر آنچه از خود رفع نمودند از حجابها و پرده ها و قفلها که از روي شهوات و شبهات و معاصي بر قلوب خود زدند و دارند که با وجود آنها ديده بصيرت کور و گوش دل کر است که اگر عالم پر از نور شود چيزي نه بينند واگر تمام قدوسيان سخن گويند چيزي نشنوند و بهمه اينوجوه علامه مجلسي رحمه الله اشاره فرموده انتهي تخليص للمقام و تلخيص للمرامر بدانکه ملخص کلام در جواب از اين شبهه اين شد که غيبت امام عصر اگر چه سبب فوات بعض فوائد وجوديه آن بزرگوار است لکن اکثر فوائد وجود مقدس او منافي با غيبتش نيست مثل فوائديکه در ايندو صبيحه در ضمن جوابها مذکور گرديدند و مثل شفاعات در دفع بليات و آفات و وفور نعم و خيرات و اعانت درماندگان و ارشاد و هدايت راه گم کرده گان و اعانت مظلومان و مانند اينها پس وجود امام غائب اگر چه فاقد بعضي از فوائد است لکن فاقد جميع فوائد نيست که با عدم او مساوي باشد چنانکه مخالفين در اين شبهه ميگويند بلکه ثمرات وجوديه آنسرور خارج از عدو حصر است خصوصا در وقتيکه غيبت آن بزرگوار بطور عدم معرفت شخص شريفش باشد زيرا که غالب انتفاعات مردم از وجود کساني استکه ايشانرا نميشناسند مثل آنکه اکثر معاملات اهل سوق و بازار و انتفاعات کسبه و تجار از کساني حاصل ميشود که نوعا آنها را نميشناسند و بالجمله فوائد نفس موجود ناديده مثل خضر و الياس و ملائکه حفظه که در آيه شريفه له معقبات من بين يديه و من خلفه يحفظونه من امر الله اشاره بايشان شده است بسيار و عوائد آنها نسبت بنوع بندگان خدا بيشمار است پس توهم اهمال اصل وجود و تساويش با معدوم و مفقود عاطل وباطل و از درجه اعتبار هابط و ساقط است کما هو الواضح.

صبيحه ٢٢

بدانکه شبهه بيستم مخالفين در ساحت امامت حضرت صاحب الزمان و خليفه الرحمن اينست که ميگويند در زمان غيبت امام آيا اقامه حدود شرعيه بايد بشود يا نبايد بشود اگر اقامه حدود نبايد بشود پس شرع مقدس منسوخ خواهد بود به اخفاء امام و نسخ شريعت بضرورت از دين مبين اسلام باطل است و اگر اقامه حدود بايد بشود کيست آنکسيکه اقامه ميکند حدود الهيرا و جواب از اين شبهه بر دو وجه است وجه اول جواب نقضي است به بيان اينکه شما مخالفين که

نصب امام را وظيفه اهل حل و عقد از امت ميدانيد در صورتيکه نصب امام از ايشان نشده باشد بسبب اختلاف آراء و عدم اتفاق بر کسيکه از براي او اهليت رسياست باشد پس در اينصورت شماها چه خواهيد کرد در اقامه حدود اگر بگوئيد در اين هنگام حد ساقط است ميگوئيم لازم ميايد فسخ شريعت و اگر ساقط نيست کيست آنکسيکه اقامه حد نمايد وجه دويم که جواب حلي است آن استکه ميگوئيم جنايتکننده اگر زنده است و بر استحقاق ترتب عقوبت بر او باقي است تا وقت ظهور امام عليه السلام که اقامه حد بر او ميکند و بحدود واقع ميشود و اگر بميرد با استحقاق عقوبت تاخير حد او گناه واثمش بر گردن آنهائي است که امام از ايشان خائف است و بدينواسطه مخفي شده است و اينرا نسخ نگويند زيرا که اقامه حدود واجب است با تمکن و زوال مانع و بدون تمکن وجوب آنساقط است و نسخ وقتي ميباشد که وجوب اقامه حد باتمکن و تحقق شرائط ساقط باشد کما لا يخفي ذلک علي العارف بقواعد الاستنباط.

صبيحه ٢٣

بدانکه شبهه بيست و يکم که مخالفين در ساحت امامت حضرت مهدي موعود عجل الله فرجه الشريف نموده اند اينست که ميگويند در غيبت و خفاء امام حق و واقع چگونه ظاهر ميشود اگر ميگوئيد راهي نيست برسيدن بحق پس مردم در حيرت و ضلالت خواهند بود در امور دين و دنياي خود زيرا که امامي نيست که از براي ايشان بيان فرمايد حق را و اگر ميگوئيد که از ادله کتاب و سنت بيان حق ميشود ميگوئيم در اينصورت چه احتياج است بامام و جواب از اين اعتراض و شبهه اين استکه حق بر دو قسم است پاره عقلي است مثل قبح ظلم و حسن احسان و پاره سمعي است آنچه که از حق عقلي است بادله آن ميتوان رسيد بدون حضور امام و اما آنچه که از آن سمعي است ادله آن پاره احاديث نبويه است و پاره احاديث اهلبيت آن بزرگوار است که داراي مقام عصمه و طهارتند و ما مقرر نموده و ثابت کرده ايم که وجود امام لطف است في نفسه خواه ظاهر باشد و خواه مخفي و اما احتياج بامام از جهت استنباط احکام شرعيه از رواياتيکه از آن بزرگوار ناقلين و رواه نقل نمايند پس بسا باشد که ناقلين روايات عدول از حق نمايند عمدا و شبهه

صفحه : ٥٤

پس در اينصورت نقل منقطع ميشود يا باقي ميماند در ميان کسانيکه نقل آنها حجت نباشد و وقتيکه احتياج بامام از جهت استنباط احکام از روايات باشد چون نقل روايات و احاديث ساقط گردد بنحويکه گفته شد پس بايد احتياج بامام هم ساقط گردد ونه چنين است چه وجود مبارک اوفي حد نفسه لطف است از جانب خداوند بر عباد.

صبيحه ٢٤

بدانکه شبهه بيست و دويم که مخالفين در ساحت امامت ولي عصر و ناموس دهر نموده اند اينست که ميگويند هر گاه ناقلين احکام و روايات کتمان روايات و احکام نمايند و آنچه از حق را که شنيده اند کما هو نقل نکنند و آنچه از آنرا که دانسته اند کما ينبغي بيان ننمايند و محتاج ببيان امام شويد و حق معلوم نشود الامن جهت الامام و خوف قتل امام از اعداءهم مستمر باشد آيا چگونه خواهيد بود ايمعشر اماميه چه در اينوقت در ميان امور فضيعه خواهيد واقع شد يا ميگوئيد که دراينوقت البته ظاهر ميشود هر چند که خوف از قتل را داشته باشد و اگر چنين باشد ميگوئيم که خوف تقل مبيح و مجوز غيبت او نخواهد بود و حال آنکه شما اماميه نظر ب هاخبار وارده از طرق خودتان عمده از اسباب غيبت آن جناب را خوف قتل ميدانيد بلکه شيخ ابو جعفر طوسي ره که در ميان شما معروف بشيخ الطائفه است اختيار نکرده است مگر همين سبب را در غيبت آن جناب و در اينصورت واجب است بر آن جناب ظاهر شدن علي کل حال و اگر ميگوئيد نبايد ظاهر شود و لازم نيست ظهورش و تکليف در اينصورت از رعيت ساقط است خواهيم گفت که شما اماميه مرتکب امري شديد که باطلست بالاجماع زيرا که اتفاقي است مر امت را که هر چه را که رسولخدا مشروع فرموده و واضح نموده حکم بودن آنرا بر امت لازم است متابعت و موافقت نمودن ان الي انقراض التکليف و اگر ميگوئيد که امت در آن امر مکتوم مکلفند به تحصيل حق و ساقط نميشود از ايشان ميگوئيم مرتکب تجويز تکليف ما لا يطاق و ايجاب العلم بما لا طريق اليه شديد و اين باطل و قبيح است بحکم عقل قطعي و جواب از اين شبهه اينست که ميگوئيم هر گاه نقل بعضي از احکام منقطع شد و خوف و تقيه امام هم مستمر شد و خوف از اعداء باقي ماند تکليف نمودن بچيزيکه راه علم بان مسدود باشد ساقط ميشود تکليف بان از مکلف نظر بتکليف ما لا يطاق پس هر گاه بدانيم باجماع امت که شريعت مقدر سه عمل باحکام آن کلا و طرا باقي است و بايد بواقعيتها بهر يک از آنها عمل شود پس اين کشف ميکند از اينکه چنين امري نميشود مگر بظهور امام و بروز ايشان و اعلام و انذار آن بزرگوار و حجت کردگار و بعباره اخري اينچنين چيزي ملازم با ظهور آنسرور است و در اينهنگام غيبتي نيست تا شبهه مذکوره وارد آيد.

صبيحه ٢٥

بدانکه شبهه بيست و سيم که مخالفين در ساحت امامت حضرت امام زمان و خليفه الرحمن الحجه بن الحسن العسکري عليهما السلام نموده اند اينست که آنملحد مخالف در محضر امير سعيد رکن الدوله بويهي بر شيخنا الجليل صدوق الطائفه نموده بنابر آنچه در کتاب کمال الدين

شيخ جليل مزبور نقل فرموده که بودم در مجلس امير سعيد رکن الدوله که ملحدي در آنجا حاضر بود از روي استهزاء بمن گفت وجب علي امامکم ان يخرج فقد کاد الروم يغلبون علي المسلمين يعني امام شما حالا بر او واجب است که بيرون آيد از پس پرده غيبت زيرا که اهل روم نزديکست که غالب شوند بر مسلمانان گفتم اهل کفر در ايام پيغمبر عدد ايشان بيشتر بود و آن جناب امر نبوت را کتمان و پوشيده داشتند که چهلسال گذشت بامر الله و بعد از آنکه اظهار امر نبوت خود را نمودند تا سه سال مخفي داشتند مگر از احادي از من يوثق به پس از آن عهد و پيمان نمودند که هجرت کنند با سائر بني هاشم پس آن جناب و سائر بني هاشم به شعب رفتند و باقي ماندند تا سه سال پس آيا ميتوانگفت که در اينمدت اختفاء و استتار خارج شدند از حجت خدا بودن زيرا که واجب بود بر او خروج نظر بغلبه مشرکين بر مسلمين و هر گاه نتوانگفت که در اينمدت خارج شدند از حجت پس چه جواب خواهي گفت در جواب کسيکه اين سئوال را از تو بنمايدپس هر چه را که تو در جواب او ميگوئي همانرا من در غيبت امام زمان خود ميگويم پس نيست جواب مگر اينکه بگوئيم ماذون نبود تا چهل سال پس از آن به شعب رفت باذن الله و غائب شد باذن الله پس خروج و ظهور و اختفاء آن جناب باذن الله بود و از اينجهت بود که در شعب باقي ماند تا وقتيکه جبرئيل نازلشد و گفت خبر ده قوم را که صحيفه شما را که مختوم بچهل خاتم است موريانه تمامي عبارات آنرا خورد از ايمان وعهود مگر آنکه اسم خداي مرا گذاشت پس عم خود را طلبيد و فرمود اي عم اينجماعت راخبر ده که خداي من خبر داد مرا که موريانه صحيفه شما را خورد و موضع اسم خداي مرا گذاشت پس ابو طالب بجانب کفار رفته که ايشانرا خبر دهد و چون کفار او را ديدند برخواستند و تعظيم نمودند و گمان ميکردند که آمده است برادر زاده خود را تسليم ايشان نمايد چونخبر را رسانيد اختلاف در ميان ايشان بهم رسيد بعضي ايمان آوردند و بعضي بر تيرگي کفر باقي ماندند و حضرت بيرون آمدند هم چنين است امر غيبت امام زمان ما و جواب ديگر ميگوئيم از اين سخن که آيا قدرت خدا بيش از قدرت خلق و امام نيست پس چرا مهلت دادند اعداء خود را و چرا تمام را از روي زمين ناپديد نساختند تا آنکه ميفرمايد پس آنملحد خبيث گفت انا لا اومن بامام لا اراه يعني من ايمان نمياورم باماميکه نه بينم او را گفتم پس بگو ايمان نمياورم به حجتهاي خدا زيرا که خدايرا نمي بينم و نه بحجت رسول او زيرا که نميبينم و نه بحجت رسول او زيرا که نميبينم رسول را پس آنملحد رو به امير رکن الدوله نمود و گفت ايها الامير ميبيني چه ميگويد امام را مثل خدا ميداند امير گفت مغالطه ميکني عاجز شده که اينسخنرا ميگوئي اين سخن تو شبيه است بخرافات و هذيانات که جهار را عادات است.

صبيحه ٢٦

بدانکه شبهه بيست و چهارم که مخالفين در ساحت امامت حضرت ولي کردگار و امام غائب از انظار نموده اند اينست که ميگويند شما اماميه از روي اينکه زمين خالي نميشود از حجت معتقد بمهدي موعود هستيد که او زنده و از نظرها غائب است و او است حجت وقت و امام زمان پس چه ميگوئيد در زمان فترت که ميان فوت نبي سابق و بعث نبي لاحق است چه آنکه فاصله ميشد در اين ميان مدتي متمادي که نه نبي بود و نه رسولي پس چنانکه در آنمدت زمين خالي از حجت بود چه باکست هر گاه از فوت حسن بن علي العسکري تا آخر الزمان خالي از امام باشد پس از آن مهدي موعود که پيغمبر خبر داده متولد گردد و ظاهر شود چنانکه ما ميگوئيم و جواب از اين شبهه استکه ما ميگوئيم فرق است ميان خالي بودن زمين از حجه و خالي بودنش از نبي و رسول و روايات از اهل بيت عصمت و طهارت و راستگويان در نزد جميع امت رسيده استکه از حد شماره بيرون و از عدد

صفحه : ٥٥

تواتر افزون است که از زمان آدم الي زمان محمد پيوسته در زمين حجت بوده است خلفاعن سلف و اين احاديث معروف و مشهور نه گنجايش رد و انکار در آنها هست و نه احتمال توجيه و تاويل و پيوسته اجماع طائفه شيعه بر اينمعني منعقد بوده الي زماننا هذا فالامامه و الحجه لا ينقطع و لا يجوز انقطاعها بلکه آن متصل است رشته اش ماداميکه شب و روز متصل باشند آيا نمي بيني که بعد از آنکه بيکي از اصحاب حضرت صادق بعضي از معاندين طعن زد که اسمعيل او را امام ميدانستيد بعد از حضرت صادق پيش از آنسرور فوتشد و جنابش شيخ کبير شده اند و فردا يا پس فردا ميميرند پس شما چه خواهيد نمود ايطائفه روافض چون آنمعاند اين طعن را بر آنشيعه زد آنشخص گويد نزد حضرت صادق آمدم و طعن آنملعونرا عرضه داشتم حضرت فرمودند لا والله هيهات نه و الله اين امر گسيخته نميشود تا وقتيکه روز و شب قطع شود و البته فرزندم موسي بزرگ ميشود و اما خواهد بود و او را فرزندي بهم ميرسد الخبر آيا تامل نميکني در اينحديث شريف که چگونه حضرت صادق قسم ياد ميفرمايد که حجت خدا ازميان مردم و از روي زمين قطع نميشود مادام که روز و شب باقيست و اما فترات بين الرسل و فاصله در ميان که خالي شود زمين از رسولي پس آنجايز است زيرا که رسولان مبعوثند بشرايع ملت و تجديد آنها بمقتضاي حالات اهل هر زمان و فرستاده شده اند از براي نسخ نمودن بعي از آنها بعض ديگر را و لکن ائمه چنين نيستند چه آنها مجددشرايع و ملت و ناسخ احکام از رعيت نيستند بلکه آنها حافظند آنچه را که نبي او آورده است تا وقتيکه نبي ديگر مبعوثکرد و پس قياس نمودن زمان ما را

که در آن واقع هستيم بزمان فترات بين الرسل قياس مع الفارق است کما هو الواضح و ما ميدانيم که ميان نوح و ابراهيم و موسي و عيسي و محمد مصطفي انبياء و اوصياء بسيار بودند که عدد ايشانرا خداوند تبارک و تعالي ميداند و لکن ايشان مذکرين امرخدا و مستحفظين و مستودعين بودند مر آنچه را که خداوند در نزد آنها وديعه گذارده بود از وصايا و کتب و علوم و آنچه را که رسولان از جانب خدا بسوي امم خود آورده بودند از شرايع و احکام و بالجمله وظيفه رسول تجديد شرع و تجديد فرايض و احکام وسنن و آداب است و وظيفه نبي و امام حفظ اينمراتب استکه امر بمعروفيکه در شرع رسولش معروف است بنمايد و نهي از منکريکه در شرع رسولش منکر است بنمايد و حفظ نمايد احکام شرع رسول خود را از ضياع و اندراس و رفع نمايد شبهات را و حل فرمايدمشکلات را و رعيت را پيوسته احتياج بچنين شخصي ميباشد اعم از اينکه ظاهر باشد يامستور از نظرها باشد بجهت خوفش از اعداء و اگر وجود چنين شخصي قطع شود از روي زمين آثار نبوت عندرس ميشود و اعلام منتفي ميگردد و انوار هدايت منطقي خواهد شد و حزب شياطين قوي خواهند شد و هرج و مرج ميشود پس جايز نيست که ميان امام و امامي ديگر فترت باشد و اما ميان رسول و رسول ديگر فترت بمعني عدم بعث الرسول الي مده جايز است و معني فترت و زمان فترت که قبل از زمان بعثت حضرت خير البشر بوده نه اينست که زمين از نبي و امام خالي بوده بلکه نبي و وصي که عباره آخري از امامند در ميان مردم بوده اند چه ظاهر و مشهور و چه غائب و مغمور و ميان حضرت عيسي و رسولخدا انبياء و ائمه بسيار بودند که بجهت خوف از اعادي مغمور بودند و يکي از آنها خالد بن سنان عنسي است که او از انبياء بوده و کسي نبوت او را انکارنکرده است و تشرف دخترش بخدمت حضرت رسول خاتم معروف و مشهور و تحليل آن بزرگوار از آنمخدره در کتب تواريخ و اخبار کالنور علي الطور است اين ناچيز گويد که اينمجملي بود از ترجمه افادات شيخنا الصدوق که در کمال الدين در جواب اين شبهه افاده فرموده و هر کس که مفصل آنرا بخواهد بکتاب مذکور مراجعه نمايد و در اواخر جواب فرموده است پس روشن شد که معني فترات اختفاء و استتار و امتناع از ظهور است و انسداد باب است از اعلان دعوت نه اينکه معني فترت اين باشد که حجتي وجود نداشته باشد و زمين خالي از حجت باشد و فترت در لغت عرب کف از اظهار امر است گفته ميشود فتر فلان عن صاحبه اي تراخ و کف عن صحبته نه اينکه معني فترت ابطال ونفي وجود شئي باشد و الله الهادي.

صبيحه ٢٧

بدانکه شبهه بيست و پنجم که مخالفين در ساحت امامت حضرت بقيه الله نموده اند بنابر آنچه در انوار النعمانيه سيد جزائري اعلي الله مقامه الشريف است اين است که ميگويند اجماع قائم

شده بر اينکه پيغمبري بعد از حضرت خاتم النبيين نيست و شما طائفه شيعه اماميه ميگوئيد که چون قائم ظهور فرمايد قبول جزيه از اهل کتاب نميکند و کسي را که درک بيست سال از عمر نموده و احکام دين را اخذ نکرده و فرا نگرفته است بقتل ميرساند و مشاهد و مساجد را خراب ميکند و مانند داود پيغمبر از بينه و شهود پرسش نميکند و سئوال نمينمايدبلکه حکم بر طبق واقع ميفرمايد و بعلم خود عمل ميکند و امثال اينها از آنچه در احاديث و اخبار شما طائفه اماميه از کيفيت سلوک آن جناب در زمان ظهور وارد شده و مخالف با احکام شريعتند بحسب ظاهر و لازم اينها نسخ شريعت رسول خاتم و ابطال احکام نخواهد بود پس قول بمثل اين امام قول به پيغمبر ديگر غير از خاتم النبيين ميباشد نهايت اين است اسم آنرا امام ميگذاريد نه پيغمبر و تغيير اسم مناط و مداردر واقعيت امري نيست بلکه مناط حقيقت امر است و في الحقيقه اين امام که شما ميگوئيد پيغمبر است نه امام و جواب از اين شبهه آن استکه اول که گفته شد که آن حضرت قبول جزيه از اهل کتاب نميکند بزرگان ما مثل شيخ طبرسي صاحب کتاب اعلام الوري و غير آن از بزرگان ديگر فرموده اند که اين نسبت از ايشان بالنسبه باماميه بي اصل است چه ما آنرا در اخبار و کلمات اصحاب کبار خود نديده و نميگوئيم و همين است جواب از دويم که شخصي بيست ساله که تفقه در دين نکرده باشد بقتل ميرساند و ميکشد و جواب از سيم که خراب نمودن آن حضرت است مساجد و مشاهد را پس ممکن است که مراد از آنها مساجد و مشاهدي باشند که بر غير وجه تقوي و ما امر به الله بنا شده باشند و خرابکردن امثال اينها جايز است و پيغمبر هم خراب نمود اينچنين مسجد را مثل مسجد ضرار و جواب از چهارم که در روايات وارد شده که حکم داوري ميکند و سئوال از شاهد و بينه نمينمايد آن است که آنهم ثابت نشده چه در اخبار احاد وارد شده است و بر فرض ثبوت ممکن استکه مراد از آنحکم بعلم خودش باشد در موارديکه علم دارد و امام بلکه حاکم هم هر گاه امري از امور را خود عالم باشد و بداند جايز است که در آن امر عمل بعلم خود کند و شاهد نطلبد و از اين نسخ شريعت لازم نيايد بلکه اگر جميع اين امور و زياده از آنهم در اخبار صحيحه وارد شده باشد که آن حضرت در زمان ظهور آنها را مرتکب ميشود باز نسخ شريعت لازم نيايد

صفحه : ٥٦

زيرا که نسخ باعتراف خصم آنباشد که دليل آن متاخر باشد از دليل حکم منسوخ نه آنکه هر دو دليل در يکزمان و مقارن يکديگر صادر شوند و وارد گردند زيرا که در اينصورت يکي از آنها ناسخ ديگري نباشد هر چند در مفاد و حکم مخالف يکديگر باشند و باصطلاح علمي ناسخ آنست که دليل حکمش در طول دليل حکم منسوخ باشد نه آنکه در عرض آن واقع شود چه در اينصورت يکي از آنها ناسخ ديگري نباشد هر چند که در حکم مخالف يکديگر باشند و لهذا اتفاق کرده اند

بر اينکه اگر خداوند متعال بفرمايد که اخذ بروز شنبه نمائيد تا فلان وقت و بعد از آن وقت اخذ بان نکنيد اين نسخ نباشد زيرا که دليل رافع مقارن دليل مرفوع وارد شده و محل کلام ما از اينباب ميباشد چه آنکه پيغمبر فرموده که چون قائم از اولاد من ظاهر شود متابعت او لازم باشد و اينفرمايش از پيغمبر در زمان خودش صلي الله عليه و اله دليلي است مقارن احکام زمان آنسرور که تحديد مينمايد آنها را تا زمان قائم و مفادش اين ميشود که اين احکام زمان من بهمين نحو است که ميباشد تا وقت ظهور آن جناب و پس از ظهور آن جناب حکم الهي همانستکه آن بزرگوار بفرمايد بلکه اخبار وارده از ائمه عليهم السلام در باب احکام قائم که مخالف احکام زمان پيغمبر باشد بنفسها کاشفند از بيان پيغمبر ونص بر آن احکام مخالفه که از آن جناب صادر ميشود زيرا که اين اخبارات ائمه مستند باشد باخبارات از آن جناب ختمي ماب پس دلالتکند بر اينکه آن حضرت تحديد و توقيت فرموده آن احکام زمان خود را تا آمدن زمان ظهور قائم و از اين بيان روشن گرديد که احکام زمان ظهور آن حضرت که ظاهرا منافي با احکام زمان حضرت پيغمبر است از باب نسخ نباشد بلکه آنها نيز احکامي است نبويه و نواميسي است شرعيه از براي اعصار متاخره از خود و يازده خليفه اش که آن عصر صاحب الزمان و امام الانس و الجان باشد کما لا يخفي ذلک علي الخبير بقواعد علم الاصول.

صبيحه ٢٨

بدانکه شبهه بيست و ششم که مخالفين در ساحت امامت حضرت حجه بن الحسن العسکري صلوات الله عليهما نموده اند اين استکه ميگويند بعد از اينکه زمين نبايد خالي باشد از وجود امام مطاع منبسط اليد چنانچه اعتقاد شما طائفه اماميه بر اين است پس امر خالي از سه قسم نيست يا آنکه وجود و مطاعيت و بسط يدا و تماما بر خداوند متعال واجب باشد يابايد تماما بر بندگان واجب باشد و يا آنکه ايجادش بر خدا واجب باشد و اطاعت و منبسط اليد نمودنش بر ما رعيت واجب باشد پس اگر بگوئيد که تمامي اينها بر خدا واجب است پس منتفض است بزمان غيبت چه در اينزمان منبسط اليد نيست و نستجير بالله لازمه اش اينست که خداوند اخلال بواجب نموده باشد و اگر بگوئيد که تمامت اينها بررعيت و بندگان واجب است پس لازم ميايد تکليف ما لا يطاق زيرا که رعيت قادر بر خلق و ايجاد نيستند و اگر بگوئيد که بر خدا واجب است ايجاد شخص آن و بر رعيت واجب است پس لازم ميايد تکليف ما لا يطاق زيرا که رعيت قادر بر خلق و ايجاد نيستند و اگر بگوئيد که بر خدا واجب است ايجاد شخص آن و بر رعيت واجب است تمکين از او و منبسط اليد نمودنش پس چه دليلي بر اينمدعا از براي شما ميباشد علاوه بر اينکه لازمه اينقسم سيم و اختيار آن اينست که ما بنمائيم و واجب باشد بر ما لطفيکه غائد غير

ميشود و چگونه واجب است بر زيد مثلا بسط يد امام تا حاصل شود ازاين بسط يد آن جناب لطف بعمرو و جواب از اين اشکال اينست که بعد از اينکه ما وجود امام منبسط اليد را از جانب خدا لطف دانستيم و ايجاد شخص شريفشرا خارج از مقدور خود فهميديم بجهت تکليف ما لا يطاق ميگوئيم که تقويت او و بسط يدش بعد از واجب بودن ايجادش بر خدا چيزي استکه محتمل است مقدور ما باشد و واجب باشد بر ما چه ماقادر بر تمکين و اطاعت از جنابش هستيم بالبداهه و محتمل استکه واجب بر باريتعالي باشد و چون ديديم که خداونديکه قادر بر نصرت و خلق اعوان است از براي آن بزرگوار آنرا مبسوط اليد نفرموده ميدانيم که تمکين نمودن از حضرتش و مبسوط اليد ساختنش واجب بر ما رعيت است چه اگر واجب علي الله بود همانا خداوند مقهور ميفرمود خلق را از تمکين نمودن از آن جناب و جائل ميشد به قدرت کامله اش ميان او و دشمنانش و لااقل از اينکه آن حضرت را تقويت بملائکه ميفرمود و در اينهنگام غرض از تکليف ساقط ميشد چه الجاء و اضطرار مکلفين لازم ميامد و چون اين ناروا است پس معلوم ميشود که بسط يد آنسرور واجب بر ما رعيت است علي کل حال و آنچه که از فوائد و عوائد از ما فوت ميشود در اينزمان که مبسوط اليد نيست خود ما باعث بر فوت آنها شده ايم بلي از ما استکه بر ما است و في المثل خود کرده را چاره نيست جز ندامت وپشيماني و اما جواب از گفته ايشان که اين ايجاب لطف است بر ما بجهت خاطر غير پس آن اينست که اولا نقض ميکنيم بر شما که امامت را باجماع اهل حل و عقد ثابت ميدانيد و ميگوئيم چگونه بر ايشان اختيار امام واجب و لازم است و حال آنکه مصلحت آن راجع بجميع امت است و آيا اين غير از اينست که ايجاب فعل بر ايشان شده است بجهت مصلحت غير که نوع امت هستند پس هر چه جواب شما است در اينجا جواب ما نيز همان است در مقام و ثانيا ميگوئيم بطريق حل شبهه که هر کس که واجب باشد بر او نصره امام و تقويت سلطنت او در اين فعلش دو مصلحت است يکي آنمصلحتي استکه راجع بخود آن شخص است و لطفي استکه شامل است او را و فائده ايست که مخصوص بخود او است و ديگري مصلحت و عائده و لطفي استکه راجع بغير خودش از سائر مردم ميشود پس نظر بمصلحتيکه از نصرتش از امام راجع بشخص خودش ميشود ايجاب لطف بر شخصي بجهت خاطر غير نيست و همين قدر بس است در ايجاب نصرت و لطف بودن امام در باره او و اين نظير آنست که خود شما ميگوئيد و ماها نيز که انبياء واجب است بر ايشان تحمل اعباءنبوت و ادا نمودن بخلق آنچه را که از براي ايشان مصلحت است چه در اين تحمل و اداء ايشان يکنحو مصلحتي استکه راجع بخود آن بزرگواران و مخصوص بايشان است و نحو ديگر مصلحتي استکه راجع بغير ايشان است از ساير امت و حال آنکه تاکنون در حق ايشان کسي نگفته استکه بر ايشان ايجاب لطف شده است براي خاطر غير فافهم و تبصر ولا تغفل.

صبيحه ٢٩

بدانکه شبهه بيست و هفتم که مخالفين در ساحت امامت حجت منتظر و امام ثاني عشر عليه صلوات الله الملک الاکبر نموده اند اينست که ميگويند شما طائفه اماميه ميگوئيد که ظهور امام زمان و مهدي موعود مشروط است بزوال خوف آن بزرگوار از اعداء و جنابشرا علم نيست بانچه که در قلوب مردم است در حق او از محبت و تمکين از امامتش و از عداوت و معارضه با حضرتش و چون حضرتش واقف به تمکين رعيت نميشود پس هميشه خائف است و پيوسته در پس پرده غيبت است و جواب از اين شبهه اينست که ميگوئيم در نزد ما اماميه ثابت شده است که پدران آن بزرگوار حضرتشرا اعلام و اخبار نموده اند بمدت غيبتش و بعلامات وقت ظهورش بواسطه آنچه که نقل نموده اند آنرا از جد خود رسول

صفحه : ٥٧

خدا و آن حضرت از جبرئيل و جبرئيل از پروردگار عالميان علاوه بر اينکه هر گاه آن بزرگوار ظن بسلامت پيدا نمود خروج از ظهور بر حضرتش واجب ميشود مثل واجب شدن نهي از منکر در وقت ظن بتاثير بلکه احتمال آن و ممتنع نيست اينکه اعلام بفرمايد باريتعالي حضرتشرا بتوسط اباء طاهرينش و يا بالهام نمودن در قلب مبارکش باينکه هر گاه غالبشد ظنش بزوال خوفش واجب باشد بر جنابش خروج چه اين ظن از طرفي استکه مودي بزوال خوف ميشود و اين جواب از اين اشکال را شيخ جليل علي بن محمد بن يونس بياضي در کتاب صراط المستقيم بيان فرموده.

صبيحه ٣٠

بدانکه شبهه بيست و هشتم که مخالفين در ساحت امامت و غيبت حضرت امام غائب عجل الله فرجه الشريف نموده اند اينست که ميگويند هر قدر که امام در پس پرده غيبت بماند و ظهورش طول بکشد و دور از امت و رعيت باشد فساد رعيت زيادتر و شرارت آن بيشتر ميشود و اين باعث ميشود که خوف امام زيادتر گردد و بنابر اين پس نبايد هيچوقت از براي رعيت ظاهر شود و جواب از اين شبهه اينست که از کجا ميتوان قطع حاصل کرد که فساد رعيت بعد از اين زيادتر ميشود چه آنکه بسا از متاخر و پسينيان که صالحند و بسا از متقدم و پيشينيان که صالحند علاوه بر اينکه هر گاه ما عدل خدايتعالي و عصمت امام را ثابت بدانيم چنانکه ببراهين عقليه و نقليه هر دو را ثابت ميدانيم پس حواله ميکنيم سبب غيبت آن بزرگوار را بسوي خداوند عليم خبير چنانچه وجه حسن خلقت موذيات را حواله بساحت حکمت حکيم علي الاطلاق

مينمائيم و ايضا مخالفين گفته اند کسيکه غائب از انظار است چگونه او را صاحب الزمان ميناميد و حال آنکه نيست صاحبي از براي زمان مگر خالق اکوان پس ناميدن او را بصاحب الزمان نيست مگر از قبيل هذيان و جوابش اينست که هذيان منسوب بکسي استکه منکر قرآن است آيا خداوند متعال در کتاب مجيد خود نفرموده است توتي الملک من تشاء و آيا امر را حضرت مقدس در آيه و اولوا الامر منکم از براي غير خود قرار نداده و حال آنکه در آيه ديگر فرموده الا له الخلق و الامر پس صاحب الزمان بودنش باعطاء حقتعالي است اينمنصب را بحضرتش لانه المالک لما ملکه و المالک لما عليه اقدره.

صبيحه ٣١

بدانکه شبهه بيست و نهم که مخالفين در ساحت امامت حضرت ولي عصر و ناموس دهر نموده اند اينست که ميگويند ما در اخبار نديده و از اخيار نشنيده ايم که مهدي موعود که شما او را زنده و غائب از انظار ميدانيد تا بحال متاهل شده باشد و او را اولاد و عيالي باشد و چگونه ترک نموده است چنين سنت عظيمه جد بزرگوار خود را با آنهمه ترغيب و تحريص که در فعل آن شده و تهديد و تخويف که در ترکش شده است و حال آنکه سزاوارترين امت در اخذ بسنت پيغمبر امام هر عصر و زماني است و جواب از اين شبهه آنست که ناشي از تعصب و عناد است چه شما طائفه عامه از عصبيتي که در مذهب خود داريد تصفح کتب اماميه را نمينمائيد بلکه عوام خود را منع ميکند از مطالعه و نظر کردن در کتب ايشان و اگر اين عصبيت را در کناري گذارده و بکتب اماميه مراجعه نمائيد مييابيد که آنها مملوند از ذکر اهل و عيال و اولاد و احقاد از براي آن بزرگوار و ما از جمله اکتفاء مينمائيم به نقل موارديکه استادنا المحدث النوري نور الله مرقده در نجم ثاقب ذکر فرموده که از آنها اکتشاف ميشود بودن زن و فرزند و اهل و عيال از براي آن برگزيده خداوند متعال اول شيخ نعماني که تلميذ ثقه الاسلام کليني است درکتاب غيبت و شيخ جليل طوسي ره در کتاب غيبت هر دو بسند معتبر از مفضل بن عمر روايت نموده اند که گفت شنيدم که حضرت صادق ميفرمايد بدرستيکه از براي صاحب اين امر دو غيبت است يکي از آندو طول ميکشد تا اينکه ميگويد بعضي از ايشان که او مرده و ميگويد بعضي از ايشان که او کشته شده و ميگويد بعضي از ايشان که رفته است تا آنکه ثابت نميماند بر امامت او از اصحابش مگر نفري اندک و مطلع نميشود بر موضع او احدي از فرزندان او و نه غير او مگر کسيرا که باو فرمان دهد چه در اينخبر شريف اثبات فرزندان از براي آنسرور شده است دويم شيخ طوسي و جماعتي باسانيد متعدده روايتکرده اند از يعقوب بن يوسف ضراب اصفهاني که او در سال دويست و هشتاد و يک بحج رفت و در مکه در سوق الليل در خانه که معروف بود بخانه خديجه

منزلکرد و در آنجا پيره زني بود که واسطه بود ميان خواص شيعه و امام عصر و قصه طولاني دارد و در آخر آن مذکور استکه حضرت دفتري براي او فرستادند که در آن مکتوبي و صلواتي بود بر حضرت رسول و سائر ائمه و بر خود آن جناب صلوات الله عليهم و امر فرمودند که هر گاه خواستي صلوات بفرستي بر ايشان باين نحو صلوات بفرست و آن طولاني است و در موضعي از آن مذکور است در ضمن صلوات بر وجود مقدس خود امام عصر و ناموس دهر که اللهم اعطه في نفسه و ذريته و شيعته و رعيته و خاصته و عامته و عدوه و جميع اهل الدنيا ما تقربه عينه الخ و فقره ديگر در آخر اينصلوات است که از آنهم اکتشاف اولاد از براي آن بزرگوار ميشود و چون ظاهر آن خالي از اشکال نيست لذا ما آنرا در ذيل بساط پنجم در عبقريه که از براي حل اشکال از بعضي از روايات متعلقه بانسرور و ظهور او منعقد است ذکر نموده و اشکال آنرا جواب داده رفع شبهه آنرا مينمائيم سيم سيد بن طاوس در جمال الاسبوع زيارت مخصوصه بامام زمان که بايدآنرا در روز جمعه خواند نقل فرموده که در يک جاي از آن چنين است صلي الله عليک وعلي آل بيتک الطيبين الطاهرين و در جاي ديگر از آن چنين است صلوات الله عليک و علي آل بيتک هذا يوم الجمعه و در آخر آن چنين است صلوات الله عليک و علي آل بيتک الطاهرين چهارم در آخر کتاب هزار بحار از مجموع الدعوات شيخ تلعکبري صلوات و سلامي طولاني نقل فرموده از براي حضرت رسولخدا و هر يک از ائمه هدي و بعد از ذکرصلوات و سلام بر حضرت حجه فرموده صلوات و سلام بر ولاه عهد حجت عليه السلام و برپيشوايان از فرزندان او و عبارتش اينست السلام علي ولاه عهده و الائمه من ولده وپس از آندعاء مفصلي در باره ايشان فرموده و اشکال اينرا که چگونه از براي حضرتش ولاه عهد ميباشد و چگونه اولاد آن بزرگوار را ما مانند در عبقريه مذکوره از بساط مزبور عنوان نموده و جواب از آنرا بيان خواهيم نمود پنجم سيد بن طاوس و غيره زيارتي از براي حضرت ولي عصر ذکر نموده اند که يکي از فقرات دعاي بعد از نماز آنزيارت اين است اللهم اعطه في نفسه و ذريته و شيعته و رعيته و خاصته و عامته و جميع اهل الدنيا ما تقربه عينه و تشربه نفسه ششم شيخ کفعمي در مصباح خود نقل کرده که زوجه حضرت امام زمان يکي از دخترهاي ابي لهب است هفتم سيد بن طاوس ره درعمل شهر رمضان از اقبال الاعمال دعائيرا

صفحه : ٥٨

نقل فرموده از ابي قره که بايد آن را در جميع اوقات زمان غيبت و حضور امام عصر از براي حفظ وجود مبارک آن بزرگوار خواند و يکي از فقرات آن اينست و تجعله و ذريته من الائمه الوارثين هشتم شيخ طوسي بسند معتبر از حضرت صادق خبري را نقل فرموده که در آنست بعضي از وصاياي حضرت رسول خدا در شب وفاتش بحضرت اميرالمومنين و از جمله فقرات آن اينست که آن جناب فرمود و چون اجل قائم در رسد اينوصيت را بفرزند خود اول مهديين بدهد نهم شيخ

کفعمي در مصباح خود فرموده که يونس بن عبد الرحمن روايت کرده از حضرت رضا عليه السلم که آن جناب امر فرمود بدعا نمودن از براي حضرت صاحب الامر باين دعا که اللهم ادفع عن وليک است الخ و در آخر آن ذکر فرموده که اللهم صل علي ولاه عهده و الائمه من بعده الخ دهم در مزار محمد بن المشهدي مرويستکه حضرت صادق عليه السلام بابي بصير فرمود گويا ميبينم نزول قائم عليه السلام را در مسجد سهله با اهل و عيالش الخ يازدهم علامه مجلسي ره در مجلد صلوه بحار الانوار در اعمال روز صبح جمعه از يکي از اصول قدماء دعاي طولاني نقل کرده که بايد آن را بعد از نماز فجر خواند و از فقرات دعاي براي حضرت حجه در آنجا اينست اللهم کن لوليک في خلقک وليا و حافظا و قائدا و ناصرا حتي تسکنه ارضک طوعا و تمتعه منا طولا و تجعله و ذريته فيها الائمه الوارثين الدعاء دوازدهم قصه جزيره خضراء و بحر ابيض است که بزرگان از علماي اماميه مثل علامه مجلسي ره و غيره آن را در کتب معتبره از اخبار نقل نموده و در سياق آن آنها را قرار داده اند و هم چنين قضيه مجلس عون الذين يحيي بن هبيره وزير استکه آن را سيد سند جزائري در انوار و استادنا المحدث النوري ره در نجم ثاقب و غير اين دو بزرگوار در غير اين دو کتاب نقل نموده اند و ما نيز آنها را در بساط چهارم از اينکتاب نقل خواهيم کرد که در اين دو قصه بلاد حضرت قائم و ولاه آنها که همگي از اولاد صلبي خود آن بزرگوار است ذکر شده اند باشخاصهم و اسمائهم اگر چه در اين مورد دوازدهم شبهه وارد استکه لابديم از دفع آن دفع شبهه و رفع کلفه بدانکه بساهست که در وجود بلاديکه در اين دو قصه اسم برده شده اند شبهه نمايند باينکه سياحان و دريانوردان عيسويان و غير ايشان سالها استکه با استعداد تام و تمام مشغول سير و سياحت و تشخيص طول و عرض بر و بحرند و مکرر تا قطب شمالي رفته اند و از طرف شرق و غرب تمام دوره زمين را طي کرده اند و تا حال بر چنين جزائر و بلاد واقف نشده اند و بحسب عاده نشود که با عبور بر بيشتر درجات طوليه و عرضه اين بلاد عظيمه را نديده باشند و جواب از اين شبهه اينست که شبهه کننده اگر منکر است وجودصانع مختار حکيم قادر را پس بايد اولا از براي او اثبات صانع بشود و اقرار و اعتراف بذات مقدس او بنمايد چه آنکه جواب دادن باو از اين شبهه پيش از اثبات آن وجود مقدس جلت عظمته صورت نگيرد و اگر موقن و معتقد بوجود صانع مختار حکيم قادر است که آنچه خواهد تواند کند و مکرر بدست انبياء و اوصياء عليهم السلام و بدست اولياء بدون توسط احدي کرده آنچه را که از مجراي عادت بيرون وبشر از آوردن مثل آن عاجز بوده پس او را بمواردي تذکر ميدهيم که از رقم و سنخ اين دو قصه است در عدم مرئي بودن چنانکه بلاد در اين دو قصه مرئي نيستند تا رفع استبعاد و دفع شبهه او بشود مورد اول ارم ذات العماد استکه مراد از بهشت شداد معروف درالسنه و افواه همان استکه جمله از محدثين و مفسرين و مورخين عامه و خاصه قصه آن را که در قران مجيد و فرقان حميد ذکر از آن

شده است نقل نموده اند و اينکه از انظار خلايق مخفي بوده و خواهد بود و جز يکنفر در عهد معاويه کسي آن را نديده با آنکه در صحراي يمن واقع است مورد دويم سد ذي القرنين استکه آنهم در قران مجيد در سوره کهف ذکر شده است که ذوالقرنين آن را از براي جلوگيري از فساد ياجوج و ماجوج بنا نموده و کيفيت آن نيز در کتب اخبار و تفاسير و تواريخ فريقين بتفصيل هر چه تمامتر مذکور است و با آنکه در حدود ارمنيه و باب الابواب است کسي تا بحال او را نديده و بمکان او پي نبرده است مگر بطفيل صاحب معجزه چنانکه در معجزات حضرت امير عليه السلام است مورد سيم کهف اصحاب کهف است که آنهم در قران حميد ذکر شده و کيفيت آن و اصحاب کهف که در آن غنوده ايضا در کتب تواريخ و تفاسير و اخبار از عامه و خاصه مذکور است و با آنکه نظر بانچه از کتب مذکوره استفاده ميشود در حدود رود ارس است و منع هذا کسي تا کنون بر آن و ساکنينش واقف نشده مگر بتوسط کسيکه صاحب معجزه بوده است از جانب خداوند منان چنانکه در معجزات حضرت امير مذکور است مورد چهارم بلد خود حضرت حجه عجل الله فرجه است چنانچه علامه مجلسي ره در مجلد سماء و الطا جامع بحار از کتاب قسمت اقاليم ارض و بلاد آن که از تاليفات يکي از علماء اهل سنت است نقل فرموده که او گفته است بلد مهدي عليه السلام شهري است نيکو و محکم که بنا کرده آن را مهدي فاطمي و براي آن قلعه قرار داده که از براي آن درهائي ازآهن که آهن هر دري زياده از صد قنطار است و چون آن را بنا نمود و محکم کرد گفت که الان ايمن شدم بر فاطميين با آنکه سياحان روي زمين بهيچ وجه اسمي از آن شهر بر زبان نرانده اندد مورد پنجم مدينه النحاس و شهري استکه از من بنا شده است و ما کيفيت بناء آن را و رفتن موسي بن نصر عبدي تا حدود آن در زمانيکه عامل عبد الملک بن مروان بود در مغرب زمين و راه نيافتنش بان را در اواخرر جلد اول از کتاب عناوين الجمعات في شرح دعاء السمات نقل نموده ايم و سيد سند جزائري در انوار و استادنا المحدث النوري نور الله مرقده در ذيل حکايه سي و هفتم از باب هفتم نجم ثاقب کيفيت آن را مفصلا نقل نموده اند و ما نيز خواهيم آن را در بساط چهارم از اين کتاب نقل نمود مورد ششم دو شهر جابلسا و جابلقا و شهرهاي ديگر از توابع آنها است که در طرف مشرق و مغرب واقع شده اند بکيفيتي که در صبيحه نوزدهم از اين عبقريه بيان گرديده مورد هفتم بلد امتي از قوم موسي است که حضرت رسالت پناه در ليله معراج بعد از مراجعت از آسمانها در آنجا تشريف فرما شد بشرحيکه ايضا در صبيحه مذکوره سمت تحرير يافت چه اين دو مورد را هم احدي تا کنون بطريق متعارف که خارج از اعجاز باشد نديده است با آنکه بصريح اخبار خاصيه در اول و اخبار عاميه بلکه خاصيه ايضا در دويم آنها موجود و از نظرها مفقودند اين ناچيز گويد که اينها مواردي از امکنه بودند که بمحض قدرت باري تعالي بلحاظ حکم و مصالحي که در اختفاء آنها است از انظار خلايق مخفي هستند و

اما موارد ديگر که ازطريق اعجاز شخص يا مکان از انظار غائب شده و يا آنکه نمودار گرديده فوق حدد احصاو خارج از حيز استقصا است چنانکه بر مراجعين بکتب معاجز و مناقب حضرت سيد المرسلين و اولاد طاهرين آن بزرگوار اين مدعي کالنور علي الطور است و ما از

صفحه : ٥٩

باب تيمن و تبرک بچند موضع از آنها اشاره مينمائيم موضع اول مفسرين از عامه و خاصه در ذيل آيه مبارکه و اذا قرات القران جملنا بينک و بين الذين لا يومنون بالاخره حجابا مستورا يعني چون بخواني اي پيغمبر تو قران را ميگردانيم ما ميان تو و ميان آنانکه ايمان نمياورند باخرت پرده پوشيده از چشم مردم يا بچيزي ديگر يا پرده که صفتش آنست که پوشنده است چنين آورده اند که اين آيه شريفه در حق ابو سفيان نازل شده با همراهانش که نضر بن حارث و ابوجهل و ام جميل زوجه ابولهب بودند که پوشاند خداوند پيغمبر خود را از چشم ايشان آنگاه که قران ميخواند پس ميامدند نزد آن حضرت و ميگذشتند از او و نميديدند آن بزرگوار را موضع دويم قطب راوندي در خرايج روايت نموده که حضرت رسالت پناه نماز ميخواند در مقابل حجر الاسود و استقبال مينمود کعبه و بيت المقدس را يعني در آن اوقاتيکه مامور بود که نماز بسمت بيت المقدس بخواند پس آن حضرت ديده نميشد تا آنکه از نماز فارع ميگرديد موضع سيم و نيز در آنکتابست که روزي ابوبکر در نزد آن حضرت نشسته بود که ام جميل خواهر ابوسفيان آمد و ميخواستکه بانجناب آزاري رساند ابوبکر عرض کرد که از اين مکان کناره فرمائيد حضرت فرمود که او مرا نميبيند پس آمد و نزد آن حضرت ايستاد و گفت آيا محمد را ديدي گفت نه پس برگشت و ابن شهرآشوب و ديگران حکايات بسياري از اين قبيل در باب معجزات آن حضرت و ائمه طاهرين عليهم السلام نقل کرده اند که از حد تواتر بيرون است و پس از امکان بودن شخصي در ميان جمعي ايستاده يا نشسته و مشغول بقرائت يا ذکر و تسبيح و تحميد و يا مشغول بنماز که به بيند همه آنها را وديگران را از عابري سبيل و کسي آن را نه بيند چه استبعاد دارد که چنين بلاد عظيمه در براري يا بحار باشد و خداوند چشم همه مردم را از آنها محجوب نمايد و اگر عبورشان بدانجا افتد جز صحراي قفر و درياي شکرف چيزي بنظرشان نيايد و شايد خداوند متعال بقدرت کامله خود آن بلاد را از مکاني بمکان ديگر سير دهد و نقل فرمايد چنانچه موضع چهارم از اين قبيل استکه در شب غار چون اضطراب ابي بکر زياد شد و از مواعظ و نصايح حضرت رسول قلبش مطمئن نشد حضرت پاي مبارک را بر پشت غار زدند پس ري باز شد و دريا و سفينه ظاهر شد پس فرمود اگر کفار داخل غار شدند از اين در بيرون رفته و باين کشتي نشسته از دست ايشان خلاص ميشويم پس ابوبکر مطمئن القلب و آسوده خاطر شد و اين کيفيت را اغلب از ارباب سير و تواريخ و اخبار متعرضند و از اين قسم معجزات نيز بسيار استکه در شهر و خانه دريا ظاهر کردند بلکه در

کشتي نشستند و خواص از مواليان خود را در نظاير اين بلاد موجوده در اين دنيا سير دادند موضع پنجم آنست که از خصايص وجود مبارک امام زمان و حجت عصر عجل الله فرجه الشريف بنابر آنچه در نجم ثاقب نقل فرموده اينست که آن حضرت با خواص خوددر هر زمين بي آب و علفيکه منزل فرمايند و موکب همايونش در آنجا مستقر شد فورا گياه برويد و آب جاري شود و چون از آنجا حرکت کنند بحال اول برگردد خلاصه للکلام و فذلکه للمقام بدانکه چنانچه اصل آن وجود مبارک و طول عمر شريفش و محجوب بودنش از انظار اعياز از آيات عجيبه باشند که عقل آن را جايز داند و از براي تکذيب خبردهنده بانها راهي نداند پس استبعاد آنها جز از ضعف ايمان نباشد کلام کثير النفع في تنافي مع الدفع بدانکه از براي آن دوازده مورد از ادعيه و زيارات و اخبار و قصص اخبار که همگي دلالت صريحه داشتند بر بودن اهلبيت و ذريه و اولاد از براي حضرت حجه بن الحسن العسکري سلام الله عليهما ظاهرا خبريکه منافي و معارض با آنهاباشد بنظر نرسيده جز خبريکه شيخ ثقه جليل فضل بن شاذان آن را در غيبت خود نقل فرموده و هم چنين شيخ الطائفه هم آن را در غيبت خود ذکر فرموده که بسند صحيح از حسن بن علي خزاز روايت است که گفت درآمد بمجلس حضرت امام رضا عليه السلام ابن ابي حمزه بطائني و با آن حضرت گفت که تو امامي آن حضرت فرمود بلي من امامم گفت من از جدت جعفر بن محمد شنيدم که ميگفت امام نميباشد مگر آنکه او را فرزند ميباشد امام فرمود که آيا تو فراموش و نسيان کرده و يا خود را فراموش کار مينمائي اي شيخ هم چنين نگفت جدم جز اين نيست که جدم فرمود امام نميباشد الا آنکه او را فرزند ميباشد مگر آن اماميکه حسين بن علي بن ابيطالب عليهم السلام بيرون خواهد آمد بر او و رجعت خواهد نمود در زمان او پس بدرستيکه او را فرزند نخواهد بود ابن ابي حمزه چون اين سخن را از آن حضرت شنيد گفت راست گفت فدايت شوم از جدت چنين شنيدم که بيان فرمودي و در نجم ثاقب در توجيه آين خبر چنين فرموده که و ظاهر آنست که مراد حضرت ازه نبودن فرزند از براي قائم عليه السلام يعني فرزنديکه امام باشد نميباشد يعني آن جناب خاتم الاوصياء است و فرزند امام ندارد يا در آنگاه که حسين بن علي عليهما السلام رجعت خواهد کرد او را فرزند نباشد پس منافات ندارد بااخبار مذکوره اين ناچيز گويد که توجيه اول اقرب بصواب است زيرا که از براي او شاهدي از قول اخيار هست چنانکه شيخ طوسي ره در غيبت خود فرموده اما کسيکه گفته است از براي خلف ولد است و ائمه نيز سيزده نفرند پس قول آن فاسد است بانچه که مااز دليل اقامه نموده ايم بر بودن آن بزرگواران دوازده نفر پس واجب است طرح نمودن اين قول و ايضا در نجم ثاقب استکه سيد محمد حسيني ملقب بمير لوحي تلميذ محقق را مادره در کتاب کفايه المهدي بعد از ذکر اين خبر حسن بن علي خزاز گفته که اين کمترين خبر معتبر مدنيه الشيعه و جزيره اخضر و بحر ابيض را که در آن مذکور است که حضرت

صاحب الزمان عليه السلام را چند فرزند است با اين حديث صحيح در کتاب رياض المومنين توفيق نموده هر که خواهد که بر آن اطلاع يابد بکتاب مذکور رجوع نمايد و چون کتاب رياض المومنين در دست نيست توفيق آن مرحوم ميان اينحديث صحيح و خبر مدنيه الشيعه و جزيره خضرا معلوم نشد و ظاهرا بهمان نحوي باشد که استادنا المحدث در نجم ثاقب توفيق ميان آنها را بيان فرمود.

صبيحه ٣٢

بدانکه شبهه سي ام که مخالفين در ساحت امامت حضرت امام زمان و خليفه الرحمن نموده اند نظير شبهه کلاب ممطوره اعني واقفيه استکه گفته اند ميتواند شد که موسي بن جعفر امام غائب باشد ووفات نيافته باشد و کساني که شهادت بر وفات او داده باشند امر برايشان مشتبه شده باشد چنانچه بر قوم مسيح مشتبه شد بصريح قران که فرموده و ما قتلوه و ما صلبوه ولکن شبهه لهم مردم ديدند که او را کشتند و بدار زدند و در حقيقت نه چنين بود پس باک نيست در اينکه اين قبيل در اشتباه در قتل در ائمه روافض هم

صفحه : ٦٠

گفته شود پس امامت و حيات و غيبت امام زمان شما طائفه اثني عشريه که آن جناب ابن الحسن العسکري باشد ثابت نميشود مگر وقتيکه سد اين احتمال بشود از قتل بعضي از ائمه سابقه و بخصوص والد ماجد آن بزرگوار يعني معلوم گردد که خود آن بزرگوار بوده که مقتولل شده نه شبيه آن و جواب از اين شبهه اينست که آنچه بر سائر ائمه دين واقع شد از مقتولي و مسمومي نه مثل واقعه عيسي بن مريم است زيرا که واقه قتل و صلب عيسي بن مرريم را يهود ادعا کردند و جناب اقدس اله جلت عظمته تکذيب ايشان را فرمود و ائمه اماميه را خبري از خداوند يا از رسول خداوند نرسيده در تشبه و تمثل چگونه و حال اينکه رسول خدا خبر دادند از قتل اميرالمومنين و اختضاب لحيه مبارکه ايشان بخون سرشان و بعد از اخبار حضرت رسول از اين امر خود حضرت علوي سلام الله عليه نيز از اين خبر دادند و اخبار فرمودند و بعد از ايشان ائمه طاهرين نيز خبر دادند که ايشان شهيد گرديدند و هم چنين جناب حسن و حسين را بارهارسول خدا از جبرئيل خيز قتل ايشان را دادند که يکي را بزهر جاف و ديگري بشمشير اشقياء شهيد ميشوند و خود نيز علاوه از نقلش از جبرئيل باين امر خبر داد و بعد از ايشان اولاد طيبين آن سرور خلقا عن سلف خبر از اين معني دادند و هم چنين بر هر يک از آن بزرگواران هر چه واقع شد از مقتولي و مسمومي چه خود خبر داد و چه امامهاي بعد از آن خبر دادند پس خبر دهندگان از موت ائمه طاهرين پيغمبر و امير المومنين و ائمه طاهرين واحدا بعد واحد ميباشند و خبر دهندگان بقتل عيسي بن مريم يهوديان ميباشد و کذب و دروغ بر مخبرين بموت ائمه و سادات بريه غير

جايز و ناروااست چه ايشان معصومند و طاهر الذيل از ارجاس که يکي از آنها کذب است ميباشند بخلاف نسبت کذب مخبرين بقتل عيسي بن مريم چه ايشان يهوديانند و کذب آنها جايز بلکه شايع است و اين شبهه را با جوابش شيخنا الصدوق ره در کمال الدين نقل فرموده تنوير في تنظيه بدانکه نظير اين شبهه واقفيه در فوت حضرت موسي بن جعفر عليهما السلام شبهه حنظله بن سعد شبامي است که حضرت حسين را مقتول نميداند و قائل و معتقد استکه آن جناب مانند عيسي بن مريم باسمان عروج فرموده و اخبار بسياري در طعن او و کسانيکه باين اعتقاد معتقدند از ائمه اطهار عز صدور يافته و اين ناچيز در اين مختصر و جيز بنقل يکخبر از آنها اقتصار مينمايد في العيون در ذيل خبريکه سندش به هروي منتهي ميشود مذکور استکه هروي عرض کرد خدمت حضرت رضا که يابن رسول الله در سواد کوفه گروهي باشند که بزعم ايشان حسين بن علي عليه السلام را مقتول ندانند و از اول اين شبهه بر حنظله بن سعد شبامي وارد آمد و او چنان دانستکه حسين بن علي مانند عيسي بن مريم باسمان عروج فرمود و باين آيه مبارکه احتجاج همي کرد که و لن يجعل الله للکافرين علي اللمومنين سبيلا پس بني اميه که کفره بودند چگونه بر حضرت حسين غلبه توانستند جست پس حضرت رضا باو فرمود کذبوا عليهم غضب الله و لغته و کفروا بتکذيبهم النبي في اخباره بان الحسين بن علي سيقتل و الله لقد قتل الحسين و قتل من کان خيرا من الحسين اميرالمومنين و الحسن بن علي و ما منا الا مقتول و انا و الله لمقتول بالسم باغتيال من يغتالني اعرف ذلک بعهد معهود الي من رسول الله اخبره جبرئيل عن رب العالمين و اما قول الله عز و جل و لن يجعل الله للکافرين علي المومنين سبيلا فانه يقول و لن يجعل الله علي مومن حجه و لقد اخبر الله عز و جل من کفار قتلوا النبيين بغير الحق و مع قتلهم اياهم لم يجعل الله لهم علي انبيائه سبيلا من طريق الحجه ميفرمايد خدا لعن کند و غضب فرمايد بر اين جماعه که کافر شدند باين دروغ که بر پيغمبر بستند در اخبار آن که فرمود زود باشد که حسين بن علي کشته شود سوگند بخداي که کشته شد حسين و کشته شد کسيکه بهتر از حسين بود و او اميرالمومنين و حسن بن علي است که هر دو تن کشته شدند و ما که ائمه هستيم همگي مقتول شويم و قسم بخداي که مرا نيز غيله باسم مقتول کنند و من آگاهم از اين امر چه اين امر عهدي است از روس خداي بسوي من و آن را جبرئيل از جانب رب جليل خبر آورده اما مفاد آيه مبارکه که خداوند کافران را بر مومنان طريق غلبه روا نميدارد مقصود اينست که کافر بر مومن اقامه حجت نتواند کرد چه آنکه باطل را بر حق حجت نتواند بود مگر نه آنست که خداوند خبر ميدهد که کافران پيغمبران را بغير حق بکشند و با غلبه و قتل ايشان بر پيغمبران را باز اقامه حجت از پيغمبران برايشان بود و خداوند متعال ايشان را بر پيغمبران در طريق حجت و برهان غالب نگردانيد کما اينکه معلوم است.

صبيحه ٣٣

بدانکه شبهه سي و يکم مخالفين در ساحت امامت حضرت ولي عصر همان استکه در صبيحه اختلاف معتقدات عامه درباره مهدي موعود ذکر شد از بودن آن وجود مقدس عبارت از عيسي که نازل خواهد شد از آسمان در آخر الزمان که آن صبيحه چهارم از عبقريه دويم ايت بساط است و دليل ايشان بر اين مدعي چنانچه در آنجا اشاره شد حديثي استکه ابن ماجه در سنن و حاکم در مستدرک و شافعي که يکي از ائمه اربعه ايشان است از حسن بصري روايت نموده اند و او از انس بن مالک از حضرت رسول روايت نموده که فرمود لا يزداد الامر الا شده و لا الدنيا الا ادبارا و لا الناس الاشجار و لا تقوم الساعه الا علي شرار الخلق و لا مهدي الا عيسي بن مريم و اين خبر معارض است با آن اخباريکه تعيين مهدي موعود را در حجه بن الحسن العسکري مينمايد و جواب از آن اينست که اولا اينحديث راعلماء فن حديث شما از منکرات و مجعولات شمرده اند در نيابيع لوده بعد از ذکر اينخبر گفته است که حاکم در مستدرک گفته که من اين خبر را ايراد کردم از روي تعجب نه از راه احتجاج و بيهقي گفته متغرد است باين خبر محمد بن خالد و حاکم در مستدرک گفته محمد بن خالد مجهول است و تصريح کرده نسائي باينکه او منکر است پس از آن صاحب ينابيع گفته وضع اين حديث از محمد بن خالد از چند وجه ظاهر است وجه اول اينست که اگر اينحديث صحيح ميبود لازمه اش اين بود که ظلم و فساديکه در زمان يزيد بن معويه و حجاج بن يوسف بوده بايد باضعاف مضاعف زيادتر و بيشتر باشد و در اين ازمنه متاخره بايد هيچ خير و صلاحي در عالم باقي نمانده باشد و حال آنکه نه چنين است چه الحمد الله بعد از آن دو ملعون در زمان عمر بن عبدالعزيز و خلفاء بني عباس تا کنون خير و صلاح باقي و برقرار است وجه دويم اينست که خبر مهدي پيش از بعثت نبي در ميان عرب معروف نبوده تا آنکه آن بزرگواران را بقول خودش بنابر گفته آنکه مي گويد که لا مهدي الا عيسي بن مريم از فرمايشات آن بزرگوار است رد نمايد وجه سيم اينست که در قران مجيد از براي خداي تعالي اشاراتي است در آيات کثيره بسوي حضرت مهدي و از اينجهت بشارت داده است پيغمبر امت خود را باين بشارت عظمي محمد بن يوسف گنجي در کتاب

صفحه : ٦١

کفايه الطالب في مناقب علي بن ابيطالب گفته استکه مدار حديث لا مهدي الا عيسي بن مريم بر محمد بن خالد جندي استکه موذن جند بوده شافعي در حق او گفته که در او تساهل در نقل حديث بوده و علماء حديث اتفاق کرده اند که خبر قول نشود هرگاه راوي آن معروف به تساهل در روايت شد و اخبار بحد تواتر رسيده از حضرت مصطفي در خصوص مهدي که او زمين

را پر از عدل نمايد و عيسي در زمان او نازل شدو و باو در نماز اقتدا کند و مساعدت نمايد آن حضرت عيسي را در کشتن دجال در باب لد در زمين فلسطين و ثانيا بر فرض صحت اين خبر از اخبار احاد است که لا يفيد علما و لا عملاپس چگونه مقاومت مينمايد با اخبار متواتره که مجموع آنها دلالت بر اينکه مهدي ازاين امت و از فرزندان رسول خدا و ذريه فاطمه زهرا است و ثالثا اين خبر مخالف اتفاق بلکه اجماع امت محمد ميباشد بلکه مخالف ضرورت دين اسلام است چه بودن مهدي موعود از عترت ظاهره رسول خدا ضروري دين مبين و آئين متين اسلام است کما هو الواضح و از اين جهه که مضمون آن خلاف ضرورت اسلاميه است خود علماء اهل سنت در صدد توجيه آن برآمده و تاويلاتي چند بنابرآنچه که در اسرار الفاتحه ملا معين الدين هروي است از براي آن ذکر نموده اند تاويل اول آنست که مراد از اين نفي در حديث نه نفي مطلق است بلکه مراد نفي فضيله است يعني هيچ مهدي چون عيسي نيست در فضل مثل لافتي الا علي لا سيف الا ذوالفقار تاويل دويم آنست که چون عيسي از آسمان فرود آيد و شريعت خود را منسوخ گشته بيند بشريعت محمدي امت را دلالت کند و بر سبيل خلفاي محمدي عمل نمايد و حال آنکه خلفا هيچ يک پيغمبر نبوده اند و طغراي منشور آن حضرت بتوقيع نبوت موشح باشد لا جرم در شان عالي نشان او فرمود لا مهدي الا عيسي بن مريم يعني هيچ مهدي از هاديان امت من چون عيسي نيست که وي بر مسند نبوت مستند است بخلاف خلفاي ديگر من تاويل سيم آنست که گفته اند لفظ مهدي منسوب است بمهد و آن اشاره ميباشد بتکلم آن جناب در مهد که و يکلم الناس في المهد عبارت از آنست يعني هيچ کس چون عيسي در مهد سخن نگفت که بشهاده و توحيد و اثبات نبوت خود تکلم نمود تاويل چهارم آنست که در شرح مقاصد آورده که مهدي اسم مفعول است و جار و مجرور و متعلق بمحذوف که تقدير وي چنين شود که لا مهدي الي قتل دجال الا عيسي بن مريم.

صبيحه ٣٤

بدانکه شبهه سي و دويم مخالفين در ساحت امامت حضرت بقيه الله الحجه بن الحسن العسکري عجل الله فرجه الشريف اينست که ميگويند عجب است از طائفه شيعه اثني عشريه که بامامت کسي قائلند که ولادت و وجود او را بشهادت زني ثابت ميکنند و مراد ايشان از آن زن حضرت حکيمه خواتون سلام الله عليها دختر حضرت جواداست و جواب از اين شبهه اولا آنست که زنانيکه از کيفيت تولد حضرت بقيه الله باخبر بوده اند بنابرآنچه از تتبع در اخبار و آثار ظاهر ميشود چهار نفرند و منحصر نمودن اطلاع از تولد آن بزرگوار را بيک نفر زن ناشي از عدت تتبع در اخبار اماميه است چنانچه لازمه تعصب شبهه کننده و هم کيشان او است اول جناب حکيمه

خواتون دخترحضرت جواد الائمه که دختر امام و خواهر امام و عمه امام است و جلالت قدر و نبالت شان آن مخدره عظمي از حوصله تحرير و تقرير خارج است دويم جاريه که ابوعلي خيزراني براي حضرت امام حسن عسکري بهديه فرستاده بود چنانکه صدوق در کمال الدين روايت نموده است سيم عجوزيکه همسايه حضرت عسکري بوده بتفصيليکه شيخ طوسي ره در کتاب غيبت از حنظله بن زکريا از احمد بن بلال بن داود کاتب حکايت فرموده چه در آن حکايت است که حضرت عسکري او را امر بکتمان نمود از تولد آن مولود و اين دليل است بر اينکه آن مولود حضرت مهدي موعود بوده است چهارم ماريه خادمه حضرت عسکري بلي سلسله اکثر رواياتيکه بيان کيفيت ولادت با سعادت را ضمانت دارند بحضرت حکيمه خواتون ميرسد که در طهارت و تقوي و راستي گفتار و درستي کردار و عبادت و زهادت وجمله مراتب کماليه پس از مرتبه معصومين مقامي منيع و مکاني رفيع داشته و روايات آن مخدره از چند امام همام در کتب اماميه ثبت و ضبط است و مخصوصا حضرت امام حسن عسکري در شب ولادت حضرت حجه آن عقيله عاقله را نگاه داشت و بنابروايتي احصار فرمود که ولادت با سعادت مهدي موعود را معاينه نموده در موقع خود خواص از شيعه را بياگاهاند بلکه او را امر باين معني هم فرمود چنانچه در روايت شيخ طوسي استکه جناب حکيمه خواتون گفت سه روز بعد از ولادت فرزند برادر زاده ام بدانجا رفتم و هر چند تجسس کردم از آن مولود اثري نيافتم و نامي از وي نشنيدم و خوش نداشتم پرسش کنم چون شرفياب خدمت امام عسکري شدم خود آن حضرت اببتدا بسخن کرده فرمود يا عمه في کنف الله و حرزه و ستره و غيبه حتي ياذن الله له فاذا غيب الله شخصي و توفاني و رايت شيعتي قد اختلفوا فاخبر الثقات منهم وليکن عندک و عندهم مکتوما فان ولي الله يغيبه الله و يحجبه عن عباده يعني اي عمه آن مولود در کنف حمايت خداي و جايگاه حفاظت او است و آفتاب جمالش در زير پرده غيبت الهيه نهفته است چون خداي مرا از دنيا برد و ديدي شيعيان مرا که راه اختلاف سپردند آناني را که محل وثوقند آگاه کن و بايد اين امر نزد تو و ايشان مکتوم باشد چرا که مشيت الهيه بر آن تعلق يافته که ولي خود را غائب و از ديده بندگانش محجوب فرمايد و ثانيا آنکه اگر ميگويند ما اماميه در وجود و حيات و اصل ولاده حضرت حجه بن الحسن ارواحنا فداه بشهادت يک نفر زن تمسک جسته ايم اين دروغي است پيدا و فريه ايست هويدا زيراکه بر احدي پوشيده نيست که اماميه اثني عشريه ثابت و مبرهن داشته اند وجود و حيوه و امامت و مهدويه و قائميه حضرت حجه بن الحسن را از روي دو ماخذ و دو اساس محکم رزين اول شهادت جمع کثير و جمي غفير از قرابات و خواص خدم و خانواده و ثقات و معتمدين از اصحاب حضرت امام حسن عسکري بر ولادت آن حضرت و مشاهده او به راي العين در حال زندگاني آن حضرت و پس از ارتحالش در زمان غيبت صغري چنانچه در کتب مولفه در غيبت و حالات آن حجه کردگار وضوح

اين مدعي کالشمس في رائعه النهار است دويم اخبار متواتره صادره از خاتم انبيا و ائمه هدي صلوات الله عليهم اجمعين که ايضا در آن کتب ثبت و ضبط شده اند که اگر بنا شود بمثل آن اخبار از کثرت عدد و وضوح دلالت و محفوف بودنشان بقرائن قطعيه وجود و حيات و غيبت و مهدويه فرزند صلبي حضرت عسکري ثابت نشود پس در عالم هيچ امري ثابت نخواهد شد و هيچ ملت وجود پيغمبر خود را ثابت نتوانند کرد پس اگر يکنفر هم شهادت بر ولادت با سعادتش نميداد و هيچکس هم طلعت مبارکش را زيارت نميکرد کسانيکه حضرت محمد بن عبدالله و عترت طاهره او را السنه صادقه

صفحه : ٦٢

الهيه دانسته و ساحت وجود آن ذوات مقدسه را از شوائب کذب و مين و فريه و شين منزه و مبر اميد آنند چون از روي انصاف بان اخبار صادره از منابع عصمت و بشارات وارده از نيابيع طهارت در نگرند و امعان نظر نمايند اذعان قطعي بر وجود و حيات آن يکتا گوهر بحر وجود دو يگانه فريده خزنيه حضرت ملک معبود خواهند نمود تا چه رسد که آن اخبار با معاينه گروهي از بزرگان دين و مشاهده کثيري از مومنات و مومنين آن ولي حضرت رب العالمين را مطابق و آن آثار با احساس و مشاهده آنان همدوش و قرين آمده است و اگر مقصود ايشان اينست که ما چگونگي ولادت و کيفيت آن رامستند بشهادت يک نفر زن مينمائيم آري چنين استکه ميگويند چه بر کيفيت ولادت آن حضرت و سائر ذوات مقدسه از اباء کرامش بلکه دوستان ايشان نيز جز چند نفر زن شهادت نداشته و ندارند و ما طائفه اماميه افتخار باينمطلب مينمائيم و کسانيکه اين معني را وسيله طعن بر اماميه قرار داده اند هنيئا لهم و لوالديهم که مردان بسيار و ذکور بيشمار کيفيت ولادت آنان را معاينه و ديدار مينمايند تذنيب في امر عجيب و عجب تر از اين شبهه مخالفين شبهه سخيفه گلپايگاني مروج کبش بابيه استکه راسا انکار نموده وجود حکيمه خواتون را و منکر است که آن مخدره را در دنيا وجود و حياتي بوده چنانکه در صفحه( ٥٩ )از کتاب بحرالعرفان خود گفته است و اينکه تولد حضرت صاحب الامر را از حکيمه دختر امام محمد تقي ميکنند از قراريکه صاحب جنات الخلود مينويسد چنان مفهوم ميشود که امام جواد دختر حکيمه نام نداشته زيرا که مينويسد عدد اولاد آنامام عاليمقام را يعني امام محمد تقي بقولي دو پسر داشت و پنج دختر و بقول اصح دو پسر و دو دختر پسران يکي علي بن محمد است ملقب بنقي که امام دهم شيعيان است و ديگري موسي و دختران يکي فاطمه و ديگري امامه انتهي و جواب از اين شبهه سخيفه بچند وجه است وجه اول آنست که عبارت صاحب جنات دلالت بر نفي وجود آن مخدره ندارد بلکه صراحت بر اثبات دارد زيرا که او اکتفا بذکر اسم دختران نموده و حکيمه از القاب است چنانکه در بساط دويم از اين کتاب از بعضي از محققين لقب بودن آن مذکور افتاد بلي، اگر

مينوشت که امام جواد را هيچ دختر نبودآنوقت تمسک گلپايگاني بعباره او از براي اثبات مدعاي خود بموقع بود وجه دويم آنست که بر فرض اينکه صاحب جنات الخلود متعرض دختري از براي حضرت جوادد نميشد هم مدعاي گلپايگاني ثابت نميشد زيرا که عدم تعرض اولاد بر عدم وجود نداشت وجه سيم آنست که انکار گلپايگاني وجود حکيمه خواتون را مدرک براي اعتقاد هيچ عاقل نخواهد شد زيرا کسيکه انکار کند وجود حضرت حجه بن الحسن ارواحنا الفداء را با آنهمه اخبار متکاثره متواتره پس شبهات او از قبيل شبهات سوفسطائيه است که منکر محسوسان شده و در وجود آنها ابداء شبهات نمايند و بديهي است که اينگونه شکوک و هميه و شبهات خياليه محل اعتناء خردمندان نبوده و نيست وجه چهارم آنست که اين گلپايگاني را چه شده است که عبارت جنات الخلود را مدرک نفي وجود حکيمه خواتون قرار ميدهد وحال آنکه دلالت بر اثبات آن دارد وليکن اخبار متواتره که زياده از هزار است بلکه باعتباري خارج از حيز عدو حصرند و همگي بنحو صراحه دلالت بر وجود و حيات و غيبت ولي عصر اعني حجه بن الحسن العسکرري دارند ماخذ و مدرک و دليل بر وجود آن حجت الهيه از براي شيعه اثني عشريه نميداند سبحانک هذا قول زورو ادعاء منکور وجه پنجم آنست که در روايت بزرگان علماء و اعاظم محدثين روايات کثيره را از آن مخدره و شريک در لقبش که حکيمه خواتون دختر حضرت امام همام موسي بن جعفر سلام الله عليهما است چنانچه ذکر شده است در بساط دويم مذکور که در وجه اول اشاره شد کفايه است در اثبات وجودش کما هو الواضح.

صبيحه ٣٥

بدانکه شبهه سي و سيم مخالفين اينست که شما وجود امام و وجوب نصب او را از الطاف الهيه دانسته ايد از براي مصالح امور دنيويه و حال آنکه نصب آن در شريعت بجهت مصالح دنيويه فقط است و لطف از براي مصالح امور دنيويه واجب نيست و جواب از اين شبهه همانستکه شيخ طوسي فرموده باين که قول کسيکه نصب امام را براي مصالح دنيويه ميداند فاسد است زيرا که در اينصورت امامت امام واجب نميشود و حال آنکه در ميان مخالفين خلافي در اين نيست که بر امه در حال اختيار نصب امام واجب است علاوه بر اين چيزهائيکه امام بانها قيام ميفرمايد مانند جهاد و توليت امراء و قضاه و قسمت اموال غنيمه و استيفاء حدود و قضاصات اتماما از امور دينيه اند که ترک هيچ يک از آنها جايز نيست و اگر نصب او از براي مصالح امور دنيويه باشد هيچ يک از اينها واجب نميشدند پس قول شبهه کننده باين دليل باطل گرديد.

صبيحه ٣٦

بدانکه شبهه سي و چهارم مخالفين درباره آنجان جهان وامام عالميان اينست که شما اماميه ميگوئيد که اصل وجود امام لطف است و تصرف او درامور لطف ديگري است و چرا نشايد که خداوند لطف ديگري را قائم مقام لعام بگرداند که همان آثاريکه مترتب بر وجود امام و نصب او است از آن لطف ديگر حاصل شود و بنابراين وجود امام غائبيکه شما اماميه ميگوئيد ثابت نخواهد شد و جواب از اين شبهه بنابر تقرير شيخ الطائفه عطر الله مرقده الشريف اينست که اگر چنين باشد که خصم ميگويد اولا آنکه نصب امام در هيچ حال واجب نميشود بلکه اين از قبيل تخيير ميشود ميان نصب امام و لطف ديگر چنانکه در واجبات تخييريه گفته ميشود و حال آنکه ما يقين داريم باينکه تنها نصب امام واجب است بوجوب عيني و اينکه از قبيل واجب تخييري نيست پس فساد اين قول هم واضح گرديد و ثانيا آنکه نقص ميشود بر قائل آن باينکه اگر کافر تحصيل معرفه نکند بايد خداي تعالي چيزي را براي او قائم مقام معرفه بگرداند پس بنابراين در هيچ حال معرفه الله بر کافر واجب نخواهد بود و ثالثا آنکه اجتناب نمودن از ظلم و قبايح در وقت حصول معرفه الله فائده اش امري دنيوي واجب نخواهد بود پس لازمه اش اينست که وجوب معرفه از جميع کفار ساقط گردد واين امري است مسلم البطلان و رابعا آنکه اگر خصم بگويد که معرفه الله را بدلي نيست که در عوض آن قرار داده شود و بجاي آن قائم گردد تا آنکه وجوب او ساقط گرددبخلاف وجوب نصب امام در جواب گوئيم که امام عليه السلام را هم بدلي نيست که قائم مقام آن گردد پس چگونه ميشود که لطف ديگر از وجود آن بزرگوار و وجوب نصب او عوض و بدل گردد.

صبيحه ٣٧

بدانکه شبهه سي و پنجم مخالفين درباره حضرت ولي عصر و ناموس دهر عجل الله فرجه اينست که بنابر

صفحه : ٦٣

فرض تسليم اينکه اصل وجود او لطف باشد چنانکه شما طائفه اماميه ميگوئيد از کجا که جنابش در روي زمين باشد و چه فرق است ما بين اينکه در روي زمين موجود باشد بطوريکه احدي او را نه بيند و باو نرسد و اينکه شخص شريفش موجود باشد وليکن در سامان باشد و حال آنکه اعقاد شما اماميه اينست که جنابش زنده و موجود و در روي زمين مستقر و مکين است و جواب از اين شبهه بنابر تقرير شيخ طوسي ره بر دو وجه است اما وجه اول جواب نقضي است و بيانش اينست که ما همين سئوال را در خصوص حضرت پيغمبر از ايشان مينمائيم و

ميگوئيم فرق چيست ما بين غيبت آن بزرگوار در قضيه غار ثور و موجود بودنش در آنجا ما بين بودنش در آسمان پس هر چه که ايشان در آن مقام جواب گويند بعينه همان جواب ما ميباشد در اين مقام و اگر ايشان درباره پيغمبر فرق مابين بودنش در غار و بودنش در آسمان را باين نهج بگذارند که پيغمبر از همه کس غائب نگرديد بلکه از دشمنان پنهان شد ولکن مهدي موعود از همه کس پنهان گرديده گوئيم که اين فرق مبتني بر اين است که قطع حاصل شود باينکه امام زمان از همه دوستان خود پنهان گرديده بمثل پنهانيش از دشمنان و حال آنکه از براي ما اماميه قطع حاصل است که حضرتش از تمامت دوستان خود غائب نيست و اي بسا از محبين و شيعيان کاملين آن بزرگوار که تشرف بحضور مبارکش نائل شده اند چنانکه قضاياي کيفيات تشرف آنها در زبر و دفاتر خاصه بلکه عامه نيز کالنور علي الطور است معروف و مشهور علاوه بر اين احتمال اينکه بعضي از ايشان آن جناب را ميبينند در اين مقام از براي ما کافي است و مجرد اين احتمال در فارق بودنش ميان اين دو مقام بس است بدون قيل و قال و سفسطه در کلام وجه دويم جواب حلي است و بيانش اين استکه اگر آن بزرگوار يعني مهدي موعود در آسمان بطوري موجود استکه همه اخبار روي زمين را ميداند پس آسمان نسبت بحضرتش مانند زمين است چنانچه اعتقاد ما اماميه هم همين است که امام اگرر در مشرق عالم باشد واقف بر اخبار واقعه در مغربست و اگر در زمين باشد واقف بر اخبار واقعه در آسمان است و اگر در وقتيکه در آسمان است اخبارزمين بر او مخفي است پس اين چنين شخص لياقت امامت را ندارد و وجود و عدمش يکسان است و فرض وجودش و بودنش در آسمان با ندانستنش اخبار زمين را فرضي است بيمعني کمالا يخفي.

صبيحه ٣٨

بدانکه شبهه سي و ششم که مخالفين در اصل ولادت آن بزرگوار نموده اند اينست که ميگويند مخفي بودن ولادت مهدي موعود از جمله خوارق عاداتست چه مولودي با چنين جسب و نسب و شان و منصب عاده محال استکه ولادت او در پس پرده خفاباشد و جواب از اين شبهه اين استکه آن جز استبعاد چيز ديگري نيست علاوه بر اين سيد علم الهدي در جوابش از اين شبهه چنين تقرير فرموده است که مخفي بودن ولادت صاحب الزمان از جمله خوارق عادات نيست چنانکه خصم مدعي آن است چه آنکه امثال اين را سلاطين در زمان گذشته کرده اند چنانکه علماي فرس و کسانيکه اخبار ارباب دول را روايت ميکنند از قبيل اين قصه هاي مشهوره ذکر کرده اند مانند قصه ولادت کنجسرو که مادرش حمل او را پنهان داشت تا آنوقت که او را زائيد و مادرش دختر پسر افراسياب پادشاه ترکستان بود و جدش کيکاوس اراده کشتن وي نمود آنگاه

مادرش حمل وولادت او را مخفي نمود و قصه اش در کتب تواريخ مسطور و در السنه و افواه مشهور است و مورخ طبري که اثبت تاريخ نويسان است هم آن را ذکر نموده و مثل قصه ابراهيم خليل که قران مجيد بان ناطق است که مادرش او را در خفيه زائيد و در غارش پنهان نمود تا آنکه بحد بلوغ رسيد و هم چنين است قصه کليم الله که مادرش از جهت خوف ازفرعون او را در خفيه زائيد و در تابوتش گذاشته و بدريا انداخت و اين حکايت مشهوراست و قران کريم بان ناطق و گويا است پس بناء علي هذا قصه صاحب الزمان با اينها يکي ميباشد پس چگونه گفته ميشود که قصه تولد او از عادات بيرون است و حال آنکه از مردم کساني هستند که ايشان را پسري از کنيزي متولد ميشود پس زماني از روزگار ولادت او را از زنش پنهان ميدارد تا اينکه وقت وفاتش ميرسد آنگاه اقرار ميکند باينکه اين پسر من است و هم چنين کسي هست که پسر خود از خوف اينکه ديگر آن از راه طمع در ميراث وي او را بکشند پنهان ميدارد و عادت بامثال اينها جاري گرديده پس بنابراين سزاوار نيست که مثل اينها در خصوص صاحب الزمان استبعاد شود و حال آنکه اين را بسيار شنيده و ديده ايم و بذکر آنها کلام را طول نميدهيم زيرا که آن از عادات واضح دو آشکار است و حال آنکه بسياري را يافته ايم که نسب ايشان زمان طويلي بعد از وفات پدرانشان بشهاده شهودي که از راه خوف از زن و اهل در خفيه ايشان را شاهد گرفته بودند ثابت گرديده و هم چنين بسياري را يافته ايم که بعد ازوفاتش دو نفر عدل شهادت داده اند باينکه آنشخص زني بعقد صحيح زن خود نموده و بعداز شهادت گرفتن ايشان مولودي از او متولد شده بطوريکه بودن آن مولود از آن شخص بحسب عادت ممکن بوده پس بحسب شرع آن مولود بانشخص ملحق ميشود و خبر ولادت پسر امام حسن عسکري بجهات چندي که زياده اند از جهاتيکه سائر انساب بانها عرفا و شرعا ثابت ميشود وارد گرديده پس دغدغه در ولادت آن بزرگوار و حجت کردکار نيست مگر از راه عناد و تعصب بيان قدوسي عن شيخنا الطوسي و شيخ الطائفه در اينمقام و دفع اين شبهه خام چنين فرموده است که در نفي ولادت اولاد صحيح نيست که در مقامي از مقامات ادعاي قطع از کسي صادر شود و احدي را ممکن نيست که در خصوص کسيکه او را ولدي ظاهر نشده ادعا نمايد که من بالقطع ميدانم که او را ولدي نيست بلي از راه ظن ميتواند بگويد که اگر او را ولدي بودي هر آينه ظاهر ميشد نه از راه علم ويقين زيرا که عقلا را گاه داعي ميشود که کتمان اولاد نمايند بجهت اعراض مختلفه که دارند چنانکه پاره از ملوک مانند اکاسره و پادشاهان عجم که در قديم بودند اولا خود را بواسطه خوف از آسيب پنهان ميداشتند و حکايات ايشان در کتب تواريخ و در ميان مردم مشهور است و حال آنکه در ميان خلايق کسي پيدا ميشود که او را از کنيزي يا از زني که او را در خفيه تزويج نموده ولدي متولد ميشود و از ترس و خوف از زن ديگر يا از ترس اولاد خود آن را مخفي ميدارد و انکارر مينمايد و اين

در عادت کثير الوقوع است و نيز پيدا ميشود شخصي که از اهل شرف و منزلت است زن ارذلي را تزويج نمايد و از او ولدي متولد شود پس آنشخص از اينجهت که لحوق آن ولد را بخود مکروه ميدارد او را انکار ميکندد و بعضي هستند که اينگونه ولد را انکار ميکنند و چيزي از مال خودشان باو ميدهند و هم چنين در ميان خلق کسي هست که بحسب رتبه و شرف از اراذل اهل

صفحه : ٦٤

زمان است و زن صاحب شرافت و نجابتي را در پنهان تزويج مينمايد و از آزاد ولدي متولد ميشود هر چند که آن مرد او را ناخوش نميدارد وليکن بجهت خوف از اقرباي آن زن او را مخفي ميدارد و امثال اينها بسيارند پس نفي ولادت در همه حال ممکن نيست بلي اگر امثال اين احتمالات در ميان نباشد و دانسته شود که مانع از اظهار ولادت موجود نيست پس آنگاه ادعاي نفي آن را ميتوان کرد و اگر مخالف بگويد که علم ما باينکه رسول خدا را پسري نبوده که بعد از وفات آن حضرت زنده باشد مثل علم ما است باينکه حضرت حسن عسکري را پسري نبوده که بعد از وفات آن جناب زنده باشد بدون تفاوت در مقامين جوابش اينست که علم شما و ما باينکه پيغمبر را پسري نبوده که بعداز وفاتش زنده باشد از اين راه استکه آن جناب رسول خدا و معصوم از هر خطا بود پس هرگاه او را پسري ميبود اظهار مينمود زيرا که در اظهار آن خوفي در حق او نبود علاوه بر اين اجماع امت منعقد است باينکه آن جناب را بعد از وفاتش منتشر شده بودکه امام ثاني عشر قائم است و دولتهاي باطله را زايل خواهد کرد پس آن حضرت ترسيد که خلفاي جور بر او مطلع شوند و آسيبي باو برسانند لهذا آن حضرت ولادت آن بزرگواررا مخفي داشت و از اين راه از براي مخالف شبهه در ولادت او واقع گرديد.

صبيحه ٣٩

بدانکه شبهه سي و هفتم مخالفين درباره آن ذات اقدس و وجود مقدس اعني حضرت صاحب الزمان و خليفه الرحمن ايضا در ولادت او است بتقريب اينکه جعفر که فرزند حضرت امام علي النقي بود شهادت اماميه را باينکه امام حسن عسکري را در حال حيات پسري متولد شد انکار نمود و وجود او را بعد از وفات آن حضرت نفي کرد و ميراث آن جناب راضبط نمود و سلطان عصر را واداشت باينکه کنيزان آن حضرت را از حمل استبرا نمايند تا اينکه ولد او را واضح نمايد و خون کساني را از شيعه که مدعي وجود خلف از براي حضرت عسکري بودند مباح نمود و بمفاد اهل البيت ادري بما في البيت جعفر که براي امام حسن عسکري است قولش در نفي ولد آن بزرگوار حجت است و جواب از اين شبهه آنست که قول جعفريکه بلسان معصومين ملقب بکذاب شده است در مقابل معتقد ما اماميه مورث شبهه نخواهد شد که مخلصين بامام زمان و معتقدين

بامامت آنجان جهان بان اعتماد و تکلان نمايند زيرا که همه اهل اسلام بعدم عصمت جعفر متفقند پس او را انکار حق و ادعاي باطل ممکن است بلکه خطاب را و جايز و صدور غلط از او ممتنع و حال آنکه قران مجيد ناطق است باينکه اولاد يعقوب ببرادر خودشان يوسف چه کردند اورا بچاه انداختند و بقيمت ارزان فروختند و حال آنکه از اولاد انبياء بودند بلکه باعتقاد بعضي از خود مخالفين خود ايشانهم انبياء بودند پس وقتيکه اينگونه خطاي عظيم از ايشان صادر شد پس چرا از جعفر مثل آن از راه طمع در مال دنيا صادر نميشود و احدي اينجواب را انکار نميکند مگر از راه مکابره و عناد.

صبيحه ٤٠

بدانکه شبهه سي و هشتم مخالفين درباره آن حضرت ايضا در ولادت او است بتقريب اينکه چگونه ميشود که امام حسن عسکري را فرزندي باشد قابل امامت با اينکه در مرض موت و وقت وفاتش در خصوص موقوفات و صدقات خود بمادرش که نامش حديث و کنيه اش ام الحسن است وصيت نمود و هرگاه او را پسري بودي هر آينه در وصيتش او را ذکر مينمودي و جواب از اين شبهه آنست که غرض حضرت عسکري از اين عمل پنهانداشتن ولادت آن سرور و پوشيدن حال آن بزرگوار بوده از خليفه وقت و سلطان زمان خود و اتمام اين غرض بعدم ذکر آن حضرت و نام نبردن از او بوده است در وصيت خود و هرگاه آن جناب را در وصيت خود ذکر مينمود و وصيت خود را باو اسناد ميداد هر آينه نقض غرض آن حضرت ميشد و آن بزرگوار باينکه اعيان در خانه خليفه را و شهوددار القضا را بر وصيت خود شاهد گرفت دو چيز منظور داشته يکي اينکه موقوفات و صدقاتش از ضياع و تلف محفوظ بماند و ديگري آنکه بحسب ظاهر به خليفهه و اتباعش فهمانيد که او را پسري نيست تا امر فرزند دلبندش مستور بماند و هر که گمان نمايد که حکايت وصيت حضرت عسکري بنهج مستور دليل است بر بطلان ادعاي اماميه در خصوص ولادت پسر امام حسن عسکري هر آينه از معرفت عادات دور خواهد شد و حال آنکه نظير اين وصيت را حضرت صادق نمود که اسناد وصيت خود را به پنج نفر داد که اول از آنها ابي جعفر منصور بود زيرا که اوسلطان زمان بود و با او قاضي وقت و ربيع که حاجب او بود و کنيزيکه ام ولد خود آن حضرت بود و حميده بربريه نام داشت شريک فرمود ايشان را با پسرش موسي عليه السلام و بقصد پنهان داشتن امامت او و حفظ نفس وي او را تنها وصي خود ننمود و کسي را ازساير اولادش با حضرت کاظم ذکر نکرد زيرا که اگر ذکر ميکرد هر آينه و وصيت را از براي ذکرش در آن از براي خود حجت و برهان مينمود و مدعي امامت ميشد و اگر امام موسي در ميان اولادش مشهور نميبود و مکانتش ظاهر و هويدا نبودي و نسب و فضلش اشتهار نميداشت بلکه مخفي و مستور ميبود

هر آينه او را هم در وصيت خود حضرت صادق ذکر نميکرد چنانکه امام حسن عسکري بواسطه عدم اشتهار و معروفيت فرزندش در زمان فوتش فرزند خود را در وصيت خود ذکر نفرمود بجهت حفظ نفس آن بزرگوار و هذا واضح عند من له ادني الانصاف.

صبيحه ٤١

بدانکه شبهه سي و نهم مخالفين در ساحت قدس امامت حضرت بقيه الله اينست که ميگويند شما طائفه شيعه اثني عشريه نظر بمفاد اخباريکه از طرق خود روايت نموده ايد معتقد ميباشيد که در وقت ظهور مهدي موعود جماعتي از مومنين و کفار از اموات با آن جناب ميباشند و در آنوقت زنده ميشوند چنانکه عبارت سيد مرتضي که از بزرگان علماء شما است در جواب از مسائل رازيه اش اينست که بدان آنچه که شيعه اماميه بان معتقد است اين استکه خداي تعالي در وقت ظهور امام زمان يعني مهدي موعود قومي را از شيعيان آن حضرت که پيشتر از آن وفات يافته اند بدنيا برميگرداند تا اينکه بثواب ياري کردن بانحضرت و مشاهده دولت آن جناب فايز شوند و نيز قومي را از دشمنان آن حضرت بدنيا برميگرداند تا اينکه از ايشان انتقام گيرد ودوستانش از مشاهده ظهور حق و بلندي کلمه حقه لذت برند و در نجم ثاقب اين را يکي از خصايص مهدي موعود شمرده و فرموده است بيست و يکم يعني از خصايص آن حضرت بودن جمعي از مرده گان است در رکاب آن جناب چنانکه شيخ مفيد در ارشاد روايت نموده که بيست و هفت نفر از قوم موسي و هفت نفر اصحاب کهف و يوشع بن نون و سلمان و ابو دجانه انصار و مقدار و مالک اشتر از انصار آن جناب خواهند بود و حکام ميشوند در بلاد و اين مستبعد است

صفحه : ٦٥

که مردگان که مرده اند دوباره بدنيا برگردند و چگونه ميشود که ديگرباره در اين نشائه دنيويه رجوع نموده و تعيش نمايند و بخورند و بياشامند وزن کنند و در منزلها و خانها سکني نمايند و جواب از اين شبهه اينست که اولا اتکال نمدن باين شبهه واهيه انکار نمودن قادر مطلق بودن خداوند متعال است چه هيچ عاقل را شبهه نيست که اين امر از مقدورات الهيه است و عفاد ان الله علي کل شي ء قدير بر ارجاع مردگاني چند را در آن زمان قادر و توانا است و اين امر در حد ذاتش ممتنع نيست که محل قدرت واقع نشود و قابليت مقدوريت را نداشته باشد و ثانيا آنکه اتکال بان موجب رد قران مجيد و انکار فرقان حميد است که ناطق برجوع عزير يپغمبر است در دنيا بعد از مردنش و گذشتن چندين سال و رجوع اصحاب کهف است بدنيا و هم چنين در واقعه آنجماعت که خداوند در بيان حال ايشان ميفرمايد الم تر الي الذين خرجوا من ديارهم و هم الوف حذر اموت فقال لهم الله موتوا ثم احياهم يعني آيا نديدي آنان را که بيرون رفتند از ديار خود و

ايشان هزارها بودند از خوف مردن پس خدا فرمود بايشان که بميريد پس زنده گردانيد ايشان را شيخ صدوق در رساله اعتقادات فرموده که ايشان هفتاد هزار خانوار بوده اند و در هر سال طاعون بر ايشان واقع ميگرديد واغنياء ايشان فرار ميکردند و غالبا سالم ميماندند و فقراء ايشان ميماندند و اکثرايشان ميمرد اتفاقا در سالي اتفاق بر خروج از شهر کردند و در کنار دريائي فرود آمده چون بارهاي خود را برزمين گذاشتند في الفور همگي بمردند پس ارميا که از پيغمبران نبي اسرائيل بود بر ايشان گذشته عرض کرد خداوند اگر ايشان را زنده گرداني بلادت را آبادان کنند و عبادتت را برپا دارند و بندگانت از ايشان زائيده شوند پس خداوند ايشان را بدعاي آن جناب زنده گردانيد پس خوردند و آشاميدند و گرديدند و در مساکن سکني نمودند و زائيدند تا آنکه به اجلهاي مقرر خود مردند و همچنين آن هفتاد نفر که با موسي بطور رفتند و مردند و بصريح آيه مبارکه ثم بعثناکم من بعد موتکم لعلکم تشکرون زنده شدند و از طور برگرديدند و خوردند و آشاميدند وزن کردند و فرزند نمودند پس بعد از ثبوت امکان رجعت و وقوع آن در امم سابقه چه استبعاد دارد که در اين امت مرحومه هم واقع بشود استدراک ارفع من سمال بلکه گفته ميشود که باعتقاد خود مخالف البته بايد واقع شود زيرا که خود ايشان روايت نموده اند اخباري را که مضمون آنها اينست که هر چيز که در امم سابقه واقع شده باشد بايد در اين امت نيز مثل آن واقع شود حذوالنعل بالنعل و القذه بالقذه ورجعت چنانکه دانستي در امم سابقه واقع شده است پس بايد در اين امت ه واقع گردد وثالثا آنکه استبعاد نمودن از رجوع جمعي از مردگان بدنيا در وقت ظهور آنجان جهان مناقض است با آنچه که خود مخالفين در کتب خود ايراد نموده اند از جماعتي از مسلمانان که ايشان بعد از وفات پاره قبل از دفن و پاره ديگر بعد از دفن زنده شده و بدنيا برگشتند و سخن گفتند و خبرها نقل کردند و بعد از آن باز مردند چنانچه شيخ طوسي عطر الله مرقده باين مطلب اشاره فرموده است که از اين جمله قصه ايستکه حاکم نيشابوري آن را در تاريخ خود در حديث حسام بن عبدالرحمن که از پدرش او از جدش که قاضي نيشابور بود روايت کرده که او گفته مردي بمجلس من درآمد آنگاه کسي بمن گفت که در نزد اين مرد حکايت عجيبه ايست من گفتم ايمرد آنحکايت چيست گفت بدانکه من مردي نباش بودم و قبرهاي اموات را براي بردن کفن آنها ميشکافتم پس زني وفات يافت من رفتم که قبر او را بشناسم در تشييع جنازه اش و با نماز گذارندگان بر جنازه اش بر او نماز گذاردم چون شب رسيد رفتم قبر وي را شکافتم و دست دراز کردم که کفن وي را درآورم آنگاه آن زن از راه تعجب گفت سبحان الله مرديکه از اهل بهشت است کفن زني را که از اهل بهشت است ميکند بعد از آن آن زن گفت آيا ندانستي که تو از جمله آنان بودي که بمن نماز کردند و خداي تعالي آنان را که بر من نماز خواندند بخشيد شيخ طوسي بعد از نقل اين حکايت ميفرمايد پس وقتيکه اين چنين قصه را از

نباش قبور نقل کرده اند و در کتابهاي خود نوشته اند چرا علماء اهل بيت عليهم السلام را مثل نباشي ندانسته و روايت ايشان را قبول نميکنند پس بکدام سبب از روايات ايشان نفرت مينمايند و رتبه اين زن که مذکور شد پست است از آنانکه براي کارهاي بزرگ به دنيا رجوع ميکنند پس چرا اين زن رجوع کرد و ايشان رجوع نخواهند کرد و حال آنکه رجعتي که علماء ما و اهلبيت عليهم السلام و شيعيان ايشان بان معتقدند از جمله آيات پيغمبر و معجزات آن سرور خواهد بود و بکدا سبب و جهت رتبه و منزلت آن حضرت از رتبه موسي و عيسي و دانيال پست ترر ميباشد و حال آنکه خداوند جل جلاله بسياري از مردگان را در دست ايشان زنده گردانيد اين ناچيز گويد و از اين جمله قصه ايست که در فارسنامه ناصري استکه زکي شيرازي را ذوالموتين گويند و نام شريفش شيخ عبدالله پسر ابوتراب پسر بهرام پسر زکي پسر عبدالله است از فحول فضلاء او آن و عدول علماي زمان خود بود قاضي ناصرالدين بيضاوي و قطب الدين علامه شيرازي تحصيل فضائل در خدمت او نموده اند در کتاب رساله الابرار في اخبار الاخيار آمده که وي معلم و استاد فضلاي آن زمان بود و قاضي بيضاوي از کرامات او نقل نموده که وي بعد از مردن زنده شد و مسائل علماي مصر را جواب گفت وثانيا وفات يافت و از اين روي او را ذوالموتين گفتند و اين واقعه در سال سبع و سبعين و ست مائه اتفاق افتاده و العهده علي الراوي انتهي و بديهي استکه او از علماء عامه بوده رفع شبهه و دفع کلفه و اگر کسي را در امر رجعت خلجان حاصل شود که رجعت با تکليف منافات دارد چه آنکه موجب اضطرار مکلف است بطاعت و امتثال او در آنوقت الجائي و اضطراريست جوابش همان استکه سيد علم الهدي در مسائل رازيه فرموده که ما بيان نموده ايم که رجعت با تکليف منافات ندارد و اموراتي که انسان را بسوي طاعت يا معصيت داعي ميشود در روز رجعت و هنگام انهم مترددند در ميان دواعي طاعت و معصيت مثل الان يعني گاه داعي طاعت در انسان مرجوع الي الدنيا پيداميشود و گاه داعي معصيت نه اينکه تنها داعي طاعت در او حاصل ميشود تا اينکه گفته شود که بنابراين تکليف در آنوقت صحيح نيست پس هيچ گمان کننده اين گمان را نکند که تکليف نمودن بانانکه بدنيا برگردانيده ميشوند باطل است و ما ذکر کرده ايم که چنانکه تکليف نمودن با ظهور معجزات باهره و آيات قاهره صحيح است هم چنين با وجودرجعت نيز تکليف صحيح است زيرا که در همه آنها يعني در ظهور معجزات و آيات و وقوع رجعت امري نيست که انسان را بر فعل واجب و ترک قبيح ملجاء و مضطر نمايد تا اينکه گفته شود که تکليف نمودن با وجود آنها صحيح نيست بلکه در همه اينها انسان در مابين

صفحه : ٦٦

اطاعت و مخالفت مختار است تذييل جليل لرد تاويل عليل در مسائل رازيه از علم الهدي قدس الله روحه سئوال شده است که حقيقت رجعت چيست زيرا که پاره از طائفه اماميه اعتقاد باين

دارند که رجعت ائمه عبارت ميباشد از رجوع دولت ايشان در زمان قائم عليه السلم بي آنکه ابدان مبارکه ايشان بدنيا رجوع نمايد و سيد مرحوم بعد از اينکه معني رجعت را به بياني که از ايشان نقل نموديم ذکر فرموده گفته است و اما آنانکه از اصحاب ما رجعت را تاويل کرده اند بر اينکه معني رجعت رجوع دولت و امر و نهي ائمه است بدنيا بي آنکه اشخاص ايشان رجوع نمايند و مردگان زنده شوند پس بدين نهج است که جماعتي از شيعه چون از اثبات رجعت و بيان امکان آن و منافي نبودن آن با تکليف عاجز گشتند بنابراين گذاشتند که اخباري را که در خصوص رجعت وارد شده است بدين نسق تاويل نمايند و اين تاويل از ايشان عليل و غير صحيح است زيرا که رجعت فقط با ظواهر اين اخبار ثابت نگشته تا آنکه از اينگونه تاويلات بانها راه يابد و چگونه ثابت ميشود چيزيکه بر صحت آن قطع داريم به اخبار احاديکه افاده قطع و يقين نمي کند بلکه اعتماد ما در اثبات رجعت اجماع اماميه است که بر معني رجعت قائم است و آن معني اينست که خداي تعالي در وقت قيام قائم پاره مردگان را از دوستان ال محمد و از دشمنان ايشان بطريقيکه بيان نموديم زنده ميگرداند پس تاويل چگونه راه مييابد به چيزيکه بان قطع و يقين حاصل است پس معلوم شد که معني رجعت محتمل در ميان چند چيز نيست تا آنکه قابل تاويل باشد اين ناچيز گويد که چگونه ميشود که رجعت قابل تاويل باشد و حال آنکه بنابر نقل علامه مجلسي قدس سره دويست آيه از آيات مبارکه قران و پانصد خبر از اخبار صحيحه و معتبره که آنها را ثقات اثبات در مسفورات خود نقل فرموده و ثبت و ضبط نموده اند دلالت بر آن دارد پس انکار آن نيست مگر قول زور و من لم يجعل الله له نورا فماله من نور و ما انشاء الله در بساط پنجم مسئله رجعت را بمالا مزيد عليه في البيان ذکر خواهيم نمود.

صبيحه ٤٢

بدانکه شبهه چهلم که مخالفين در ساحت امامت و مهدويه حضرت امام عصر وناموس دهر عجل الله فرجه الشريف نموده اند اينست که بنابر معتقد شما طائفه اماميه اثني عشريه که معتقد هستيد که در وقت ظهور آن جناب طائفه از دوستان و طائفه از دشمنان که مرده اند رجوع بدنيا مينمايند و آنها ماحض الايمان و ماحض الکفر از مردگان ميباشند لازم ميايد که مانند يزيد و شمر و عبدالرحمن مرادي و امثال اينهادر آن زمان بدنيا برگردند و بعد از مشاهده آيات و علامات عذذاب اخروي توبه کنند و مستحق مدح و ثواب شوند نه لعن و عذاب و اگر قطع به توبه ايشان معلوم نباشد لا اقل از اينکه توبه ايشان محتمل و جايز الودوع و ممکن التحقق که هست و اين با جزم بخلود آنها در جهنم و عذاب ايشان چنانکه اعتقادي شما اماميه ميباشد منافات دارد و جواب داده شده است از اين شبهه بچند وجه وجه اول آنست که بدلائل قطعيه بر ما اماميه ثابت و

محقق شده است که اين جماعت و امثال ايشان مخلد ميباشند در عذاب و عقوبت و لازم اين آنست که از آنها چه در زندگاني ايشان پيش از مردن و چه در زندگاني ايشان بعد از مردن و رجعت ايشان بدنيا عمليکه بان مستوجبب و مستحق عفور و رحمت الهيه باشند صادر نگردد و موفق باتيان عمل صالح نشوند چنانچه علي ما هو المشهور يزيد موفق به اتيان نماز غفيله که عقيله بني هاشم حضرت زينب او را تعليم داده بودند نگرديد وجه دويم آنست که مشاهده آيات و علامات عذاب اخروي لازم ندارد توبه و ندامت را در زمان رجعت چنانکه مشاهده شده که نزديکان سلطان با آنکه بسبب مخالفت و خيانت مورد سياست و عقوبت ميشوند و مع ذلک باز بعد از عقوبت عود مينمايند بان خيانتيکه بواسطه آن عقوبت کرده شده اند از اين جهت است که باري تعالي در حق اهل عذاب که ميگويند رب ارجعوني لعلي اعمل صالحا فيما ترکت يعني خداوندا بر گردان مرا که عمل صالح که ترک آن کردم بجا بياورم ميفرمايد کلا انها کلمه هو قائلها يعني اين حرفي باشد که گويد از روي دروغ چه اگر برگردد عمل صالح نکند و همچنين درباره آنان که ميگويند يا ليتنا نرد و لا نکذب بايات ربنا فرموده و لورد و العاد و المانهوا عنه و انهم لکاذبون يعني اگر تمناي ايشان را برآوريم و ايشان را برگردانيم بدنيا هر آينه ايشان برگردند بان کارهائيکه ممنوع بودند ازآنها و ايشان هر آينه دروغگويانند در اينکلام خود که گفتند اگر برميگرديديم تکذيب آيات پروردگار خود نميکرديم و بالجمله اخبار خدا و رسول از عذاب ابدي و اذن دادن در طعن و لعن برايشان کشف ميکند از عدم ندامت و توبه ايشان در زمان رجعت آنها بدنيا وجه سيم آنست که منع ميکنيم قبول توبه و ندامت ايشان را در زمان رجعت اگر چه توبه و انابه بنمايند نه از آنجهت که دار رجعت دار تکليف نيست مانندقيامت تا آنکه لازم آيد که طاعت و جهاد مومنين الجائي و اضطراري باشد و بدين واسطه نان بي اجر و خالي از ثواب باشند بلکه از اينجهت که برگردانيدن اين اشخاص چون از براي عقوبت و انتقام و عذاب باشد از براي ايشان زمان رجعت دار جزاء اعمال باشد نه دار تکليف و قبول توبه قبول توبه کفار و منافقين در آن زمان که رجعت ايشان در آن واقع ميشود مانعي ندارد تنوير في تنظير و حال توبه ايشان در آن زمان حال توبه فرعون بي عون است و چنانکه توبه آن ملعون در وقت غرق شدن که گفت آمنت بالذي امنت به بنوا اسرائيل و انا من المسلمين قبول نشد و خداوند باو فرمود الان و قد عصيت من قبل و کنت من المفسدين يعني آيا الان ايمان آوردي و حال آنکه پيش از اين معصيت کار و از جمله مفسدين بودي هم چنين توبه کفار و منافقين که از دنيابا اين دو وصف بيرون رفته و مرده اند و در زمان ظهور مهدي موعود بدنيا رجوع مينمايند قبول نيست و اين جوابهاي از اين شبهه مذکوره از شيخ مفيد نورالله مرقده الشريف نقل شده است و اين جواب سيم جوبا بسيار متيني است چه آنکه مويد است بايه شريفه يوم ياتي بعض آيات ربک لا ينفع نفسا ايمانها لم تکن امنت من قبل او کسبت في

ايمانها خيرا يعني روزيکه بعض آيات پروردگار تو بيايد فائده نکند نفسي را ايمان آن که قبل از آن ايمان نياورده باشد بلکه بعضي اين را تاويل بزمان رجعت نموده اند چنانکه شيخ مفيد در ارشاد فرموده که مضمون اين آيه در وقت ظهور هويدا شود و چون قائم ظهور کند توبه مخالفين و منافقين را قبول نکند و شايد مراد از ايشان کساني باشند که رجعت کرده اند از براي انتقام کشيدن از ايشان نه آنانکه اهل آن عصرند و نمرده اند زيرا که قبول توبه آنها بمقتضاي قواعد اظهر است وجه

صفحه : ٦٧

چهارم که بعض ديگر در جواب از اين شبهه گفته اند آنست که ابديت خلود و عذاب کفار و منافقين که در حال کفر و نفاق مرده اند پيش از ظهور حضرت مهدي موعود اگر قطعي باشد چنانکه طائفه شيعه اثني عشريه ميگويند پس اين منفک نشود از عدم توبه چنانکه در يکي از جوابهاي منسوبه بشيخ مفيد گفته شد و يا منفک نشود از عدم قبولي آن بر فرض وقوع توبه از ايشان چنانکه در جواب ديگر شيخ مذکور است زيرا که اجتماع قطع بشي ء و عم قطع آن نشايد و اگر قطعي نباشد چنانکه مخالفين ميگويند که ابديت خلود و عذاب ايشان قطعي نيست و چنانکه طائفه شيعه ميگويند درباره وحشي که قاتل حمزه سيدالشهداء اسلام الله عليه است و درباره حربن يزيد رياحي از اصحاب امام حسين که توبه ايشان قبول شد با آنکه کردند آنچه را که کردند از کشتن وحشي حضرت حمزه را و از سر راه گرفتن حر بر امام زمان خودش حضرت امام حسين عليه السلام پس اين منافات با قول برجعت ندارد پس بهرحال اين شبهه واهيه که نسبت برجعت در زمان ظهور حضرت بقيه ه الله نموده اند مندفع است و انکار اموريکه بقطع و يقين در شريعت مقدسه اسلاميه ثابت شده است باين هذايانات نبايد و نشايد نمود ثبتنا الله بالقول الثابت في الحيوه الدنيا و في الاخره انشاء الله اين ناچيز گويد که علاوه بر آيات و اخبار و اجماع شيعه بر رجعت حکم عقل هم بر آن شاهدد است زيرا که غرض از رجعت مکافات مظلوم است بتشفي قلب او از عذاب نمودن بظالم و مجازات ظالم است و جزا در دار عمل که دنيا باشد اوفق و اقرب و انسب باشد از دار آخرت و تاثير آن درتشفي قلب مظلوم بيشتر خواهد بود پس ادله اربعه بر ثبوت رجعت قائم است و الله العاصم تنبيه للسبنيه بدانکه طائفه مستحدثه بابيه و بهائيه در ايراد بعضي از اين چهل شبهه که در اين عبقريه مذکور افتاد با طائفه عامه شريک و سهيم اند و اين طائفه نيز مثل بعضي از اين ايرادات و شکوک را بر مهدويت حضرت ولي عصر و ناموس دهر نموده اند چنانچه بر ناظرين در کتب ايشان اين مطلب ظاهر و آشکار است و جواب از اين طايفه همان جواب استکه از طائفه عامه وارد شده است در ايراديکه با همديگرموافقت دارند فتبصر و لا تتحير و الله الهادي عباده الي الحق و الصواب و الي جناب قدسه المرجع و الماب.

غيبت حجج الهيه

بدانکه چون در صبيحه دهم از عبقريه سيم اين بساط اشکال مخالفين بر غيبت امام دوازدهمين از ائمه پيروان دين مبين و طول آن در اين مدت متماديه از اعوام و سنين ذکر شد و در آنجا از اين اشکال که منشا آن جز استبعاد و ايرادش بغير از وجهه تعسف و عناد نيست جوابهاي کافيه و الزامات شافيه نقل گرديد لذا در اين عبقريه دفعا للاستبعاد و الاستغرار و جريا علي ممشي اصحابنا الاطياب في ذکر غيبات حجج الله الملک الوهاب في کتبهم المولفه في غيبت من ينتظره الشيخ و الشاب نقل مينمائيم غيبت جماعتي از انبياء و مرسلين و طائفه از اوصياء مکرمين آن دريافتگان قرب حضرت رب العالمين را تا آنکه بالکليه حسم ماده استبعاد از اين سنت سنيه رب العباد بشود و معلوم گردد که سنت غيبت حجت الهي در هر زمان با سائر از سنن الهيه تکون قرينا و عديلا و هي سنته الله التي قد خلت من قبل و لن تجد لسنه الله تبديلا و در آن چند صبيحه است.

صبيحه ٠١

بايد دانستکه اول حجتي از حجج الهيه که از براي او غيبت حاصل شده حضرت آدم صفي الله علي نبينا و اله و عليه السلام است چنانچه شيخ صدوق در کمال الدين ميفرمايد که در قول باري تعالي که فرموده و اذ قال ربک للملائکه اني جاعل في الارض خليفه حجت و برهان است بر غيبت امام عصر عجل الله فرجه از وجوهي کثيره اول آنکه غيبت پيش از وجود ابلغ غيبتها است چه آنکه ملائکه پيش از اين خطاب خليفه را مشاهده ننموده بودند و در خبر استکه خداوند اين مقاله را بايشان هفتصد سال قبل از خلقت آدم بيان فرمود و در اين مدت ملائکه اطاعت و انقياد از اين مقاله باري تعالي نموده و اذعان بخلافت آدم داشته اند و اگر کسي منکر بشود اين خبر را يا آنکه انکار وقت و اعوام وارد در آن را که هفتصد سال است بنمايد چاره از براي او نيست جز اينکه قائل بغيبت آدم از ايشان بشود ولو اينکه يکساعت باشد و همان يکساعت از غيبت که آن ساعت وقت خلقت آدم و غيبتش از ملائکه بوده تعدي از في الجمله حکمتي نمينمايد يعني در آن يکساعت از غيبتش حکمتي بوده و در دو ساعت از غيبتش دو حکمت و هکذا پس هر چه در وقت زيادبشود زياد نميشود مگر اجر و ثواب پس صحيح است خبريکه وارد شده ان فيه تاييد الحکمه و تبليغ الحجه و اماما پس مشاهده نموده ايم خلفاء بسياري را که بهر يک ازآنها قران ناطق و اخبار متواتره وارد است بنحويکه گويا آنها را ديده ايم پس اين غيبت آدم از ملائکه ابلغ از غيبت امام عصر است از مار زيرا که آدم غير موجود غائب از ملائکه بوده و امام عصر موجود و

غائب از ما است دويم آنکه غيبت آدم از ملائکه من قبل الله و از جانب باريتعالي بوده و اين غيبت که از براي امام عصر مااتفاق افتاده از جانب دشمنان خدا است پس هرگاه در غيبتي که از جانب خدا باشد اذعان بان و تصديق بان مغب عبادت باشد از براي ملائکه پس چه گمان برده ميشود بغيبتي که از جانب دشمنان خدا است که خداوند درباره مصدقين بان مغيب چه اجر و ثوابها عنايت فرمايد پس کيفيت سجده ملائکه را از براي آدم و مخالفت نمودن ابليس را بيان فرموده تا اينکه ميفرمايد پس مثل کسيکه ايمان بامام غائب آورده در زمان غيبت او مثل ملائکه است که اطاعت خداوند نمودند دل سجده نمودن بادم و مثل منکرين آن حضرت مثل شيطان است در امتناعش از سجود بر آن بزرگوار چنانچه از حضرت صادق بر اين مضمون روايت وارد شده است انتهي و هر کس که اين روايت و ساير بيانات شيخ مذکور را بخواهد بکتاب کمال الدين ايشان مراجعه نمايد.

صبيحه ٠٢

از حجج الهيه که از براي ايشان غيبت حاصل شده حضرت ادريس است چنانچه در کمال الدين استکه ادريس از شيعيان خود غيبت نمود تا آنکه قوت از ايشان منقطع گرديد و نيکان ايشان را کشتند و بازماندگان را ترسانيدند تا آنکه ظاهر شد و ايشان را وعده فرج داد بولادت يک نفر از فرزندان خود که نوح بود پس از آن بر آسمان بالا رفت و شيعيان او منتظر فرج ماندند و از براي ولادت و نبوت نوح انتظاريها کشيدند تا آنکه بعد از قرون بسيار و شدائد بيحد و شمار که از اشرار قوم بايشان رسيد نوح بوجود آمده قوم را دعوت نمود و خداوند بظهور او رفع شدت از مومنين فرمود خبر نفيس في غيبه ادريس شيخ صدوق در کتاب مذکور بسند معتبر از امام محمد باقر روايت نموده که فرمود ابتداي پيغمبري ادريس آن بود که در زمان او پادشاه جباري بود روزي سوار شد بعزم سير پس گذشت بزمين سبز خوش آينده

صفحه : ٦٨

که ملک يکي از رافضيان بود يعني يکي از مومنان خالص که ترک دين باطل کرده بيزاري از اهل آن ميکردند پس آن زمين او را خوش آمد و از وزيران خود پرسيد که اين زمين از کيست گفتند از بنده ايست از بندگان پادشاه که فلان رافضي است پادشاه او را طلبيد و زمين را از او خواست او گفت که عيال من باين زمين محتاجترند از تو پادشاه گفت بمن او را بفروش من قيمت آن را ميدهم گفت نميبخشم و نميفروشم ترک کن ذکر اين زمين را پادشاه در غضب شد و متغير گرديد و غمناک و متفکر باهل خود برگشت و او زني داشت از ازارقه و او را بسيار دوست ميداشت و در کارها با او مشورت ميکرد چون در مجلس خود قرار گرفت زن را طلبيد که با او

مشورت کند چون زن او را در نهايت غضب ديد از او پرسيد که اي پادشاه چه داهيه تو را عارض شده استکه چنين غضب از روي تو ظاهر گرديده است پادشاه قصه زمين را باو نقل کرد و آنچه او بصاحب زمين گفته بود و جواب او را بزن باز گفت زن گفت اي پادشاه کسي غم ميخورد و بغضب ميايد که قدرت بر تغير و انتقام نداشته باشد و اگر نميخواهي که او را بي حجتي بقتل رساني من تدبيري در باب کشتن او ميکنم که زمين او بدست تو درآيد و تو را درنزد اهل مملکت خود در اين باب عذري بوده باشد پادشاه گفت که آن تدبير چيست زن گفت جماعتي از ازارقه را که اصحاب منند ميفرستم بنزد او که او را بياورند و نزد تو شهادت دهند که او بيزاري جسته است از دين تو پس جايز ميشود تو را که او را بکشي و زمين او را بگيري پادشاه گفت پس بکن اينکار را و آن زن اصحابي چند داشت از ازارقه که بر دين آن زن بودند و حلال ميدانستند کشتن رافضيان از مومنان را پس آنجماعت را طلبيد و ايشان نزد پادشاه شهادت دادند که آن رافضي بيزار شد از دين پادشاه و باين سبب پادشاه او را کشت و زمين او را گرفت حقتعالي در اينوقت براي آن مومن غضب فرمود برايشان و وحي کرد با دريش و گفت برو بنزد آن جبار و باو بگو که راضي نشدي باينکه بنده مرا بي سبب کشتي تا آنکه زمين او را نيز براي خود گرفتي و عيال او را محتاج و گرسنه گذاشتي بعزت خود سوگند ميخورم که در قيامت از براي او از تو انتقام بکشم و در دنيا پادشاهي را از تو سلب کنم و شهر تو را خراب کنم و عزتت را بمذلت بدل کنم و بخورد سگان بدهم گوشت زنت را آيا تو را مغرور کردي امتحان کرده شده حلم من پس حضرت ادريس بر پادشاه داخل شد در وقتيکه در مجلس نشسته بود و اصحابش بر دورش نشسته بودند و گفت ايجبار من رسول خدايم بسوي تو و رسالت را تمام ادا کرد آن جبار گفت که بيرون رو از مجلس من اي ادريس که ادريس را بکشد و باطل شود رسالت خداي او و آنچه پيغام براي تو آورده بود پادشاه گفت پس بکن و ادريس اصحابي چند داشت از رافضيان مومنان که جمع ميشدند در مجلس اوو انس ميگرفتند باو و ادريس انس ميگرفت بايشان پس خبر داد ادريس ايشان را بانچه خدا باو وحي کرد و رسالتي که ببان جبار رسانيد پس ايشان ترسيدند برادر پس و اصحاب او و ترسيدند که او را بکشد و آن زن چهل کس از ازارقه را فرستاد که ادريس را بکشند چون آمدند بمحليکه در آنجا ادريس با اصحاب خود مينشست او را در آنجا نيافتند و برگشتند و چون اصحاب ادريس يافتند که ايشان بقصد کشتن او آمده بودند متفرق شدند و ادريس را يافتند و باو گفتند که اي ادريس در حذر باش که اين جبار اراده کشتن تو دارد و امروز چهار تن از ازارقه را از براي کشتن تو فرستاده بود پس از اين شهر بيرون رو ادريس در همان روز با جماعتي از اصحاب خود از آن شهر بيرون رفت و چون سحر شد مناجات نمود و گفت پروردگارا مرا فرستادي بسوي جباري پس رسالت تو را باو رسانيدم و مرا تهديد بکشتن کرد و اکنون در مقام کشتن من

است اگرمرا بيابد خدا وحي کرد باو که از شهر او بيرون رو و بکناري باش و مرا با او بگذار که بعزت خودم قسم که امر خود را در او جاري گردانم و گفته تو و رسالت تو را در حق او راست گردانم ادريس گفت پروردگارا حاجتي دارم حقتعالي فرمود که سوال کن تا عطا کنم ادريس گفت سئوال ميکنم که باران نباري بر اهل اين شهر و حوالي و نواحي آن تا من سئوال کنم که بباري خداوند فرمود که اي ادريس شهرستان خراب ميشودو اهلش بگرسنگي و مشقت مبتلا ميشوند ادريس گفت هر چند که چنين بشود من اين مسئلت را از جناب قدست مينمايم پس خداوند فرمود که من بتو عطا کردم آنچه را که سئوال کردي و باران برايشان نميفرستم تا از من سوال کني و من سزاوارترم از همه کس بوفانمودن بعهد خود پس ادريس خبر داد اصحاب خود را بانچه از خدا سئوال کرد از منع باران از ايشان و بانچه خدا وحي کرد بسوي او و گفت اي گروه مومنان از اين شهر بيرون رويد بشهرهاي ديگر پس بيرون رفتند و عدد ايشان بيست نفر بود پس پراکنده شدند در شهرها و شايع شد خبر ادريس در شهرها که از خدا چنين سئوال کرده است و ادريس رفت بسوي غاريکه در کوه بلندي بود و در آنجا غائب و پنهان شد و حقتعالي ملکي را باو موکل گردانيد که نزد او هر شام طعام او را مياورد و او در روزها روزه ميداشت و هر شام ملک از براي او طعام مياورد و حقتعالي پادشاهي آن جبار را سلب کرد و او را کشت و شهرش را خراب کرد و گوشت زنش را بخورد سگان داد بسبب غضب کردن براي آن مومن و در آن شهر جبار ديگر معصيت کننده پيدا شد پس بيست سال بعد از بيرون رفتن ادريس ماندند که يکقطره از باران برايشان نباريد و بمشقت افتادند آنگروه و حال ايشان بد شد و از شهرهاي دور آذوقه مياوردند و چون کار برايشان بسيار تنگ شد با يکديگر گفتند اين بلا که بر ما نازل شده است سبب اينست که ادريس از خدا خواسته استکه تا او سئوال نکند باران از آسمان نبارد و او از ما پنهان شده است و جايش را نميدانيم و خدا بما رحيم تر است از او پس راي همه بر اين قرارگرفت که توبه کنند بسوي خدا و تضرع و استغاثه کنند و سئوال کنند که باران آسمان بر شهر ايشان و حوالي آن ببارد پس پلاسها پوشيدند و بر روي خاکستر ايستادند و خاک بر سر خود ميريختند و بازگشت کردند بسوي خدا بتوبه و استغفار و گريه و تضرع نمودند تا خدا وحي کرد بسوي ادريس که اي ادريس اهل شهر تو صدا بلند کرده اند بسوي من بتوبه و گريه و استغاثه و ناله و تضرع و منم خداوند رحمن و رحيم قبول ميکنم توبه را و عفو مينمايم از گناه و رحم کردم بر ايشان و مانع نشد مرا از ايشان اجابت کردن در سئوال باران مگر آنچه که تو سئوال کرده بودي که باران بر ايشان نبارم تا آنکه از من سئوال کني پس سئوال کن از من اي ادريس تا باران بر ايشان بفرستم ادريس

صفحه : ٦٩

گفت خداوندا من سئوال نميکنم حقتعالي فرمود که اي ادريس سئوال کن گفت خداوندا سئوال نميکنم پس خدا وحي فرمود بسوي آن ملکيکه مامور بود که هر شب طعام ادريس راببرد که حبس کن طعام را از ادريس و از براي او مبر چون شام شد طعام ادريس نرسيد ادريس محزون و گرسنه شد و صبر کرد و چون روز دويم نيز طعامش نرسيد گرسنگي و اندوهش زياده شد و چون در شب سيم طعامش نرسيد مشقت و گرسنگي و اندوه او عظيم شد و صبرش کم شد و مناجات کرد که پروردگارا روزي را از من بازداشتي پيش از آنکه جانم را بگيري پس خدا وحي کرد باو که اي ادريس بجزع آمدي از آنکه سه شبانه روز طعام تو را حبس کردم و جزع نميکني و پروا نداري از گرسنگي و مشقت اهل شهر خود درمدت بيست سال در پيش از از تو سئوال کردم که ايشان در مشقتند و من رحم کرده ام بر ايشان سئوال کن که من باران برايشان ببارم سئوال نکردي و بخل کردي برايشان به سئوال کردن پس گرسنگي را بتو چشانيدم و صبرت کم شد و جزعت ظاهر گرديد پس از اين غار پائين رو و طلب معاش از براي خود بکن که تو را به خود گذاشتم که چاره روزي خود بکني و طلب نمائي پس ادريس از جاي خود فرود آمد که طلب خوردني بکند براي رفع گرسنگي و چون بنزديک شهر رسيد دودي ديد که از بعضي خانها بالا ميرود پس بسوي آن خانه رفت و داخل شد ديد پير زالي را که دو نان را تنگ کرده است و بر آتش انداخته گفت اي زن مرا طعام بده که از گرسنگي بيطاقت شده ام زن گفت که اي بنده خدا نفرين ادريس براي ما زيادتي نگذاشته است که بديگري بخورانيم و سوگند ياد کرد که مالک چيزي بغير از اين دو گروه نان نيستيم و گفت برو و طلب معاش از غير مردم اين شهر بکن ادريس گفت که آنقدر طعام بمن بده که جانخود را بان نگاه دارم و در پايم قوت رفتار بهم رسد که بطلب معاش بروم زن گفت که اين دو گرده نان است يکي از من است وديگري از پسر من است اگر قوت خود را بتو دهم ميميرم و اگر قوت پسر خود را بتو دهم او ميميرد و در اينجا زيادتي نيست که بتو بدهم ادريس گفت که پسر تو خورد است و نيم قرص براي زندگي او کافي است و نيم قرص براي من کافي است که بان زنده بمانم و من و او هر دو باين يک گرده نان اکتفا ميتوانيم کرد پس زن گرده نان خود را خورد و گرده ديگر را ميان ادريس و پسر خود قسمت کرد چون پسر ديد که از گرده نان او ميخورد اضطراب کرد تا آنکه مرد مادرش گفت اي بنده خدا فرزند مرا کشتي ادريس گفت جزع مکن که من او را باذن خداوند زنده ميگردانم پس ادريس دو بازوي طفل را بدو دست خود گرفت و گفت اي روحيکه بيرون رفته از بدن اين پسر باذن خدا برگرد بسوي بدن او باذن خدا و منم ادريس پيغمبر پس روح طفل برگشت بسوي او باذن خدا پس چون آن زن سخن ادريس را شنيد و پسرش را ديد که بعد از مردن زنده شده است گواهي ميدهم که تو ادريس

پيغمبري و بيرون آمد و بصداي بلند فرياد کرد در ميان شهر که بشارت باد شما را بفرج که ادريش بشهر شما درآمده است و ادريس رفت و نشست بر موضعي که شهر آن جبار اول در آنجا بود و آن بر بالاي تلي بود پس گروهي از اهل شهر بگرد او جمع شدند و گفتند اي ادريس آيا بر ما رحم نکردي در اين بيست سال که ما در تعب و مشقت و گرسنگي بوديم پس دعا کن که خدا بر ما باران بباراند ادريس گفت که دعا نميکنم تا بيايد اين پادشاه جبار شما و جميع اهل شهرها همگي پياده با پاهاي برهنه و از من سئوال کنند تا من دعا کنم چون آن جبار اين سخن را شنيد چهل کس را فرستاد که ادريس را نزد او حاضر گردانند چون بنزد او آمدند گفتند جبارما را فرستاده است که تو را بنزد او بريم پس ادريس نفرين کرد برايشان و همگي مردند چون اين خبر بان جبار رسيد پانصد نفر فرستاد که او را بياورند چون آمدند وگفتند که ما آمده ايم که تو را بنزد جبار بريم ادريس گفت که نظر کنيد بسوي آن چهل نفر که چگونه مرده اند اگر برنگرديد شما را نيز چنين کنم گفتند اي ادريس ما را بگرسنگي کشتي در مدت بيست سال و الحال نفرين مرگ بر ما ميکني آيا تو را رحم نيست ادريس گفت که من بنزد آن جبار نميايم و دعاي باران نميکنم تا جبار شما با جميع اهل شهر پياده و پابرهنه بيايند بنزد من پس آنگروه برگشتند بسوي آن جبار و سخن ادريس را باو نقل کردند و از او التماس کردند که با اهل شهر پياده و پابرهنه بنزد ادريس برود پس باينحالت آمدند و بنزد ادريس ايستادند با خضوع و شکستگي و استدعا کردند که دعا کند که خدا بر ايشان باران بباراند پس قبول کرد و از خدا طلبيد که باران بر آنشهر و نواحي آن بفرستد پس ابري بر بالاي سر ايشان بلند شد ورعد و برق از آن ظاهر شد و در همان ساعت بر ايشان باريد بحديکه گمان کردند غرق خواهند شد و بزودي خود را بخانهاي خود رسانيدند دفع اشکال و رفع اعضال علامه مجلسي ره در حيات القلوب بعد از نقل اين خبر ميفرمايد مترجم گويد که چون دلائل عصمت انبياء گذشت بايد که امر کردن حق تعالي ادريس را بدعاي باران بر سبيل حتم ووجوب نباشد بلکه بر سبيل تخيير و استحباب بوده باشد و غرض آن حضرت از تاخير دعا نمودن و طلبيدن قوم را بر سبيل تذلل براي طلب رفعت دنيوي و انتقام کشيدن براي غضب نفساني نبود بلکه غضب مقربان درگاه الهي بر ارباب معاصي از براي خدا است و بسا باشد که ايشان از شدت محبت الهي بر تمردان از او امر و نواهي حقتعالي غضب زياده از جناب زقدس الهي کنند چون وسعت رحمت و عظمت حلم اللهي را ندارند و تاب مشاهده مخالفت پروردگار نمياورند با اينکه اينها عين شفقت و مهرباني بود نسبت بان قوم که متنبه شوند و ديگر در مقام طغيان و فساد در نيايند و مستحق عقوبت خدانشوند.

صبيحه ٠٣

از حجج الهيه که در زمان غيبت او طائفه از مردم انتظار خروج خودرا بظهور و وجود او متمني و مترصد بودند حضرت نوح عليه السلام است چه آنکه فرزندان شيث باو ايمان آوردند و فرزندان قابيل او را انکارر کرده و با حضرتش عداوت ورزيدند در بحار بسند معتبر از حضرت صادق روايت نموده که فرمود چون نوح قوم خود را دعوت کرد فرزندان شيص چون از نوح شنيدند که آن حضرت تصديق نمود آنچه را که در دست ايشان از علم بود پس تصديق او کردند و فرزندان قابيل تکذيب کردند و گفتند ما نشنيده ايم آنچه تو ميگوئي در پدران گذشته خود و گفتند آيا بتو ايمان بياوريم و پيروي تو کرده اند در لتزين ما و مرادشان فرزندان شيث بود و در حيوه القلوب استکه سيد بن طاوس از محمد بن جرير طبري روايت کرده استکه حقتعالي نوح راگرامي داشت به پيغمبري براي آنکه طاعت الهي بسيار ميکرد و از خلق عزلت کرده بود و براي بنده گي خدا و قامتش سيصد و شصت ذراع بود بذراع اهل زمان

صفحه : ٧٠

خود و لباس او از پشم بود و لباس حضرت ادريس پيش از او از مو بود و در کوهها تعيش مينمود و از گياه زمين ميخورد پس جبرئيل براي او پيغمبري را آورد در وقتيکه چهار صد و شصت سال از عمر او گذشته بود پس جبرئيل باو گفت که چرا از خلق کناره گرفته گفت زيرا که قوم من خدا را نميشناسند پس از ايشان دوري کرده ام پس جبرئيل گفت که با ايشان جهاد کن نوح گفت که من طاقت مقاومت ايشان را ندارم و اگر مرا بشناسند که بر دين ايشان نيستم هر آينه مرا بکشند الي آخر النقل اين ناچيز گويد که بديهي استکه نوح در آنوقت بواسطه ايمان بخدا و بر طريقه حقه الهي بودنش حجت بر قوم خود بوده اگر چه مبعوث به نبوت شدنش موخر از اين غياب از قوم و عزلتش از ايشان بوده باشد چنانچه در نقل مزبور است و همين قدر در مقام رفع استبعاد از غيبت حجه ما را کفايت است و الله اللهم و هر کس تمام اين نقل را بخواهد مراجعه ببحار الانوار و حيات القلوب نمايد و ايضا در حيوه القلوب از حضرت صادق روايت نموده که چون حقتعالي ظاهر گردانيد پيغمبري نوح را و يقين کردند شيعيانيکه از کافران آزار ميکشيدند که فرج ايشان نزديک شده است بلاي ايشان شديدتر و افترا بر ايشان بزرگتر شد تا آنکه کار بينهايت شدت و سختي منتهي شد و بحدي رسيد که قصد نوح کردند بزدنهاي عظيم تا آنکه آن حضرت گاه بود که سه روز بيهوش ميافتاد و خون از گوشش جاري ميشد و باز بهوش ميامد و اينحال بعد از آن بود که سيصد سال از پيغمبري او گذشته بود و باز در اثناي اينحال ايشان را در شب و روز بسوي خدا دعوت ميکرد و ميگريختند و ايشان را پنهان دعوت ميکرد و اجابت نميکردند و آشکار

دعوت ميکرد و پشت ميکردند پس بعد از سيصد سال خواستکه بر ايشان نفرين کند پس بعد از نماز صبح براي اين نشست پس سه ملک از آسمان هفتم فرود آمدند و گفتند اي پيغمبر خدا ما را بسوي تو حاجتي هست نوح گفت کدام است گفتند التماس ميکنيم که تاخير اندازي نفرين کردن بر قوم خود را که اين اول غضب و عذابي استکه بر زمين نازل ميشود نوح گفت سي صد سال تاخير انداختم نفرين را و برگشت بسوي قوم خود و ايشان را دعوت نمود چنانچه ميکرد و آنها در مقام آزار او در آمدند چنانچه ميکردند تا آنکه سيصد سال ديگر گذشت و از ايمان آوردن ايشان نااميد شد پس در وقت چاشت نشست که برايشان نفرين کندد ناگاه گروهي از آسمان ششم فرود آمدند و سلام کردند و گفتند بامداد بيرون آمده ايم از آسمان ششم و چاشت بتو رسيده ايم پس مثل آنچه ملائکه آسمان هفتم از نوح سئوال کردند و نوح باز سيصد سال نفرين ايشان را تاخير کرد و بسوي قوم خود برگشت و مشغول دعوت شد اين ناچيز گويد ظاهر اينست که اين برگشتن نوح بسوي قوم خود مثل برگشتن مذکور در قضيه آن سه ملک برگشتن در ميان ايشان باشد بعد از اينکه از آنها غائب شده بود بجهت نفرين نمودن برايشان و در جواز غيبت حجت از ميان خلق فرقي در ميان مدت قليل و کثير نيست چنانچه در صبيحه اول از کلام صدوق عليه الرحمه دانسته شد و همين قدر کافي است در جواز غيبت حجت الهيه از خلق و وقوع آن و بالجمله ميفرمايد و دعوت او زياد نکرد بر قوم مگر گريختن ايشان را از دعوت تا آنکه سيصد سال ديگر گذشت و نهصد سال تمام شد پس شيعيان نزد او آمدند و شکايت کردند که دعاي کن تا خدا ما را فرجي بخشد از آزار ايشان پس نوح ايشان را اجابت نمود و نماز کرد و دعا کرد پس جبرئيل فرود آمد و گفت حقتعالي دعاي تو را در حق آنها مستجاب کرد پس بگو بشيعيان که خرما بخورند و هسته او را بکارند و رعايت کنند تا آن درختان ميوه بدهند چون آنها بميوه برسند من فرج دهم ايشان را پس حمد کرد خدا را و ثنا کرد بر او و اين خبر را بشيعيان رسانيد و آنها شاد شدند و چنان کردند و انتظار بردند تا آن درختان ميوه داد پس ميوه را بنزد نوح بردند و طلب وفا بوعده کردند پس نوح دعا کرد و حقتعالي فرستاد که بگو بايشان که اين خرما را نيز بخورند و هسته اش را بکارند چون بميوه آيد من فرج دهم ايشان را چون گمان کردند که خلاف شد وعده ايشان ثلث شيعيان از دين برگشتند و دو ثلث بر دين باقي ماندند و آن باقي مانده خرماها را خوردند و هسته را کشتند و چون رسيد ميوه آنها را بنزد نوح آوردند و سئوال کردند که وعده را بعمل آورد و نوح از خدا سئوال کرد و باز وحي رسيد که اين خرماها را ببخورند و هسته هاي آنها را بکارند پس ثلث ديگر از دين برگشتند و يکثلث باقي مانده اطاعت کرده و هسته خرماها را کشته تا آنکه بميوه آمدند و مييوه را بنزد نوح آوردند و گفتند از ما نماند مگر اندکي و ميترسيم اگر در فرج تاخيري بشود همه از دين برگرديم پس حضرت نوح نماز کرد و مناجات کرد و گفت

پروردگارا نماند از اصحاب من مگر اينگروه و ميترسم که اينها نيز هلاک شوند اگر فرج بايشان نرسد پس وحي باو رسيد که دعاي تو را مستجاب کردم پس کشتي بساز پس ميان مستجاب شدن دعا و طوفان پنجاه سال فاصله شد و علامه مجلسي در حيوه القلوب بعد از اينکه اين خبر و اخبار ديگريکه باين خبر در امتحان قوم نوح و تاخير فرج از براي ايشان مطابقند ذکر کرده فرموده است که از اين احاديث حکمتها براي غيبت حضرت صاحب الامر و تاخير ظهور آن حضرت عجل الله فرجه الشريف ظاهر ميشود براي کسيکه تدبر نمايد.

صبيحه ٠٤

از حجج الهيه که از براي او غيبت حاصل شد بهمان معني که صدوق عليه الرحمه در کيفيت غيبت حضرت آدم بيان فرمود و مردم انتظار ميکشيدند فرج خود را بوجود و ظهور او حضرت هود است چنانچه در بحار و حيوه القلوب از حضرت صادق روايه شده که چون هنگام وفات حضرت نوح شد شيعيان خود و تابعان حق را طلبيد و گفت بدانيد که بعد از من غيبتي خواهد بود که در آن غيبت غالب خواهند شد پيشوايان باطل و پادشاهان جابر و حقتعال آن شدت را از شما رفع خواهد کرد بقائم از فرزندان من که نام او هود است و او را هيئت نيکو و اخلاق پسنديده و سکينه و وقار خواهد بود و شبيه خواهد بود بمن در صورت و خلق و چون او ظاهر شود خدا دشمنان شما را بباد هلاک گرداند پس شيعيان پيوسته انتظار قدوم هود را ميکشيدند تا آنکه مدت برايشان طولاني شد و دلهاي بسياري از ايشان قساوت بهمرسانيد پس خدا هود را ظاهر گردانيد در هنگاميکه ايشان نااميد شده بودند و بلاي ايشان عظيم شده بود پس خدا هلاک کرد دشمنان ايشان را بباد عقيم که در قران ياد فرموده است پس باز غيبتي بهمرسيد و طاغيان غالب شدند تا حضرت صالح ظاهر شد.

صبيحه ٠٥

از حجج الهيه که از براي او غيبت حاصل شده و خلايق انتظار فرج و رفاهيت خود را بظهور او ميکشيدند حضرت صالح است چنانچه شيخ صدوق

صفحه : ٧١

در کمال الدين باسناد خود از حضرت صادق عليه السلام روايت نموده که آن حضرت فرمودصالح نبي زماني از قوم خود غائب گرديد و در روز غيبتش بدنش زيبا و محاسنش بسيار و شکمش راست و لاغر و موي هر دو عارضش کم و مستوي القامه بود وقتيکه بسوي قوم رجوع نمود او را نشناختند و در آنحال سه گروه شدند گروهي انکار او را ميکردند که او صالح نيست و گروهي

شک در او مينمودند که آيا صالح است يا صالح نيست و گروهي اهل يقين بودند پس در وقت مراجعت ابتدا بشکاکين نمود و فرمود من صالحم آنگاه او را تکذيب نمودند و دشنام دادند و گفتند که خدا از تو بيزار شود صالح درصورت تو نبود بعد از آن بنزد فرقه منکرين آمد ايشانهم سخن او را قبول ننمودند و از او نفرت کردند بعد از آن ببنزد فرقه سيمين آمدد که اهل يقين بودند و بايشان فرمود که من صالح ميباشم گفتند که بما خبرده که بانخبر شک نکنيم در اينکه صالح باشي زيرا که ما شک در اين نداريم که خداي تعالي بهر صورتيکه ميخواهد انسان را بانصورت ميگرداند فرمود من همان صالحم که ناقه را براي شما از سنگ آوردم گفتند که راست گفتي مطلب ما از پرسيدن همين بود پس علامات و نشانهاي آن را بگو فرمود که لها شرب و لکم شرب يوم معلوم يعني آب را ما بين خودتان و ناقه تقسيم نموده بوديد نصيبي بر آن و نصيبي روز معين از براي خودتان قرار داده بوديد آنگاه گفتندبنبوه و آنچه که آورده ايمان آورديم و در اين مقام خدايتعالي ميفرمايد ان صالحا مرسل من ربه بدرستيکه صالح فرستاده است از جانب خداي خود و اهل يقين قوم او گفتند انا بما ارسل به مومنون يعني بچيزهائيکه او بانها فرستاده شد ايمان آورديم آنگاه منکرين و شکاکين بايشان گفتند انا بالذي امنتم به کافرون يعني ما بچيزيکه شما بان ايمان آورده ايد کفران ميکنيم راوي عرض کرد آيا در ميان قوم صالح در اين روز يعني در روز غيبت او از قوم عالمي بود فرمود که خدا عادلتر است از آنکه زمين را بگذارد بي عالمي پس چون صالح ظاهر شد علامان بودند و نزد او جمع شدند و مثل علي و قائم عليهما السلام در اين امت مثل صالح استکه در آخر الزمان هر دو ظاهر خواهند شد و در ظاهر شدن ايشان مردم سه فرقه اند و بعد از ظاهر شدن بعضي انکار خواهند کرد و بعضي اقرار خواهند کرد.

صبيحه ٠٦

از حجج الهيه که از براي او غيبت حاصل شده بلکه غيبات عديده حضرت ابراهيم است چنانچه در کمال الدين استکه غيبت حضرت ابراهيم شبيه غيبت قائم عليه السلام است بلکه غيبت ابراهيم از غيبت قائم عجيب تر است زيرا که خداوند غائب فرمود اثر ابراهيم را در حالتيکه در شکم مادرش بود و کسي ندانستکه او حامله است و بعد از ولادتش هم مخفي داشت امر آن جناب و ولادت او را تا وقتيکه بلغ الکتاب اجله يعني تا آنوقتيکه خداوند ظهور آن حضرت را مقدور فرموده بود اول غيبت آن حضرت بعد از ولادتش همانستکه حضرت صادق در روايه صحيحه که آن را در کمال الدين نقل فرموده خبر داده است و مضمون آن اينست که آن حضرت فرمود پدر ابراهيم منجم نمرود بن کنعان بود و نمرود بي راي او کاري نميکرد پس شبي از شبها نظر کرد در ستاره گان چون صبح شد بنمرود گفت در اين شب امر عجيبي ديده ام نمرود گفت چه ديدي

گفت ديدم که فرزندي بهم رسد در زمين ما که هلاک ما دردست او باشد و در اندک زمان ديگر مادر او باو حامله شود پس نمرود تعجب کرد از اين امر و گفت آيا زنان باو حامله شده اند گفت نه و او در علم نجم يافته بود که او را باتش بسوزاند و اين را نيافته بود که خدا او را نجات خواهد داد پس نمرود امر کرد که مردان را از زنان جدا کنند و مردان از شهر بيرون روند و زنان در شهر باشند و در همان شب پدر ابراهيم مجامعت کرد با زوجه خود و نطفه ابراهيم بسته شد پس گمان برد که همين فرزند خواهد بود پس طلبيد زنان قابله را که هر چه در شکم بود ميدانستند و نظر کردند بمادر ابراهيم پس حقتعالي آنچه در رحم او بود بر پشت چسبانيد که آن زنان نيافتند و گفتند مادر شکم اين زن چيزي نميبينيم پس چون ابراهيم متولد شد پدرش خواستکه او را بنزد نمرود برد زنش گفت که پسر خود را مبر بنزد نمرود که او را بکشد بگذار من او را بيکي از اين غارها ببرم و بيندازم تا اجلش برسد و بميرد و تو پسر خود را نکشته باشي گفت ببر پس مادر ابراهيم او را بغاري برد و شير داد و بر در غار سنگي گذاشت و برگشت پس حقتعالي روزي و غذاء او را در انگشت مهين خودش مقرور فرمود که انگشت خود را ميمکيد و شير از آن بهم ميرسيد و ميخورد و در روزي آنقدر نشوي و نما ميکرد که اطفال ديگر در هفته کنند و در هفته آنقدر نمو ميکرد که اطفال ديگر در ماهي نمو ميکردند و در ماهي آنقدر نمو ميکرد که اطفال ديگر در سالي پس مدتها بر اين گذشت پس روزي مادرش بپدرش گفت که مرا رخصت ده که بروم بسوي غار و ببينم که چه بر سر فرزندم آمده است پدر او رارخصت داد چون مادر داخل غار شد ديد که ابراهيم زنده است و ديده هايش مانند دو چراغ روشني ميدهد پس او را گرفت و بر سينه خود چسبانيد و او را شير داد و برگشت پدرش احوال ابراهيم را پرسيد گفت او را در خاک پنهان کردم و برگشتم پس پيوسته چنين بود که گاهي ببهانه کاري از پدر ابراهيم غائب ميشد و خود را بابراهيم ميرسانيد و او را شير ميداد پس چون بحرکت آمد روزي مادرش رفت و او را شير داد و چون خواستکه برگردد جامه اش را گرفت مادر گفت چيست تو را گفت مرا با خود ببر گفت باش تا از پدرت رخصت گيرم پس پيوسته حضرت ابراهيم در آن غيبت شخص خود را مخفي ميداشت و امر خود را کتمان ميکرد تا آنکه ظاهر شد و علانيه دين خود را ظاهر کرد و خدا قدرت خود را در حق او ظاهر گردانيد دويم غيبت حضرت ابراهيم بنابر آنچه شيخ صدوق در کمال الدين فرموده در وقتي بود که نمرود او را از مملکت خود اخراج نمود که خداوند از اين غيبت او باين آيه مبارکه اشاره فرمود که ابراهيم در وقت حکم نمودن نمرود باخراج حضرتش گفت و اعتزلکم و ما تدعون من دون الله و ادعوا ربي عسي ان لا اکون بدعاء ربي شقيا و کيفيت اين غيبت آن جناب بنابر آنچه در بحار بسند معتبر از حضرت صادق روايت نموده بدين نحو استکه آن حضرت فرمود محل ولادت ابراهيم کوثاريا بود که از محال کوفه بوده است و پدرش از اهل آنجا بود و مادر ابراهيم و

مادر لوط يعني ساره و ورقه هر دو خواهر بودند و دخترهاي لاحج بودند و لاحج پيغمبر انذار کننده بود اما رسول نبود و ابراهيم در اول طفوليت بر آن فطرت بود که حقتعالي همه کس را بر آن خلق کرده است تا آنکه خدا او را هدايت نمود بدين خود و برگزيد او را و تزويج کرد ابراهيم و بعقد خود درآورد ساره دخترخاله

صفحه : ٧٢

خود را و ساره کله بسيار و زمينهاي گشاده و حال نيکو داشت و جميع اموال خود را بحضرت ابراهيم بخشيد و حضرت ابراهيم سعي کرد و آن اموال را باصلاح آورد و کله و زراعتش بسيار شد بحديکه در زمين کوثاريا کسي حالش از او بهتر نبود چون ابراهيم بتهاي نمرود را شکست نمرود امر کرد او را دربند کشيدند و امر کرد که حظيره ساختند و پرکردند حظيره را از هيزم و آتش در آن هيزمها زدند و ابراهيم را در آتش انداخت تا او را بسوزاند و خود دور شدند تا شعله آتش فرو نشست پس مشرف شدند بر حظيره که حال ابراهيم را مشاهده نمايند ناگاه ديدند که ابراهيم از بند رها شده و بسلامت در ميان آتش نشسته است چون اين خبر را بنمرود دادند امر کرد که ابراهيم را از بلاد او بيرون کنند و نگذارند که کلها و مالهاي خود را با خود ببرد پس حجت گرفت برايشان ابراهيم و گفت اگر کله و مال مرا ميگيريد بمن پس دهيد آن عمريکه من در تحصيل آنها صرف کردم پس مخاصمه را بنزد قاضي نمرود بردند و بروايت علي بن ابراهيم نام آنقاضي سندوم بود پس نزد سندوم رفتند و مباشرين نمرود گفتند که اين مرد مخالف پادشاه ما است در مذهب و آنچه با خود دارد در بلاد پادشاه کسب کرده است و نميگذاريم که از اينها چيزي بيرون ببرد سندوم گفت راست ميگويند دست بردار از آنچه در دست تواست ابراهيم گفت اگر بحق حکم نکني همين ساعت خواهي مرد سندوم گفت حکم حق کدام است ابراهيم گفت بگو بايشان که برگردانند بمن عمري را که صرف کرده ام در کسب کردن اينها تا من اينها را بايشان بدهم سندوم گفت بلي شما عمر اورا باو برگردانيد تا او اينها را بدهد پس دست از او برداشتند و چون اين قصه را بنمرود نقل کردند حکم کرد که ابراهيم را از بلاد او بيرون کنند و اموالش را باو بدهند و گفت اگر او در بلاد شما بماند دين شما را فاسد ميکند و ضرر بخداهاي شما ميرساند پس بيرون کردند ابراهيم و لوط را از بلاد خود بجانب شام پس ابراهيم با لوط و ساره بيرون رفتند و ابراهيم گفت که اني ذاهب الي ربي سيهدين ميروم بسوي پروردگار خود يعني بجانب بيت المقدس بزودي مرا هدايت خواهد کرد پس ابراهيم گله واموال خود را برداشت و تابوتي ساخت و ساره را در آنجا گذاشت و قفل زد بر آن تابوت از نهايت غيرتيکه براي ساره داشت و رفت تا آنکه از ملک نمرود بدر رفت و داخل ملک شخصي از قبط شد که او را عرازه ميگفتند پس بيکي از عشارين او گذشت عشارآمد که عشور اموال ابراهيم را بگيرد و چون نوبت بتابوت رسيد عشار

گفت که اين تابوت را مگشا گفت تا نگشايم نميشود پس عشار بجبر تابوت را گشود چون ساره را با حسن و جماليکه داشت مشاهده کرد از ابراهيم پرسيد که اين زن چه نسبت دارد بتو گفت حرمت من و دخترخاله من است گفت چرا او را در اين تابوت پنهان کرده ابراهيم گفت براي غيرت بر او که کسي او را نبيند عشار گفت نميگذارم که از اينجا حرکت کني تا آنکه حال اين زن و حال تو را بپادشاه عرض کنم پس رسولي بسوي پادشاه و حقيقت حال را عرض کرد پادشاه فرستاد جمعي را که تابوت را ببرند ابراهيم بايشان گفت که من از تابوت جدا نميشوم مگر آنکه جانم از بدنم جدا شود چون اين خبر را بپادشاه رسانيدند فرستاد که ابراهيم گفت اي پادشاه حرمت من و دخترخاله من در اين تابوت است و جميع اموال خود را ميدهم که اين تابوت را نگشائي پس پادشاه بجبر تابوت را گشود و چون حسن و جمال ساره را مشاهده کرد ضبط خود نتوانست کرد و دست بجانب ساره دراز کرد ابراهيم رو آزار گردانيد و گفت خداوندا حبس کن دست او را ا حرمت و دختررخاله من پس دست پادشاه خشک شد و نتوانست که بسوي خود برگرداند پادشاه بابراهيم گفت که خداي تو چنين کرد ابراهيم گفت بلي خداي من صاحب غيرتست و حرام را دشمن ميدارد و چون اراده حرام کردي مانع شد ميان تو و اراده تو پادشاه گفت که از خداي خود بطلب که دست مرا بسوي من برگرداند که من ديگر متعرض حرمت تو نميشوم ابراهيم گفت پروردگارا دستش را باو برگردان تا ديگر متعرض حرمت من نشود پس خدا دستوش را باو برگردانيد باز چون نظرش بساره افتاد ضبط خود نتوانست کرد دست بسوي ساره دراز کرد و باز ابراهيم از غيرت روگردانيد و دعا کرد دست پادشاه خشک شد و بساره نرسيد پادشاه گفت پروردگار تو بسيار صاحب غيرتست و تو بسيار غيوري پس از خداي خود سئوال کن که دست مرا بسوي من برگرداند که اگر دعاي تو را مستجاب کند ديگر اينکار نخواهم کرد ابراهيم گفت سئوال ميکنم بشرط آنکه اگر ديگر چنين کاري بکني از من سئوال نکني که از براي تو دعا کنم پادشاه گفت بلي ابراهيم گفت خداوندا اگر راست ميگويد دستش را باو برگردان پس دستش باو برگشت پس چون پادشاه اينحال را مشاهده کرد از حضرت ابراهيم مهابتي در دل او افتاد و آن حضرت را بسيارتعظيم و تکريم کرد و گفت تو ايمني از آنکه متعرض حرمت تو شوم يا متعرض چيزي از اموال تو پس هر جا که خواهي برو وليکن مرا بسوي تو حاجتي است ابراهيم گفت که آن حاجت چيست گفت ميخواهم مرا رخصت دهي که کنيزک جميله خوشروي عاقل دانائي دارم آن را بساره ببخشم که خدمت او بکند چون ابراهيم رخصت داد هاجر مادر اسمعيل را بساره بخشيد پس ابراهيم با اهل و اموال خود روانه شد که برود پادشاه او را مشايعت کرد و از براي تعظيم ابراهيم و مهابت او در پشت سر او راه ميرفت پس خدا وحي کرد بابراهيم که بايست و پيش پادشاه جباريکه تسلط يافته راه مرو وليکن او را مقدم دار و از عقب او برو و تعظيم

او بکن که مسلط است و ناچار است از پادشاهي در زمين با نيکوکار يابد کار پس ابراهيم ايستاد و بپادشاه گفت که پيش برو که خداي من در اين ساعت بمن وحي کرد که تو را تعظيم کنم و تو را مقدم دارم و از عقب تو راه روم براي اجلال تو پادشاه گفت که خداي تو بتو چنين وحي کرد ابراهيم گفت بلي پادشاه گفت شهادت ميدهم که خداي تو صاحب رفق و مدارا و کرم و بردباري است و مرا راغب گردانيدي در دين خود پس پادشاه ابراهيم را وادع کرد و ابراهيم روانه شد تا در اعلاي شامات فرود آمد و لوط را در ادناي شامات گذاشت و چون دير شد فرزند بهم رسانيدن ابراهيم بساره گفت که اگر خواهي هاجر را بمن بفروش شايد خدا فرزندي بمن کرامت نمايد که خلف ما باشد پس هاجر را از ساره خريد و باو مقاربت کرد پس اسمعيل بوجود آمد اين ناچيز گويد

صفحه : ٧٣

در صورتيکه جايز باشد غيبت ابراهيم عليه السلام از نمرود و نمروديان که در آن وقت حضرتش حجه خدا بود برايشان و واقع گردد از آن جناب چنين غيبتي بحکم رب الارباب پس چه استبعاد است در غيبت حجه عصر ما از ميان مردمان و بعمريکه مستبعدان نيست مگر از اشخاص جاهل و نادان فتبصر سيم غيبت حضرت خليل الرحمن بنابرآنچه صدوق عليه الرحمه در کمال الدين فرموده در وقتي بود که جنابش بتنهائي سير در بلاد ميفرمود بجهت اينکه از مخلوقات الهيه عبرت بگيرد چنانچه در همان کتاب و بحارالانوار و غير اينها از کتب معتبره اخبار بسندهاي صحيحه و معتبره از حضرت امام محمد باقر روايت نموده اند که فرمود روزي ابراهيم بيرون رفت و در شهرها ميگشت که از مخلوقات خدا عبرت گيرد پس گذشت ببيابان ناگاه شخصي را ديد که ايستاده است و نماز ميکند و صدايش باسمان بلند شده است و جامه هايش از مو است پس ابراهيم نزد او ايستاد و از نماز او تعجب نمود پس نشست و انتظار کشيد تا او از نماز فارغ شود چون بسيار بطول انجاميد او را بدست خود حرکت داد و گفت که من بسوي تو حاجتي دارم سبک کن نماز را پس او سبک کرد نماز را و با ابراهيم نشست پس ابراهيم از او پرسيد که براي کي نماز ميکردي گفت براي خداي ابراهيم گفت خدا کيست گفت آنکه خلق کرده است تو را و مرا ابراهيم گفت طريق تو مرا خوش آمد و من دوست دارم با تو برادري کنم از براي خدا پس بگو منزل تو کجا است که هرگاه خواهم تو راملاقات و زيارت کنم توانم کرد گفت تو بانجا نميتواني آمد زيرا که در ميان دريائي هست که از آنجا عبور نميتوان کرد ابراهيم گفت تو چگونه ميروي گفت من بر روي آب ميروم ابراهيم گفت شايد که آنکش که آب را براي تو مسخر کرده است از براي من نيز مسخر گرداند برخيز برويم و امشب با تو در يگوثاق باشيم پس چون بنزد آب رسيدند آن مرد بسم الله گفت و برروي آب روان شد ابراهيم نيز بسم الله گفت و بر روي آب روان شد پس آن مرد تعجب کرد و چون بمنزل آن مرد رسيدند ابراهيم پرسيد کع تعيش تواز کجا است گفت ميوه

اين درخت را جمع ميکنم و در تمام سال بان معاش ميکنم ابراهيم گفت کدام روز عظيم تر است از همه روزها عابد گفت روزيکه خدا جزا ميدهد خلايق را بر کردهاي ايشان ابراهيم گفت بيا دست بدعا برداريم و دعا کنيم که خدا ما را از شر آن روز نگاهدارد و در روايت ديگر آنست که ابراهيم گفت يا تو دعا کن ومن آمين بگويم و يا من دعا کنم و تو آمين بگو عابد گفت که از براي چه دعا کنيم ابراهيم گفت که از براي گناهکاران مومنان عابد گفت نه ابراهيم گفت چرا عابد گفت از براي اينکه سه سال استکه دعا ميکنم و هنوز مستجاب نشده است و ديگر شرم ميکنم از خدا حاجتي بطلبم تا آن مستجاب نشود ابراهيم گفت که خدا بنده را هرگاه دوست ميدارد دعايش را حبس ميکند تا او مناجات کند و سئوال کند از او و طلب کند و چون بنده را هم دشمن ميدارد زود دعايش را مستجاب ميکند يا در دلش نااميدي ميافکند که دعا نکند پس ابراهيم پرسيد که چه مطلب است که در اين مدت از خدا طلبيده عابد گفت روزي در آنجاي نماز خود نماز ميکردم ناگاه طفلي در نهايت حسن و جمال گذشت که نوراز حبيتش ساطع بود و از قفا کاکلي انداخته بود و گاوي چند را ميچرانيد که گويا روغن بر آنها ماليده بودند و گوسفندي چند همراه داشت در نهايت فربهي و خوش آيندگي مرا از آنچه ديدم بسيار خوش آمد گفتم اي کودک زيبا از کيست اين گاوها و گوسفندها گفت از من است گفتم تو کيستي گفت منم اسمعيل پس ابراهيم خليل خدا پس دعا کردم و از خدا سئوال کردم که خليل خود را بمن بنمايد پس ابراهيم گفت که منم ابراهيم خليل الرحمن و آن طفل پسر من است عابد گفت الحمد لله رب العالمين که دعاي مرا مستجاب کرد پس آن شخص هر دو جانب صورت ابراهيم را بوسيد و دست در گردن او آورد و گفت الحال دعا کن تا من امين بر دعاي تو بگويم پس دعا کرد ابراهيم از براي مومنين و مومنات از آن روز تا روز قيامت بانکه گناهان ايشان را بيامرزد و از ايشان راضي شود و امين گفت عابد بر دعاي ابراهيم پس حضرت امام محمد باقر فرمود که دعاي ابراهيم کافل و شامل حال گناه کاران شيعيان ما هست تا روز قيامت و در بعضي از روايات وارد استکه نام آن عابد ماريا و او پسر اوس بود و ششصد و شصت سال عمر او بود تمام شد عبارات حيوه القلوب در ترجمه اين خبر مرغوب.

صبيحه ٠٧

از حجج الهيه که از براي او غيبت حاصل شده حضرت اسمعيل ذبيح الله است چنانچه در بحار الانوار و حيوه القلوب بسند معتبر از حضرت صادق روايت شده که فرمود حقتعالي امر کرد ابراهيم را که حج بکند و اسمعيل را با خود بحج ببرد و او را در حرم ساکن گرداند پس هر دو بحج رفتند بر شتر سرخي و با ايشان کسي همراه نبود بغير از جبرئيل چون بحرم رسيدند جبرئيل گفت اي

ابراهيم فرود آي با اسمعيل وغسل بکنيد پيش از داخل شدن حرم پس فرود آمدند و غسل کردند و بايشان نمود که چگونه مهياي احرام شوند ايشان کردند و امر کرد ايشان را که صدا بتلبيه حج بلند کنند و بگويند آن چهار تلبيه را که پيغمبران مي گفته اند پس آورد ايشان را بباب الصفا و از شر فرود آمدند و جبرئيل در ميان ايشان ايستاد و رو بسوي کعبه کرد و الله اکبر گفت و ايشان نيز گفتند و الحمد لله گففت و خدا را ببزرگي ياد کرد و برخدا ثنا کرد و ايشان کردند مثل آنچه او کرد و جبرئيل روانه شد و ايشان نيز را گفتند و الحمد لله گفت و خدا را ببزرگي ياد کرد و بر خدا ثنا کرد و ايشان کردند مثل آنچه او کرد و جبرئيل روانه شد وايشان نيز روانه شدند با حمد و ثنا و تعظيم حقتعالي تا آورد ايشان را بنزد حجرالاسود و امر کرد ايشان را که دست بر حجر بمالند و آن را ببوسند و هفت شوط ايشان را طواف فرمود و ايشان را در موضع مقام ابراهيم بازداشت و امر کرد که دو رکعت نماز بکنند پس جميع مناسک حج را بايشان نمود و امر کرد ايشان را که بجا آورند پس چون از همه اعمال فارغ شدند امر کرد ابراهيم را که برگردد و اسمعيل تنها در مکه ماند و کسي با او نبود پس در سال آينده خدا امر کرد ابراهيم را که بحجج برود و خانه کعبه را بنا کند و عرب پيشتر بحجج ميرفتند اما خانه خراب شده بود و اثري چند از آن مانده بود وليکن پيهايش معروف بود پس چون عرب از حج برگشتند اسمعيل سنگها را جمع کرد و در ميان کعبه انداخت و چون خدا امر کرد که خانه را بنا کنند ابراهيم آمد و گفت اي فرزند خدا ما را امرر کرده استکه کعبه را بنا کنيم پس چون خاکها و سنگها را برداشتند و باساس اصل رسانيدند زمين کعبه سنگ سرخ بود پس خدا وحي کرد که بناي کعبه را بر اين سنگ بگذارد و چهار ملک بر او فرستاد که جمع کنند براي او سنگها را پس ابراهيم و اسمعيل سنگ ميگذاشتند و ملائکه سنگ

صفحه : ٧٤

بايشان ميدادند تا آنکه دوازده ذراع بلند شد و دو درگاه براي او گشودند که از يک در داخل شوند و از در ديگر بيرون روند و براي آن عتبه گذاشتند و بر درهايش حلقه هاي آهن آويختند و کعبه عريان بود پس چون مردم بمکه وارد شدند اسمعيل زني از قبيله حمير را ديد و او را خوش آمد و بگمان آنکه شوهر ندارد از خدا سئوال کرد که او را براي تزويج او ميسر گرداند و در واقع آن زن شوهر داشت پس خدا بر شوهرش مرگ را مقدر کرد و چون شوهرش مرد آن زن در مکه ماند از حزن بر فوت شوهرش پس خدا حزن او را بصبر مبدل گردانيد و خواستن اسمعيل او را ميسر ساخت و آن زني بود بسيار موافق و دانا چون ابراهيم بحج آمد اسمعيل بجانب طائف رفته بود که آذوقه براي اهل خود بياورد آن زن مرد پيرگرد الوردي مشاهده کرد يعني ابراهيم پس ابراهيم از آن زن پرسيد که احوال شما چون است گفت حال ما بسيار خوبب است و چون از احوال اسمعيل سئوال کرد او را مدح کرد و گفت حال او خوش است پس پرسيد که تو از کدام قبيله زن

گفت از قبيله حمير پس ابراهيم برگشت و اسمعيل را نديده و نامه نوشت و بان زن داد و گفت چون شوهرت بيايد اين نامه را باو بده چون اسمعيل برگشت و نامه را خواند پرسيد که ميداني آن مرد کي بود گفت او را بسيار نيکو و شبيه بتو يافتم اسمعيل گفت آن پدر من بود گفت يا سواتاه از او اسمعيل گفت چرا مگر نظر او بر چيزي از بدن تو افتاد گفت نه وليکن ميترسم که تقصير در خدمت او کرده باشم پس آن زن عاقله باسمعيل گفت يا که آيا بر اين دو درگاه دو پرده بياويزيم يکي از اين جانب و يکي از آنجانب گفت بلي پس دو پرده ساختند که طول آنها دوازده ذراع بود و بر آن درها آويختند پس آن زن را خوش آمد آن پرده ها و گفت آيا براي کعبه جامه نبافيم که همه کعبه را بپوشانيم که اين سنگها بدنما است اسمعيل گفت بلي بسرعت متوجه شد و پشم بسياري فرستاد ميان قبيله خود که آنها را براي او بريسند و از آن روز اين سنت در ميان زنان بهمرسيد که از يکديگر مدد طلبند در اين باب پس بسرعت کار ميکرد و ياري از قبيله و آشنايان ميطلبيد و از هر طرفيکه فارغ ميشد مي آويخت پس چون موسم حج شد يکطرف ماند که جامه اش تمام نشده بود باسمعيل گفت که چکنيم اينجانب را که جامه اش تمام نشده است پس براي آنطرف از برگ خرما جامه ترتيب داد و آويخت و چون موسم حج رسيد عرب بسيار آمدند بر وجهيکه پيشتر چنان نميامدند و امري چند مشاهده کردند که ايشان را خوش آمد پس گفتند که سزاوار اينست که براي عمارت کننده اين خانه هديه بياوريم پس از آن روز هديه براي کعبه مقرر شد پس هر قبيله از قبيله هاي عرب هديه براي خانه آوردند از زر و چيزهاي ديگر تا آنکه مال بسياري جمع شد پس آن حصف خرما را برداشتند و جامه کعبه را تمام کردند و در دور کعبه آويختند و کعبه سقف نداشت اسمعيل ستونها گذاشت مانند اين ستونها که ميبينيداز چوب و سقف آن را بچوبها و جريده ها درست کرد و کل بر آن ماليد پس چون عرب در سال ديگر آمدند و داخل کعبه شدند و ديدند که عمارت کعبه زياد شده است گفتند که سزاوار آننستکه از براي عمارت کننده خانه هديه را زياد کنيم پس در سال آينده هديه بسيار آوردند و اسمعيل ندانست که آن هديه را چکند پس حقتعالي باو وحي نمود که بکش و اينها را و اطعام کن حاجيان را و شکايت کرد اسمعيل بسوي ابراهيم کمي آب را پس خدا وحي نمود بابراهيم که بکن چاهي که آب خوردن حاجيان از آنچاه باشد پس جبرئيل نازل شد و چاه زمزم را براي ايشان حفر نمود تا آبش ظاهر شد پس جبرئيل گفت که فرود آي اي ابراهيم پس ابراهيم بته چاه رفت و جبرئيل گفت اي ابراهيم کلنگ در چهار جانب چاه بزن و بسم الله بگو پس او کلنگ زد بر آن زاويه که در جانب کعبه است و بسم الله گفت پس چشمه جاري شد و هم چنين بر هر جانب که زد و بسم الله گفت جاري شد چشمه پس جبرئيل گفت بياشام اي ابراهيم از اين آب و دعا کن که خدا برکت دهد در اين آب براي فرزندان تو پس جبرئيل و ابراهيم هر دو از چاه بيرون آمدند

پس جبرئيل گفت اي ابراهيم از اين آب بر سر و بدن خود بريز و طواف کن دور کعبه اين آبي استکه خدا بفرزند تو اسمعيل عطا کرده است پس ابراهيم برگشت و اسمعيل او را مشايعت کرد تا بيرون حرم و ابراهيم رفت و اسمعيل بحرم برگشت پس خدا اسمعيل را ازآن زن حميريه فرزندي روزي کرد و تا آنوقت از او فرزندي بهم نرسيده بود و اسمعيل بعد از آن زن چهار زن بعقد خود درآورد و از هر يک چهار پسر خدا باو عطا کرد و درعرض موسم ابراهيم بعالم بقا ارتحال نمود و اسمعيل بر آن اطلاع نيافت تا آنکه ايام موسم رسيد و اسمعيل مهياي ملاقات پدر گرديد جبرئيل نازل شد و تعزيت گفت اسمعيل را بفوت ابراهيم و گفت اي اسمعيل مگو در مرگ پدرت چيزي که خدا را بخشم آورد و گفت ابراهيم بنده بود از بندگان خدا او را بحوار رحمت خود خواند و او اجابت کرد و او را خبر داد که بپدر خود ملحق خواهد شد و اسمعيل فرزند کوچکي داشت که او را دوست ميداشت و ميخواستکه بعد از او خلافت و نبوت از او باشد پس خدا او را نخواست و فرزند ديگر را براي وصايت و خلافت او تعيين فرمود و چون نزديک وفات اسمعيل شد آن فرزند را که خدا تعيين کرده بود طلبيد و وصيت کرد باو و گفت اي فرزند چون مرگ تو را در رسد چنانکن که من کردم و بي آنکه خدا تعيين کند کسي را براي خلافت خود تعيين مکن پس هميشه چنين مقرر استکه هيچ امامي از دنيا نميرود مگر آنکه خدا او را خبر ميدهد که کي را وصي خود گرداند باتمام رسيد اين روايت کثيره الفوائد و وفيره للوائد تجديد مقال في وجه الاستدلال بدانکه موضع دلالت اين روايت شريفه بر غيبت حضرت اسمعيل همان فقره عائب شدن آن جناب است از مکه و رفتنش بطائف است از براي آوردن آذوقه و نديدن پدرش حضرت ابراهيم او را در وقت تشرفش بان بلده مبارکه است چه آنکه اين غيبت آن جناب نظير غيبت پدرش ابراهيم ميباشد از براي سياحت در بلاد و عبرت از مخلوقات رب العباد که شيخ صدوق عليه الرحمه در کمال الدين آن را غيبت سيم از آن جناب خلعت ماب بشمار آورده و اگر گفته شود که اين غيبت اسمعيل چندان آمدي نداشته زيرا که از مکه تا طائف سه مرحله است که تقريبا مسافت ما بين شانزده فرسخ ميباشد در جواب او ميگوئيم بعد از اينکه غيبت حضرت رسول را از مکه و رفتنش بغار ثور که در جنب مکه است از غيبات حجج بشمار آورند چنانچه در کتب غيبت ثبت و ضبط است پس بطريق اولي بايد اين غيبت اسمعيل را از مکه و رفتنش بطائف را از اجلي غيبات حجج محسوب داشت و بديهي استکه در غيبت حجت فرقي ميان آمد قليل و کثير و مدت کم و زياد نيست و اگر گفته شود که در آنوقت در مکه قومي نبوده که اسمعيل حجت الهيه بر آنها باشد جوابش اينست که قبيله جرهم که عددي

صفحه : ٧٥

بمثابه انجم داشتند از وقت رضاع و شيرخوارگي جناب اسمعيل بواسطه زمزم که در مکه ظاهر شده بود در آنجا سکني داشتند چنانچه روايتي صادقي بر اين مدعي شاهدي است قوي و خداوند عالم استکه از آنوقت تا وقت رفتن اسمعيل بطائف چندين سال گذشته باشد باشد و عدد آن قبيله و سائر قبائل که بمرور اين اعوام و شهور در مکه جمع شده بودند بچه مقدار رسيده باشد و لابد اينجماعت انبوه را حجتي الهيه در کار و مهمل نگذاشتن آنها از سنن پروردگار است و اگر گفته شود که معلوم نيست حجت الهي بودن اسمعيل با حيات داشتن حضرت خليل جوابش اينست که مناقشه در حجت بودن اسمعيل در آنوقت نيست مگر از روي جهالت يا تجهيل چه آنکه اولا کفايت ميکند در حجت بودن اسمعيل بر ساکنين آن بلد حرام نائب بودنش از جانب حضرت خليل عليه السلام و ثانيادر ضمن همين روايت مذکوره در عنوان استکه در وقت عمارت کعبه اعراب در سال آينده هديه زيادي آوردند و اسمعيل ندانستکه آن هديها را چکند پس حقتعالي باو وحي نمود که بکش اينها را و اطعام کن حاجيان را و بديهي استکه عنوان وحي از جانب ملک علام مخصوص بانبيا و رسل است عليهم الصلوه و السلام و ثالثا بتصريح جماعتي از مورخين خاصه و عامه که از جمله ايشان احمد بن يوسف فرماني عامي است در تاريخ اخبار الدول چهار نفر در زمان حيات حضرت ابراهيم بمنصب نبوت و حجت بودن از جانبب حضرت رب العزه مشرف و مستعد بوده اند که يکي از آنها حضرت اسمعيل بوده و عبارت آن مورخ همام بنقل از کتاب مشيرالغرام اين استکه انه لم يمت ابراهيم حتي بعث اسحق الي ارض الشام و يعقوب الي ارض کنعان و اسمعيل الي جرهم و لوط الي سدوم و کانوا انبياء علي عهد ابراهيم انتهي و احمري ان من لم بعد هذه الغيبه من اسمعيل من غيبات الحجج فهو ممن يعرف نفسه بانحراف السليقه و اعوجاج المنهج.

صبيحه ٠٨

از حجج الهيه که از براي او غيبت حاصل شده حضرت لوط عليه السلام است و حضرتش چنانچه از اخبار الدول نقل شد و در ضمن روايت صحيحه که در بحار و حيوه القلوب است از حضرت باقر منقولست که لوط و ابراهيم دو پيغمبر مرسل بودند که مردم را از عذاب ميترسانيدند در زمان حضرت ابراهيم پيغمبر مرسل و از حجج الهيه بشمار ميامده و آن بزرگوار را در زمان نبوتش دو غيبت حاصل شده که يکي از آنها را مورخين متعرضند و بيان ديگري را مفسرين و محدثين کلام مربوط بغيبه لوط اما غيبت اول آن جناب که مورخين ذکر نموده اند بنابر مرقومات صاحب ناسخ التواريخ بدين کيفيت است که لوط فرزند هاران بود و مادرش ورقه نبت لاحج است که او را از

پيغمبران نامرسل دانند وآن جناب از بطن مادر ختنه کرده بوجود آمد پس از رشد و بلوغ در خدمت عم بزرگوار خود از بابل هجرت گزيد و همه جا ملازم حضرت خليل بوده تا بزمين حيرون آمده مقيم گشت از کثرت مواشي و حواشي جاي برايشان ننگ بود ابراهيم فرمود که ايلوط اينک زمين خداي را بس فسحت وسعت باشد آن بصواب نزديک است که از حبرون حرکت کرده ببلادموتفکات سکون نمائي و مردم را بخداي دعوت فرمائي موتفکات را که بمکذبات ترجمه کرده اند عبارت از پنج شهر است از نواحي اردن از مملکت شام که نام آن امصار چنين است اول سدوم که ملک آن را نام برع بوده دويم ادمه و نام پادشاهش برسع بوده سيم ادمه و نام پادشاه آن را سناب ميگفتند چهارم صبوئيم و ملکش را سميبر ميخواندند پنجم بلع که آن را صغر نيز ميناميدند و از اين شهرها هر يک صد هزارر مرد دلاور بيرون ميشد که ميدان جنگ را در خور بود علي الجمله لوط بفرمان ابراهيم بدانملک در شده مقيم گشت و از قبايل آن مملکت دختري را با خود کابين بست بسراي آورد و مردم را بسوي خداي خواندن گرفت پس از چندي کدار لا عمر که ملک عيلام بود و امرافل که سلطان سفار و اريوک ملک الاسار و ثدعال پادشاه طوائف بري را با خود متفق کرده بر سر موتفکات آمد ملوک مئتفکات نيترساز سپاه داده باتفاق بيرون شدند و در ظاهر موتفکات در وادي سديم که قريب بشهر سدوم است مصاف عظيم داده جمعي عظيم بهلاکت شد عاقبت الامر از آن مقاتلت و مبارزت ملوک موتفکات توانائي نياورده بشکستند ول شکريان کدار لا عمر از پي هزيمت شده گان تاخته و هم آهنگ وارد سدوم وعموره شدند و هر چه يافتند بنهب و غارت بردند حضرت لوط عليه السلام که ساکن سدوم بود اسير و دستگير شد و اموالش نيز بهره تاخت و تاراج شد تني چند از خدام لوط که از انورطه خلاصي يافته بودند اين خبر بخليل آوردند آن حضرت چون از گرفتاري برادر زاده آگاهي يافت در حال سيصد و هيجده تن از خدام و خانه زادان خويش برنشانده از پي ايشان بشتافت و شبانگاهي بدان سپاه بزرگ در رسيد حربي عظيم به پيوست و آن گروه انبوه را بشکست وتا به حوبه که بدست چپ دمشق واقع است هزيمتيان را تعاقب کرد اسراي سدوم و عموره را با هر چه برده بودند بازستد و با برادرزاده خويش مراجعت فرمود برغ پادشاه سدوم را چون اين معني معلوم شد با صناديد قوم باستقبال ابراهيم بيرون شد و در حضرت او پوزش و نيايش بجاي آورد و معروض داشت که اين مردمان که از قيد اسر و سبي رها کرده با من گذار و آن اسباب و اموال که باز پس ستدي پيشکش حضرت باشد ابراهيم فرمود که من از اين اموال يکرشته و يکدوال نعلين برنگيرم که جز بنزد خداي دست خود بلند نکرده ام پس لوط را بسراي خود بگذاشت و پادشاه سدوم را وداع کرده از آن مروز بوم بجبرون آمد اين ناچيز گويد که غيبت لوط در اين اساره نظير غيبت حضرت ابراهيم است در سيرش در بلاد از براي عبرت گرفتن از مخلوقات رب العباد و مکرر گفته شد که در

غيبت حجت فرقي ميان طويل و قصير از مدت نيست کما صرح بذلک مثل الطوسي و الصدوق و غير هما من المهره الحدوق خبر مضبوط في غيبه لوط اما غيبت دويم آن بزرگوار بنابر آنچه علي بن ابراهيم قمي در تفسير خود متعرض شده بر اينوجه استکه بعد از اينکه ابراهيم و ساره و لوط از مملکت نمرود بيرون آمدند و ملاقات با عشار نموده و بالاخره عشار آنها را بنزد سلطان برد و سلطان هاجر را باو داد بکيفيتي که در سابق مذکور شد پس ابراهيم ساره و هاجر را برداشت و با لوط در باديه فرود آمدند بر سر راه مردم که بيمن و شام و باطراف عالم ميرفتند پس هر که از آن راه عبور ميکرد او را با سلام دعوت ميکرد و خبر او در عالم شهرت کرده بود که پادشاه او را در آتش انداخت و نسوخت

صفحه : ٧٦

و باو ميگفتند که مخالفت پادشاه مکن که پادشاه ميکشد هر که را که مخالفت او ميکند و هر که بابراهيم ميگذشت ابراهيم او را ضيافت ميکرد و هفت فرسخ فاصله بود ميان ابراهيم و شهرهاي معمور که درختان و زراعت و نعمت بسيار داشتند و آن شهرها بر سر راه قوافل بود و هر که باين شهرها ميگذشت از ميوه ها و زراعتهاي ايشان ميخورد پس از اينحال بجزع آمدند و خواستند چاره براي دفع اين بکنند پس شيطان بنزد ايشان آمد بصورت مرد پيري و گفت ميخواهيد دلالت کنم شما را بر امري که آن را بعمل آوريد هيچکس بشهرهاي شما وارد نشود گفتند آن امر چيست گفت که هر که بشهرشما وارد شود درد بر او جماع کنيد و رختهايش را از او بگيريد پس شيطان بصورت پسرساده خوشروئي بنزد ايشان آمد و بايشان درآويخت تا باو اين عمل قبيح کردند چنانچه ايشان را امر کرده بود پس خوش آمد ايشان را اين عمل و لذت يافتند و مردان با مردان مشغول لوطه شدند و از زنان خود مستغني شدند پس مردم اين حال را بابراهيم شکايت کردند ابراهيم لوط را بسوي ايشان فرستاد که ايشان را حذر فرمايد از عقوبت خدا و بترساند از عذاب حقتعالي چون نظر ايشان بلوط افتاد گفتند تو کيستي گفت من پسر ايشان فرستاد که ايشان را حذر فرمايد از عقوبت خدا و بترساند از عذاب حق تعالي چون نظر ايشان بلوط افتاد گفتند تو کيستي گفت من پسر خاله ابراهيم خليلم که نمرود او را باتش انداخت و نسوخت و خدا آتش را بر او سرد و سلامت گردانيد و او در نزديکي شما ميباشد پس از خدا بترسيد و اين عمل شيخ را ترک کنيد که اگر نکنيد خدا شما را هلاک خواهد کرد پس جرئت نکردند که اذيتي بانحضرت برسانند و از او خائف شدند و هر کس که برايشان ميگذشت که اراده بدي نسبت باو ميکردند حضرت لوطاو را از دست ايشان خلاص ميکرد و لوط از ايشان زني بنکاح خود درآورد و چند دختر از آن زن بهم رسانيد پس لوط مدت بسيار در ميان ايشان ماند و از او قبول نکردند گفتند لي لوط اگر دست از نصيحت ما برنداري هر آينه تو را سنگسار کنيم و از اين

شهرها بيرون کنيم پس لوط برايشان نفرين کرد روزي ابراهيم نشسته بود در آنموضع که در آنجا ميبود جمعي را ضيافت کرده بود و مهمانان بيرون رفته بودند و چيزي در نزداو نمانده بود ناگاه ديد که چهار نفر نزد او ايستادند که بمردم شبيه نبودند پس گفتند سلاما ابراهيم گفت سلام پس ابراهيم بنزد ساره آمد و گفت مهمان چند بنزد من آمده اند که بمردم شبيه نيستند ساره گفت نيست نزد ما مگر يک گوساله پس او را کشت و بريان کرد و بنزد ايشان آورد چنانچه حقتعالي ميفرمايد که بتحقيق که آمدند رسولان ما بسوي ابراهيم براي بشارت گفتند سلام گفت سلام پس درنگ نکرد که آورد گوساله بريان پس چون ديد که دست ايشان بان نميرسد انکار کرد ايشان را و از ايشان خوفي در خود احساس کرد و آمد ساره با جماعتي از زنان و گفت چرا امتناع ميکنيد ازخوردن طعام خليل خدا پس گفتند بابراهيم که مترس ما رسولان خدائيم فرستاده شده ايم بسوي قوم لوط که آنها را عذاب کنيم پس ساره ترسيد و حايض شد بعد از اين که سالها بود که از پيري حيضش برطرف شده بود خدا ميفرمايد که پس بشارت داديم ساره را باسحق و بعد از اسحق بيعقوب که از اسحق بهم خواهد رسيد پس ساره دست بر روز دو گفت يا ويلتا آيا من خواهم زائيد و من پيره زالم و اينک شوهرم مرد پير است بدرستيکه او مستحق حمد و صاحب مجد و بزرگواري است پس برطرف شد از ابراهيم ترس و بشارت و ولادت اسحق باو رسيد شروع کرد بمبالغه در التماس رفع عذاب از قوم لوط و گفت بجبرئيل ما بهتر ميدانيم هر که در آنجا است او را نجات ميدهيم و اهل او را مگر زنش را که او از باقي ماندگان در عذاب خواهد بود ابراهيم گفت يا جبرئيل اگر در آن شهر صد مرد از مومنان باشند ايشان را هلاک خواهيد کرد جبرئيل گفت نه ابراهيم گفت اگر پنجاه کس باشند گفت نه ابراهيم گفت اگر دو کس باشد گفت نه ابراهيم گفت اگر يک کس باشد گفت نه چنانچه خدا فرمود که نيافتيم در آن شهر بغير خانه از مسلمانان ابراهيم گفت اي جبرئيل در باب ايشان مراجعت کن بسوي پروردگار خود پس خدا وحي کرد بسوي ابراهيم مانند چشم برهمدن که اي ابراهيم اعراض کن از شفاعه ايشان بدرستيکه آمده است امر پروردگار تو و بدرستيکه خواهد آمد بسوي ايشان عذابيکه رد نميشود پس ملائکه بيرون آمدند از نزد ابراهيم و بنزد لوط آمدندو ايستادند در پيش او در وقتيکه او زراعت خود را آب ميداد پس لوط بايشان گفت که شما کيستيد آنها گفتند ما مسافران و ابناي سبيليم امشب ما را ضيافت نما لوط بايشان گفت که اي قوم اهل اين شهر بد گروهي هستند با مردان جماع ميکنند و مالهاي ايشان را ميگيرند گفتن دير وقت شده است و بجائي نميتوانيم رفت امشب ما را ضيافت کن پس لوط بنزد زنش آمد و زنش از آن قوم بود و گفت امشب مهماني چند بمن وارد شده اند قوم خود را خبر مکن از آمدن ايشان تا هر گناه که تا حال کرده از تو عفو کنم زنش گفت چنين باشد وعلامت ميان او و قومش آن بود که هرگاه مهماني نزد لوط بود در روز دود بالاي خانه ميکرد

و اگر در شب بود آتش ميافروخت پس چون جبرئيل و ملائکه که با او بودند داخل خانه لوط شدند زنش بر بام دويد و آتشي افروخت پس اهل شهر دويدند از هر ناحيه بسوي خانه حضرت لوط و چون بدرخانه رسيدند گفتند اي لوط يا تو را نهي نکرديم که مهمان بخانه نياوري و خواستند فضيحت برسانند بمهمانان اوگفت اينها دختران منند ايشان پاکيزه ترند از براي شما پس از خدا بترسيد و مرا خوار مگردانيد در باب مهمانان من آيا نيست از شما يک مرد که برشد و صلاح مايل باشد مرويستکه مراد لوط از دختران خود زنهاي قوم بود زيرا که هر پيغمبري پدر امت خود است پس ايشان را بحلال ميخواند و نميخواند ايشان را بحرام پس گفت زنهاي شما پاکيزه ترند از براي شما گفتند ميدانيکه ما را در دختران تو حقي نيست و تو ميدانيکه ما چه ميخواهيم چون از ايشان نااميد شد گفت کاش مرا قوتي ميبود بشما ياپناه ميبردم برکن شديد بسند معتبر از حضرت صادق منقول است که حقتعالي بعد از لوطپيغمبري نفرستاد مگر آنکه عزيز بود در ميان قومش و قبيله و عشيره در ميان ايشان داشت و در حديث معتبر ديگر فرمود که مراد لوط از قوت قائم آل محمد و از رکن شديدسيصد و سيزده تن اصحاب آن حضرت

صفحه : ٧٧

بود پس جبرئيل گفت کاش لوط ميدانست که چه قوتي با او هست پس لوط گفت کيستيد شما جبرئيل گفت من جبرئيلم لوط گفت بچه مامور شده گفت بهلاک ايشان گفت در اينساعت بکنيد جبرئيل گفت موعد ايشان صبح است آيا صبح نزديک نيست پس در را شکستند و داخل خانه شدند پس جبرئيل بال خود را بر چشم ايشان زد و ايشانرا کور رد چنانچه حقتعالي فرموده است که بتحقيق که مراوده کردند و طلبيدند از لوط مهمانان او را از براي عمل قبيح پس کور کرديم ديده هاي ايشانرا پس چون اينحال را مشاهده کردند دانستند که عذاب بر ايشان نازلشد پس جبرئيل بلوط گفت که چون پاره از شب برود اهل خود را بردار و بيرون رو از ميان ايشان تو و فرزندان تو و احدي از شما نگاه بعقب نکند مگر زن تو که باو خواهد رسيد آنچه بانها ميرسد و در ميان قوم لوط مرد عالمي بود گفت ايقوم آمد بسوي شما عذابيکه لوط شما را و عده ميکرد پس او را حراست کنيدو مگذاريد که از ميان شما بدر رود که تا او در ميان شما است عذاب بسوي شما نميايد پس جمع شدند در دور خانه لوط و او را حراست ميکردند پس جبرئيل گفت که ايلوط بيرون رو از ميان ايشان گفت چگونه بيرون روم و حال آنکه در اطراف خانه من جمع شده اند پس عمودي از نور در پيش روي او گذاشت و گفت از دنبال اينعمود برو و هيچيک نگاه به پس نکنيد پس از آنشهر از زير زمين بيرون رفتند و زنش نگاه بعقب کرد و حقتعالي بر او سنگي فرستاد و او را کشت پس چون صبح طالع شد هر يک از آنچهار ملک بطرفي از شهر ايشان رفتند و کندند آنشهر را از طبقه هفتم زمين و بهوابالا بردند بحديکه اهل آسمان صداي سگها و

خروسهاي ايشانرا شنيدند پس برگردانيدندشهر را بر ايشان و خدا باريد بر ايشان سنگها از سجيل يعني از گل سخت شده يا از آسمان اول يا از جهنم بر روي يکديگر چيده شده يا پياپي و منقط و رنگارنگ اين ناچيز گويد در آنوقت که لوط و اولاد او از ميان قوم بيرون رفتند حجت خدا بود بر ايشان بالقطع و اليقين و مع ذلک از آنها غائب گرديد در اوائل شب و عذاب بر ايشان در وقت طلوع صبح نازلگرديد پس در آنچند ساعت غيبت حجه بعمل آمد و مکرر گفته شد که در غيبت حجه الهيه از خلق فرقي در ميان زمان اندک و بسيار نيست پس چنانچه در زمان اندک جائز و واقع است در زمان بسيار هم مانعي از براي آن نيست و هو المدعي ايقاظ للخاطي بکيفيه موت اللاطي در بحار بسند معتبر از حضرت صادق منقولستکه هيچ بنده از دنيا بيرون نمي رود که حلال شمارد عمل قوم لوط را مگر آنکه خدا سنگي از آنسنگها بر جگر او ميزند که مرگش در آنست و ليکن خلق آنرا نميبينند تذييل جليل فينسبه اللوط مع الخليل در حيات القلوب استکه مشهور ميان مفسرين آنست که حضرت لوطپسر برادر حضرت ابراهيم بود و لوط پسر هاران پسر تارخ بود و بعضي گفته اند که پسر خاله حضرت ابراهيم بود و ساره خواهر لوط بود بنابر قول اخير و اين اقوي است.

صبيحه ٠٩

از حجج الهيه که از براي او غيبت حاصلشده حضرت يعقوب عليه السلام است و کيفيت آن بنابر آنچه در کتب معتبره سير و تواريخ مثل اخبار الدول و ناسخ التواريخ و حبيب السير و غير اينها مذکور شده بر اينوجه است که چون حضرت اسحق درزمان حيات ابراهيم بکنعانيان مبعوث شد بدان سرزمين شتافت و بلوازم امر نبوت قيام نموده رفقا بنت ناخور بن تارخ را که دختر عمش بود در حباله نکاح درآورد و اسحق را از او دو پسر بيک شکم متولد شد عيص و يعقوب و اسحق در کبر سن از مشاهده اشياءبچشم سر محروم گشت و دو فرزند او بحد رشد و بلوغ رسيدند در حبيب السير استکه نزدکبار اصحاب بصحت پيوسته که اسحق عيص را از يعقوب دو ستر مي داشت و رفقا که مادر آنها بود با يعقوب محبتش بيشتر بود در آن اوقات که اسحق بديده ظاهر چيزي نميديد روزي عيص را گفت بزغاله کوهي صيد کرده و بريانکرده بنزد من رسان تا دعا کنم که ايزد تعالي از صلب تو انبياء بيرون آورد و عيص بجانب صيدگاه توجه نموده رفقا يعقوبرا از حديث اسحق آگاه گردانيد و گفت مناسب آنست که تو در اين امر سبقت جوئي تا دعاي مذکور در شان تو صدور يابد و يعقوب في الحال يک بزغاله فربهي بريانکرده در نزد پدر آورد و بوي بريان بمشام اسحق رسيد پرسيد که اين چيست رفقا جوابداد که برياني است که با طعام من قيام نمود و تير دعا بهدف اجابت رسيده بروايتي هفتاد هزار کس از نسل يعقوب بشرف نبوت

مشرفشدند بثبوت پيوسته که نيز مقارن ايندعا عيص شکاري بريان پيش پدر آورد و گفت آنچه مطلوب تو بود آوردم اسحق دانستکه در اينباب صورت خديعتي روي نموده لاجرم جواب داد که آندعا در باره يعقوب باجابت واقع شد اما دعا کنم که پادشاه علي الاطلاق ذريت تو را بسيار گرداند و ملوک ذوي الاقتداراز نسل تو ظاهر سازد و بر اينموجب هم واقع گرديد بشرحيکه در کتب مذکوره است القصه چوندعاي اول در باره يعقوب واقع شد عيص از آنمعني برآشفته قصد ايذا و اضرار برادر نمود و يعقوب همواره از او متوهم ميبود و بعد از فوت اسحق چنانچه درحبيب السير است از اين هراس بي قياس متوهم شده شبي از کنعان بيرون آمد و به وفدان که مسکن خالش ليان نام بود شتافت و دختر ليانرا که راحيل نام داشت خواستگاري نمود ليان جوابداد که اگر مدت هفت سال خدمت کني دختر خاله خود را بتو دهم يعقوب بموجب فرموده عمل نموده بعد از انقضاي مدت مذکوره ليان ليا را که دختربزرگتر او بود در نکاح يعقوب درآورد و چون آنحال بر يعقوب ظاهر شد زبان تشنيع و سرزنش بر خاک گشاده گفت مرا بعد از ارتکاب چندين مشقت فريب دادي ليان گفت که چوندختر کلانتر در خانه باشد چگونه خورد را بشوهر دهند اگر خاطر تو بر اخيل متعلق است هفت سال ديگر خدمتکن تا او را نيز بتو دهم يعقوب بموجب فرموده عمل نموده شرط شباني بجاي آورد و راجيل را نيز بخواست و ليانرا دو کنيزک بود که يکي مسماه بفله و ديگري بر لفه بخانه يعقوب فرستاد و يعقوب را از ليا شش پسر بوجود آمد و از راحيل يوسف و بنيامين و از فله دو پسر و از زلفه دو پسر که مجموع دوازده پسرند و اسباط در کلام الله مجيد عبارت از اين دوازده پسر يعقوب است و درشريعت ايشان جمع بين الاختين حرتين کانتا او امتين جايز بوده کما في القرآن و لاتجمعوا بين الاختين الا ما قد سلف

صفحه : ٧٨

کما في الدر المسلوک للشيخ احمد بن الحسن الحر العاملي اخ صاحب الوسائل و چنانچه ليا و راحيل دو خواهر بودند فله و زلفه نيز دو خواهر بودند و بالجمله چون اسرائيل بموجب حب الوطن من الايمان خواستکه بکنعان مراجعت نمايد ليان گفت يکسال ديگر در اينجا باش تا اغنام خود را دو قسم سازم و يکنصفرا نامزد تو گردانم و هر بره نر که در اينسال از گوسفندان در وجود آيند بتو بخشم يعقوب ابن ملتمس را اجابت فرمود و بعنايت الهل هر بره که در آنسال از آن رمه تولد نمود نر بود ليان از مشاهده اينحال در تعجب افتاد يعقوب را گفت يکسال ديگر توقف نماي که هر ميشي که امسال از آن بره ماده در وجود آيد از آن تو باشد اسرائيل اينسخن را بسمع رضا جوابداد و در آنسال از تمامي گوسفندان او بره هاي ماده بوجود آمد پس يعقوب با عيال و اطفال و اغنام و اموال بجانب کنعان روانشد چون عيص را نظر ببرادر افتاد بيهوش شد و پس از لحظه بخود آمده هر دو برادر بديدار يکديگر اظهار استبشار نمودند آنگاه عيص طريق سلوک مسافرت

اختيار نموده بديار روم رفت اين ناچيز گويد که آنچه مرقوم افتاد مطابق است با آنچه که در حبيب السير ذکر شده است و اگر کسي طالب تفصيل باشد بجلد هبوط از ناسخ التواريخ مراجعت نمايد و دليل بر مدعاي ما که جواز غيبت حجت الهيه است غائبشدن حضرت يعقوب است از کنعانيان بعد از وفات حضرت اسحق از خوف برادرش عيص چه در آنوقت حضرتش حجت بر کنعانيان بود بلکه حجت بودن اوبر آنقوم بنابر آنچه در آخر صبيحه هفتم از اينعبقريه از اخبار الدول نقلشد در زمان حيات جدش ابراهيم بوده چنانچه در آنجا استکه لم يمت ابراهيم حتي بعث اسحق الي ارض الشام و يعقوب الي کنعان الخ و مدت اينغيبت قريب بشانزده الي هيفده سال بوده و در جواز غيبت از براي حجت فرقي در ميان قليل و کثير از مدت نيست کما لا يخفي علي اولي النهي.

صبيحه ١٠

از حجج الهيه که از براي ايشان غيبت حاصل شده جناب يوسف صديق عليه السلام است که بنابر اقل روايات مدت غيبتش بيست سال بوده چنانچه در ذيل روايتي باقري است که آنرا علامه مجلسي ره در حيوه القلوب نقل فرموده در کيفيت ملاقات يعقوب با يوسف و رسيدن ايشان بهمديگر چه آنکه در آخر آن روايت استکه يوسف در اين بيست سال روغن نميماليد و سرمه نميکشيد و خود را خوشبو نميکرد و نميخنديد و بنزديک زنان نميرفت تا خدا شمل يعقوب را جمع کرد و يعقوب و يوسف و برادرانرا بيکديگر رسانيد و علامه مجلسي ره بعد از نقل اينروايت فرموده که ظاهر اينحديث و بسياري از احاديث ديگر آنست که مدت مفارقت يوسف از يعقوب بيست سال بوده است و مفسران و مورخان خلاف کرده اند بعضي گفته اند که ميان خوابديدن يوسف و اجتماع او با پدرش هشتاد سال بود و بعضي گفته اند که هفتاد سال و بعضي چهل سال گفته اند و بعضي هيجده سال گفته اند و از حسن بصري روايتکرده اند در وقتيکه يوسف را بچاه انداختند هفده ساله بود و در بنده گي و زندان و پادشاهي هشتاد سال ماند و بعد از رسيدن بپدر و خويشان بيست و سه سال زندگاني کرد پس مجموع عمر آن حضرت صد و بيست سال بود و از بعضي روايات شيعه نيز مفهوم ميشود که مدت مفارقت زياده از بيست سال بوده باشد انتهي و چون کيفيت غيبت آن حضرت زبان زد عالم و عامي و گوشزد داني و عالي است لذا روما للاختصار مطالعه آنرا حواله باسفار کبار مينمائيم خبر کتبه بالنور علي خد الحور حقيق في تشبيه غيبه الحجه بغيبه الصديق شيخ صدوق و در کمال الدين بسند معتبر از حضرت صادق روايت نموده که فرمود چه استبعاد ميکنند مخالفان اين امت که شبيهند بختازير از غائبشدن قائم آل محمد از مردم بدرستيکه برادران يوسف اولاد پيغمبران بودند با يوسف سودا و معامله کردند و

سخن گفتند و برادران او بودند او را نشناختند تا آنکه يوسف اظهار نمود که من يوسفم پس چرا انکار مي نمايند اين امت ملعونه که خدا در وقتي از اوقات خواهد که حجت خود را از مردم پنهانکند بتحقيق که يوسف پادشاه مصر بود و ميان او و پدرش هيجده روز فاصله بود و اگر خدا ميخواستکه او امکان خود را بيعقوب بشناساند قادر بود و الله که يعقوب و فرزندانش بعد از بشارت به نه روز از راه باديه بمصر رفتند پس چه انکار ميکنند اين امت که حقتعالي بکند نسبت بحجت خود آنچه نسبت بيوسف کرد که در بازارهاي مردم راه رود و بر بساط ايشان قدم گذارد و ايشان او را نشناسند تا وقتيکه خدا رخصت دهد که خود را بايشان بشناساند چنانچه رخصت داد يوسف را در وقتيکه با برادران خود گفت که آيا ميدانيد چه کرديد با يوسف پس گفتند آيا تو يوسفي.

صبيحه ١١

از حج الهيه که از براي ايشان غيبت حاصلشده حضرت شعيب عليه السلام که از براي حضرتش دو مرتبه غيبت از ميان قوم خود که اهل مدين بوده اتفاق افتاده مرتبه اول آنست که حضرت امير المومنين عليه السلام از آنخبر داده چنانچه در حيات القلوب علامه مجلسي استکه از حضرت امير عليه السلام منقولست که شعيب قوم خود را بسوي خدا خواند تا آنکه پير شد و استخوانهايش باريک شد پس مدتي از ايشان غائب شد و بقدرت الهي جوان بسوي ايشان برگشت و ايشانرا بسوي خدا خواند ايشان گفتند در وقتيکه پير بودي سخن تو را باور نداشتيم چگونه امروز باور داريم که جواني مرتبه دويم وقتي بود که سلطان زمان او را که کلمن نام داشت آن حضرت و کسانيرا که باو ايمان آورده از شهر بيرونکرد چنانچه نمرود ابراهيم را اخراج نمود و کيفيت آن بنابر آنچه در کتاب مذکور از ابن بابويه و قطب راوندي و ايشان از ابن عباس و وهب بن منبه نقل نموده اند چنين استکه شعيب و ايوب و بلعم بن باعور از فرزندان گروهي بودند که ايمان آوردند بابراهيم در روزيکه از آتش نمرود نجات يافت و با او هجرتکردند بشام پس دختران لوط را بايشان تزويج کرد پس هر پيغمبريکه پيش از فرزندان يعقوب و بعد از ابراهيم بود از نسل اينجماعت بودند و حقتعالي شعيب را بر اهل مدين فرستاد بپيغمبري و آنها از قبيله شعيب نبودند و پادشاه خبارمي بر ايشان حاکم بود که هيچيک از پادشاهان عصر او تاب مقاومت او را نداشتند و آنگروه با کفر بخدا و تکذيب پيغمبر خدا گم ميکردند کيل و وزن را هر گاه از براي ديگري کيل و وزن ميکردند گم ميکردند و از براي خود تمام ميگرفتند و پادشاه ايشانرا امر ميکرد بحبس کردن

صفحه : ٧٩

طعام و گم کردن کيل و وزن شعيب چندانکه ايشانرا موعظه کرد سودي نبخشيد تا آنکه پادشاه شعيب را و آنها را که باو ايمان آورده بودند از شهر بيرون کرد پس خدا گرما و ابر سوزنده بر ايشان فرستاد که ايشانرا بريانکرد و نه روز در آنعذاب ماندند که آب ايشان بمرتبه گرم شد که نميتوانستند آشاميد پس رفتند بسوي بيثه که نزديک ايشان بود پس خدا ابر سياهي بر ايشان بلند کرد چون همه در سايه آن ابر جمع شدند آتشي از آن ابر بر ايشان فرستاد که همه را سوخت و احدي از ايشان نجات نيافت و هر گاه بنزد رسولخدا شعيب مذکور ميشد ميفرمود که او خطيب پيغمبران خواهد بود در روز قيامت و چون قوم شعيب هلاکشدند او با جمعيکه باو ايمان آورده بودند رفتندبسوي مکه و در آنجا ماندند تا برحمت الهي واصل شدند و در روايت ديگر که صحيح تر است آنست که برگشت شعيب از مکه بسوي مدين و در آنجا اقامت نمود تا آنکه موسي بنزداو رفت جوهره لا خريده و عقد مسلوک في ان کلمات ابا جاد اسامي للملوک در ناسخ التواريخ است که ملوک و فرمانگذاران قوم شعيب مسمي بابي جاد و هواز و حطي و کلمن و سعفص و قريشات بودند و ابيجاد در مکه و اراضي حجاز حکومت مي فرمود و هواز و حطي بلاد وج که ارض طائف است تا زمين نجد را بحيطه تصرف داشتند و کلمن و سعفص و قريشات در مدين رايت استقلال ميافراشتند و بر اينجمله کلمن و الي و ملک بزرگ بودو چون در ظاهر مدين درختاني بانبوه پيوسته بودند ايشانرا اصحاب ايکه نيز ميناميدند و در اخبار الدول آورده که چون کلمن که سلطان اعظم مدين و معاصر با شعيب بود در يوم الظله با قوم شعيب هلاکشد خواهر او گريه کنان اينمرثيه را انشا کرد (کلمن قد هد رکني هلکه وسط المحله سيد القوم اتاه الحتف نار وسط ظله جعلت نارا عليهم دارهم کاالمضمحله و ايضا منتصر بن منذر مدني شعري چند در مرثيه اينملوک انشاء کرده که آنها را نيز در کتاب مذکور ذکر نموده و آنها اين است شعر ملوک بني حطي و سعفص ذي الندي و هوز ارباب البنيه و الحجر هم ملکوا ارض الحجاز باوجه کمثل شعاع الشمس او صوره البدر و هم قطنوا البيت الحرام و رتبوا قصورا و سادوا بالمکارم و الفخر و هر که طالب زياده از اين از حالات اينملوک باشد رجوع بکتب سير و تواريخ نمايد.

صبيحه ١٢

از حجج الهيه که از براي ايشان غيبت حاصل شده حضرت موسي بن عمران عليه السلام است و آن جناب از کساني بود که قبل از آمدنش بدنيا بمدت کثيره بشارت بظهور او و وعده فرج بوجود او داده شده است چنانچه در باره حضرت قائم موعود هم چنين است در ناسخ التواريخ

آورده که چون هنگام ارتحال يوسف صديق در رسيد برادرانرا گرد خود مجتمع ساخت و گفت ايفرزندان اسرائيل من پدرخويشرا در خواب ديده ام که ميگويد بشتاب بشتاب که مشتاق لقاي تو ام و تا سه روز ديگر در کنار من فرود آي اينک بنزديک پدران برگذشته ميروم و شما را آگاهي ميدهم که از اين پس فراعنه جبار ستمکار با ديد ايندو بني اسرائيل را بندگان خويش شمارند و ايشانرا بکارهاي صعب و ناهموار بدارند و علامت آشکار شدن آنجباران آنست که ديگر خروس در خانواده من خروش نکند و چون آن ايام درگذرد پيغمبري از اولاد ليوي که ويرا موسي نامند ظاهر شده دولت اشرار را بنهايتکند و باز خروس در خروش آيد آنگاه موسي بني اسرائيل را از مصر بيرون برد و صندوق نقش مرا نيز از نيل برداشته بمقبره پدرانم برساند شما اولاد خويشرا بطنا بعد بطن وصيت بکنيد که جانب فرمان برداري آن حضرت را فرو نگذارند اين ناچيز گويد که ظاهر عبارت ناسخ آنست که مراد يوسف از خروس که گفت ديگر خروس در خانواده من خروش نکند نوع خروس است و ليکن در اخبار الدول استکه مراد از آن شخص خروس خود آن جناب است که پانصد سال عمر او بوده بقدر عمر يکي از کرکسهاي لقمان عادي که در عبقريه ديگر مذکور خواهد شد و عبارت آن در اينمقام چنين است و کان ليوسف ديک و کان عمره خمس مائه سنه فقال لهم يوسف يستقيم امرکم مادام هذا الديک يصرخ فيکم فحين يولد هذا الجبارو المراد به فرعون اللعين يسکت و لا يصرخ مده ولايته فاذا اذن الله بمولد هذا النبي عاد الديک الي صراخه فذلک علامه انقضاء مده ذلک الجبار و ظهور نبي الله موسي في الارض فما زالوا يراعون الحال الي ان ظهر المال حديث فيضه عمير في کيفيه غيبه الکليم، شيخ صدوق عليه الرحمه و الضوان در کمال الدين باسناد خود از حضرت امام زين العابدين عليه السلام کيفيت غيبت آن جنابرا از جدش رسولخدا چنين نقل فرموده که چون هنگام وفات يوسف شد جمعکرد اهلبيت و شيعيان خود را و حمد و ثناي حقتعالي را ادا نمود پس خبر داد ايشانرا بشدتيکه بايشان خواهد رسيد که مردان ايشان کشته خواهند شد و شکم زنان آبستن را خواهند دريد و اطفالرا ذبح خواهند کرد تا ظاهر گرداند خدا حقرا در قائم از فرزندان لاوي پسر يعقوب و او مردي خواهدبود گندم گون و بلند بالا وصفکرد از براي ايشان صفات او را پس بني اسرائيل متمسک باينوصيت شدند پس شدت رويداد ايشانرا و انبياء و اوصياء از ميان ايشان غائبشدند در مدت چهار صد سال و ايشان در اينمدت انتظار قيام قائم ميکشيدند تا آنکه بشارت رسيد بايشان که موسي متولد شد و ديدند علامتهاي ظهور آن حضرت را و بليه بر ايشان بسيار شديد شد و بار کردند بر ايشان چوب و سنگ پس طلبکردند عالميرا که باحاديث او مطمئن مي شدند و از خبرهاي او راحت مييافتند و او از ايشان پنهانشد پس مراسله ها بسوي او کردند که ما با اين شدت استراحت مييافتيم از حديث تو پس وعده کرد بايشان بسوي بعضي از صحراها بيرونرفتند و با ايشان نشست و حديث

قائم را بايشان نقل ميکرد و صفات او را و بشارت ميداد ايشانرا که خروج او نزديکشده و اين در شب ماهتابي بود پس در اينسخن بودند که ناگاه حضرت موسي مانند آفتاب بر ايشان طالع شد و در آنوقت آن حضرت در ابتداي سن جواني بود و از خانه فرعون ببهانه طلب نزهت و سير بيرون آمده و از لشگر و حشم خود جدا شده بود تنها بنزد ايشان آمد و بر استري سوار بود و طبلسان خزي پوشيده چونعالم نظرش بر او افتاد بانصفاتيکه شنيده بود آن حضرت را شناخت و برجست و بر پاهاي او افتاد و بوسيد و گفت حمد ميکنم خداونديرا که مرا نميراند تا تو را بمن نمود چونشيعيان که حاضر

صفحه : ٨٠

بودند اينحال را مشاهده کردند دانستند که قائم موعود ايشان او است پس همه برزمين افتادند و سجده شکر الهي بجا آوردند پس زياده از اين سخن بايشان نگفت که اميد دارم که خدا فرج شما را نزديک گرداند و از ايشان غائب شد و رفت بسوي شهر مدين و نزد شعيب ماند آنچه ماند پس غيبته دويم شديدتر بود بر ايشان از غيبت اولي و پنجاه سال مقدر شده بود و بلا برايشان سخت تر شد عالم از ميان ايشان پنهان شد پس بنزد او فرستادند که ما را صبر نيست بر پنهان بودن تو از ما پس آن عالم بسوي بعضي از صحراها بيرون رفت و ايشانرا طلبيد و ايشانرا تسلي فرمود و خوش دل کرد و اعلام فرمود ايشانرا که حقتعالي بسوي او وحي کرده است که بعد از چهلسال فرج خواهد بخشيد ايشان را پس همه گفتند الحمد لله پس حقتعالي وحي نمود بسوي او که بگو بايشان که من مدت را سي سال گردانيدم پس گفتند که نمياورد خير را بغير از خدا پس خدا وحي کرد که بگو بايشان که مدت را ده سال گردانيدم پس گفتند که بدي دور نميگرداند بغير از خدا پس خدا وحي کرد که بگو بايشان که از جاي خود حرکت نکنيد که رخصت دادم در فرج ايشان پس در اين سخن بودند که ناگاه خورشيد جمال موسي از افق غيبت برايشان طالع گرديد و بر درازگوشي سوار بود آنعالم خواست که بايشان بشناساند امري چند را که بانها متبصر و بينا کردند در معرفت موسي پس موسي بنزد ايشان آمد و ايستاد برايشان سلام کرد آنعالم پرسيد چه نام داري گفت موسي پرسيد پسر کيستي گفت پسر عمران گفت عمران پسر کيست گفت پسر قاهث پسر لاوي پسر يعقوب گفت براي چه چيز آمده گفت براي پيغمبري از جانب خدا پس عالم برخواست و دستش را بوسيد پس موسي پياده شد و در ميان ايشان نشست و ايشان را تسلي داد و بامري چند ايشان را از جانب خدا مامور گردانيد و فرمود که متفرق شويد پس از آنوقت تا فرج يافتن ايشان بغرق شدن فرعون چهلسال بود تنبيه للنبيه بدانکه آن موسي که با خضر نبي ملاقات نموده چنانکه قصه آنها در قران مجيد و فرقان حميد مذکور است اگر همين موسي بن عمران باشد پس اين نيز يکي از غيبتهاي آن جناب بشمار

ميايد چه آنکه بنابرتصريح صاحب ناسخ مدت مصاحبت ايشان هيجده روز بوده در مجمع البحرين که ملتقاي بحرروم و فارس است و بديهي استکه در اين مدت از قوم خود که در اراضي شاهات بودند غائب گرديده و اگر آن موسي بن ميشا يا منسي بوده که فرزند زاده يوسف و دويست سال قبل از حضرت موسي بن عمران بوده چنانکه در اخبار الدول است پس اينهم يکي از غيبتهاي حجج الهيه محسوب است زيرا که جنابش پيغمبر خدا بوده در ناسخ التواريخ است که موسي بن منسي بن يوسف عليه السلام از انبياي عظام است و ظهورش قبل از موسي بن عمران بود و آن موسي که با خضر ملاقات فرمود وي بود چه موسي بن عمران ازخضر اعلم بود و اين سخن بر حسب عقيدت مورخين است علي الجمله موسي بن منسي در مصربود الخ و در اخبار الدول استکه موسي بن ميشا بن يوسف الصديق عليه السلام غير موسي بن عمران و ذلک لما توفي يعقوب و يوسف بقي الامر الي الاسباط فکثر و اونمواو ظهر منهم ملوک و غير و السنن و افسدوا في الارض و فشي فيهم السحر و الکهانه فبعث الله اليهم موسي بن ميشا يدعوا الي عباده الله و اداء امره و اقامه نسته و ذلک قبل مولد موسي بن عمران بماتي سنه فاطاعه قوم و عصاه آخرون و زعم اهل التوريه انه صاحب الخضر و العامه من العلماء ان صاحب الخضر موسي بن عمران فلبث في بني اسرائيل ماشاء الله ان يقيم ثم مات علي ما ذکره اصحاب التواريخ و بالجمله اگر ملاقي با خضر اين موسي باشد پس غيبتش از مصر بوده تا مجمع البحرين وهذا الواضح عند ذي العينين.

صبيحه ١٣

از حجج الهيه که از براي ايشان غيبت حاصل شده است حضرت خضر است که از انبياي مرسل بوده چنانچه در حيات القلوب بسند معتبر از حضرت صادق روايت نموده که فرمود خضر پيغمبر مرسل بود خدا او را مبعوث گردانيد و بسوي قومي و ايشان را دعوت کرد بيگانه پرستي خدا و اقرار به پيغمبران و کتابهاي خدا الخبر و غيبت آن بزرگوار در وقتي بود که در تحت رقيه مردي از بني اسرائيل واقع ششده بود و کيفيت آن بنابر نقل شيخ ديلمي در کتاب اعلام الدين از ابو امامه از حضرت رسول چنين استکه روزي آن جناب با اصحاب خود فرمود ميخواهيد شمارا از خضر خبر دهم اصحاب عرض کردند بلي يا رسول الله حضرت فرمودند وقتي حضرت خضردر يکي از بازارهاي بني اسرائيل راه ميرفت ناگاه نظر مردي مسکين بر او افتاده گفت چيزي بمن صدقه بده خدا برکت بتو بدهد خضر گفت ايمان دارم بخدا و آنچه را که او مقدر فرموده واقع خواهد شد پس گفت من چيزي ندارم که بتو دهم آن مرد مسکين گفت قسم بوجه خدا که چيزي بمن عنايت فرما چه آنکه من در صورت تو آثار خير ميبينم و اميد نيکي در نزد تو دارم خضر فرمود ايمان دارم

بخدا تو سئوال نمودي از من بقسم خوردن بامري عظيم ولي در نزد من چيزي نيست که تو را رعايت کنم جز اينکه مرا ببندگي بگيري و ببازار برده بفروشي آن مسکين گفت که آيا اين امر ممکن است واقع شود خضر فرمود من حقرا از براي تو ميگويم بدرستي که تو سئوال نمودي از من بقسم خوردن بامر عظيمي سئوال نمودي مرا بوجه خداي عز و جل و بدانکه من تو را نااميد نمينمايم و چاره نيست جز اينکه مرا مثل بندگان بفروشي پس آن مسکين خضر را ببازاربرده و بچهارصد درهم فروخت و خضر مدتي در نزد آن مرد خريدار بود و آن مرد در اين مدت خدمتي بخضر رجوع ننمود تا آنکه خضر باو گفت مرا از براي فرمانبري خريده چرا خدمت بمن رجوع نمينمائي آنمرد خريدار گفت منکه خدمت بتو رجوع نميکنم بجهت اينست که تو مرد پير ميباشي و ميترسم که انجام خدمت بر تو دشوار باشد خضر فرمود انجام خدمت بر من بي مشقت است پس آنمرد خريدار گفت الحال که خدمت بر تو مشقت ندارد برخيز و اين سنگها را از اينمکان بانمکان بريز و آن سنگها را در ظرف يک ساعت بانجا که گفته بود کشانيد پس آنمرد باو گفت احسنت و اجملت کاري کردي که از طاقت مردم بيرون بود آنگاه از براي آنمرد سفري اتفاق افتاد و خضر را جانشين و خليفه و امين قرار داد بر اهل و عيال

صفحه : ٨١

خود و بسفر رفت و او را امر نمود که خاکي بود او را گل کرده خشت بزند تا مراجعت نمايد و آن خشتها را از براي ديوار و بنائيکه خراب شده بود ميخواست پس خضر آن خاکها را خشت نموده و آن بنا را استوار کرد چون آن مرد از سفر مراجعت نمود و بنارا استوار ديد بخضر عرض کرد قسم ميدهم تو را بوجه خدا که حسب و نسب و کيفيت حال خود را از براي من بازگوي خضر گفت تو مرا بامري قسم دادي که آن وجه الله عز و جل است و حال آنکه قسم بوجه الله مرا دچار بغلامي و بندگي کرد وليکن بواسطه احترام اين قسم تو را خبر ميدهم که من کيستم بدانکه من آن خضرم که نام او را شنيده مردي فقير از من چيزي خواست و من نداشتم چيزيکه باو بدهم پس بوجه الله قسم ياد نمود که من چيزي باو بدهم چون چيزي نداشتم خود را بنده او قرار دادم و او را متمکن ازرقبه خود نمودم و او هم مرا آورده و بتو فروخت پس خبر بدهم تو را که هر کس که سئوال کند و بوجه الله عز و جل بگويد و مسئول گوينده اينحرف را با تمکن و قدرت محروم نمايد ميايستد در روز قيامت در موقف محکمه عدل الهي در حالتيکه از براي صورت او نه پوست باشد و نه گوشت و نه خون بلکه همان استخوان بتنهائي باشد در صورتش آنمرد چون خضر را شناخت گفت من تو را بزحمت انداختم و حال آنکه معرفت بتو نداشتم خضر فرمود حرجي بر تو نيست و نيکوکاري کردي پس آنمرد گفت پدر و مادرم فداي تو باد من تو را حاکم نمايم بر اهل و مال خودم که تا آنچه مرضي خداي تعالي است در آنها معمول بداري و يا آنکه تو را واگذارم که راه خود را

گرفته بروي و ازقيد بنده گي آزاد گردي خضر فرمود مرا بحال خود بداري که خدا را عبادت کنم بهتر است پس خضر دنبال کار خود رفته و گفت الحمد لله الذي اوقفني بالعبوديه فانجاني منها يعني حمد و ثنا از براي آن خدائيکه مرا در بندگي واقع ساخت پس نجات داد مرااز بنده گي.

صبيحه ١٤

از حجج الهيه که از براي ايشان غيبت حاصل شده است حضرت اسمعيل صادق الوعد است و در ناسخ آورده که جنابش پسر حزقيل پيغمبر است که نبوزردان سپهسار بخت النصر چون بقاياي ال يهود را اسير کرده از بيت المقدس بسوي بابل فرستاد حزقيل پدر اسماعيل نيز از آنجمله بود اما جمعي از ال يهود را بعد ازخرابي بيت المقدس پراکنده شدند و بهر جانب گريختند و از جملله اسمعيل بود که بمکه معظمه افتاد و در آنجا مبعوث به پيغمبري شده و در ميان مردم ميزيست چنانکه در قران مجيد استکه و اذکر في الکتاب اسمعيل انه کان صادق الوعد و کان رسولا نبيا و در بحار و حيات القلوب بسند معتبر از حضرت صادق رواييت شده که فرمود اسمعيل پيغمبر خدا ميکردند و نميدانستند که در کجا است تا آنکه شخصي بانحضرت رسيد گفت اي پيغمبر خدا ما بعد از تو ضعيف شديم و هلاک شديم چرا از ما کناره کردي آن حضرت فرمود که فلان مرد از اهل طائف با من وعده کرده است که از اينجا حررکت نکنم تا او بيايد اهل مکه که اين کيفيت را شنيدند رفتند بنزد آن مرد طائفي و گفتند اي دشمن خدا با پيغمبر خدا وعده کرده و خلف وعده او کرده يکسال او را بتعب انداخته آنمرد بخدمت آن حضرت شتافت و زبان بمعذرت گشود گفت اي پيغمبر خدا والله که وعده را فراموش کردم آن حضرت فرمود و الله اگر نميامدي در همين موضع ميماندم تا بميرم و از اينجا مبعوث شوم لهذا حقتعالي فرموده استکه و اذکر في کتاب اسمعيل انه کان صادق الوعد اين ناچيز گويد که صراحه اينخبر شريف در غائب بودن آن جناب در مدت يکسال با وصف حجت بودنش از جانب پروردگار بر اهل مکه از قوم خودش کالنور علي الطور است کمالا يخفي علي اولي النهي.

صبيحه ١٥

از حجج الهيه که از براي ايشان غيبت حاصل شده حضرت الياس است چنانکه شيخ صدوق باسناد خود از ابن عباس بنابر نقل علامه مجلسي ره در حيات القلوب روايت نموده که حضرت يوشع بن نون ببعد از حضرت موسي بن اسرائيل را در شام جا داد و بلاد شام را در ميان ايشان قسمت کرد يک سبط ايشانرا فرستاد بزمين بعلبک و آن سبطي بودند که الياس پيغمبر از آن سبط بود پس حقتعالي الياس را برايشان مبعوث گردانيد و در آنوقت پادشاهي در آنجا بود که

ايشان را گمراه کرده بود بپرستيدن بتي که آن را بعل ميگفتند چنانچه حقتعالي ميفرمايد که و ان الياس لمن المرسلين بدرستيکه الياس از پيغمبران فرستاده شده بود اذ قال لقومه الا تتقون در وقتيکه گفت بقوم خود که آيا نميپرهيزيد از عذاب خدا اتدعون بعلا و تذرون احسن الخالقين آيا ميخوانيد و ميپرستيد بعل را و ترک ميکنيد عبادت بهترين آفرينندگان را الله ربکم و رب ابائکم الاولين خداوند عالميان که پروردگار شما است و پروردگار پدران گذشته شما فکذبوه پس الياس را تکذيب کردند و سخن او را باور نداشتند و آن پادشاه زن فاجره داشت هرگاه که خودش غائب ميشد زن را جانشين خود ميکرد که در مردم حکم کند و آن ملعون را نويسنده مومن دانائي بود که سي صد مومن از دست آن ملعونه از کشتن خلاص کرد و در روي زمين زناکارتر از آن زني نبود و هفت پادشاه از پادشاهان بني اسرائيل آن زن را نکاح کرده بودند و نود فرزند بهم رسانيده بود بغير از فرزند فرزند و پادشاه همسايه صالحي داشت از بني اسرائيل و آن مرد باغي داشت در پهلوي قصر پادشاه که معيشه آنمرد منحصر بود در حاصل آن باغ و پادشاه آن مرد را گرامي ميداشت پس در يک مرتبه که پادشاه بسفري رفت آن زن فرصت غنيمت شمرد و آن بنده صالح را کشت و باغ او را از اهل و فرزندان او غصب نمود باين سبب حقتعالي برايشان غضب کرد چون شوهرش آمد خبر آنمرد صالح را باو نقل کرد پادشاه گفت خوب نکردي پس حقتعالي الياس را برايشان مبعوث گردانيد که ايشان را به عبادت الهي دعوت نمايد پس ايشان تکذيب او کردند و او را دور کردند و اهانت باو رسانيدند و بکشتن او را ترسانيدند و الياس صبر نمود بر اذيت ايشان و باز ايشان را بسوي خدا دعوت کرد هر چند بيشتر ايشان را دعوت و نصيحت کرد طغيان و فساد ايشان زياده شد پس حقتعالي سوگند بذات مقدس خود ياد کرد که اگر توبه نکنند پادشاه و زن زانيه او را هلاک کند الياس اين رسالت را بايشان رسانيد پس غضب ايشان بر الياس زياده شد و قصد کشتن و تعذيب او کردند پس از ايشان گريخت و بصعب ترين کوهها پناه برد و در آنجا هفت

صفحه : ٨٢

سال که از گياه زمين و ميوه درخت تعيش ميکرد و حقتعالي مکان او را از ايشان مخفي کرده بود اين ناچيز گويد که اينست مورد استدلال ما از اين خبر شريف منيف بر جوازو حصول غيبت حجت الهيه فتنبه پس پسر پادشاه بيمار شد و مرض صعبي او را عارض شد که از او نااميد شدند و عزيزترين فرزندان آن پادشاه بود نزد او پس رفتند بنزد عبادت کنند کان بت که ايشان نزد بت شفاعت کنند و فرزند پادشاه را شفا بدهد فائده نبخشيد پس فرستادند جمعي را بزير کوهيکه گمان داشتند که الياس در آنجا است فريادو استغاثه کردند بانحضرت که بزير آيد و از براي پسر پادشاه دعا کند پس الياس از کوه پائين آمد و گفت حقتعالي مرا فرستاده است بسوي شما و بسوي پادشاه و سائر اهل شهر پس بشنويد رسالت پروردگار خود را و حقتعالي

ميفرمايد که برگرديد بسوي پادشاه و بگوئيد که منم خداونديکه بجز من خداوندي نيست منم پروردگار بني اسرائيل که ايشان را آفريده ام و ايشان را روزي ميدهم و ميميرانم و زنده ميگردانم و نفع و ضرر بدست منست و تو شفاي پسر خود را از غير من طلب ميکني پس چون برگشتند بسوي پادشاه و قصه را باو نقل کردند پادشاه در خشم شد و گفت او را که ديديد بايست که او را بگيريد و ببنديد و از براي من بياوريد که او دشمن من است گفتند چون او را ديديم ترسي در دل ما از او افتاد که نتوانستيم او را گرفت پس پادشاه پنجاه نفر از اقويا و شجاعان لشکر خود را طلبيد و گفت برويد و در اول اظهار کنيد که ما بتوايمان آورده ايم تا ببنزد شما بيايد بعد از آن او را بگيريد و بنزد من بياوريد پس آن پنجاه نفر بانکوه بالا رفتند و باطراف کوه متفرق شدند و باواز بلند الياس را ندا ميکردند که اي پيغمبر خدا ظاهر شو از براي ما که بتو ايمان آورديم در آنوقت الياس در بيابان بود چون صداي ايشان را شنيد بطمع افتاد که شايد ايمان بياورند و گفت خداوندا اگر ايشان صادقند در آنچه ميگويند مرا رخصت فرما که بنزد ايشان بروم و اگر دروغ ميگويند کفايت شر ايشان از من بکن و آتشي بفرست که ايشان را بسوزاند هنوز دعاي الياس تمام نشده بود که آتشي برايشان نازل شد و همه سوختندچون خبر ايشان بپادشاه رسيد خشم او زياده شد و کاتب زن خود را که مومن بود طلبيدو با او جمعي را همراه کرد و باو گفت که الحال وقت آن شده است که ما بالياس ايمان بياوريم و توبه کنيم تو برو الياس را بياور که بما امر و نهي کند بانچه موجب رضاي پروردگار ما است و امر کرد قومش را که ترک بت پرستي کردند چون کاتب و آن جماعت که با او بودند بالا رفتند بر آنکوه که الياس در آنجا بود و کاتب الياس را ندا کرد الياس صداي او را شناخت حقتعالي باو وحي فرستاد که بروو بنزد برادر شايسته خود بر او سلام کن و با او مصافي کن الياس بنزد آن کاتب مومن آمد و قصه پادشاه را باو نقل کرد و گفت ميترسم که اگر بروم و تو را نبرم مرا بکشد پس حق تعالي وحي نمود به الياس که آنچه پادشاه بتو پيغام کرده است همه حيله و مکر است و ميخواهد که بر تو دست بيابد و تو را بکشد آن مومن را بگو که از او نترسد که من پسر او را ميميرانم که او مشغول بتعزيه او شود و ضرر بانمومن نرساند چون کاتب باآنجماعت بنزد پادشاه برگشتند درد فرزندش عظيم تر شده بود و مرگ گلوي او را گرفته بود بايشان نپرداخت و الياس بسلامت بجاي خود برگشت تا بعد از مدتيکه جزع پادشاه بر مردن فرزندش تسکين يافت از آن کاتب سئوال کرد او گفت من الياس را نيافتم پس الياس از کوه فرود آمد و يکسال نزد مادر يونس بن متي پنهان شد و يونس متولد شده بود پس باز بکوه برگشت و در جاي خود قرار گرفت و اندک زماني که از برگشتن الياس گذشت يونس را مادرش از شير گرفت و فوت شد پس مصيبت آن زن عظيم شد و در طلب الياس بکوه بالا رفت و گرديد تا الياس را يافت و قصه پسر خود را باو نقل کرد و گفت خدامرا الهام کرد که بيايم و تو را در درگاه او

شفيع گردانم که پسر مرا زنده کند و او را بهمان حال گذاشته ام و دفن نکرده ام و مردن او را مخفي داشتم الياس پرسيد که چند روز استکه پسرت مرده است گفت هفت روز پس الياس هفت روز ديگر آمد تا بخانه يونس رسيد دسته بدعا برداشت و مبالغه کرد در دعا تا حقتعالي بقدرت کامله خود يونس را زنده کرد و الياس بجاي خود برگشت چون يونس چهلساله شد برقوم خود مبعوث گرديد و چون الياس از خانه يونس برگشت هفت سال ديگر گذشت و حقتعالي باو وحي فرستاد که آنچه خواهي از من سئوال کن بتو عطا کنم الياس گفت ميخواهم مرا بميراني و بپدران خود ملحق گرداني که ملال بهم رسانيده ام از بني اسرائيل از براي تو و دشمن ميدارم ايشان را حقتعالي باو وحي فرستاد که اي الياس اين زمان وقت آن نيست که زمين و اهل زمين را از تو خالي کنم امروز قوام زمين بتو است و در هر زمان خليفه از من در زمين ميبايد که بباشد وليکن سئوال ديگر کن تا عطا کنم الياس گفت پس انتقام مرا بکش از آنها که از براي تو با من دشمني ميکنند و هفت سال برايشان باران مفرست مگر بشفاعت من پس قحط و گرسنگي بر بني اسرائيل زور آورد و مرگ در ميان ايشان بسيار شد دانستند که از نفرين الياس است پس بنزد آن حضرت باستغاثه آمددند و گفتند ما مطيع توايم آنچه ميفرمائي بفرما پس الياس از کوه فرود آمد و شاگرد او يسع همراه او بود بنزد پادشاه آمد پادشاه باو گفت که بني اسرائيل را بقحط فاني کردي الياس گفت که هر که ايشان را گمراه کرد ايشان را گشت پادشاه گفت پس دعا کن تا خدا باران برايشان ببارد چون شب شد الياس بمناجات ايستاد دعا کرد ويسع را گفت که باطراف آسمان نظر کن يسع گفت ابري ميبينم که بلند ميشود الياس گفت بشارت باد تو را که باران ميايد بگو که خود را و متاعهاي خود را از غرق شدن حفظ کنند پس باران عظيم برايشان باريد و گياههاي ايشان روئيد و قحط از ايشان برطرف شد پس مدتي الياس در ميان ايشان ماند و ايشان بصلاح و نيکي بودند پس باز بطغيان و فساد برگشتند و انکار حق الياس کردند و از اطاعت او تمرد نمودند پس خدا دشمني را بر ايشان مسلط کرد که ناگاه بر سر ايشان آمد تا برايشان مستولي شد و آن پادشاه را با زنش کشت و در باغ آن مرد صالح که زن پادشاه او را کشته بود انداخت پس الياس يسع را وصي خود گردانيد و الياس را خدا پر داد و لباس نور بر او پوشانيد و او را باسمان بالا برد پس عباي خود را از ميان هوا از براي يسع بزير انداخت و يسع را حقتعالي پيغمبر بني اسرائيل گردانيد و وحي بسوي او فرستاد و تقويت او نمود

صفحه : ٨٣

و بني اسرائيل تعظيم او مينمودند و بسيرت حسنه او هدايت مييافتند اعلام للناس باختلاف في الياس در حيات القلوب استکه شيخ طبرسي رضي الله عنه فرموده استکه علماء خلاف کرده اند در الياس بعضي گفته اند او ادريس است و بعضي گفته اند که ازپيغمبران بني اسرائيل است

از نسل هرون پسر عمران و پسر عم يسع بوده است و پدرش پسر پسر فخاص پسر غير از پسر هرون پسر عمران بوده است و مشهور اينست و گفته اند که بعد از حزقيل او مبعوث شد و بعد از آنکه او باسمان رفت يسع پيغمبر شد و بعضي گفته اند که الياس در صحراها هدايت گمشدگان و اعانت ضعيفان ميکند و خضر در جزيرهاي درياها و هر روز عرفه در عرفات يکديگر ميبينند و بعضي گفته اند که الياس ذوالکفل است و بعضي گفته اند که خضر و الياس يکي است و گفته اندد که يسع پسر اخطوبست و او را ابن العجوز ميگفته اند.

صبيحه ١٦

از حجج الهيه که از براي ايشان غيبت حاصل شده است حضرت سليمان حشمته الله است چنانچه در بحار و حيات القلوب بسند معتبر از حضرت صادق روايت نموده که چون حقتعالي وحي فرستاد بسوي داود که سليمان را خليفه خود گرداند بني اسرائيل را طلبيد و گفت بمن رسيد آنچه شما در باب خلافت سليمان گفتيد شما عصاهاي خود را بياوريد و هر يک نام خود را بنويسيد بر عصاي خود و با عصاي سليمان شب در خانه ميگذاريم و صبح بيرون مياوريم پس عصاي هر که سبز شده باشد و ميوه داده باشد او بخلافت الهي سزاوارتر خواهد بودپس چنين کردند و عصاها را در خانه گذاشتند و در خانه را بستند و سرکردهاي قبايل بني اسرائيل همه حراست آنخانه کردند چون داود نماز بام داد را با ايشان بجا آورددر را گشود و عصاها را بيرون آورد چون بني اسرائيل ديدند که در ميان عصاهاي عصاي سليمان برگ برآورده و ميوه داده است بخلافت آن حضرت راضي شدند پس حضررت داود در حضور بني اسرائيل امتحان نمود علم آن حضرت را و پرسيد که اي فرزند چه چيز خنک تر و راحت بخش تر است سليمان فرمود که عفو کردن خدا از مردم و عفو کردن بعضي جرم بعضي را پس پرسيد که اي فرزند چه چيز شيرين تر است فرمود که محبت و دوستي و اين رحمت خدا است در ميان بندگانش پس داود خنديد و شاد گرديد و گفت با بني اسرائيل که اين خليفه من است در ميان شما بعد از من پس بعد از آن سليمان امر خود را مخفي داشت و زني خواست و مدتي از شيعيان خود پنهان شد پس زنش روزي باو گفت که پدر و مادرم فداي تو باد چه بسيار خصلتهاي تو کامل و بوي تو خوش است و در تو نميبينم خصلتي که از آن کراهت داشته باشم مگر آنکه خرج تو با پدر من است اگر بروي بازار و متعرض روزي خدا شوي اميد دارم که خدا تو را نااميد برنگرداند سليمان گفت و الله که من از کارهاي دنيا کاري نکرده ام و نميدانم پس در آن روز ببازار رفت و در تمام روز گشت چيزي نيافت شب بنزد زن خود برگشت و گفت امروز چيزي نيافتم زن گفت که فردا انشاء الله خواهي يافت پس در روز سيم بساحل دريا رفت ناگاه مردي را ديد که شکار ماهي ميکند باو گفت راضي

ميشوي که من تو را مدد کنم در شکار کردن و مزدي بمن بدهي صياد گفت بلي پس سليمان صياد را مدد کرد در شکار ماهي و چون فارغ شدنند صياد دو ماهي بمزد بانحضرت داد پس سليمان ماهي را گرفت و خدا را حمد کرد وشکم يکي از آنها را که شکافت انگشتري در ميان شکم او يافت پس انگشتري را گرفت و در جامه خود بست و خدا را شکر کرد و ماهيها را پاکيزه کرد و بخانه آورد پس زن بسيار شاد شد و گفت ميخواهم پدر و مادرم را بطلبي تا بدانند که تو کسب کرده چون ايشان را طلبيد و از آن ماهي تناول کردند سليمان بايشان گفت که آيا مرا ميشناسيدگفتند نه و الله نميشناسيم تو را اما از تو بهتر کسي را نديده ايم پس انگشتر خودرا که در شکم ماهي يافته بود بيرون آورد و در دست کرد در همان ساعت مرغان و جنيان همه بر او گرد آمدند و باد در فرمان او شد و پادشاهي او ظاهر گرديد زن و پدر و مادر او را برداشت و ببلاد اصطخر آورد و شيعيان او از اطراف عالم بنزد او جمع شدند و شاد گرديدند از شدتها که در غيبت آن حضرت ايشان را رو داده بود و فرج يافتند و مدتي پادشاهي کرد چون هنگام وفات آن حضرت شد اصف پسر برخيا را وصي خود گردانيد بامر الهي و پيوسته شيعيان بنزد اصف ميامدند و مسائل دين خود را از او اخذ مينمودند پس خدا اصف را از ميان ايشان غائب گردانيد بغيبت طولاني پس باز از براي شيعيان ظاهر شد و مدتي در ميان ايشان ماند پس ايشان را وداع کرد گفتند ديگرتو را کجا به ببينم فرمود که نزد صراط در قيامت و از ايشان غائب گرديد و بسبب غائب شدن او بليه بر بني اسرائيل سخت شد و بخت النصر برايشان مستولي شد و کرد نسبت بايشان آنچه را که کرد اين ناچيز گويد که اين روايت شريفه متکفل بيان غيبت دو حجه است يکي سليمان که پيغمبر است و ديگري اصف بن برخيا که وصي آن سرور است ونيز در همان دو کتاب از امالي شيخ طوسي بسند معتبر از حضرت صادق روايت است که چون پادشاهي سليمان از او برطرف شد از ميان قوم خود رفت بيرون و مهمان مرد بزرگي شد و آن مرد ضيافت نيکو کرد آن حضرت را و احسان بسيار بانحضرت نمود و تعظيم و توقير بسيار بانحضرت فرمود بسبب فضائل و کمالات و عباداتيکه از آن حضرت مشاهده مينمود پس دختر خود را بانحضرت تزويج نمود پس روزي دختر بانحضرت گفت که چه بسيارنيکو است اخلاق تو و کامل است خصلتهاي تو و در تو نميبينم خصلت بدي مگر آنکه در خرج پدر مني پس سليمان بساحل دريا آمد و اعانت کرد صيادي را بر شکار ماهي و صيادماهيي باو داد و از شکم آن ماهي انگشتر پادشاهي خود را يافت بدانکه علامه مجلسي ره بعد از اينکه اخبار تصرف کردن شيطاني انگشتر سليمان را در مدت چهل روز و بصورت حضرتش درآمدن و در اموال و عيال آن سرور حکمران بودن را در هر دو آن دو کتاب نقل نموده ورد فرموده است در توجيه اين دو خبر چنين مرقوم داشته و اما آن دو حديث اول که ابن بابويه و شيخ طوسي روايت کرده اند چون در آنها ذکر استيلاي

شيطان نيست ممکن است که حقتعالي براي امتحانيکه قوم سليمان را فرموده باشد يا تاديبي که آن حضرت را بر فعل مکروهي نموده باشد مدتي پادشاهي ظاهري آن حضرت را سلب نموده باشد و از ميان قوم خود غائب شده باشد و

صفحه : ٨٤

باز بامر الهي بسوي قوم خود برگشته باشد چنانچه گذشت که بسياري از پيغمبران از قوم خود غائب شدند و باز بسوي ايشان برگشتند و آن انگشتر سبب پادشاهي نباشد بلکه علامت عود پادشاهي ظاهري و امر بکشتن بسوي قوم خود بوده باشد و الله تعالي يعلم و اين ناچيز چون در کتاب القمر الاقمر في علائم ظهور حجه المنتظر که بساط پنجم از اين سفر حليل موسوم بالعبقري الحسان في احوال مولينا صاحب الزمان است توضيح وتشريح مينمايم مينمايم بسياري او مواريث انبياء را که الان در نزد آن حضرت و در وقت ظهور آنها را اظهار ميدارد که از جمله آنها انگشتر سليمان است لذا بهمين مقدار از کلام در اينمقام اقتصار نمودم.

صبيحه ١٧

از حجج الهيه که از براي ايشان غيبت حاصل شده حضرت دانيال پيغمبر است چنانکه در بحار و حيات القلوب بسند معتبر از حضرت صادق روايت نموده که چون هنگام وفات سليمان شد وصيت نمود بسوي اصف پسر برخيا و او را خليفه خود گردانيد بامر الهي پس پيوسته شيعيان بخدمت آصف ميامدند و مسائل دين خود را از او اخذ مينمودند پس آصف مدتي طولاني از ايشان غائب شد پس ظاهر شد و مدتي در ميان قوم خود ماند پس ايشان را وداع گفت شيعيان گفتند ديگر ما تو را در کجا ببينيم گفت نزد صراط و از ايشان غائب شد و بليه بر بني اسرائيل شديد شد بعد از غيبت او و بخت نصر برايشان مسلط شد و هر که را مييافت ميکشت و هر که ميگريخت از پي او ميفرستاد و فرزندان ايشان را اسير ميکرد پس چهار کس از فرزندان يهود را از ميان اسيران از براي خود انتخاب کرد که يکي ازآنها دانيال و از فرزندان هرون عزيز را انتخاب کرد و ايشان اطفال خوردسال بودند پس در دست او اسير ماندند و بني اسرائيل در عذاب و مذلت و شدت بودند و حجت خدا برايشان که دانيال بود نودسال در دست بخت نصر اسير بود پس چون بخت نصر فضيلت دانيال را دانست و شنيد که بني اسرائيل انتظار بيرون رفتن او را ميکشند و اميد فرج دارند در ظاهر شدن او بردست او پس امر کرد که او را در چاه عظيم گشاده حبس کردند و شيري را در آنجا گذاشتند که او را هلاک کند و امر کرد که کسي طعام باو ندهد پس شير نزديک آن حضرت نرفت و حقتعالي خوردني و آشاميدني او را بدست پيغمبري از پيغمبران بني اسرائيل از براي او مي فرستاد پس دانيال روزها روزه ميداشت و شب بر آن طعام افطار ميکرد و بليه و

آزار شديد شد بر شيعيان او و قوم او که انتظار ظهور او را ميبردند شک کردند اکثر ايشان در دين بجهت طول مدت غيبت آن حضرت و چون بليه و امتحان دانيال و قوم او بنهايت رسيد بخت نصر در خواب ديد که ملائکه فوج فوج از آسمان بزمين ميامدند و بر سر چاهي ميرفتند که دانيال در آنجا محبوس بود و بر او سلام ميکردند و او را بشارت بفرج ميداند چون صبح شد از کرده خود پشيمان شد و امر کرد که آن حضرت را از چاه بيرون آوردند و از او معذرت طلبيد از آنچه نسبت باو کرده بود و امور مملکت و پادشاهي خود را باو گذاشت و آن حضرت را فرمانفرماي ملک خود گردانيد و حکم کردن ميان مردم را باو تفويض نمود و هر که از بني اسرائيل پنهان شده بود از خوف بخت نصر ظاهر شدند و گردن اميد کشيدند و بسوي دانيال جمع شدند و يقينن کردند بفرج پس اندک زمانيکه بر اين و تيره گذشت حضرت دانيال برحمت ايزدي واصل شد و امر نبوت و خلافت بعد از او بحضرت عزير منتهي شد وشيعيان بر او گرد آمدند و باو انس ميگرفتند و مسائل دين خود را از او فرا ميگرفتند پس حقتعالي صد سال او را از ايشان پنهان کرد پس بار ديگر او را برايشان مبعوث گردانيد و حجتهاي خدا بعد از او غائب شدند و بليه بر بني اسرائيل عظيم شد تا آنکه حضرت يحيي ظاهر شد.

صبيحه ١٨

از حجج الهيه که از براي ايشان غيبت حاصل شده حضرت عزير پيغمبر است چنانچه در بحار و حيات القلوب بسند معتبر از حضرت صادق روايت شده که چون خلافت و رياست بني اسرائيل بعد از دانيال بعزير رسيد شيعيان جمع ميشدند بسوي عزير و با او انس ميگرفتند و مسائل دين خود را اخذ مينمودند پس صد سال از ايشان عزير غائب شد و باز برايشان مبعوث شد و حجتهاي خدا که بعد از او بودند غائب شدند و امر بني اسرائيل بسيار شديد شد تا آنکه يحيي متولد شد چون هفت سال از عمر او گذشت ظاهر شد در ميان بني اسرائيل و تبليغ رسالت الهي بايشان نمود و خطبه بليغ در ميان ايشان خواند و حمد و ثناي حقتعالي بجا آورد و عقوبتهاي الهي را بياد ايشان آورد و خبرداد ايشان را که محنتهاي صالحان از براي گناهان بني اسرائيل و بديهاي اعمال ايشان است و عاقبت نيکو براي پرهيزگاران است و وعده داد ايشان را که فرج شما بعد از بيست سال و کسري خواهد بود که حضرت مسيح که عيسي عليه السلام است در ميان شما قيام بامر نبوت بنمايد حديث في المتانه کالوعير ببثيث لبيان غيبه العزير در حيات القلوب استکه بسند معتبر از حضرت رسول منقولستکه بخت نصر صد و هشتاد و هفت سال پادشاهي کرد و چون از پادشاهي او چهل و هفت سال گذشت حقتعالي حضرت عزير را بسوي اهل شهرها که خدا اهل آنها را هلاک کرد و بعد از آن زنده کرد مبعوث گردانيد و ايشان از شهرها متفرق بودند و از

ترس مرگ گريختند و در جوار و همسايگي عزير قرار گرفتند و مومن بودند و عزير بنزد ايشان تردد ميکرد و سخن ايشانرا ميشنيد و بسبب ايمان ايشان رادوستميداشت ايشان را و برادري کرد با ايشان در ايمان پس يکروز از ايشان غائب شد و بنزد ايشان نيامد و روز ديگر که بنزد ايشان آمد ديد که ايشان همه مرده اند پس اندوهناک شد بر مرگ ايشان و گفت کي خدا زنده خواهد کرد اين جسدهاي مرده را و از روي تعجب اين سخن را گفت چون همه را يکبار مرده ديد پس خدا او را در همان ساعت قبض روح نمود و صد سال بر آنحال ماندند و بعد از صد سال حق تعالي حضرت عزير را با آنجماعت زنده کرد و ايشان صد هزار مرد جنگي بودند و بعد از او بخت نصر بر ايشان مسلط شد و همه را کشت و يکي از ايشان بيرون نرفت الي آخر الحديث و ايضا درآنکتاب استکه بسندهاي معتبر منقول استکه ابن کوا بحضرت اميرالمومنين عرض کرد که از تو نقل ميکنند که گفته فرزندي بوده استکه از پدرش بزرگتر بوده است عقل من اين را قبول نميکند حضرت فرمود که چون عزير از خانه بيرون رفت زنش حامله بود و در همانماه زائيد و در آنوقت عمر عزير پنجاه سال بود و خدا او را قبض روح نمود و چون بعد از صد سال زنده شد

صفحه : ٨٥

خدا او را بهمان هيئت که مرده بود زنده گردانيد و چون بخانه خود برگشت پنجاه سال عمر داشت و پسرش صد سال عمرر داشت و فرزندان او نيز از عزير بزرگتر بودند و نيز بسند معتبر در همان کتاب منقولست که چون هشام بن عبدالملک حضرت امام محمد باقر را بشام برد و اعلم علماي نصاري که در شام بود از حضرت سئوالي چند نمود او چون جواب شنيد مسلمان شد و از جمله سئوالهاي آن بود که مرا خبر ده از مرديکه با زن خود نزديکي کرد و زن بدو پسر حامله شد و هر دو در يکساعت متولد شدند و در يکساعت مردند و در يکساعت در يکقبر مدفون شدند و يکي صد و پنجاه سال عمر داشت و ديگري پنجاه سال حضرت فرمود که اين دو برادر عزير و عرزه بودند که در يکساعت متولد شدند و چون سي سال از عمر ايشان گذشت حقتعالي عزير را صد سال ميراند و چون او رازنده کرد بيست سال ديگر با عزره زندگاني کرد و هر دو در يکساعت برحمن ايزدي واصل شدند و مدت زندگاني عزير پنجاه سال بود و زندگاني عرزه صد و پنجاه سال.

صبيحه ١٩

از حجج الهيه که از براي او غيبت حاصل شده حضرت ارمياي پيغمبر است چه آنکه آن بزرگوار را قوم او مدتي در زندان حبس کردند و راه آمد و شد خلايق را بسوي او و رفتن و دعوت کردن او خلايق را مسدود نمودند چنانچه در بحار و حيوه القلوب استکه وهب بن منبه روايت کرده استکه چون بني اسرائيل باز عود بفساد کردندحضرت ارميا ايشان را خبر داد که بختنصر مهياي جنگ

شما است و خدا بر شما غضب کرده است و ميفرمايد که اگر توبه کنيد بسبب صلاح پدران شما بر شما رحم خواهم کرد و ميفرمايد که هرگز ديده ايد که کسي معصيت من کند و بمعصيت من سعادت بيابد يا دانسته ايد کسي را که اطاعت من بکند و باطاعت من بدبخت و بدحال شود اما علماء و عباد شما پس بندگان مرا خدمتکاران خود گردانيده اند و ميان ايشان بغير کتاب من حکم ميکنند تا آنکه يادم را از خاطر ايشان بيرون کرده اند و اما پادشاهان و امراي شما پس طاغي شده اند بسبب نعمت من و دنيا ايشان را مغرور کرده است و اما قاريان توريه و فقيهان شما پس همه منقاد و مطيع پادشاهان شده اند و بر بدعتها با ايشان بيعت ميکنند و در معصيت من اطاعت ايشان مينمايند و اما فرزندان ايشان پس فرو ميروند در ضلالت و گمراهي و با همه اين احوال لباس عافيت خود را برايشان پوشانيدم پس يوگند ميخورم که عزت ايشان را بخواري و ايمني ايشان را بترس بدل خواهم کرد و اگر مرا دعا کنند اجاببت ايشان نخواهم کرد و اگر بگريند بر آنها رحم نخواهم کرد و چون پيغمبر ايشان اين رسالت خدا را بايشان رسانيد تکذيب او کردند وگفتند افتراي بزرگي بر خدا نستي و دعوي ميکني که خدا مسجدهاي خود را از عبادت خود معطل خواهد کرد پس پيغمبر خود را که ارميا بود گرفتند و دربند کردند و در زندان افکندند پس بختنصر لشکر کشيد ببلاد ايشان و ايشان را تا هفت ماه محاصره کردند تا آنکه فضله و بول خود را ميخوردند و مياشاميدند و چون بر ايشان مسلط شد بروش جباران گشت و برادر کشيد و سوزانيد و بيني و زبان بريد و دندان کند و زنان را بر سوائي اسير کرد پس به بختنصر گفتند که مردي در ميان ايشان بود که ايشان راخبر ميداد از آنچه الحال برايشان وارد شد پس او را متهم کردند و بزندان افکندند پس بختنصر امر کرد که حضرت ارميا را از زندان بيرون آوردند پرسيد که تو ايشان راحذر ميفرمودي از آنچه برايشان واقع شد گفت بلي من ميدانستم اينواقعه را و خدا امر براي اينرسالت فرستاد بسوي ايشان بختنصر گفت تو را زدند و تکذيب تو کردند ارميا گفت بلي بختنصر گفت بد گروهي اند قوميکه پيغمبر خود را بزنند و تکذيب رسالت پروردگار خود بکنند اگر خواهي با من باش تا تو را گرامي دارم و اگر خواهي در بلاد خود بمان تا تو را امان دهم ارميا گفت من پيوسته در امان خدا هستم از روزيکه مرا آفريده است واز امان او بيرون نميروم اگر بني اسرائيل نيز از امان خدا بيرون نميرفتند از تو نميترسيدند پس ارميا در جاي خود ماند در زمين ايليا و آنشهر در آنوقت خراب شده بود و بعضي از آن منهدم گرديده بود چون شنيدند بقيه بني اسرائيل در اطراف ارميا جمع شدند و گفتند شناختيم تو را که پيغمبر ما هستي پس نصيحت کن ما را پس امر کرد ايشان را که با او باشند گفتند پناه ميبريم بپادشاه مصر و از او امان ميطلبيم پس ارميا فرمود که امان خدا بهترين امانها است و از امان خدا بدر مرويد و بامان ديگري داخل مشويد پس ارميا را گذاشتند و بسوي من بفرست و اگر نفرستي مهياي جنگ من باش

چون ارميا اين را شنيد برايشان رحم کرد و بسوي مصر رفت که ايشان را نجات دهد از شر بختنصر پس داخل مصر شد و با بني اسرائيل گفت که خدا وحي نموده است بسوي من که بختنصر را غالب خواهد گردانيد بر اين پادشاه و علامتش آنست که بمن نموده است جاي تخت بختنصر را که بر آن تخت خواهدنشست بعد از آنکه مصر را فتح کند پس چهار سنگ در موضع تخت او دفن کرد پس بختنصر لشکر آورد و مصر را مفتوح گردانيد و برايشان ظفر يافت و ايشان را اسير کرد و چون متوجه قسمت غنيمتها شد و خواستکه بعضي از اسيران را بکشد و بعضي را آزاد کند ارميا را در ميان ايشان ديد پس بانحضرت گفت که من تو را گرامي داشتم چرا بميان دشمنان من آمده فرمود که من آمده بودم که خبر دهم بايشان که تو غالب خواهي شد و ايشان را از سطوت تو بترسانم و در وقتيکه تو هنوز در بابل بودي خلق مخفي گردانيد و صد سال مرده در آنمکان بود و خدا ارميا را وعده داد بود که بيت المقدس را آبادان خواهد کرد و چون هفتاد سال از فوت او گذشت حقتعالي رخصت فرمود در عمارت ايليا و ملکي را فرستاد بسوي پادشاهي از پادشاهان فارس که او را کوشک نوشک ميگفتند که خدا

صفحه : ٨٦

تو را امر ميفرمايد که با خزانه و تهيه و لشکر خود بروي بسوي زمين ايليا و او رامعمور گرداني پس با الات عمارت و با ايشان آمد بسوي ايليا و در عرض سي سال عمارت ايليا را تمام کرد پس خدا ارميا را زنده گردانيد چنانچه در قران بيان فرموده است.

صبيحه ٢٠

از حجج الهيه که از براي ايشان غيبت حاصل شده حضرت يونس بن متي است چنانچه در بحار الانوار و حيات القلوب آورده که بسند معتبر منقول استکه حضرت امام محمد باقر عليه السلام فرمود که ديدم در بعضي از کتابهاي اميرالمومنين که حضرت رسول خبر داد از جبرئيل که خدا مبعوث گردانيد يونس بن متي را بر قوم او در وقتيکه سي سال از عمر او گذشته بود و مردي بود بسيار تندخو چندان حوصله و صبر نداشت و مداراي او نسبت بقومش کم بود و تاب حمل بارهاي گران پيغمبري نداشت و تن در نميداد ببرداشتن بار نبوت و در ميافکند آن را چنانچه شتر جوان از بار برداشتن امتناع مينمايد پس سي و سه سال در ميان قوم خود ماند و ايشان را بايمان بخدا و تصديق بپيغمبري و متابعت خود خواند پس ايمان نياوردند باو و متابعت او نکردند ازقوم او مگر دو مرد که اسم يکي روبيل بود و اسم ديگري تنوخا و روبيل از خانه آباده علم و پيغمبري و حکمت بود و مصاحبت قديم با يونس داشت پيش از آنکه او مبعوث گردد بپيغمبري و تنوخا مرد ضعيف العقل عابد زاهدي بود که بسيار مبالغه و سعي در بندگي خدا ميکرد وليکن از علم و حکمت

خالي بود و روبيل گوسفند ميچرانيد وبان معاش ميکرد و تنوخا هيزم برسر خود ميگرفت و بشهر مياورد و ميفروخت و از کسب خود ميخورد و منزلت روبيل نزد يونس عظيم تر از منزلت تنوخا بود بجهت علم و حکمت و صحبت قديم او و چون يونس ديد که قوم او اجابت نمينمايند و ايمان باو نمياورند دلتنگ شد و در نفس خود کمي صبر و جزع يافت پس بپرودگار خود شکايت کرد اين حال راو در ميان شکايتها گفت پروردگارا مرا مبعوث گردانيدي بر قوم خود در هنگاميکه سي ساله بودم و در مدت سي و سه سال در ميان ايشان ماندم و ايشان را خواندم بسوي ايمان بتو و تصديق برسالات خود و ترسانيدم ايشان را از عذاب تو و غضب تو پس تکذيب کردند مرا و ايمان بمن نياوردند و انکار کردند پيغمبري مرا و استخفاف نمودند برسالتهاي من و مرا تهديد و وعيد ميکنند و ميترسم که مرا بکشند پس عذاب خود را برايشان بفرست که ايشان گروهي هستند که ايمان نمياورند برسالتهاي من و مرا تهديد و وعيد ميکنند و ميترسم که مرا بکشند پس عذاب خود را برايشان بفرست که ايشان گروهي هستند که ايمان نمياورند پس حقتعالي وحي فرستاد بسوي او که در ميان ايشان زنان حامله و اطفال نابالغ و مردان پير و زنان ضعيف و ضعيفان کم عقل هستند و منم خداوند حکم کننده عادل و پيشي گرفته است رحمت من بر غضب من و عذاب نميکنم خورد آن را بگناه بزرگان قوم تو اي يونس و ايشان بندگان من و آفريدها و خلق کرده هاي منند در شهرهاي من و روزي خوار منند ميخواهم که تاني و رفق و مدارانمايم با ايشان و انتظار ميکشم که شايد توبه کنند و تو را برايشان مبعوث گردانيده ام که حافظ و نگاهبان ايشان باشي و مهرباني کني نسبت بايشان بسبب خويشي که با ايشان داري و تاني و مدارا کني با ايشان براي رافت پيغمبري و صبر کني بر بديهاي ايشان بسبب بردباري رسالت و از براي ايشان مانند طبيعت مداوا کننده دانائي باشي نسبت به بيمار پس تو تندي کردي و با دل ايشان بمدارا نساختي و بطريقه پيغمبران و شفقهاي ايشان با اينگروه سلوک نکردي اکنون که صبرت کمي کرده وخلقت تنگشده است بي تامل عذاب از براي ايشان ميطلبي و بنده من نوح صبرش از تو زياده بود بر قوم خود و صحبتش با ايشان نيکوتر و تاني و صبرش بيشتر و عذرش تمام بود پس من غضب کردم از براي او در وقتيکه غضب کرد از براي من و مستجاب کردم دعاي او را در وقتيکه مرا خواند پس يونس گفت پروردگارا من غضب نکردم بر ايشان مگر از براي آنکه مخالفت تو ميکنند و نفرين نکردم برايشان مگر در وقتيکه معصيت تو کردندپس بعزت تو سوگند ميخورم که برايشان مهربان نخواهم شد هرگز و نصيحت مشفقانه ايشان را نخواهم کرد بعد از آنکه ايشان در اين مدت کافر شدند بتو و تکذيب من کردند و انکار پيغمبري من نمودند پس عذاب خود را برايشان بفرست که ايشان هرگز ايمان نمياورند پس حقتعالي فرمود که اي يونس ايشان زياده از صد هزار کس اند از خلق من و آبادان ميکنند شهرهاي مرا و بنده گان من از

ايشان بهم ميرسند و من دوست ميدارم که با ايشان تاني و مدارا کنم براي آنچه پيوسته در علم من بوده است از احوال ايشان و احوال تو و تقدير و تدبير من غير علم و تقدير تو است و تو پيغمبر مرسلي و من پروردگار حکيم و عليم باحوال ايشان اي يونس باطن و مخفي است در علمهاي غيبي که نزد من هست و کسي منتهاي آن را نميداند و علم تو ظاهر بظاهر احوال ايشان است و از باطن ايشان و آخر کار ايشان خبري نيست اي يونس من دعاي تو را مستجاب کردم در حق ايشان و عذاب خواهم فرستاد برايشان و اين مستجاب شدن دعاي تو باعث زيادتي بهره تو نخواهد بود از ثواب من و از براي درجه قرب و منزلت تو نيکو نخواهد بود و عذاب من برايشان نازل خواهد شد در روز چهارشنبه ميان ماه شوال بعد از طلوع آفتاب پس ايشان را اعلام کن که چنين خواهد شد پس يونس بسيار شاد شد و دلگير نشد و ندانست که عاقبت اين چه خواهد بود پس نزد تنوخاي عابد آمد و خبر داد او را که عذاب خدا بر قوم من در فلان روز نازل خواهد شد بيا تا برويم و ايشان را خبر کنيم که در فلان روز عذاب برايشان نازل خواهد شد تنوخا گفت چرا اشان را خبر ميکني بگذار ايشان را در کفر و معصيت خود تا عذاب برايشان بيخبر نازل شود يونس گفت ميرويم بنزد روبيل و با او مشورت ميکنيم زيرا که او مرد عالم دانائي است و از خانه آباده پيغمبرانست چون بنزد روبيل رفتند يونس گفت که اي روبيل خدا مرا خبر داده است که در چهارشنبه ميان ماه شوال عذاب بر قوم من خواهد فرستاد بعد از طلوع آفتاب الحال چه مصلحت ميداني بروم و ايشان را خبر کنم روبيل گفت در باب عذاب ايشان مراجعت نما بسوي پروردگار خود و شفاعت کن براي ايشان مانند شفاعت پيغمبر بردبار و رسول صاحب کرم بزرگوار و سئوال کن که عذاب را از ايشان بگرداند زيرا که خدا بي نياز است از عذاب ايشان و دوست ميدارد نرمي و مداراي با بندگان خود را و اين از براي تو نافع تر است و سبب زيادتي قرب و منزلت تو ميگردد در درگاه او و شايد قوم تو بعد از آنچه ديده از ايشان از کفر و انکار روزي ايمان بياورند پس صبر کن و تاني و مدارا کن پس تنوخا گفت واي بر تو اي روبيل اين مصلحت بود که براي يونس ديده که شفاعت ايشان بکند بعد از آنکه کافر شدند بحد او انکار پيغمبري او را کردند و او را از خانهاي خود بدر کردند و

صفحه : ٨٧

خواستند که او را سنگسار کنند روبيل با تنوخا گفت که ساکت باش که تو مرد عابدي هستي و تو را علمي نيست پس باز متوجه يونس شد و گفت بگو که اگر خدا عذاب بفرستد بر قوم تو همه را هلاک خواهد کرد يا بعضي را يونس گفت بلکه همه را هلاک خواهد کرد و من چنين طلبيدم از خدا و هيچ رحم نميايد مرا بر ايشان که بروم و شفاعت ايشان بکنم که عذاب را از ايشان برگرداند روبيل گفت اي يونس شايد وقتيکه عذاب برايشان نازل شود و ايشان آثار عذاب را

مشاهده نمايند توبه کنند بسوي خدا و استغفار کنند و خدا بر ايشان رحم کند زيرا که او ارحم الراحمين است و عذاب را ازايشان برگرداند بعد از آنکه تو خبر داده باشي ايشان را که در فلان روز عذاب بر شما نازل ميشود و بعد از آن تو را دروغگو دانند پس تنوخا گفت واي بر تو اي روبيل سخن عظيم بدي از تو صادر شد و پيغمبر مرسل تو را خبر ميدهد که خدا بسوي او وحي کرده استکه عذاب برايشان نازل ميشود و تو اين سخن را ميگوئي پس رد قول خدا کردي و شک کردي در گفته خدا و رسول او برو که عمل تو حبط شد روبيل گفت اي تنوخا راي تو ضعيف است پس باز رو کرد بيونس و گفت هرگاه عذاب بر قوم تو نازل شود همه هلاک شوند و شهرهاي ايشان خراب شود آيا نه چنين استکه خدا نام تو را از ديوان پيغمبران محو خواهد کرد و رسالت تو برطرف خواهد شد و مانند بعضي از ضعيفان مردم خواهي بود و ب مهربان بر شما اينک ماه شوال داخل شد و يونس پيغمبر شما و رسول پروردگار شما خبرداد شما را که خدا بسوي او وحي کرده است که عذاب بر شما در چهارشنبه وسط اينماه بعد از طلوع آفتاب نازل خواهد شد و خدا خلاف نميکند وعده خود را با رسولان خود پس فکر کنيد که چه خواهيد کرد پس سخن او ايشان را بترس آورد و يقين کردند بنزول عذاب و دويدند بجانب روبيل و گفتند تو چه مصلحت ميداني براي ما اي روبيل زيرا که توئي مرد دانا و حکيم و پيوسته تو را چنين ميدانستيم که نسبت بما مشفق و مهربان بودي و شنيديم که بسيار شفاعت ما نزد يونس کرده بودي پس آنچه راي تو است بفرما تا بان عمل کنيم روبيل گفت راي من آنست که چون صبح روز چهارشنبه ميان ماه شوال که روز وعده نزول عذابست طالع کرد زنان و اطفال شيرخواره و غير شيرخواره را از يکديگر جدا کنيد و زنان را در دامنه کوه باز داريد و اطفال را در ميان دره ها و راههاي سيلاب بيندازيد و اطفال حيوانات را از مادران جدا کنيد و اينها همه پيش از طلوع آفتاب باشد و چون به بينيد که باد زردي از جانب مشرق ميايد خورد و بزرگ همه صدا بگريه و ناله و استغاثه بلند کنيد و تضرع کنيد بسوي خدا و توبه و استغفار کنيد و سرها بجانب آسمان بلند کنيد و بگوئيد بار الهاستم کرديم بر خود و تکذيب کرديم پيغمبر تو را و توبه ميکنيم بسوي تو از گناهان خود اگر نيامرزي مارا و رحم نکني بر ما هر آينه از زيانکاران خواهيم بود پس قبول کن توبه ما را و رحم کن بر ما اي رحم کننده ترين رحم کنندگان و شما را ملال بهم نرسد از گريه و ناله و تضرع تا آفتاب غروب کند بموضعيکه صداي ايشان را ميشنيد و عذاب را ميديد اگر نازل شود چون صبح طالع شد آنچه روبيل فرمده بود بعمل آوردند و چون آفتاب طلوع کرد باد زرد تيره بسيار تندي که صداي عظيمي داشت وزيد چون آن باد را ديدند همه يکبار صدا بگريه و ناله و تضرع و استغاثه بلند کردند و استغفار کردند و اطفال براي طلب مادران خود ميگريستند و اولاد حيوانات براي طلب شير مادران ناله ميکردند و حيوانات براي آب و علف فرياد ميکردند و يونس و تنوخا صداي ايشان

را ميشنيدند و نفرين ميکردند که خدا عذاب را برايشان غليظ تر گرداند و روبيل صداي ايشان را ميشنيد و عذاب را ميديد دعا ميکرد که خدا عذاب را از ايشان بگرداند و چون اول وقت ظهر شد درهاي آسمان گشوده شد و غضب پروردگار برايشان ساکن شد و رحم کرد برايشان خداوند بخشنده مهربان و دعاي ايشان را مستجاب کرد و توبه ايشان را قبول کرد و گناه ايشان را بخشيد و وحي نمود بسوي اسرافيل که برو بسوي اسرافيل که برويد بسوي قوم يونس که ايشان ناله و تضرع کردند و توبه و استغفار نمودند و من بر ايشان رحم کردم و توبه ايشان را قبول کردم و منم خداوند بسيار قبول کننده توبها و مهربان بر بندگان خود و زود قبول مينمايم توبه بنده را که پشيمان گردد از گناهان خود و بنده و رسول من يونس از من سئوال کرد که عذاب بر قوم او بفرستم فرستادم و من سزاوارترم از همه کس بوفا کردن بوعده خود و وفا بوعده کردم و عذاب فرستادم و يونس شرط نگرفت از من که ايشان هلاک کنم بلکه گفت عذاب برايشان بفرست پس برو بزمين و عذاب من که بر ايشان نازل گرديده است از ايشان بگردان پس اسرافيل گفت پروردگارا عذاب تو بدوشهاي ايشان رسيده و نزديکست که ايشان را هلاک به نمايدو تا من ميرسم ايشان را هلاک کرده است حقتعالي فرمود که من ملائکه را امر کرده ام که باز دارند عذاب را بر بالاي سر ايشان و نازل نگردانند برايشان تا امر من بايشان برسد پس اي اسرافيل برو و عذاب را از ايشان بگردان بسوي کوههائيکه در ناحيه مجاري چشمها و سيلها است و ذليل گردان باينعذاب کوههاي بلندي را که سرکشي ميکنند بر کوههاي ديگر و آنها را ذليل گردان و نرم گردان تا آهن شوند پس اسرافيل نازل شد و بال خود را گشود و عذاب را از ايشان گردانيد و زد بر کوهها که خدا فرموده بود و آن کوههائي استکه در ناحيه موصل است پس آن کوهها همه آهن شدند تا روز قيامت و چون قوم يونس ديدند که عذاب از ايشان گرديد از سر کوهها بزير آمدند و بخانهاي خود برگشتند و زنان و فرزندان و اموال خود را برگردانيدند و حمد خدا بجا آوردند و چون روز پنجشنبه شد يونس و تنوحا صداي ايشان را نشنيدند جزم کردند که عذاب برايشان نازل شده و ايشان را هلاک کرده است پس آمدند بکار شهرت وقت طلوع آفتاب که ببينند و چه بلا برايشان نازل شده و ايشان را هلاک کرده است

صفحه : ٨٨

ديدند که هيزم کشان و شبانان ميايند و اهل شهر بحال خود هستند پس يونس به تنوخا گفت که آنچه بمن وحي رسيده بود تخلف کرده است و قوم مرا دروغگو خواهند دانست و ديگر مرا نزد ايشان روئي و عزتي نخواهد بود يونس از همانجا غضبناک گريخت بناحيه دريا بنحويکه کسي او را نشناسد و در حذر بود از آنکه احدي از قوم او به بيند او را کذاب بگويند و تنوخا بشهر برگشت پس روبيل باو گفت که اي تنوخا کدام راي صواب تر و بمتابعت سزاوارتر بود راي من يا راي تو

تنوخا گفت بلکه راي تو صوابتر بود وآنچه تو بان اشاره کردي راي علما و حکما بود و من پيوسته گمان ميکردم که از تو بهترم از براي آنکه زهد و عبادت من بيش از تو بود تا آنکه فضل تو بر من ظاهر شد بسبب زيادتي علم تو و آنچه خدا بتو عطا فرموده است از حکمت با تقوي بهتر است از زهد و عبادت من بيش از تو بود تا آنکه فضل تو بر من ظاهر شد بسبب زيادتي علم تو و آنچه خدا بتو عطا فرموده است از حکمت با تقوي بهتر است از زهد و عبادت بدون علم کامل پس با يکديگر مصاحبت کردند و در ميان قوم خود بودند و يونس روز پنجشنبه متوجه ساحل دريا شد و هفت روز رفت تا بدريا رسيد و هفت روز در شکم ماهي بود و چون از شکم ماهي بيرون آمد هفت روز در بيابان در زير درخت کدو بود و هفت روز ديگر برگشت تا بقوم خود رسيد و ايشان باو ايمان آوردند و تصديق او را کردند و متابعت او نمودند اين ناچيز گويد که بکرات در ذيل بيان غيبات حجج حضرت خالق البريات معروض افتاد که فرقي در ميان امکان و وقوع غيبت حجت در طول آمد و قصيري مدت نيست فتبصر و لا تغتر استدلال لبقاء من فينظره الانفس بما قال الله تعالي في فضيه يونس يکي از ثقات بنابر نقل يکي از صلحاء معاصرين فرموده که سيدي از علماء تبريز که در نجف اشرف بود فرمود در مسجد سهله بعد از زيارت مقام حضرت حجه عجل الله فرجه الشريف در قليم افتاد که اگر سني مذهب بگويد در خصوص سن مبارک حضرت صاحب الزمان و دوام و بقاء آن جناب تا اين اوقات و او آن چه داريد در کتاب آسماني خود يعني قران بمعني آنکه چه آيه دلالت بر طول عمر و وجود و بقاء آن حضرت دارد پس در جواب اين سوال هر چه فکر کردم چيزي بدهنم نيامد پس بهمين حال خوابم برد در عالم رويا ديدم در مسجد کوفه هستم و پرده کشيده شد که در عقب آن پرده حضرت حجه تشريف دارند شخصي آمد دو نفر را برد که حضرت را زيارت کنند و چون نوبت بمن رسيد همينکه پرده را بلند کردم و چشم آن حضرت که بمن افتاد بدون تامل فرمود وان يونس لمن المرسلين اذا بق الي الفلک المشحون فساهم فکان من المدحضن فالتقمه الحوت و هو مليم فلو لا انه کان من المسبحين لبث في بطنه الي يوم يبعثون پس بيدار شدم ديدم اشکال بکلي رفع شد و جواب از آنچه در قلبم القاء شده بود از سئوال طائفه عامه داده شد چه آنکه خدائيکه ميتواند يونس را تا روز قيامت اگر تسبيح او را نمينمود زنده بدارد در شکم ماهي بدون طعام و شراب و هوا خوري و ماهي را نيز زنده بدارد ميتواند حضرت حجت را در روي زمين تا وقت ظهورش که از قيامت بچندين مرحله بلکه بچندين هزار سال چنانچه اخبار طول مدت رجعت بر آن دلالت ميکندکم تر است زنده و باقي نگاه بدارد.

صبيحه ٢١

از حجج الهيه که از براي ايشان غيبت حاصل شده حضرت عمران بن حاتان پدر حضرت مريم است در اخبار الدول است که زکريا و عمران متزوج بودند بدو خواهر که يکي در جاله نکاح زکريا بود و ديگري در حباله عمران و آن عمران بن ماتان استکه پدر حضرت مريم است و نيست او عمران پدر حضرت موسي کليم الله چه آنکه فاصله ميان عمران پدر موسي با عمران پدر مريم هزار و هشتصد سال بوده و بالجمله در حيات القلوبستکه بسند صحيح روايت شده که از امام محمد باقر عليه السلام پرسيدند که آيا عمران پيغمبر بود فرمود بلي پيغمبر مرسل بود بسوي قوم خود حنه زن عمران و حنانه زن زکريا خواهر بودند پس از براي عمران از حنه مريم بهم رسيد و از براي زکريا از حنانه يحيي بهم رسيد و از مريم عيسي بهم رسيد و عيسي پسر دخترخاله يحيي بود و يحيي پسرخاله مريم و خاله مادر بمنزله خاله است پس باين سبب عيسي و يحيي را خاله زاده يکديگر ميگفتند حديث غيبه عمران و هو من الاحاديث الحسان و ايضا در آنکتاب مذکور از حضرت امام رضا روايت نموده که از جنابش پرسيدند که آيا ميتواند بود که پيغمبران خبري بدهند و خلاف آن بعمل آيد فرمود که بلي خدا فرمود بني اسرائيل را در زمان موسي که داخل شويد در ارض مقدسه که خدا بر شما مقدر کرده است و نوشته است و آنها داخل نشدند و فرزندان فرزندان ايشان داخل شدند و عمران گفت که خدا مرا وعده داده است که در اين سال و در اين ماه پسري بمن عطا فرمايد که پيغمبر باشد و غائب شد وزن او مريم را زائيد و زکريا او را محافظت نمود پس طائفه گفتند که پيغمبر خدا راست گفته است و طائفه گفتند که دروغ گفت چون عيسي از مريم متولد شد آن طائفه که تصديق عمران کرده بودند گفتند اينست که خدا عمران را وعده کرده بود و ايضا در همان کتابستکه بسندهاي صحيح و حسن از امام جعفر صادق منقولستکه حقتعالي وحي نمود بسوي عمران که من تو را پسر مبارکي خواهم بخشيد که کور را روشن کند و پيس را شفا بخشد و مرده را زنده کند بامر خدا و او را برسالت خواهم فرستاد بسوي بني اسرائيل پس عمران حنه زن خود را بشارت داد که حقتعالي چنين وحي فرستاده است چون حنه بمريم حامله شد گمان داشت که اين پسر است که عمران او را بشارت بان داده بود پس گفت پروردگارنذر کردم که اين فرزند را که در شکم من است محرد گردانم چون دختر زائيد گفت پروردگارا من دختر زائيدم و پسر مانند دختر نيست و دختر پيغمبر نميتواند شد چون خدا عيسي را بمريم بخشيد آن بشارت که خدا عمر آن را داده بود بظهور آمد پس اگر ما در باب يکي از اهل بيت خبري بدهيم و در باب او بعمل نيايد در فرزند او يا فرزند فرزند او بعمل خواهد آيد.

صبيحه ٢٢ و ٢٣

از حجج الهيه که از براي ايشان غيبت حاصل شده است دو نفر رسولي هستند که بر اهل انطاکيه مبعوث شدند پس سلطان ايشان مدت مديدي آنها را در بتخانه حبس نمود چنانچه در تفسير علي بن ابراهيم قمي و ساير تفاسير ديگر بسند حسن و معتبر از حضرت امام محمد باقر روايت نموده اند که در تفسير اين آيات و اضرب لهم مثلا اصحاب القريه اذ جائها المرسلون الايات چنين فرموده که خدا دو کس را به سوي اهل انطاکيه مبعوث گردانيد پس مبادرت کردند بگفتن امري چند که ايشان منکر آنها بودند پس برايشان خشونت و غلظت کردند و ايشان را حبس کردند در بتخانه خود پس حقتعالي رسول سيم را فرستاد وداخل شهر شد و گفت مرا راه بنمائيد بدرخانه پادشاه چون بدرخانه

صفحه : ٨٩

پادشاه رسيد گفت مردي هستم که عبادت ميکردم در بياباني و ميخواهم که خداي پادشاه را بپرستم چون سخن او را بپادشاه رسانيدند گفت ببريد او را بسوي بتخانه تا خداي ما را بپرستد پس يکسال با آن دو پيغمبر سابق در بتخانه ماندند و عبادت خدا در آن موضع کردند چون بان دو رسول رسيد گفت باين نحو ميخواهيد جمعي را از ديني بديني برگردانيد بخشونت و درشتي چرا رفق و مدارا نکرديد پس بايشان گفت که شما اقرار مکنيد که مرا ميشناسيد پس او را بمجلس پادشاه بردند پادشاه باو گفت شنيده ام که خداي مرا ميپرستيدي پس تو برادر مني در دين و رعايت تو بر من لازم است از من بطلب هر حاجت که داري گفت اي پادشاه مرا حاجتي نيست وليکن دو شخص را در بتخانه ديدم اينها کيستند پادشاه گفت که اينها دو مردند آمده بودند که دين مرا باطل گردانند و مرا دعوت ميکردند بسوي عبادت خداي آسماني گفت اي پادشاه خوبست با ايشان مباثه نيکوئي بکنيم اگر حق با ايشان باشد ما متابعت ايشان بکنيم و اگر حق با ما باشد آنها نيز بدين ما درآيند و آنچه براي ما است از براي ايشان باشد پس پادشاه فرستاد و ايشان را طلبيد پس مصاحب ايشان بايشان گفت که شما براي چه آمده ايد باينشهر گفتند که آمده ايم پادشاه را بخوانيم به عبادت خداونديکه آسمانها و زميين را آفريده است و خلق ميکند در رحمها آنچه ميخواهد و صورت ميبخشد بهر نحو که ميخواهد درختها را او رويانيده است ميوه ها را او آفريده است باران را او ميفرستد از آسمان پس بايشان گفت آن خدا که شما ما را بعبادت او ميخوانيد اگر کوري را حاضر گرداني قادر هست که او را بينا کند گفتند اگر ما دعا کنيم که بکند اگر خواهد ميکند گفت اي پادشاه بگو نابينائي را بياورند که هرگز چيزي نديده باشدچون او را حاضر کردند بان دو رسول گفت که بخوانيد خداي خود را تا اين کور را روشن کند اگر راست

ميگوئيد پس برخواستند و هر يک دو رکعت نماز کردند و دعا کردندهمانساعت چشم او گشوده شد و باسمان نظر کرد پس گفت اي پادشاه بفرما تا کور ديگر بياورند چون آوردند بسجده رفت و دعا کرد چون سربرداشت آن کور نيز بينا شد پس بپادشاه گفت که اگر آنها يکحجت آوردند ما نيز يک حجت در برابر آن آورديم اکنون بفرما شخصي را بياورند که زمين گير شده باشد و حرکت نتواند کرد چون حاضر کردند بايشان گفت دعا کنيد تا خداي شما اين بيمار را شفا دهد باز ايشان نماز کردند و دعا کردند خدا او را شفا داد و برخواست و روان شد پس گفت اي پادشاه بفرما که زمين گير ديگر بياورند چون آوردند بسجده رفت و دعا کرد او هم شفا يافت پس گفت اي پادشاه آنها دو حجه آوردند ما هم در برابر ايشان آورديم اما يک چيز مانده است که اگر ايشان ميکنند من در دين ايشان داخل ميشوم پس گفت اي پادشاه شنيده ام که يک پسر داشته و مرده است اگر خداي ايشان او را زنده مي کند من در دين ايشان داخل ميشوم پس پادشاه گفت که اگر او را زنده کنند من نيز در دين ايشان داخل ميشوم پس بايشان گفت که يک چيز ماند پسر پادشاه مرده است اگر دعا ميکنيد که خداي تعالي که شما قائل بخدائي او هستيد او را زنده کند ما در دين شما داخل ميشويم پس ايشان بسجده رفتند و سجده طولاني کردند و سربرداشتند و گفتند بپادشاه که جمعي را بفرست بسر قبر پسرت که انشاء الله از قبر بيرون آمده است پس مردم دويدند بسوي قبر پسر پادشاه ديدند که از قبر بيرون آمده است و خاک از سر خود ميافشاند چون او را بنزدپادشاه آوردند پادشاه او را شناخت پرسيد که چه حال داري اي فرزند گفت من مرده بودم ديدم که دو شخص نزد پروردگار من در اينوقت در سجده بودند و سئوال مي کردند که خدا مرا زنده گرداند و مرا بدعاي ايشان زنده گردانيد پادشاه گفت اي فرزند اگربه بيني ايشان را آيا ميشناسي گفت بلي پس مردم را به صحرا بيرون برد و پسر خود را بازداشت و يکيک مردم را از پيش او ميگذرانيدند و پدرش ميپرسيد که اين از آنهااست ميگفت نه تا آنکه بعد از جماعت بسياري يکي از آن دو رسول را آوردند پس پسر گفت اين يکي از آنها است و اشاره کرد بسوي او باز بعد از جماعت بسياري که گذرانيدند هر يک را ه ميديد ميگفت نه ديگري را گذرانيدند گفت اين يکي ديگر است پس رسول سيم گفت من ايمان آوردم بخداي شما و دانستم که آنچه شما آورده ايد حق است پس پادشاه نيز گفت که منهم ايمان آوردم بخداي شما و اهل مملکت او همه ايمان آوردند اين ناچيز گويد که آنچه در اخبار ديگر اين قضيه است که آن رسولان از جانب حضرت عيسي بودند منافات با مدعاي ما ندارد چه آنکه مبعوث از جانب حجه خدا که عيسي باشد مبعوث از جانب خدا و باذن و اجازه او است جلت عظمته کمالا يخفي علي اولي النهي و در اسامي اين رسولان اختلافست بعضي گفته اند که آن دو رسول اول صادق و

صدوق بودند و سيم سلوم بود و بعضي گفته اند که آن دو رسول يوحنا و شمعون بودند و سيم بولس بود و بعضي گفته اند سيم شمعون بود.

صبيحه ٢٤

از حجج الهيه که از براي ايشان غيبت حاصل شده است حضرت عيسي علي نبينا و اله و عليه السلام است در حيات القلوب بسند صحيح روايت نموده که شخصي از حضرت امام محمد باقر پرسيد که حضرت عيسي که در گهواره سخن گفت آيا حجت خدا بود بر اهل زمان خود فرمود که در آنوقت پيغمبر خدا بود و حجت خدا بود اما مرسل نبود مگر نشنيده که عيسي در گهواره گفت که من بنده خدايم و خدا بمن کتاب داده است و مرا پيغمبر گردانيده است راوي پرسيد که پس حجت خدا بر زکريا نيز بود در آنوقت که در گهواره بود فرمود که در آنحال آيتي بود از براي مردم و رحمت خدا بود از براي مريم که سخن گفت و پاکي مريم را از گمانهاي بد مردم ظاهر گردانيد و پيغمبر بود و حجت خدابود بر هر کس که سخن او را شنيد در آنحال پس خاموش شد و سخن نگفت تا دو سال بر او گذشت و زکريا حجت خدا بود بر مردم در آن دو سال که عيسي خاموش بود پس زکريا برحمت خدا پيوست و پسرش يحيي از او ميراث برد کتاب و حکمت را در وقتي

صفحه : ٩٠

بود صفوان گفت او سه سال دارد فرمود چه ضرر دارد عيسي قيام به حجه پيغمبري نمود در وقتيکه سه ساله بود و در حديث ديگر که صحيح السند است فرمود که خدا حجت تمام کرد بعيسي بر مردم در وقتيکه دو ساله بود و بالجمله آن حضرت را اخفائات عديده و غيبات کثيره بوده است چنانکه در حيات القلوب استکه ابن بابويه عليه الرحمه روايت کرده است که حضرت مسيح چندين غيبت از قوم خود اختيار نمود و در زمين سياحت ميکردو ميگرديد که قوم و شيعيان او نميدانستند که در کجا است تا آخر روايت که ما آن را بعد از اين بالتمام خواهيم نقل نمود از جمله غيبت او غيبت در وقت ولادتش بوده چنانکه در حيوه القلوب استکه بسند معتبر از حضرت صادق منقولستکه چون عيسي متولد شد حقتک لارت او را مخفي گردانيد و شخصش را از مردم غائب گردانيد زيرا که چون مريم باو حامله شد عزلت نمود بمکان بسيار دور چنانکه حقتعالي فرموده است و زکريا و خاله اش از پي او آمدند تا وقتي باو رسيدند که عيسي متولد شده بود و مريم از خجلت آنحال آرزوي مرگ ميکرد پس خدا زبان عيسي را بعذر او گشود و اظهار حجت او نمود و از جمله غيبتهاي آن بزرگوار غائب شدن آن سرور بوده از ميان قوم خود و از اراضي شامات و تشريف بردنش بمصر و مدت دوازده سال در مصر اقامت داشتنش ميباشد

چنانکه مورخان و مفسران بر وقوع اين غيبت از آن حضرتهم قول و هم زبان آن دو از ذيل موثقه حسن بن فضال از حضرت رضا وقوع اين غيبت از آن جناب نمايان و برملا است در بحار الانوارر بسند موثق از حسن بن فضال روايت نموده که گفت پرسيدم از حضرت رضا عليه السلام که چرا اصحاب عيسي را حواريان ميگويند فرمود که مردم ميگويند که ايشان را براي آن حواري ميگويند که ايشان کازران بودند و جامها را بشستن از چرک پاک مي کردند و سفيد ميکردند و مشتق است از خبر حوار يعني نان سفيدخالص و ما اهلبيت ميگوئيم که براي آن ايشان را حواريان گفتند که خود را و ديگران را بموعظه و نصيحت از چرک گناهان و اخلاق زشت پاک ميکردند پس پرسيدم که چرا اتباع آن حضرت را نصاري ميگويند فرمودد که اصل ايشان از شهري است از بلاد شام که آن را ناصره ميگويند که مريم و عيسي بعد از برگشتن از مصر در آنجا فرود آمدند و علانه مجلسي ره بعد از نقل اين موثقه را در حيات القلوب فرمود مولف گويد که آنچه در اينحديث وارد شده است اشاره است بانچه نقل کرده اند مورخان و مفسران که چون هيردوس پادشاه شام خبر ولادت عيسي و ظهور معجزات آن حضرت را شنيد و در نجوم ديده بودند که کسي بهم خواهد آمد که دينهاي ايشان را برهم زند اراده قتل آن حضرت را کرد پس حقتعالي ملکي را فرستاد بنزد يوسف نجار که پسر عم مريم بود و محافظت او وعيسي و خدمت ايشان را مينمود که مريم و عيسي را بمصر ببرد و چون هيردوس بميرد ببلاد خود برگردند پس يوسف ايشان را بمصر برد و اکثر ايشان ربوه را که در آيه وارد است بشهر مصر تفسير کرده اند و معين را به نيل مصر و گفته اند که دوازده سال در مصر ماندند و معجزات عظيمه از آن حضرت در آنجا ظاهر شد و چون مصر تفسير کرده اند و معين را به نيل مصر و گفته اند که دوازده سال در مصر ماندند و معجزات عظيمه از آن حضرت در آنجا ظاهر شد و چون هيردوس مرد خدا وحي کرد که برگردند ببلاد شام پس برگشتند و در ناصره نزول اجلال فرمود و در آنجا تبليغ رسالت الهي نمود اين ناچيز گويد که از جمله معجزاتيکه از آن سرور در اوقات توقف در مصر ظاهرگرديد آنست که علامه مجلسي ره در حيات القلوب نقل فرموده که در بعضي از کتب مذکوراستکه چون مريم بمصر وارد شد عيسي طفل بود بخانه دهقاني فرود آمد فقرا و مساکين را آن دهقان بسيار بخانه مياورد روزي مالي از او کم شد مساکين را در اينباب متهم گردانيد حضرت مريم بسيار از اين آزرده شد چون عيسي در آن خوردسالي اندوه مادر خود را مشاهده نمود فرمود که اي مادر ميخواهي بگويم مال دهقان را کي برده است گفت بلي فرمود که انکور و زمين گير با هم شريکشدند و اين مال را دزديدند کور زمين گير را برداشت و زمين گير مال را برداشت چون تکليف کردند کور را که زمين گير را بردار گفت نميتوانم عيسي فرمود که چگونه ديشب ميتوانستي او را برداشت در وقت دزديدن مال و امروز نميتواني او را برداشت پس هر دو اعتراف کردند و ديگران از تهمت نجات يافتند روز ديگر

جمعي از مهمانان بخانه دهقان وارد شدند آب در خانه دهقان نمانده بود براي ايشان دهقان باين سبب اندوهناک شد چون عيسي آنجا را مشاهدنمود رفت بحجره که در آنجا سبوهاي خالي گذاشته بود پس دست با برکت خود را بر دهان آن سبوها ماليد همه سبوها پر آب شدند و در آنوقت دوازده سال داشت و از جمله غيبتهاي آن بزرگوار اوقات اختفاء و خروج او از ميان قوم خود بوده بجهت سياحت در بلاد و نظر کردن در اخلاق عباد و عبرت گرفتن از آنها از قدرت مالک يوم الثناد چنانچه سياحت از جمله شريعتهاي اين هادي الي الرشاد است و چون ذکر آنها مشتمل برموعظه و از براي نيام بنوم غفله موقظه است لذا ببيان ده مورد از آن مورد اين عجاله را زينت داده و هر يک از آنها را بلفظ سياحه عيسويه عنواني نهاده سياحه عيسويه در بحار بسند صحيح از حضرت صادق منقول استکه فرمود از خدا بترسيد و حسد بر يکديگر مبريد بدرستيکه عيسي از جمله شريعتهاي او سياحت و گرديدن در زمين بود پس در بعضي از سياحتهاي خود بيرون رفت و مرد کوتاهي او اصحابش با او همراه بود واز آن حضرت جدا نمشد چون بدريا رسيدند عيسي بسم الله گفت بيقين درست و بر روي آب روان شد پس آن مرد نيز بسم الله گفت بيقين درست و پا برآب گذاشت و از پي عيسي روان شد و بعيسي رسيد پس عجبي در نفس او بهم رسيد و گفت با خود که اينک با عيسي روح الله بروي آب راه ميروم پس او چه فضيلت و زيادتي بر من دارد چون اين معني درخاطرش خطور کرد در همانساعت به آب فرو رفت پس استغاثه نمود بحضرت عيسي تا دستش را گرفت و از آب بيرون آورد پس از او پرسيد که اي کوتاه چه در خاطر تو درآمد که اين بليه برسرت آمد آنچه در خاطر گذرانيده بود بعيسي عرض کرد عيسي گفت نفس خود را در جائب گذاشتي که خدا تو را در آنجا نگذاشته است و دعوي مرتبه کردي که زياده از مرتبه تو است و باين سبب خدا تو را دشمن داشت پس توبه کن بسوي خدا از آنچه که گفتي و در خاطر گذرانيدي پس توبه کرد و برگشت بحالتيکه داشت پس از خدا بترسيد و حسد بر يکديگر مبريد سياحه عيسويه و ايضا در آنکتاب بسند معتبر از حضرت صادق روايت نموده که فرمود روزي

صفحه : ٩١

عيس در سياحت خود بشهري رسيد که اهلش مرده بودند و استخوانهاي ايشان در خانها و بر سر راهها افتاده بود چون اين حال را مشاهده نمود فرمود که اينها بعذاب الهي هلاک شده اند زيرا که اگر بمرگ خودد مرده بودند يکديگر را دفن ميکردند پس اصحاب آن حضرت عرض کردند ميخواهيم بدانيم قصه ايشان را که بچه سبب هلاک شده اند پس حق تعالي وحي نمود بعيسي که ايروح الله ايشان را ندا کن تا جواب بگويند پس حضرت عيسي فرمود که اي اهل شهر پس يکي از ايشان جواب گفت که لبيک اي روح الله فرمود که چيست حال شما و قصه

شما چه بود گفت صبح در عافيت بوديم و شب خود را در هاويه ديديم عيسي پرسيد که هاويه چيست گفت درياي چند است از آتش که در آن درياها کوههااز آتش هست عيسي فرمود که چه عمل شما را بچنين حالي انداخت گفت محبه دنيا و عبادت طاغوت يعني اطاعت اهل باطل فرمود که محبت دنياي شما بچه مرتبه رسيده بود گفت مانند محبت طفل مادرش را که هرگاه باو رو مياورد شاد ميشودد و هرگاه پشت ميکند محزون ميشود فرمود که عبادت طاغوت شما بچه مرتبه رسيده بود گفت هر امر باطليکه مارا به آن مامور ميساختند اطاعت ايشان ميکرديم فرمود که بچه سبب تو در ميان ايشان با من سخن گفتي گفت زيرا که ايشان را لجامهاي آتش در دهان کرده اند وملکي چند در نهايت غلظت و شدت برايشان موکلند من در ميان ايشان بودم و از ايشان نبودم چون عذاب برايشان نازل شد مرا نيز فرو گرفت پس من بموئي آويخته ام در کنارجهنم و ميترسم که در جهنم بيفتم پس عيسي باصحاب خود فرمود که خواب کردن بر روي مزبله ها و خوردن نان جو با سلامتي دين خيري است بسيار سياحه عيسويه و ايضا در بحارر بسند معتبر از حضرت رسول روايتستکه فرمود برادرم عيسي بشهري وارد شد که درآنجا مردي و زني با يديگر منازعه ميکردند و فرياد ميکردند عيسي پرسيد که چيست شما را مرد گفت اي پيغمبر خدا اين زن من است و زن نيکي است و صالحه است اما من او را دوست نميدارم و ميخواهم از او جدا شوم عيسي فرمود که بهمه حال سببش را بگوکه چرا او را دوست نميداري گفت رويش کهنه شده است و طراوتي ندارد بي آنکه پير شده باشد عيسي بازن فرمود ميخواهيکه طراوت روي تو برگردد گفت بلي فرمود که چون چيزي خوري کمتر از قدر سيري بخور زيرا که طعام که در سينه بسيار شد ميجوشد و رو را کهنه ميکند پس زن بفرموده عيسي عمل کرد و طراوت صورتش عود نمود و محبوب شوهرش گرديد سياحه عيسويه و در همان روايه استکه پس آن حضرت بشهر ديگر رسيد شکايت کردنداهل آنشهر که در ميوه هاي ما کرم بهم رسيده است و فاسد ميکند ميوه هاي ما را فرمود سببش آنست که چون درخت را ميکاريد اول خاک ميريزيد بعد از آن آب ميدهيد اول آب بريشه درخت بريزيد چون چنين کردند کرم از ميوه هاي ايشان برطرف شد سياحه عيسويه و نيز در همان روايتست که پس از آنجا گذشت وارد شهري ديگر شد ديد که روهاي اهل آنشهر زرد است و چشمهاي ايشان کبود است چون از اينحال بانحضرت شکايت کردند فرمود که سبب اين علتهاي شما آنست که گوشت را ناشسته ميپزيد و ميخوريد هيچ جانوري روحش از بدنش مفارقت نميکند مگر آنکه جنابتي در آن بهم رسد تا نشويد آن را جنابت از آن برطرف نميشود پس بعد از آن گوشت را شستند مرضهاي ايشان بصحت مبدل شد سياحه عيسويه و نيز در آنروايتست که از آنجا گذشت وارد شهري ديگر شد که دندانهاي ايشان ريخته شده و روهاي ايشان باد کرده بود چون شکايت اينحال را بان حضرت

کردند فرمود که چون ميخوابيد دهانهاي خود را بر هم ميگذاريد پس باد در سينه شما ميجوشد تا بدهان شما ميرسد و چون راه بيرون رفتن ندارد بيخ دندانها را فاسد ميکند و روهاي شما را متغير ميکند چون عادت کردند بانکه در وقت خوابيدن دهانها را بگشايند حال ايشان به صلاح آمد و بهبودي از براي ايشان حاصل شد سياحه عيسويه در حيات القلوب آورده که در بعضي از کتب مذکور استکه روزي عيسي با جمعي از حواريان همراه بود و بجهت هدايت خلق در زمين ميگرديد و سياحت مينمود که هر که راقابل هدايت يابد از ورطه ضلالت نجات بخشد و جواهر قابليات و استعدادات که در طينات افراد بشرکا من است بفراست نبوت ادراک نموده به تيشه مواعظ هدايت پيشه استخراج نمايد پس در اثناي سياحت بشهري رسيدند و نزديک آنشهر گنجي ظاهر شد و پاهاي خواهشهاي حواريان در طمع گنج رايگان فرو رفته عرض کردند که ما را رخصت فرما که اين گنج را حيازه کنيم که در اين بيابان ضايع نشود عيسي فرمود که اين گنج را بجز مشقت و رنج ثمره نيست و من گنج بيرنجي در اين شهر گمان دارم و ميروم که شايد او را بيرون آورم شما در اينجا باشيد تا من بسوي شما برگردم گفتند يا روح الله اين بد شهري است و هر غريبيکه وارد اين شهر ميشود او را ميکشند عيسي فرمود کسي را ميکشند که در دنياي ايشان طمع نمايد و مرا با دنياي ايشان کاري نيست چون حضرت عيسي داخل آن شهر شد در کوچهان آن شهر ميگرديد و بنظر فراست بر ديوار خانها مينگريست ناگاه نظر انورش بر خانه خرابي افتاد که از همه خانها پست تر و بي رونق تر بود گفت گنج در ويرانه ميباشد و اگر کسي قابل هدايت در اين شهر هست ميبايد که در اينخانه باشد پس در زد پير زالي بيرون آمد پرسيد کيستي فرمود من مرد غريبم باينشهر وارد شده ام و آخر روز شده است ميخواهم در اينشب مراپناه دهيد که امشب در کاشانه شما بسر برم آن زن گفت پادشاه حکم فرموده است که غريب را در خانه خود راه ندهيم اما بحسب سيمائي که من در تو مشاهده ميکنم تو مهماني نيستي که دست رد بر جبيت تو توان گذاشت پس در هنگاميکه سلطان خورشيد انوردر کاشانه مغرب سر بر بستر نهاد و آن مهر سپهر نبوت خورشيد وار بر ويرانه آن عجوزه تابيد و کلبه حقير آن سعادت قرين رشک فرماي گلستان جنان گرديد و خانه تار آن محنت آثار مانند سينه عارفان از در و ديوارش اشعه انوار دميد و آن خانه از مرد خارکشي بود که دار فاني را وداع کرده بود آن پير زال زوجه او بود و فرزند يتيمي از او مانده بود و آن فرزند بشغل پدر مشغول بود و بقليليکه تحصيل مينمود معاش ميکردند پس در اينوقت پسر از صحرا مراجعت نمود مادرش باو گفت که مهمان غريبي امشب وارد خانه ما شده است آنچه آورده بنزد او ببر و در قيام خدمت او تقصير منما چون پسر نان خشکيکه تحصيل نموده بود بخدمت برد آن حضرت تناول نمود و با او آغاز مکالمه نمود که از جواهر کلمات ابدار

صفحه : ٩٢

برگوا من اسرار اندد يتيم مطلع گرديد پس بفراست نبوت او را در غايت فتوت و حيا واستعداد و قابليت يافت اما استنباط اندوهي عظيم و شغلي گران در خاطر او نمود چندانکه از او استفسار درد نهاني بيشتر کرد او در اخفاي حال کثير الاختلال خود مبالغه زياده نمود پس برخواست بنزد مادر خود رفت و گفت اين مهمان در استکشاف احوال من بسيار مبالغه مينمايد و متعهد ميشود که بعد از وضوح حال حسب المقدور دراصلاح آن اختلال سعي نمايد چه ميفرمائي آيا راز خود را باو بگويم مادرش گفت آنچه من از جبين انوارر او استنباط کرده ام او قابل سپردن هر راز نهان و قادر بر حل عقدهاي اهل جهان هست راز خود را از او پنهان مدار و در حل هر اشکال دست از دامن او برمدار پس پسر بنزد حضرت عيسي آمد و عرض کرد که پدر من مرد خارکشي بود چون سراي فاني را وداع نمود من طفل از آن ماندم مادر من مرا بشغل پدر خود مامور گردانيد و پادشاه ما دختري دارد در نهايت حسن و جمال و عقل و کمال و تعلق بسيار باو دارد و ملوک اطراف همه آن دختر را از او طلبيده اند قبول نکرده است که بايشان تزويج نمايد و آن دختر را قصر رفيعي هست که پيوسته در آنجا ميباشد روزي من از پاي قصر او گذشتم نظر من بر او افتاد از عشق او بيتاب شده ام و تا حال اين درد پنهان را بغير مادر خود بديگري اظهار نکرده ام آن اندوهيکه از خاطر من استنباط فرمودي همين اندوه است و اين را بکسي اظهار نميتوانم کرد حضرت عيسي فرمود که ميخواهي آن دختر را براي تو بگيرم گفت که اين امري است محال از مثل تو بزرگي عجيب ميدانم که با اينحال که در من مشاهده مينمائي با من استهزاء و سخريه مينمائي حضرت عيسي فرمود که من هرگز استهزاء باحدي نکرده ام و سخريه کار جاهلان است اگر قادر بر امري نباشم اظهار آن بتو نميکنم اگر ميخواهي چنان ميکنم که فرداشب دختر در آغوش تو باشد پس پسر نزد مادر خود رفت و سخنان آن حضرت را نقل کرد مادرش گفت آنچه ميگويد بعمل مياورد دست از دامن او برمدار پس حضرت عيسي متوجه عبادت خود گرديد پسر در آروزي معشوقه خود تا صبح در فراش خود غلطيد چون صبح طالع شد حضرت عيسي او را طلبيد و گفت برويد بدرخانه پادشاه چون امراء و وزرا او آيند که داخل مجلس او شوند بايشان عرض کن که من بپادشاه حاجتي دارم چون از حاجت تو سئوال کنند بگو آمده ام که دختر پادشاه را براي خود خواستگاري نمايم آنچه واقع شود بزودي براي من خبر بياور چون پسر بدرخانه پادشاه رفت آنچه حضرت فرموده بود بعمل آورد امراء از سخن او بسيار متعجب شدند چون بمجلس پادشاه رفتند بر سبيل سخريه اين سخن را مذکور ساختند پادشاه از استماع اين سخن بسيار خنديد و پسر را بمجلس خود طلبيد چون نظرش بر او افتاد با آن جامه هاي کهنه انوار بزرگي و نجابت ذاتي در جبين او مشاهده نمود چندانکه با او سخن گفت حرفيکه دلالت بر

جنون و خفه عقل او ند از او نشنيد پس متعجب شد و بر سبيل امتحان گفت تو اگر قادر بر کابين دختر من هستي بتو ميدهم و کابين دختر من آنست که يکخوان از ياقوت ابذار بياوريکه هر دانه اش کمتر از صد مثقال نباشد گفت مرا مهلت دهيد تا براي شما خبر بياورم پس برگشت بنزد حضرت عيسي و آنچه گذشته بود عرض کرد عيسي فرمود که چه بسيار سهل است آنچه او را طلبيده است پس آن حضرت خواني را طلبيد پسر را بخرابه برد دعا کرد که هر کلوخ و سنگيکه در آن خرابه بود همه ياقوت ابدار شد فرمود که خوان را پر کن ازبراي او ببر چون پسر خوان را بمجلس پادشاه آورد جامه از روي خوان برداشت از شعاع آن جواهر ديده هاي حاضران خيره شد از احوال پسر همگي متحير شدند پس پادشاه بجهت مزيد امتحان گفت که يکخوان کم است ده خوان ميخواهم که هر خواني از نوعي از جواهرباشد چون پسر بنزد عيسي برگشت حضرت چند خوان ديگر طلبيد از انواع جواهر که ديده کسي مثل آن نديده بود آنها را پرکرد با آن پسر فرستاد چون خوانها را بمجلس پادشاه برد حيرت ايشان زياده شد پس پادشاه پسر را بخلوت طلبيد و گفت اينها نميبايد از تو باشد تو را جرات اقدام بر چنين امري و قدرت ابداي اين غرائب نيست بگو که اينها از جانب کيست چون پسر تمامي احوال را بپادشاه نقل کرد پادشاه گفت نيست آنکه ميگوئي مگر عيسي بن مريم برو او را بطلب تا دختر مرا بتو تزويج نمايد پس حضرت عيسي رفت دختر پادشاه را بعقد او درآورد پادشاه جامهاي فاخر براي پسر حاضر کرد و او را بحمام فرستاد و بانواع زيورها او را محلي گردانيد در آنشب پسر را بقصر خود برد و دختر خود را تسليم او نمود چون روز ديگر صبح شد پسر را طلبيد از او سئوالها نمود او را در نهايت مرتبه فطانت و زيرکي يافت چون پادشاه را بغيرآن دختر فرزندي نبود آن پسر را وليعهد خود گردانيد جميع امراء و اعيان ملک خود را طلبيد تا با او بيعت کردند او را بر تخت پادشاهي خود نشانيد چون شب ديگر شد پادشاه را عارضه عارض شد بدار بقاء رحلت نمود پسر بر تخت سلطنت متمکن شد جميع خزائن و دفائن و ذخائر پادشاه را تصرف نمود و کافه امراء و وزراء و سپاهيان و اعالي و اشرافف و اعيان او را اطاعت کردند در اين چند روز حضرت عيسي در خانه آن پير زال بسر ميبرد چون روز چهارم شد آن مربع نشين فلک چهارم مانند سلطان انجم اراده غروب از آن بلده نمود بپاي تخت پسر خارکش آمد که او را وداع نمايد چون بنزديک او رسيد خارکش از تخت عزت فرود آمده مانند خار در دامن آن گلدسته گلستان نبوت چسبيد و گفت اي حکيم دانا و اي هادي رهنما چندان حق بر اين ضعيف بينوا داري که اگر تمام عصر دنيا زنده بمانم و تو را خدمت کنم از عهده عشري از اعشار آن بيرون نميتوانم آمد وليکن شبهه در دل من عارض شده استکه ديشب تا صباح را در اين خيال بسر بردم و اين اسباب عيش که براي من مهيا گردانيده از هيچ يک منتفع نشدم و اگر حل اين عقده را از دل من نکني از هيچ يک از اينها منتفع نخواهم شد حضرت عيسي فرمود که

آن خيال که بجهت آن در جمعيه خاطر تو اختلال راه يافته چيست پسر گفت عقده خاطر من آنست که هرگاه تو قادر هستي که در سه روز مرا از حضيض خارکش باوج جهان بخشي برساني و از خاک مذلت برگرفته بر تخت رفعت بنشاني چرا خود بانجامهاي کهنه قناعت کرده نه خادمي داري و نه مرکبي و نه ياري و نه محبوبي عيسي فرمود که هرگاه زياده از مطلوب تو براي تو حاصل گرديد ديگر تو را با من چه کار است پسر گفت اي بزرگوار نيکو کردار اگر توجه نکني و اين عقده را از دل من نگشائي هيچ احسان نسبت بمن نکرده از هيچيک از اينها که بمن داده منتفع نخواهم شد حضرت عيسي فرمود اي فرزند اين لذت فانيه دنيا در نظر کسي اعتبار دارد که از لذت باقيه عقبي خبري ندارد و پادشاهي

صفحه : ٩٣

ظاهري را کسي اختيار ميکند که لذت پادشاهي معنوي را نيافته باشد همان شخص که چندروز قبل از اين بر اين تخت نشسته بود و باين اعتبارات فانيه مغرور شده بود اکنون در زير خاکست و در خاطر هيچکس خطور نميکند و از براي عبرت بس است و دولتيکه بمذلت منتهي شود و لذتي که بمشقت مبدل گردد بچه کار آيد و دوستان حق را لذتها است از قرب وصال جناب مقدس يزداني و حصول معارف رباني و فيضان حقايق سبحاني هشت که اين لذتها را در جنب آنها قدري نيست چون جناب عيسوي امثال اين سخنان را بگوش آن در يتيم کشيد او بار ديگر بر دامن آن حضرت چسبيد و گفت فهميدم آنچه فرمودي و يافتم آنچه بيان کردي و آن عقده را از دل من برداشتي اما عقده از آن بزرگتر و محکم تر در دل من گذاشتي عيسي گفت که آن کدام است گفت آن گره تازه آنست که از تو گمان ندارم که در آشنائي با کسي خيانت کني و آنچه حق نصيحت و نيکو خواهي او باشدبعمل نياوري هرگاه تو خود سايه مرحمت بر سر ما افکندي و بيخبر بخانه ما درآمدي سزاوار نبود امري را که اصيل و باقي است از براي من ضنت نمائي و در مقام نفع رسانيدن بمن امر فاني ناچيز را عطا کني و از آن پادشاهي ابدي و لذت حقيقي مرا محروم گرداني عيسي فرمود ميخواستم که تو را امتحان کنم و ببينم که قابل آن مراتب عاليه هستي و بعد از ادراک اين لذات فانيه براي لذات باقيه ترک اينها خواهي کرد اکنون اگر ترک کني ثواب تو عظيم تر خواهد بود و حجتي خواهي بود بر آنها که اين زخارف باطله دنيا را مانع تحصيل سعادات کامله آخرت ميدانند پس آن سعادتمند دست زد و جامهاي زيبا را و زيورهاي گران بهار انداخت و دست از پادشاهي صوري برداشت وقدم يقين در راه سلطنت معنوي و تحصيل آن گذاشت پس حضرت عيسي او را بنزد حواريان آورد و فرمود آن گنج که من گمان داشتم اين در يتيم بود که در سه روز او را از خارکشي بپادشاهي رسانيدم و بر همه پشت پا زد و قدم در راه متابعت من نهاد شما بعد از سالها از پيروي من باين گنج پر رنج فريفته

شديد و دست از دامن من برداشتيد و گفته اند آن فرزند عجوز که حضرت عيسي بعد از مردن او را زنده کرد همين جوان بود و از اکابر دين شد و جماعت بسياري ببرکت او براه حق هدايت يافتند سياحه عيسويه در حبيب السير آورده که نقل است چون مدت دو سال عيسي بهدايت بني اسرائيل پرداخت و غير از حواريون کسي متابعت آن جناب را پيشنهاد همت خود نساخت باتفاق مريم قدم در طريق مسافرت نهادند و اکثر اوقات فرخنده ساعات را بسياحت گذرانيدند و در روضه الصفا مسطور است که در اثناي راه بعضي از کفار يهودي مرافقت روح الله را اختيار کرد عيسي او را گفت اگر در اينطريق همراه ما خواهي آمد بايد که توشه که ما را و تو را بود مشترک باشد يهودي بقبول اين سخن زبان گشاد و حال آنکه دو رغيف داشت و مسيحا يک رغيف و چون يهودي را اين معلوم گرديد يگنانرا بکاربرد و صباح عيسي يهودي را گفت طعام خود را بنظر او ريک رغيف را ظاهر کرد عيسي فرمود که تو دو تا نان داشتي آن دگر را چه شد گفت همين بيش نداشتم مسيح خاموش گشته باتفاق طي مسافت نمودند تا بموضعي رسيدند که شخصي گوسفندي چند داشت و ميچرانيد عيسي گفت يا صاحب الغنم يک گوسفند ما را ضيافت کن اين سخن در دل راعي اثر کرد گفت رفيق خود را بگو تا گوسفندي را نبايد شکست چون از آن طعام سير خوردند عيسي استخوانهاي گوسفند را در پوستش جمع کرده عصا بر آن زد فرمود قم باذن الله في الفور گوسفند زنده شد برخواست مسيحا راعي را گفت بگير گوسفند خود را راعي تعجب نمود که اين چه تواند بود عيسي از يهود پرسيد که تو دو گروه همراه داشتي يکي را چه شد يهودي سوگند خورد که يکرغيف بيش نداشتم عيسي زبان در کام کشيد از آن منزل روان شدند در اثناي راه بشخصي رسيدند که به چرانيدن گاوي چند اشتغال داشت عيسي از آن شخص گوساله ستانده آن را بريان ساخت و آن بريان را خوردند و عيسي باز آن گوساله را زنده گرداند و از يهود رغيف مفقود را پرسيد همان جواب شنيد بعد از آن بشهري رسيده هر کدام بگوشه رفتند بحسب اتفاق در آن ايام والي آن بلده را مرض صعب العلاجي روي نمود که اطباء از معالجه آن عاجز گشتند و بسياست رسيدند يهود از اين واقف شده عصائي بسان عيسي بدست آورد و بدر قصر ملک رفت و خدام درگاه سلطنت را گفت که من اين بيمار را شفا ميبخشم و اگر مرده باشد زنده ميگردانم ايشان او را بسر بالين پادشاه برده يهود بتقليد عيسي برپاي پادشاه عصائي چند زد که قم باذن الله و اتفاقا ملک در حال جان بداد يهود را گرفتند که سرنگون راز دار بياويزند عيسي بر کيفيت واقعه اطلاع يافت بدانموضع رسيد ديد که آن قوم قصه قتل يهود را دارند ارکان دولت ملک را گفت که اگر غرض شما حيات پادشاه که اگر غرض شما حيات پادشاه است يار مرا بگذاريد ايشان جواب دادند که اگر باهتمام تو فرمان فرماي ما حيات مجدد يابد او را رها کنيم مسيحا اين معني از حضرت ذوالجلال و الاکرام مسئاله نموده ملک زنده

شد ملازمانش دست از يهود باز داشتند و او بملازمت عيسي شتافت و گفت حقي بر ذمه من ثابت کردي که مدت العمر از خدمت تو مفارقت ننمايم روح الله فرمود که تو را سوگند ميدهم بدانخدائيکه گوسفند و گوساله را کشتيم و بريان کرده خورديم و بعد از آن زنده گردانيد و بدانکسي که ملک را حيات بخشيد و تو را از دار فرو گرفت که در اول حال که مرافقت نمودي چند گروه همراه داشتي يهود سوگند خورد که زياده از يکنان نداشتم عيسي خاموش گشته در راه افتادند و بحسب اتفاق بجائي رسيدند که در زير زمين گنجي مينمود و تا افغايت کسي بر آن اطلاع نيافته بود بعرض جناب نبوي رسانيد که مناسب آنست که اين اموال راتصرف نمائيم عيسي فرمود که مقدر چنان استکه جمعي بر سر اين گنج هلاک شوند يهود چون مجال مخالفت نداشت در ملازمت آن جناب روان شد و بعد از غيبت ايشان چهار شخص بر سر آن گنج رسيده دو کس از ايشان جهت آوردن طعام و شراب و تهيه اسباب نقل گنج بشهر رفتند و آن دو تن که توقف نموده بودند با هم مخمر کردند که هرگاه ياران رفته باز آيند ايشان را بقتل رسانيم و اموال را مناصفه قسمت نمائيم و آن دو شخص نيز بهمين خيال زهر قاتل در طعاميکه آوردند تعبيه کردند و بر سر گنج پيش ياران خود آوردند آنگاه ايشان هر دو که بر سر گنج بودند تيغها کشيده آن هر دو را که طعام آورده بودند بزخم تيغ هلاک کردند و آنجا طعام را پيش آوردند و از آن طعام سير خوردند و مردند و کيفيت بر ضمير منير عيسوي پرتو انداخته با يهودي بر سر گنج رفته مال را

صفحه : ٩٤

سه قسمت نمودند و حضرت نبوي يک بخش را منسوب بخود گردانيد و يک بخش بيهودي و يک بخش حصه آنکسيکه آن رغيف مفقود را خورده يهودي گفت يا روح الله اگر تو را بصاحب رغيف مفقود نشان دهم حصه باو خواهي داد گفت بلي يهودي گفت يا روح الله آن رغيف را من خوردم مال را بمن ارزاني دار روح الله گفت تمامي اموال را برگير که نصيب تو از دنيا همين است و آن بي سعادت آن گنج را تصرف نمود و ميرفت چون اندکي قطع مسافت نمود زمين او را با آنچه داشت شکافته بامر ايزد تعالي بخود فرو برد سياحه عيسويه در تاريخ اخبار الدول استکه وقتي حضرت عيسي در سياحات خود بديري رسيد که در ميان آن جماعتي از کوران و نابينايان بودند پس آن حضرت سئوال نمود که ايشان چه کسانند گفتند اينها قومي هستند که آنها را از براي قضاوت و حکم نمودن در ميان مردم طلب نمودند پس ايشان چشمهاي خود را بانگشتان خود نابينا بساختند پس آن حضرت از ايشان پرسيد که شما را چه بر اينعمل واداشت نمود که چشمان خود را کور نموديد عرض کردند از عاقبت قضا و حکم بين الناس انديشيديم و کرديم بخود آنچه را که ميبيني حضرت عيسوي فرمود شمائيد علماء و حکماء اخيار پس فرمود که صورتهاي

خود رابدستهاي خود مسح کنيد و بگوئيد بسم الله چون چنين کردند همگي باذن الله صاحب بصرو بينا گرديدندد سياحه عيسويه در بحار استکه روزي عيسي در سياحات خود گذشت بجماعتي که از روي شادي و طرب فريادها ميکردند پرسيد که چيست اين جماعت را گفتنددختر فلان با پسر فلان امشب زفاف ميکنند فرمود که امروز شادي ميکنند و فردا گريه و نوحه خواهند کرد شخصي پرسيد که چرا يا رسول الله فرمود براي آنکه اين دختر امشب خواهد مرد پس آنها که بانحضرت ايمان آورده بودند گفتند راست است فرموده خداو رسول منافقان بدرخانه آن زن رفته و حال او را معلوم کردند اهل خانه گفتند که زنده است پس آمدند بخدمت حضرت گفتند يا روح الله آن زن را که ديروز خبردادي که خواهد مرد نمرده است عيسي فرمود که خدا آنچه ميخواهد ميکند بيائيد تا برويم بخانه او پس بدرخانه او رسيدند در زدند شوهر آن دختر بيرون آمد پس عيسي فرمود رخصب بطلب که ميخواهيم بيائيم و از زن سئوالي بکنيم پس آنجوان رفت و زن خود را گفت که حضرت عيسي با جماعتي آمده اند و ميخواهند که با تو سخن بگويند پس آن دخترجامه بسر خود کشيد و عيسي داخل شد و از او پرسيد که ديشب چکاري کردي گفت نکردم کاري مگر کاريکه پيشتر ميکردم در هر شب جمعه سائلي ميامد بنزد ما و آنقدر چيز باو ميدادم که قوت او بود تا هفته ديگر چون در اينشب آمد من مشغول بودم و اهل من نيز مشغول زفاف من بودند چندانکه صدا زد کسي جواب او نگفت پس من بنحوي برخواستم که کسي مرا نشناخت رفتم و دادم باو هر آنچه شب جمعه باو ميدادم پس حضرت عيسي فرمود که از روي فرش خود دور شو و فرش او را برچيد ناگاه در زير فراش او افعي ظاهر شد مانند ساق درخت خرما و دم خو را به دهان خود گرفته بود حضرت فرمود که بان تصدقيکه ديشب کردي خدا اين بلا را از تو دفع کرد و اجل تو را بتاخير انداخت معجزه قويه و سياحه عيسويه بدانکه يکي از سياحات حضرت عيسي عبور آن بزرگوار بوده بر کوه نهاوند با يکنفر از اصحاب خود که اسم او رغيب بوده و خواهش کردن رغيب از آن بزرگوار ماندن در آن کوه و از انظار غائب شدن و زنده ماندنش را تا وقت ظهور حضرت مهدي عجل الله فرجه الشريف و نزول خود آن بزرگوار از آسمان بشرحيکه در صبيحه هشتم از عبقريه سيم از اين بساط سمت تحرير يافت فتنبه ذيله مستقصويه في غيبه عيسويه بدانکه چنانکه حضرت عيسي را پيش از دار کشيدن يهود غيبتهائي بوده بشرحيکه گذشت هم چنين بعد از دار کشيدن آن جناب نيز غيبت از برايش حاصل شده چنانچه در جلد عيسي از ناسخ التواريخ شرح دار کشيدن و مقبور نمودن آن سرور را ازانجيل متي نقل نموده تا اينجا که گفته است القصيه يوسف ناميکه از شاگردان عيسي محسوب ميشد نزد پيلاطس که شهنگي شهر را از جانب هر دوش ملک داشت و او عيسي را بدار کشيده بود رفته و جسد آن حضرت را از وي طلب نموده پيلاطس جسد عيسي را بيوسف بخشيد و او آن پيکر مبارک را در

پاره کتان پاکي پيچيده در قبريکه از سنگ کرده بود بگذاشت و سنگي بزرگ بر سر آن قبر نصب کرد و مريم مجدليه و مريم مادر يعقوب بر سر آن قبر آمده رجل اقامت انداختند و چون دو روز بگذشت خدام بيت الله نزد پيلاطس آمده گفتند ياد داريم که آن گمراه ميگفت که بعد از سه روز از قبر بيرون خواهم آمد فرمان بده تا پاسبانان آن قبر را حراست کنند مبادا که شاگردانش در شب آمده او را بدزدند و صبحگاه بر صد کلام عيسي حجتي آرند و مردم را گمراه سازندپيلاطس گفت شما خود ديده بان برگماريد و آنجماعت جمعي را از پي اين مهم باز داشتند اما بعد از روز سبت در بام داد يک شنبه مريم مجدليه و مريم مادر يعقوب ديدند زلزله عظيمي واقع شد و فرشته خدا از آسمان نازل شده آن سنگ را از سر قبر برداشت و نگاهبانان از هيبت مدهوش گشتند پس آن فرشته با زنان گفت شما بيم نکنيد زيرا که شما در جستجوي عيسي مصلوب ميباشيد و برويد و شاگردانش را اعلام کنيد که عيسي عليه السلام پيش از شما وارد جليل خواهد شد و شما او را در جليل خواهيد يافت و ايشان از جاي جنبيده و قدري طي مسافت کردند ناگاه با عيسي باز خوردند و بر وي سلام کردند و پيش شدند و پايهايش را ببوسيدند آن حضرت با ايشان فرمود شما هراسناک مباشيد و بشتاب رفته شاگردان مرا آگهي دهيد که باراضي جليل روند که مرا در آنجا خواهند يافت و در اينوقت چون ديده بانان با خود آمدند ببيت المقدس مراجعت کرده خدام بيت الله را از آنحال آگهي دادند و آن جماعت با يکديگر شوري افکنده عاقبه الامر مبلغي از زر و سيم بديده بانان دادند و ايشان را آموختند تا با مردم بگويند که ما در خواب بوديم و حواريون آمده جسد عيسي را از ما دزديدند اما از آنسوي مريم مجدليه و مريم مادر يعقوب پيام عيسي را بحواريون آوردند و آن جماعت شاد خاطر شده مانند برق و باد بجليل آمدند و بدان کوه که عيسي اشارت کرده بود برفتند و بيک ناگاه جمال مبارک آن حضرت را بديدند و از کمال حيرت بعضي در شک بودند که آيا اين کس عيسي ناصري باشد بالجمله همگي پيش شده پيشاني برخاک نهادند و جنابش را سجده نمودند عيسي عليه السلام نيز قدمي چند پيش گذاشته با ايشان آغازسخن کرد و فرمود آگاه باشيد که در آسمان و زمين تمامي قدرت مرا عطا شده هم اکنون بايست شما مردم را بدين من دعوت کنيد و مردم را غسل تعميد دهيد که من تا انقضاي جهان با شما خواهم بود و آن کسان که متابعت

صفحه : ٩٥

شما کنند و آئين مرا گيرند بر کافران غلبه خواهند کرد و خداي ايشان را نصرت خواهد داد و جاعل الذين لتبعوک فوق الذين کفروا الي يوم القيمه و هم شما را آگهي بخشم که از پس آنکه من بر آسمان شوم آنانکه با من ايمان آورده باشند هفتاد و دو فرقه خواهند شد و از اين جمله يکطائف بر طريق حق باشند منهم امه مقتصده و کثير منهم ساما کانوا يعملون و ديگران گمراه

خواهند گشت و آن طائفه که راه حق دارند آنانند که ايمان با محمد عربي صلي الله عليه و آله آوردند و من نيز آنگاه که قائم ال محمد ظهور کند از آسمان فرود خواهم شد و با او ايمان خواهم داشت و جميع يهود و نصاري متابعت من خواهند کرد و دين يکي خواهد گشت و آن من اهل الکتاب الا ليومنن به قبل موته خداي ميفرمايد که نيستند از اهل کتاب که عبارت از يهود و نصاري باشد جز اينکه ايمان با عيسي آورند قبل از وفات آن حضرت چه ما را خبر کرده اند که عيسي عليه السلام در آخر الزمان چهل سال در زمين زيستن خواهد فرمود و فرزندان خواهد يافت و آنگاه وفات خواهد نمود و نيز در همانکتاب در باب ظهور حواريون ميگويد بعد از رفع عيسي حواريون تا چهل روز خدمت آن حضرت ميرسيدند و وصيت او را اصغاء ميفرمودند و عيسي روز چهلم با ايشان فرمود که از بيت المقدس دور نشويد و آن خبرها که من بشما آورده ام همانا بدان آگهي خواهيد يافت و خواهيد ديدو از پيش روي ايشان بسوي آسمان همي صعود فرمود و ناگاه ابري با ديد آمده آن حضرت را فرو گرفت و پنهان ساخت و در آنهنگام دو مرد سفيد پوش نزد حواريون حاضر شدند وگفتند اي مردان جليلي چه باسمان نگرانيد همين عيسي که از پيش روي شما باسمان شد هم در آخر زمان باز خواهد آمد آنگاه حواريون ناچار از کوه زيتون بزير شده يکروزه را پيمودند و ببيت المقدس در آمدند و بخانه در رفته در وثاقي جاي گرفتند تا آخر حال حواريون که در آنجا مفصلا ذکر شده است و در حبيب السير و تاريخ اخبار الدول از بسياري از کتب معتبره نقل نموده اند که بعد از انقضاي شش روز از دار کشيدن عيسي در شب هفتم آفريننده افلاک و انجم عيسي را بزمين فرو فرستاد تا با يحيي بن زکرريا و مريم و بعضي از حواريون ملاقات فرمود تا هر يک از حواريون جهت دعوت جهانيان بطرفي از اطراف ولايات روند و فرقه انام را بقبول احکام انجيل ترغيب نمايند و باز عيسي باسمان مراجعت فرمود.

صبيحه ٢٥

از حجج الهيه که از براي ايشان غيبت حاصل شده جناب خاتم النبيين و سيدالمرسلين حضرت محمد بن عبدالله صلي الله عليه و آله است و از براي آن بزرگوار غيبتهاي کثيره و اختفائات وفيره است و ما از جمله بذکر چهار غيبت از آنها اينعجاله را زينت مينمائيم غيبه اول آن سرور همان اختفاء دعوت او اختفاء امر رسالت خود بوده از عموم مردم و مدت اين غيبت تا سه سال انجاميده چنانچه در معارج النبوه و حبيب السير و غير آنها از کتب سير و تواريخ استکه حضرت رسالت در اوائل بعثت مدت سه سال مردم را نهاني بوحدانيت جناب جلال سبحاني دعوت ميفرمود چون آيه با هدايه فاصدع بما تومر و اعرض عن المشرکين و انذر عشيرتک الاقربين نازل شد سيدالمرسلين دعوت و انذار خويشان نزديک را پيشنهاد همت عالي نهمت گردانيد از حضرت

اميرالمومنين علي عليه السلام منقولست که چون آيه مذکوره نزول نمود حضرت رسول مرا بترتيب طعامي امر فرمود من بعد از تهيه اسباب ضيافت چهل کس از اقرباي آن حضرت را طلبيدم و ابوطالب و حمزه و عباس و ابولهب از آنجمله بودند چون طعام حاضر کردم سيد الانام مقداري گوشت بدست مبارک خود گرفته بعضي از آن را تناول نمود و تتمه را در حوالي طبق نهاده فرمود خدا و باسم الله پس همه از آن طعام خوردند و سير شدند و بدان خداي که جان علي در قبضه قدرت او است که يکنفر از ايشان آنمقدار طعام که ميسر شده بود تناول کردي و هم چنين از قدحي شير که بهم رسانيده بودم مجموع سير گشتند و بعد از اکل و شرب پيش از آنکه حضرت رسالت تکلم نمايد ابولهب روي بقوم آورده گفت بر خوردار مباد آنکس که صاحب شما است يعني محمد که ساحر است و با پيغمبر گفت که قريش را طاقت مقاومت با جميع قبائل عرب نيست مناسب آنست که بني هاشم تو را حبس کنند تا هرگز چهره عيش و نشاط نه بيني و اينصورت بر ما آسان تر است از آنکه با مجموع اقوام عرب مقابله و مقاتله نمائيم و هيچکس با عشريت خود اين بدي نه انديشيده استکه تو ميانديشي گفتگوي ابي لهب بر ضمير منير سيد عرب گران آمده هيچ نگفت و قوم متفرق شدند حضرت امير عليه السلام ميفرمايد که نوبتي ديگر سيد البشر فرمود که ايعلي اين يعني ابولهب در تکلم سبقت گرفت و سخنش اين ببود که شنيدي بار ديگر فرمود طعامي آماده ساز من بموجب فرموده عمل نموده چون اقرباي حضرت حاضر شدند و از اکل و شرب فارغ گشتند پيغمبر بعد از اداي ثناي آفريدگار فرمود که بخدا سوگند که اگر با همه خلق دروغگويم با شما نخواهم گفت بدانخداي که جز آن معبودي نيست که من رسول خداوندم بسوي کافه خلايق و الله که شما ميميريد هم چنانکه در خواب ميشويد و برانگيخته خواهيد شد همچنانکه بيدار ميگرديد و هر آينه بدانچه عمل نمائيد محاسب شويد و جزاي نيکي احسان و سزاي بدي نيران خواهد بود امير المومنين علي عليه السلام فرمايد که چون سخن رسول خدا بداينجا رسيد من گفتم يا رسول الله من که از همه ايشان بسال خوردترم تو را تصديق نمودم و بتو گرويدم و در خدمت تو بجان بکوشم و خاک قدم تو را بکحل الجواهر نفروشم سيد عالم مرا نوازش فرمود و گفت اين برادر من است و وصي من سخن او را بشنويد و از فرموده او تجاوز جايز مداريد قوم اين سخن بشنيدند برخواستند و خنده زمان بابوطالب گفتند که ديدي که محمد پسر تو را بر تو مهتري داد و تو را مطيع او امر و مامور بامر او گردانيد غيبه دويم آن حضرت تحسن آن بزرگوار بود از خوف کفار در شعب ابوطالب در مدت سه سال و مخفي بودن آن بدر تمام بود در آنمدت بمثابه هلال و مختصر اين داستان مفصل بنابر نقل از تاريخ حبيب الله بدينوجه استکه باتفاق اکثر اهل سير در سال ششم از بعثت خير البشر حمزه که عم آن حضرت بود در سلک اهل اسلام انتظام يافت و در همين سال هم عمر بن الخطاب قبول

دعوت آن رسالت ماب را نمود و چون کفار قريش ديدند که روز بروز اعلام اسلام روي در ارتفاع دارد و رايات کفر و ظلام ميل بانهدام دارد مضطرب گشته ابوجهل بن هشام و شيبه و عتبه و نضربن الحارث

صفحه : ٩٦

و عاص بن وايل و عقبه بن ابي معيط با جمعي از غلظاي مشرکين بقصد قتل سيدالمرسلين کمر بسته نزد ابوطالب رفتند و زبان بگفتن اين سخنان گشودند که چون محمد ملت محدث در ميان آورده و پيوسته بطعن و سب اله ما اوقات مصروف ميدارد وظيفه آنکه او را بما تسليم نمائي تا بقتل رسانيم والا بيقين داني که با تو در مقام حرب و قتال خواهيم بود پس از رفتن ايشان ابوطالب آن حضرت را طلبيده آنچه از قوم شنيده بود بعرض آن حضرت رسانيد و گفت مناسب چنان مينمايد که زبان از تقرير عيوب اينگروه شرير کشيده داري تا مهم باستعمال سيف و سنان نه انجامد حضرت رسول از شنيدن اين سخنان چنين گمان برد که ابوطالب را فتوري در امر حمايت و رعايت آن حضرت پيدا شده فرمود که ايعم آنچه من ميگويم و ميکنم به فرمان خداوند است و سرزنش مشرکان بدکيش و تخويف و تهديد بيگانه و خويش مرا از اين امر مانع نيايد اگر توبه به تريب و تمشيت مهم من قيام نمائي تو را بهتر خواهد بود والا نصرت آسماني و عنايت سبحاني کار مرا کفايت خواهد نمود آنگاه آن حضرت برخواست تا از مجلس بيرون رود ابوطالب رااز استماع کلام خيرالانام رقتي دست داد و گفت اي برادرزاده من بکاريکه مامور گشته قيام نماي و بسرانجام مهميکه تو را فرموده اند رجوع فرماي که تا من زنده باشم کسي از اعداء بتو نگاهي نتواند کرد پس ابوطالب بني هاشم و بني عبدالمطلب راحاضر ساخته در باب محافظت حضرت رسالت از شر اصحاب ضلالت از ايشان استمداد نمود غير ابولهب تمامي اهالي آن دو قبيله اينمعني را قبول فرموده مومنان آنقوم بجهت احراز مثوبت و کافران بنابر تعصب و حميت کمر موافقت برميان بستند و ابوطالب در محرم سال هفتم از بعثت باتفاق آنجماعت حضرت رسالت را بشعبي که منسوب باو بود در آورد و چون کفار قريش جد ابوطالب را در حفظ و حمايت رسول مشاهده کردند شيشه مروت و رعايت صله رحم را بسنگ شقاوت بشکستند و با يکديگر عهد و پيمان بستند که با بني هاشم و بني عبدالمطلب طريقه مناکحه و متابعت و مخالطت مرعي ندارند و تا توانند نگذارند که بايشان منفعتي عايد شود بلکه جهت ايصال مضرت در طريق سلوک نمايند و در اينباب عهدنامه نوشتند و از در خانه کعبه آويختند لاجرم کار بر اهل اسلام بغايت دشوار شد چه هرگاه که يکي از ايشان براي سرانجام مهمي از آن شعب بيرون آمدندي کفار ايذاي بسيار باو ميرسانيدند و اگر چه در موسم حج به حسب ظاهر متوجه اضرار ايشان نميشدند اما نميگذاشتند که کسي از اهل قافله يا مقيمان بازار مکه طعامي بفروشند و

وليد بن مغيره و ابوجهل بن هشام از سائر اهل ظلام در آزار اهل اسلام بيشتر ميکوشيدند و ابوطالب در آن اوقات اطراف شعب را استوار کرده در محافظت سيد ابرار اهتمام بسيار مينمود و در شب و روز مراقبت احوال آن آفتاب عالم افروز ميبود چون قرب سه سال بر اينمنوال بگذشت و زمان مشقت بنهايه متقارب گشت قادر متعال ارضه برآن و ثيقه قاطعه گماشت که هر حرف که غير نام حق عز اسمه در آن مکتوب بود بخورد و بروايتي عکس اين که اسامي ايزدي را خورده و سائر کلمات را گذاشته و ايضا هشام بن عمر بن حارث العارمي و زهر بن ابي اميه مخزومي و مطعم بن عدي بن نوفل بن عبد مناف و ابو البختري بن هشام و زمعه بن اسود بن المطلب بن عبدالعزي با وجود کفر بر حال اهل اسلام ترحم نموده شبي با هم اتفاق کردند که آن صحيفه را پاره پاره کنند صباح روز ديگر در مجمع قريش اظهار نقض آن عهد نمودند ابوجهل و بعضي ديگر از کفره ظلام بقدم منازعت پيش آمده در آن اثناء ابوطالب بالمجلس درآمد و کيفيت استيلاي ارضه را بران وثيقه بروجهيکه از حضرت خيرالبريه شنوده بود تقرير فرمود که اگر چنانچه آنچه را که محمد در اين باب گفته است موافق واقع باشد شما از سر اين معاهده درگذريد والا من برادرزاده خود را بشما سپارم تا آنچه مدعي داشته باشيد درباره او بتقديم رسانيم قريش اين سخن را مستحسن شمردند چون آن صحيفه را باز کردند بموجبي که بر زبان وحي بيان رسول خدا گذشته بود واقع بود از اينجهت انفعال تمام بحال قريشيان راه يافت و ابوجهل هم چنان در طريق عناد سلوک مينمود آنگاه پنج نفر که اسامي ايشان مسطور شد آنکاغذ کهنه را پاره پاره کردند و سلاح پوشيده بدر شعب رفتند و حضرت رسالت ماب را با اصحاب و احباب از آنجا بيرون آوردند تا در ضمان صحت و عافيت بنمازل خويش نزول اجلال فرمودند و اين واقعه در سال دهم از بعثت دست داد اين ناچيز گويد که شعب بکسرشين و سکون عين دره است که در کوه باشد چنانچه در کنزاللغه است و در مجمع البحرين استکه الشعب بالکسر الطريق في الجبل و الجمع شعاب ککتاب و شعب ابيطالب بمکه مولدالنبي و از اين عبارت چنين استفاده ميشود که مولد حضرت ختمي مرتبت در ان دره بايمن و برکت واقع گرديده چنانچه سائر ارباب سير و تواريخ در کتب عاليه بشمار خود باينقول هم داستان و با صاحب مجمع البحرين همزبانند ١٢٠٠ غيبه سيم انماحي ظلم و جور هجرت آن سرور است از مکه بغار ثور و تفصيل اين اجمال بنابر منقولات ارباب کمال مثل معين الدين هروي در معارج النبوه و قاضي عبدالحق دهلوي در مدارج الفتوه و غياث الدين بن الشهير بخواند امير در حبيب السير و لسان للملک مستوفي در ناسخ التواريخ و علامه مجلسي ره در حيوه القلوب و حاج ملا محمد حسن القزويني الحائري الشيرازي در رياض الشهاده و غير اين بزرگواران در غير اينکتب چنين است که رسول خدا بعد از بعثت در مواسم حج و عمره خود را بر اشراف قبائل عرض کردي و ايشان را باسلام دعوت نموده لوازم نبوت بجاي

آوردي و در سال يازدهم از بعثت شش کس از متوطنان مدنيه در عقبه منظور نظر خيرالبشر گشته آن حضرت ايشان را بقبول دين اسلام ترغيب نمود و چند آيه از قران بگوش جان ايشان رسانيد مدنيان در آن اوان ازيهودان بکرات شنوده بودند که ظهور پيغمبر آخر الزمان نزديک است با خود گفتند و الله اين پيغمبري استکه جهودان ما را از بعثت او خبر ميدهند انسب آنست که بوي ايمان آوريم که از مدنيان کسي ديگر بر ما سبقت نگيرد آنگاه زبان بکلمه توحيد گويا گردانيدند و چون آن شش نفر از آن سفر مراجعت نموده بمدينه رسيدند خبر بعثت آن بزرگوار را در ميان مدنيان انتشار دادند و ذکر آن حضرت در آن بلده اشتهار يافت و انوارر ايمان و اسلام بر احوال بسياري از ساکنان آن ديار تافت و در سال دوازدهم از بعثت دوازده کس از ايشان بمکه شتافت و در عقبه بعز ملازمت حضرت رسالت بعزز شدند و به آن حضرت بيعت نمودند که در حال عسر و يسر و زمان نشاط و اندوه از فرموده خدا و رسول او در نگذرند و اين بيعت را اهل سير بيعه عقبه اولي گويند و اين جماعت در وقت مراجعت بفرموده حضرت رسالت مصعب بن عمير را همراه خويش بمدينه برده بارشاد اهالي آنجا پرداخت و اکثر قبيله

صفحه : ٩٧

اوس و خزرج باظهار اسلام مبادرت نمودند و در سال سيزدهم از بعثت جمع کثيري از مدينه بحريم حرم شتافتند و از آنجمله هفتاد مرد و بروايتي هفتاد مرد و سه زن در شب دويم از ليالي ايام تشريق در بيعت عقبه بملازمت رسول خدا رسيدند و چون قواعد اين بيعت که آن را مورخان بيعت ثانيه گويند استحکام تمام يافت و حضرت رسالت از امر اين بيعت باز پرداخت شيطان عليه اللعنه بر سر عقبه برآمده فرياد برآورد که اي اهل مني بدانيد که مردم يثرب با محمد بيعت کردند و بر حرب شما اتفاق نمودند روز ديگر قريشيان بميان قافله مدنيان رفته گفتند ايقوم اوس و اي قوم خزرج ما شنيديم که شما بمخالفت ما با محمد بيعت کرده ايد بعضي از مشرکين يثرب که از آن مهم خبر نداشتند سوگند خوردند که اين خبر غير واقع است پس خاطر قريشيان اطمينان يافت و چون انصار بمدينه بازگشتند حقيقت اينحال بر قريشيان ظاهر شد لاجرم در ايذاء و اضرار اتباع احمد مختار بيشتر از پيشتر مبالغه نمودند خيرالبشر اصحاب رااجازت هجرت داده اکثر ايشان بمدينه شتافتند و از تشويش قريش نجات يافتند و الله العالم في ذهاب النبي المختار من مکه و غيبته في الغار چون مشرکان قريش مشاهده نمودند که اهل اسلام را مانند مدينه مامني پيدا شد گمان بردند که حضرت نبوي بدان صوب هجرت خواهد فرمود پس در دارالندوه مجتمع کشته در دفع خيرالبريه قرعه مشورت در ميان انداختند و شيطان بصورت پيري نجدي صائب التدبير خود را بدانمجمع رسانيده چون قريشيان از وي پرسيدند که تو کيستي جواب داد که من از اهل نجدم و موجب جمعيت شما را دانسته ام که تا در باب مهميکه پيش گرفته ايد لوازم

امداد بتقديم رسانم آنگاه قريش آغاز قال و قيل نموده راي شخصي از ايشان بر حبس آن جناب شد و تدبير ديگري بر اخراج آن سرور قرار گرفت پير نجدي در باب تخطئه اين دو تدبير دلائلي گفته در ابطال آنها کوشيد و ابوجهل بن هشام گفت انسب و اولي چنان مينمايد که از هر قبيله شخصي چند بر سر محمد روند و بيکبار بر او تيغها کشيده رسانند تا خون اودر قبائل پراکنده شود چون بني عبد مناف را قوت مقاومت باتمامت قبائل نباشد لا علاج بديه راضي کردند پير نجدي اين راي را تحسين نموده خاطرها برآن قرار يافت و قوم قريش متفرقشدند و همان لحظه جبرئيل نازل شده آيه و اذ يمکر بک الذين کفروا ليثبتوک او بقتلوک او يخرجوک و يمکرون و يمکرالله و الله خير الماکرين را بر سيدالمرسلين خواند و پيغام رب العالمين رسانيد که شب در مقام معهود باستراحت نپردازد و متوجه مدينه گردد چون لباس روزگار بسان قلوب کفار اشرار سياه و تاريک شد روساي قريش با فوجي ديگر از کفار چنانچه قرار دادند به قصد قتل سيد ابرار توجه نمودند پس حضرت خيرالانام علي عليه السلام را طلبيده از کيفيت حادثه آگاه گردانيد و فرمود امشب برد سبز مرا بپوش و در خوابگاه من تکيه کن و دل قوي دار که مکروهي بتو نخواهد رسيد علي مرتضي بموجب فرموده عمل نموده و آن برد را بردوش کشيده بر خوابگاه آن حضرت آراميد چون مشرکان بر در خانه رسول جمع آمدند باستصواب ابولهب صلاح در آن دانستند که در آنشب چون حضرت بيرون آيد باتمام انمهم پردازند تا بني هاشم و بني عبدالمطلب را معلوم شود که قبائل عرب بهيئه اجتماعيه بر آن امر منکر اقدام نموده اند اما سيد عالم چون علي عليه السلام را قائم مقام خود گردانيد از حجره خويش بيرون رفته قرائت سوره پس آغاز نهاد و مشتي خاک برداشته برسر آن باديه پيمايان ضلالت پاشيد و از آن خاک بر سر هر کسي که رسيد در غزوه بدر بدرک واصل شد چون خير البشر خاک بر فرق نامبارک مشرکان پاشيده از ايشان درگذشت پس از لحظه ابليس لعين بصورت انسان بدان معرکه آمده پرسيد که سبب اين جمعيت چيست گفتند انتظار بيرون آمدن محمد را ميکشيم شيطان سوگند آن بر زبان آورد که محمد ازخانه بيرون شده و بر شما عبور نمود و خاک بر مفارق شما ريخت چون دست بر سر خود نهادند فرقهاي خود را پر از غبار اديار يافتند و از شکاف در احتياط کرده علي عليه السلام برخواست از علي مرتضي پرسيدند محمد کجا است جواب داد که شما ميدانيدکجا استکه شب را در طلب او بروز رسانيده ايد و اهل ضلالت در عين خجالت ساعتي شاه ولايت را محبوس گردانيده بالاخره باشاره ابولهب دست از آن جناب بازداشتند و بجستجوي رسول خدا مشغول شدند از عايشه منقولستکه گفت روزي بوقت استوا که حرارت مفرط بر هوا استيلا داشت صاحب مقام محمود بخلاف معهود بخانه ما آمد و پدرم را گفت مرا هجرت مامور گردانيده اند ابوبکر گفت يا رسول الله با هم باشيم حضرت فرمود بلي ابوبکر از شادي بگريست و عرض کرد از

اين دو شتر که من در پروار بسته ام يکي را اختيار فرماي پيغمبر فرمود شتري را که از آن من نباشد سوار نشوم عرض کرد از آن تو است فرمود ببهائيکه خريده ميگيرم و هشتصد درهم بهاي شتر را تسليم ابوبکر فرمود و آن شتر را قصوي نام بود و در زمان خلافت ابوبکر بمرد و بروايتي نام آن شتر جدعا بود و بالجمله آنگاه سفره حاضر کرده و گوسفندي پخته در سفره نهادند و اسماء خواهر عايشه کمربند خويش را بدو نيم کرده نيمي بر سفره بست و نيمي بند متاره ساخت از اين روي باسماء ذات النطاقين ملقب گشت و عبدالله بن ابوبکر را فرمودند که روز در ميان قريش زيستن کند و شبانگاه جز کفار را در غار ثور بديشان برد و عامر بن فهيره را که آزاد کرده ابوبکر بود حکم دادند که هر شب از شير بهر آشاميدن ايشان بغار ثور آورد و دليلي از قبيله بني دليل که او را عبدالله بن اريقط ديلي نام بود باجرت گرفتند و امان دادند و شتران را بدو سپردندو فرمودند بعد از سه شبانه روز بدر غار آن شتران را حاضر کند عرجون و فيره الشماريخ مقطوع عن ناسخ التواريخ بدانکه آنچه را که ما از اول اين غيبت سيم حضرت ختمي مرتبت تا اينمقام نگاشتيم مطابق با منقولات صاحب تاريخ حبيب السير و مختصر از مطول مسطور در آن دفتر بود و در ناسخ در کتاب حالات حضرت رسول بعد از ذکر اين قضايا را بطريق منقول بيان هجرت آن حضرت را چنين تحرير کرده و کيفيت اين غيبت آن سرور را چنين تسطير کرده که و بالجمله روز پنجشنبه غره شهر ربيع الاول در سال سيزدهم از بعثت رسول صلي الله عليه و آله ششهزار و دويست و شانزده سال شمسي از هبوط آدم صفي عليه السلام گذشته بود پيغمبر خداي با ابوبکر از روزنه که بر بام خانه بود بيرون شدند و راه غار ثور پيش گرفتند و نعلين از پاي برآورده با سر انگشهاي خود طي مسافت کردند تا نشان پاي

صفحه : ٩٨

ايشان برزمين نماند و اين زحمت پاي مبارک پيغمبر جراحت يافت بدين سختي بغار ثور در رفتند و ابوبکر را وحشت و دهشتي عظيم گرفت و از اضطراب بيتاب گشت رسول خدا فرمود يا ابابکر لا تحزن ان الله معناد اينوقت حفظ خداوند درخت مغيلاني بر در غار برويانيد و بروايتي درختي را که در برابر غار پديدار بود رسول خدا پيش خواندو آن درخت زمين را بشکافت و بشتافت و بر در غار آمده بايستاد و در حال کبوتران وحشي بر شاخ آن آشيانه بستند و بيضه نهادند و عنکبوتان براطراف غار کارگاه راست کرده پرده هاي ضخيم تنيدند اما از آن سوي قريش چون که پيغمبر را در سراي نيافتنداز بهر فحص بهر سوي شتافته نخستين بدرخانه ابوبکر آمدند اسماء ذات النطاقين از خانه برآمد که مقصود ايشان را بداند ابوجهل گفت پدرت کجا است گفت نميدانم طپانچه سخت بر روي او زد که گوشوارش بيفتاد و از آنجا بگذشت و گفت تا در اطراف مکه ندا کردند که هر کس محمد را بياورد يا بدو دلالت کند صد شتر بمژده دهيم و ابوکرز خزاعي را که

مردي قايف بود و نقش قدم هر کس را نيک ميشناخت حاضر کردند و صنا ديدقريش سلاح جنگ در بر راست کرده از دنبال پيغمبر رهسپار شدند و ابوگرز نقش قدم پيغمبر را بنمود و گفت اينک با نقش قدم ابراهيم خليل عليه السلام که در يکي از احجاز حرم رسم است شبيه است و نقش ديگر را گفت اين قدم ابو قحافه يا از آن پسر او ابوبکر است بدينگونه تا بدر غار ثور طي مسافت نمودند ابوگرز گفت مطلوب شما ازاين غار تجاوز نکرده است ابوبکر چون سخن او را شنيد سخت آشفته گشت و بر غلق و اضطراب بيفزود رسول خدا فرمود چندين اضطراب مکن ما ظنک باشين الله ثالثهما و ابوبکر بهيچ گونه آسوده نميگشت و خداي در قرآن مجيد بدين اشارت کند و فرمايد الاتنصروه فقد نصره الله اذا خرجه الذين کفروا ثاني اشين اذهما في الغار اذ يقول لصاحبه لا تحزن ان الله معنا يعني اگر ياري نميکنيد پيغمبر را پس ياري داده است او را خداي در هنگاميکه بيرون کردند او را کافران در حالتيکه دو يمين دو کس بود در وقتي که هر دو در غار بودند که آن حضرت برفيق خود ميگفت مترس که خدا با ما است فانزل الله سکينته عليه و ايده بجنود لم تروها پس خداي فرستاد سکينه خود را بر او و ياري کرد او را با لشکر فرشتگان و جعل کلمه الذين کفروا السفلي و کلمه الله هي العليا و عيد دادن و بيم کردن کافران را پست کرد و وعده حق و سخن حق بلند و غالب است و چون رسول خداي اضطراب ابوبکر را نگريست فرمود اي ابوبکر آن غار نظاره کن چون نظر کرد دريائي نگريست و سقينه در کنار بحر حاضر ديد پس لختي بياسود و باخود انديشيد که اگر دشمنان بغار درآيند بکشتي در خواهد شد و بر آب دريا عبور خواهد داد اما چون کفار با غار نزديک شدند کبوتران بر پريدند و پرده عنکبوتان بديدند گفتند بدين غار نيز بايد در رفت و فحصي کرد اميه بن خلف گفت پيش از ميلادمحمد عنکبوت بدينجا رسيده و کار تنيده ناچار مراجعت کردند در خبر است که کبوتران مکه از نسل آن دو کبوترند که از برکت ايشان هنوز در حرم مکه به ايمني طيران نمايند و در شان عنکبوت آمد که لشکري است از لشکرهاي خدا و مردمان را از کشتن آنها نهي کرده اند و مانع آمده اند اشاره الي الختلاف الفريقين في خصوصيات هذه الغيبه المسلمه في البين بدانکه در خصوصيات اين غيبت حضرت رسول مختار که از مسلميات در نزد عامه و خاصه از امت آن بزرگوار است اختلاف بسيار در ميان آيند و فرقه و متنافيات بيشمار در نقل اين دو طائفه واقع گرديده چنانچه در ناسخ التواريخ بعد از نقل آنچه را که ما از او نقل کرديم فرموده است که معلوم باد که راقم الحروف در تاريخ پيغمبر بيشتر خبر اهل سنت مينگارد که سني و شيعي در آن اتفاق دارند و اگر سختي برخلاف عقيدت علماي اماميه اثني عشريه در ميان آيد آن راباز مينمايد همانا هجرت پيغمبر تا بدينجا که نگاشته آمد موافق احاديث سني و شيعي است و انفضائل و آيات که در شان علي عليه السلام رفت و آن مباهات که خداي بسبب علي عليه السلام با فرشتگان فرمود نيز اهل سنت اتفاق دارند اين

ناچيز گويد که مراد از آيات آيه و من الناس من يشري نفسه ابتغاء مرضات الله و الله روف بالعبادو مراد از مباهات خبر مواخات باري تعالي است ميان جبرائيل و ميکائيل و عمر يکي را از ديگري زيادترر قرار دادن است که اينها را مفصلا در سابق بر اين نقل در آن کتاب ذکر نموده و ما روما للاختصارر و اتکالا علي الاشتهار بنقل آنها نپرداختيم و بالجمله پس از آن ميفرمايد اما علماي شيعه را در بعضي از اين سخنان روايت ديگراست گويند شب هجرت که پيغمبر از خانه خويش بدر شد بسراي خواهر علي ام هاني درآمدو صبحگاه روانه غار ثور شد و ابوبکر باتفاق هند بن ابي هاله در راه با آن حضرت دچار شدند و پيغمبر از بيم آنکه ابوبکر چون بميان مردم شود اين خبر بديشان برد وفتنه انگيزد او را در نزد خود بداشت و هند را باز فرستاد و اينکه ابوبکر از اضطراب باز نمي نشست و چندانکه پيغمبر او را اطمينان ميداد مفيد نميافتاد حمل برعدم ايمان و ضعف يقين او کنند و در آن آيه که خداي سکينه از بهر پيغمبر فرستاد برهان کنند که ابوبکر ايمان نداشت و اگر نه بايد با پيغمبر در سکينه شريک باشد چه در امثال اينکارها که خداي آيه سکينه فرستاده مومنين را با پيغمبر خويش شريک فرموده و گويند ابوبکر بهيچ گونه آسوده نشد تا آنکه پيغمبر پاي مبارک را از يک سوي غار دراز کرد و از آنجا دري بدريا گشوده شد و کشتي حاضر گشت پس فرمود اي ابوبکر اگر کفار از در غار در آيند ما از اين در بکشتي درآمده بدريا شويم آنگاه ابوبکر ناچار ساکت شد و گويند علي عليه السلام در آن سه روز طعام براي ايشان ميبرد و روز سيم سه شتر براي ايشان و دليل ايشان حاضر کرد تا از غار کوچ دادند اين ناچيز گويد که در بيان اين غيبت حضرت خير الانام همين اندازه کفايت است از کلام و هر کس که طالب تفصيل باشد مراجعت بکتب مبسوطه تواريخ و سير بنمايد و در توضيح و تشريح اين غيبت و اخفاء بودنش از دلائل محکمه بر جواز غيبت امام عصر و حجه خدا رجوع به صبيحه بيست و پنجم از عبقريه سيم اين بساط لازم و ملاحظه مندرجات آن را نمودن در تاييد و تشييد مذکورات در اين مقام متحتم است و الله الهادي و ولي الايادي استنباط قندي من الفاضل الهندي سيد جليل سيد اسدالله بن سيد عليرضا الحسيني المازندراني در حاشيه کتاب خلاصه العقائد خود فرموده که مجتهد الزمان مولينا بهاء الدين محمد اصفهاني مشهور بفاضل هندي در رساله چهار آينه از آيه غار استدال بر کفر اولي نموده و ما بعد از ذکر آيه و ترجمه آن مجملي از خيال او را مينويسيم قال الله تعالي الا تنصروه فقد نصره الله اذا خرجه الذين کفروا اثاني اشنين اذ هما في الغار اذ يقول لصاحبه لا تحزن ان الله معنا ترجمه حقتعالي

صفحه : ٩٩

در مقام ترغيب باطاعت پيغمبر و مجاهده نمودن در رکاب آن حضرت ميفرمايد اگر نصرت وياري نکنيد او را حقتعالي نصرت داد او را در وقتي که بيرون کردند او را از مکه جماعتيکه کافر شده

بودند دويم آن دو تا بود يعني آن حضرت بود با اولي در وقتيکه آن دو تا بودند در غار در وقتيکه گفت پيغمبر بصاحب خود که اولي است محزون مباش که خدا با ما است وجه استدلال آنکه نصرت بمعني غلبه است در لغت عرب و بالاتفاق پيغمبر از کفار گريخته پنهان بغار تشريف بردند و غلبه آن حضرت نسبت بکفار عمل نيامد بلکه نجات و خلاصي يافت از شر ايشان و موافق قواعد عربيه اذ يقول بدل از هما است و اذهما بدل اذا خرجه و ذکر بدل مشعر بعدم اراده مبدل است پس ما حصل کلام اين منزله ميشود فقد نصره الله اذ يقول الصاحب و نصرت چنانکه گفتيم غلبه برعدو است و غلبه آن حضرت بر اولي در غار حاصل شد چه او اراده داشت که کفار را بهر نحو که بوده باشد اخبار نمايد چنانکه تفصيلش بطريق خاصه وارد شده و حقتعالي آن حضرت را بر او نصرت داده منع او نمود و عدو پيغمبر کافر است پس رسيد کفر او اين ببود مجمل سخن ايشان و من ميگويم که اگر بالفرض استدلال تمام نشود همينکه احتمال اين معني در آيه مبارکه ميرود چگونه مخالفين از اين آيه استدلال برخلافت او ميکنند انتهي غيبه چهارم آن رسول قويم المنهاج اختفاء آن از اين نشانه است و رفتنش بمعراج و اين عظيم ترين غيبتهاي آن بزرگوار بلکه بالاترين غيبتهاي سائر حج پروردگار است چه تمام آن غيبتها اختفاء از صقعي از اين نشانه دنيا و ظهور در صقعي ديگر از اين عاريت سرا بوده و اين غيبت اختفاء از نشانه دنيا و عالم شهود و ظهور در عالم غيب و عند الرب المعبود است کمالا يخفي علي ارباب النهي و مجمل آن بنابر نقل اصحاب تفاسير و اخبار و ارباب تواريخ و آثار که از جمله صاحب تاريخ حبيب السير در آنکتاب مجمع العبر بدينگونه ميباشد که شبي آن برگزيده سبحان در سراي ام هاني غنوده بود و بر مصلي خود کار خوب راست ميکرد که ناگاه جبرئيل درآمدو عرض کرد يا محمد برخيز و بيرون شو و با او براقي از نور بود چنانکه گفته آمد (شعر) نيم شبي پيک الهي زدور آمد و آورد براقي ز نور و براق مرکبي بود از استر خوردتر و از درازگوش بزرگتر رويش مثابه روي آدمي و گوشهاي او مانند گوش فيل و يالش مثال يال اسب و گردن و دنبال مانند گردن و دم شتر و سينه اش چون سينه استر و قوائمش بقولي چون قوائم گاو بروايتي مثل قوائم شتر و سمهاي او و مانند سم گاو و سينه او در رنگ شبيه يکقطعه ياقوت احمر مينمود و پشتش مماثل دره بيضا که از غايت صفا ميدرخشيد و دو پر بر ران داشت که ساق را ميپوشانيد و زيني از زينهاي مراکب بهشتي بر او نهاده و آن مرکبب بمثابه تيز رفتار بود که آنجا که چشم کار ميکرد بيک کام ميخراميد پس جبرئيل عرض کرد يا رسول الله بر اين مرکب سوار شو لا جرم سيد عالم پاي مبارک در رکابب مبارک انتساب آورده و بمرافقت جبرائيل و ميکائيل و جمعي ديگر از اشراف فرشتگان متوجه مسجد اقصي گشت و بعد از وصول ارواح مشاهير انبيا را آنجا حاضر يافته باشارت جبرئيل آن پيغمبر عالي مقام را بموضع صخره بيت المقدس برد و نردبانيکه يگپايه او از ياقوت سرخ و يکي از زمرد سبز و يکي از

طلا و يکي از نقره بود حاضر ديد پس (وز آنجا رسول فلک احتشام برآمد بر اين چرخ فيروزه فام چون باسمان اول رسيد جبرئيل آن حضرت را بباب الحفظ که يکي ازابواب سپهر دنيا است رسانيد و طلب فتح الباب نمود فرشته اسمعيل نام که با دوازده هزار فرشته بر آن در موکل است پرسيد که کيست جبرئيل گفت که منم جبرئيل باز سئوال لکرد که کيست گفت محمد عليه الصلوه و السلام اسمعيل گفت او را طلبيده اند روح الامين گفت آري پس در بگشاد و گفت مرحبا به فنعم المجي ء جاء و باين دستور حضرت رسول بمرافقت جبرئيل طبقات سماوات را در نوشته غرائب و عجائب بسيار ملاحظه فرمودو آدم را در آسمان اول و يحيي و عيسي را در آسمان دويم و يوسف را در آسمان سيم و ادريس را در آسمان چهارم و هارون را در آسمان پنجم و موسي را در آسمان ششم و ابراهيم را در آسمان هفتم ديده با هر يک از انبياي عاليشان مراسم تحيت بتقديم رسانيد و پس از طي طبقات سموات عجائب و غرائب بي نهايه ملاحظه فرموده بسدره المنتهي رسيد و آن درختي است که ميوه آن در بزرگي بزرگ و برگ آن مانند گوش فيل وغاشيه آن از نور خداوند جليل و چندان فرشته در حوالي آن شجره بودند که عدد آن راغير از علام الغيوب کس نميداند و مقام جبرئيل در ميان آن درخت است از حضرت نبوي منقول است که فرمود در اصل سدره المنتهي چهار نهر ديدم و نهر ظاهر و دو نهر مخفي و از جبرئيل آن نهر را پرسيدم جواب داد که دو نهر باطن داخل آنها و بهشت است و دو نهر ظاهر نيل و فرات است بثبوت پيوسته که در نواحي سدره المنتهي سه ظرف بنظر انور خير البشر در آوردند يکي پر از عسل و ديگري از شير و سيم از خمر خيرالبشر بشير ميل فرمود آن را بياشاميد جبرئيل آن حضرت را گفت نيکو کردي فطرت را گرفتي يعني دين اسلام را فرا گرفتي تو و امت تو بر آن خواهند بود اگر خمر را مياشاميدي امت تو گمراه ميشدند و اگر بعسل ميل مينمودي حلاوت دنياي دني ايشان را فريفته ميساخت و بروايت اکثر علماي اماميه و جمعي کثير از راويان روشن ضمير و سعيه خير البريه در آنشب ببهشت برين خراميد و عجائب و غرائب جنات و منازل درجات بهشتيان را ملاحظه فرمود و از ميوه اشجار رياض خلد آثار تناول نمود و هم چنين در آنشب رسول عرب را بر درکات دوزخ و کيفيت عذاب و عقاب کفره و اهل عصيان اطلاع حاصل شد و چون حضرت مصطفي بمرافقت امين ايزد تعالي از سدره المنتهي درگذشت جبرئيل آن حضرت را بر خود مقدم داشت و از عقب روان شد تا به حجابي رسيدند آنگاه فرشته از وراء حجاب دست بيرون آورد و آن حضرت را برداشت و جبرئيل باز ايستاد چنان کرم در تيه قربت براند که در سدره جبرئيل از او باز بماند بعد از آن خاتم انبياء قطع مسافت نموده هفتاد حجاب طي فرمود براق نيز ساکن شد و رفرفي سبز ظاهر گشت که نور او بر نور آفتاب غالب بود و رسول رفرفرا سوار گرديده پس از قطع مراحل بپاي عرش رسيد و باصناف الطاف الهي فايز گرديد و در آنشب کريم عطابخش خواتم سوره بقره

بر خير الوري بيواسطه عنايت فرموده در شبانه روزي پنجاه وقت نماز بر امت لند و تبتش امرفرمود آنگاه رسول مفتخر و سرافراز بازگشته چون در آسمان ششم به موسي رسيده موسي گفت که بچه چيز مامور گشتي آن حضرت جواب داد که در شبانه روزي پنجاه وقت نماز بر امت من واجب شد موسي گفت امت تو قدرت و استطاعت پنجاه وقت نماز ندارند و من بيش از تو تجربه مردم کرده ام مراجعت نماي و تخفيف طلب کن سيد عالم بازگشته از حق تعالي طلب تخفيف نموده حقتعالي ده وقت نماز را وضع فرمود چون رسول باز بموسي رسيد کليم الله باز حضرت را جهت تخفيف امر باز گردانيده ده وقت ديگر

صفحه : ١٠٠

تخفيف فرمود و هم چنين موسي صلوات الله عليه حضرت را باز ميگردانيد تا به پنج وقت امر شد باز موسي گفت بازگرد و طلب تخفيف نماي آن حضرت فرمود راضي شدم بامر پروردگار خود و حيا مينمايم که باز در تخفيف برگردم بسوي او پس کرم رو از منزل اسري ببيط زمين مراجعت فرمود و هنوز جامه خوابش گرم بود در روضه الاحباب مرويستکه رفتن و باز آمدن حضرت رسول بمعراج در عرض سه ساعت از شب وقوع يافت الخ لطيفه شريفه يکي از لطائف غيبتهاي اين پيغمبر اکرم و رسول خاتم اينست که دو غيبت اول آن بزرگوار هر يک سه سال آمد و مدت بوده و غيبت سيم او را سه روز و اين غيبت چهارم را سه ساعت و بالجمله در فرداي آنشب که آن بزرگوار بيان معراج خود را نمودبا دلائل و قرائن مقرون بصدق گروهي تصديق خضرتش را نمودند و گروهي بر انکار و کفر خود بواسطه تکذيب آن حضرت افزودند اين بود بيان مجملي از قضيه معراج و ذکر مختصري از اين حکايت ذات الابتهاج و طالب تفصيل اين کيفيت جليله لابد است از مراجعت با سفاد فصيله.

صبيحه ٢٦

بدانکه اين بيست و پنج مورد از موارد غيبات حجج الهيه که از اول اين عبقريه تا باينجا ذکر شدند از مواردي هستند که مخالفين ما نيز تصديق حجيت ايشان را از جانب حضرت رب العزه نموده و آنها را بوصف نبوت و رسالت در زبر و دفاتر خود ستوده اند و آنچه را که ما در باب غيبتهاي ايشان از کتب اخبار و زبر سير و آثار نقل نموديم همگي را خود ايشان نيز نقل نموده و تصديق دارند و نقل آنها مخصوص بما طائفه اماميه اثني عشريه نيست و اما موارد غيبتهاي اوصياء وس لاتعد و لا تحصي است و ما من باب الاختصار بنقل پنج خبر از اخبار بذکربعضي از موارد آنها اقتصار مينمائيم از جمله علامه مجلسي ره در بحار از صدوق عليه الرحمه روايت نموده که حضرت مسيح چندين غيبت از قوم خود اختيار کرد و در زمين سياحت ميکرد و ميگرديد که

قوم او و شيعيان او نميدانستند که در کجا است پس ظاهر شد و وصي گردانيد شمعون بن حمون را چون شمعون برحمت الهي واصل شد غائب گرديدند حجتهاي بعد از او و طلب کردن جباران ايشان را شديد شد و بليه بر مومنان عظيم شد و دين خدا مندرس شد و حقوق ضايع شد و واجبات و سنتهاي خدا از ميان مردم برطرف شد و مردم پراکنده شدند در مذهب و هر يک بجانبي رفتند و امر دين بر اکثر مردم مشتبه شد و مدت اين غيبت دويست و پنجاه سال طول کشيد و از جمله در حيوه القلوب بسند صحيح از حضرت صادق روايت کرده که فرمود مردم بعد از عيسي دويست و پنجاه سال ماندند که حجت و امام ظاهي نداشتند و حجت ايشان غائب بود و از جمله درحديث صحيح ديگر از آن حضرت مرويستکه ميان عيسي و محمد پانصد سال فاصله بود و از اين پانصد سال دويست و پنجاه سال بود که پيغمبري و امامي ظاهر نبود راوي پرسيد پس چه ميکردند فرمود که بدين عيسي متمسک بودند و بان عمل ميکردند آنها که مومن بودند و فرمود که هرگز زمين خالي از پيغمبر يا امام نميباشد وليکن گاهي ظاهرند وگاهي پنهان و از جمله در حيات القلوب از ابن بابويه بسند خود از ابو رافع روايت کرده است که جبرئيل کتابي براي حضرت رسالت پناه آورد که در آنکتاب احوال جميع آن گذشته و جميع پادشاهان گذشته بود پس حضرت رسول فرمود جبرئيل احوال ايشان را مجملا نقل فرمود و از جمله در آن روايت است چون اشخ بن اشجان پادشاه شد و او را کنيس ميگفتند و دويست و شصت و شش سال پادشاهي کرد و در سال پنجاه و يکم از پادشاهي او حضرت عيسي باسمان رفت و شمعون بن حمون الصفا را خليفه خود گردانيد و چون شمعون برحمت ايزدي واصل شد حضرت يحيي بن زکريا به پيغمبري مبعوث شد و در آن وقت اردشير پسر اشکان پادشاه شد و چهارده سال و ده ماه پادشاهي کرد و در سال هشتم پادشاهي او يهودان حضرت يحيي را شهيد کردند پس يحيي فرزند شمعون را وصي خودگردانيد و بعد از اردشير شابور پسر او پادشاه شد و سي سال پادشاهي کرد تا خدا اورا کشت و علم و نور و تفصيل حکمه و احکام خدا در آن زمان در فرزندان يعقوب پسر شمعون بود و حواريان اصحاب عيسي بايشان ميبودند و در اينوقت بخت النصر پادشاه شدو مدت پادشاهي او صد و هفت سال شد و هفتاد هزار کس را بر خون يحيي کشت و بيت المقدس را خراب کرد و يهود در شهرها پراکنده شدند و چون چهل و هفت سال از پادشاهي او گذشت خدا عزير را به پيغمبري فرستاده بر اهل آن شهرها که از ترس مرگ گريخته بودند و عزير را با آنها ميراند و بعد از صد سال همه را زنده گردانيد و ايشان صد هزار کس بودند و باز همه بدست بخت النصر کشته شدند پس بعد از بخت النصرمهرويه پسر او پادشاه شد و شانزده سال و بيست و شش روز پادشاهي کرد و دانيال را گرفت و در چاه کرد و نقبها براي اصحاب او کندد و آتش در آن نقبها افروخت و ايشان را در آتش افکنده و ايشانند اصحاب اخدود که

خدا در قران فرموده است و چون حق تعالي خواستکه دانيال را قبض روح نمايد امر فرمود او را که نور و حکمت خدا را به مکيخا پسر خود بسپار و او را خليفه خود گرداند پس در آنوقت هرمز پادشاه شد و سي و سه سال و سه ماه و چهار روز پادشاهي کرد و بعد از او بهرام بيست و شش سال پادشاهي کرد و در اين مدت حافظ دين و شريعت خدا مکيخا پسر دانيالل بود و اصحاب او از مومنان و شيعيان تصديق کننده اما نميتوانستند که ايمان را ظاهر کنند در آن زمان و قادر نبودند که سخن حقي را علانيه بگويند و بعد از بهرام بهرام پسر او هفت سال پادشاهي کرد و در زمان او پيغمبران منقطع شدند و فترت بهم رسيد و ولي امر امامت و وصايت باز مکيخا بود و اصحاب مومن او با او بودند و چون نزديک شد ارتحال مکيخا بدار بقاء حقتعالي در خواب باو وحي نمود که نور و حکمت خدا را به آن شو پسر خود بسپار و او را وصي خود گرداند و فترت ميان عيسي و محمد چهارصد و هشتاد سال بود و دوستان خدا در آن روز در زمين فرزندان آن شو بودند و يکي بعد ازديگري وصي و پيشوا ميشدند و هر که را خداوند جبار ميخواست وحي مينمود پس بعد از بهرام شاپور پسر هرمز بود و دو سال پادشاهي کرد و در زمان او خداوند زنده کرد اصحاب کهف و رقيم را و خليفه خدا در آن زمان و سيحا پسر انشو بود و بعد از اردشير شاپور پسر او بود و پنجاه سال پادشاهي کرد و باز در امان او و سيحا حافظ دين خدا بود پس بعد از شاپور يزدجرد پسر او بيست و يکسال و پنجاه و نوزده روز پادشاهي کرد و بان خليفه خدا در زمين و سيحا بود و چون خدا خواستکه و سيحا را برحمت خود ببرد وحي کرد بسوي او در خواب که علم خدا و نور و تفصيل

صفحه : ١٠١

حکمتهاي او و احکام او را بسپارد به نسطورس پسر خود و او را وصي خود گرداند پس بعد از يزدجرد بهرام گور بيست و شش سال و سه ماه و هيجده روز پادشاهي کرد و خليفه خدا در زمين باز نسطورس بود و مومنان آن زمان با او ميبودند و چون حقتعالي اراده نمود که نسطورس را بجوار رحمت خود منتقل گرداند در خواب بسوي او وحي نمود که علم و نور و حکمت و کتاببهاي او را بسپارد به مرعيدا و بعد از فيروز فلاس چهار سال پادشاهي کرد و باز خليفه خدا مرعيدا بود و بعد از فلاس برادر او قباد چهل و سه سال پادشاهي کرد و بعد از قباد حاماسف برادر او شصت و شش سال يا چهل و شش سال پادشاهي کرد با زيادتي هشت ماه و باز حافظ دين و شريعت الهي مرعيد او اصحاب و شيعيان او بودند و چون حقتعالي خواست که مرعيدا را بعالم قدس رحلت فرمايد در خواب بسوي او وحي نمود که نور خدا و حکمت او را تسليم بحيراي راهب نمايد و او را خليفه خود گرداند و بعد از کسري هرمز پسر او پادشاه شد و مدت سلطنت او سي و هشت سال بود و حافظ دين خدا در آن زمان بحيرا و اصحاب مومن و شيعيان تصديق کننده او

بودند و بعد از هرمز کسري که او را پرويز ميگفتند پادشاه شد و باز خليفه خدا در زمين بحيرا بود تا آنکه چون مدت غيبتت حجتهاي خدا بطول انجاميد و وحي الهي منقطع شد استخفاف کردند بنعمتهاي خدا و مستوجب غضب خدا شدند و دين خدا مندرس شد و تررک نماز کردند و قيامت نزديک شد و افتراق مذاهب بسيار شد و مردم مببتلا شدند بحيرت و ظلمت و جهالت و دينهاي مختلف و امور پراکنده و راههاي مشتبه و قرنهاي از زمان پيغمبران گذشت و بعضي بر طريقه پيغمبران خود ماندند و آخر ايشان بدل کردند نعمت خدا را به کفران و طاعت خدا را بظلم و عدو آن پس در اينوقت خدا برگزيد از براي پيغمبري و رسالت خود از شجره مشرفه طيبه که اختيار کرده بود آن را در عالم سابق خود بر همه قبيلها و اين سلسله را محل پاکان و معدن برگزيدگان خود گردانيده بود محمد را و مخصوص گردانيد او را به پيغمبري و برگزيد او را برسالت و بدين او حق را ظاهر گردانيد تا آنکه حکم حق ميان بندگان او بکند و محاربه کند با دشمنان خداوند عالميان و علم جمع پيغمبران و اوصياي گذشته را براي آن حضرت جمع کرد و زياده بر آنها قران را باو عطا کرد بزبان عربي ظاهر کننده که راه ندارد باطل بسوي آن نه از پيش رو و نه از پشت سر وفرستاده شده است از جانب خداوند حکيم حميد و در آن بيان فرمود خبر گذشتها و علم آيندگان را و از جمله در ضمن حديث طولاني که صدوق عليه الرحمه آن را در کمال الدين از حضرت صادق روايت نموده در ذکر وقوع غيبت باوصياء و حجج بعد از مضي موسي از دنيا تا بزمان حضرت مسيح که ما بسياري از فقرات آن را بمناسبت مقام در غيبات حجج عليهم السلام نقل نموده ايم چنين استکه يوشع بعد از موسي پيشوا و مقتداي بني اسرائيل بود و قيام امور ايشان مينمود صبر کرد بر مشقتها و آزارها که از پادشاهان جور باو رسيد در زمان او تا سه پادشاه از ايشان هلاک شدند بعد از آن امير يوشع قوي شد و مستقل شد در امر و نهي پس دو کس از منافقان قوم موسي صغرا دختر شعيب را که زن موسي بود فريب دادند و با خود برداشتند با صد هزار کس بر يوشع باو گفت که در دنيا از تو عفو کردم تا در قيامت پيغمبر خدا موسي را ملاقات کنم و شکايت کنم باو آنچه کشيدم و ديدم از تو و از قوم تو پس صغرا گفت واويلاه والله که اگر بهشت را براي من مباح کند که داخل شوم هر آينه شرم خواهم کرد که در آنجا پيغمبر خدا را به بينم و حال آنکه پرده او را دريدم و بعد از او بر وصي او خروج کردم علامه مجلسي ره در حيوه القلوب در ذيل اين ترجمه ميفرمايد مولف گويد که ملاحظه کن و تامل کن که چگونه احوال اين امت باحوال امتهاي گذشته موافق است چنانچه پيغمبر خبر داده است باتفاق عامه و خاصه که آنچه در بني اسرائيل واقع شد در اين امت واقع خواهد شد مانند دو تاي نعل که با هم موافقند و مانند پرهاي تير همچنانکه يوشع مغلوب سه پادشاه کافر بود اميرالمومنين عليه السلام مغلوب سه منافق گرديد بعد از آنکه سه منافق بجهنم رفتند مستقل گرديد در خلافت و بعد از آن دو منافق اين امت

طلحه و زبير با حميراي زن پيغمبر بر او خروج کردند چنانچه دو منافق آن امت با صغرا زن موسي بر وصي موسي خروج کردند و چنانچه آنها منهزم شدند و صغرا اسير شد و يوشع در دنيا از او انتقام نکشيد هم چنين اميرالمومنين چون بر ايشان غالب شد عايشه را اسير کرد و او را گرامي داشت و انتقام او را بروز جزا انداخت اين ناچيز گويد که در ميان اين دو زن فرق است چه آنکه صغرا از کرده خود پشيمان شد وليکن آن زن ديگر پشيمان نشد پس حضرت صادق فرمودند که چون حضرت يوشع بدار بقا رحلت فرمود اوصياء و امامان و پيشوايان که بعد از آن حضرت بودند خائف وترسان و مخفي بودند از جباران زمان خود در مدت چهار صد سال که از زمان يوشع بود تا زمان داود و در اين مدت پازده نفر از امامان بودند و هر يک از ايشان در زماني که بودند قوم او مخفي بسوي او ميامدند و مسائل دين خود را از او اخذ ميکردند و چون منتهي شد باخر ايشان مدتي از قوم خود پنهان شد پس ظاهر شد و ايشان را بشارت داد که جناب داود مبعوث خواهد شد و شما را از شر جباران نجات خواهد داد و زمين را از لوث وجود جالوت و لشکر او پاک خواهد کرد و فرج شما از اين همه شدتها بظهوراو خواهد بود پس ايشان پيوسته منتظر ظهور آن حضرت بودند اين ناچيز گويد که پس حضرت صادق کيفيت ظهور داود و کشتن او جالوت را بنحويکه در کتب احاديث و اخبار و سير و آثار است در آن حديث بيان فرموده و بعد از آن کيفيت غيبت سليمان و وصي واصف بن برخيا را ذکر نموده بنحويکه در صبيحه شانزدهم از اين عبقريه در بيان غيبت حضرت حشمته الله مذکور شد پس بعد از اينها غيبت دانيال و عزير و عيسي را بيان فرموده به نحويکه در غيبات ايشان مسطور افتاد تا آنکه فرموده چون مسيح باسمان رفت شمعون که وصي آن حضرت بود و شيعيان او از ترس جباران پنهان شدند تا آنکه بجزيره از جزاير دريا رفتند و مدتها در آنجا ماندند و حقتعالي چشمهاي آب شيرين از براي ايشان در آن جزيره جاري گردانيد و از همه ميوها در آنجا براي ايشان رويانيد و چهار پايان و انعام از براي ايشان آفريد و فرستاد براي ايشان ماهي را که آن را عمد ميگفتند که گوشت و استخوان ندارد و پوست و خونست پس و امر کرد آن ماهي را که بر روي آب آمد و وحي نمود به مسکهاي عسل که بر پشت آن ماهي سوار شدند و آن ماهي آن مکسها را آورد تا آن جزيره و مکسها پرواز کردند و بر درختان آن جزيره نشستند و خانه ساختند و عسل براي ايشان در آن جزيره بسيار شد و اخبار مسيح در اين احوال بايشان مي

صفحه : ١٠٢

رسيد و چون شمعون درگذشت حجتهاي بعد از او غائب شدند و شديد شد طلب جباران و عظيم گرديد بلاء و مصيبت مومنان و دين مندرس شد و فرائض و سنن مرده شدند و مردم

براست و چپ رفتند و کسي از کسي شناخته نميشد پس غيبت دويست و پنجاه سال طول کشيد.

صبيحه ٢٧

بدانکه غيبت سائس قومي و رئيس ملتي در بر همه از زمان از قوم و ملت خود بلحاظ حکم و مصالحيکه در آن غيبت ديده و دانسته شده نه بس مخصوص به انبياء و مرسلين و اوصياء منتجبين ايشان است بلکه هر سائس و رئيسي اعم از آنکه رياست او بعنوان حجه بودن از جانب پروردگار و يا بنحو قهر و غلبه بر اهل روزگار باشد همينکه غيبت او مشتمل بر مصلحت بوده عادت بر اين قرار گرفته که مدتي از قوم و مرئوسين خود غيبت اختيار فرموده واي بسا سلاطين نام دار و فرمان فرمايان روزگار که مدتي بلحاظ مصالحي دست از سلطنت خود کشيده و در آن مدت طرق و شوارع غيبت را در نور ديده اند چنانچه شيخنا الطوسي قدس الله روحه القدوسي بعد از اينکه غيبات انبيا را در کتاب غيبت خود ذکر نموده فرموده است وقتيکه اين حکايات مشهور ثابت گرديد پس چگونه انکار غيبت صاحب الزمان توان نمود مگر آنکه طرف مقابل ما دهري مذهب باشد و همه اينها را مال دانسته انکار نمايد و در اينحال ما در اين خصوص غيبت با او گفتگو نميکنيم بلکه نقل کلام باصل توحيد و باينکه آنها يعني غيبات حجج ممکن و مقدورند مينمائيم و در خصوص غيبت با کسي محاوره ميشود که اقرار باسلام داشته باشد و امثال اين حکايات يعني حکايات مذکوره در غيبات حجج بسيارند اصحاب سير و تواريخ از ملوک فرس نقل نموده اند که ايشان از اصحاب خودشان براي مصلحتي مدتي غائب گرديده اند بطوريکه خبر ايشان باصحابشان نميرسيد و بعد از آن بنزد اصحاب خود برگشته اند و ظاهر گرديده اند و هر چند که قران باينها ناطق نيست لکن در تواريخ مذکور است و هم چنين اند حکماي هند و روم که دفعات چند غيبت نمودند بطرزيکه احوال غيبت ايشان خارج از عادات گرديد و ما آنها را ذکر نميکنيم زيرا که بساهست که مخالف ما آنها را انکار نمايد چنانکه اخبار را انکار ميکند اين ناچيز گويد که اگر چه مولفين کتب غيبت بواسطه عدم اهميت از اين نحو از غيبات در مسفورات با برکات خود نقل نکرده اند ولکن اين حقير تتميما للفائده و تعميما للعائده و تاکيدا لدفع الاستبعاد عن غيبه من ينتظره العباد بنقل پنج مورد از اين غيبتها اکتفا مينمايم غيبه سلطانيه در تاريخ حبيب السير در ضمن بيان حالات شاپورذذوالاکتاف چنين آورده که ارباب اخبار آورده اند که ذوالاکتاف را در ايام جهان داري با قياصره روم بکرات محاريات و منازعات دست داده نوبتي شاپور بنفس خود جهت تجسس در لباس درويشان بقسطنطنيه شتافته در روز طوبي بمجلس قيصر حاضر گشته اتفاقابهنگام کشيدن طعام طبقي را که مصور بصورت شاپور بود پيش يکي از

نزديکان قيصر نهادند نوبتي شاپور در وقت چيز خوردن او آن شخصي را چشم بر شاپور افتاد چهره او را مشابه بصورت آن طبق ديد اين معني را بعرض قيصر رسانيد و بگرفتن شاپور مامور شد في الحال او را گرفته بپايه سرير آورد پادشاه ايران بعد از وعيد و تهديد کيفيت راستي را بر زبان راند قيصر فرمود تا شاپور را همراه نوکران گردانند و بروايتي او را در جلو دوانيد تا هنگاميکه قيصر بمحاصره قلعه جند از ولايت خوزستان مشغول بود در شب عيديکه محافظان شاپور از شراب انگور مست افتاده بودند وارث ملک عجم فرصت غنيمت شمرده خود را بجمعي از اسيران عجم رسانيد و فرمود که بروغن کرم چرمي را که بر بدن او چسبيده بو نرم کردند شاپور مانند آفتاب از کسوف خلاص شده بدروازه جند شتافت و نام خود را گفته طالب فتح الباب گشت چون مردم شهر آواز شاپور را شنيدند از روي خوشحالي در را باز کردند و طنطنه کوس شادي باوج طربخانه ناهيد رسانيدند شاپور ذوالاکتاف لکشريان را نوازش نموده همه نزد او جمع شدند روز ديگر بر سر قيصر تاففت جنود روم بتمام آن هزام يافته پادشاه آن مرز بوم اسير شد و شاپور او را مقيد ساخته و فرمان داد تا از روم اسباب عمارت و استاد آن بنا و مزدوران توانا آوردند تا هر خرابي که روميان در ايران کرده بودند اصلاح کردند اهل آنجا در معموري ولايت شاپور کوشيده چون آن ممالک بدستور سابق آبادان شد قيصر مدت ده سال محبوس بود بعد از آن رخصت انصراف واقع شد و بروايتي پي هر دوپاي قيصر را بريده و او را بر حماري نشانده بوطنش فرستاد غيبه سلطانيه صاحب ناسخ التواريخ در حالات بهرام گور چنين آورده که چون بهرام زمام امور مملکت را بدست راست روشن وزير خود قرار داده و مشغول لهو و لعب گرديد وزير از بهر پادشاه بدسکاليدن گرفت بر خراج مملکه بيفزود و از مرسوم لشکريان بکاست تا حصن ملک را ثلمه بزرگ و خللي عظيم با ديد آمد پس وزير ترسيد که روزي بهرام از آن سور و سرور بخود آيد و او را بدين کارها مورد بازخواست و عقوبه قرار دهد پنهاني رسل و رسائل بنزد خاقان چنين فرستاده و آشفتگي امور دولت ايران را باو فهمانيده او را ترغيب بتسخير ايران زمين نموده و او با لشگري انبوه که دويست و پنجاه هزار مرد جنگي بشمار ميامدند از رود جيحون عبور نموده وارد مملکت خراسان شده و دست بتاخت و تاراج گذاشت و چون مقربان بهرام او را از اين کيفيت خبر ميدادند ميگفت که گشايش امور از خداي قاهر قادر است و کوشش بندگان بچيزي نيز زد و اعداد هيچ کار نميفرمود قواد سپاه را بخاطر رسيد که در دماغ بهرام خللي راه کرده و اگر نه مصاف دشمن بيمناکشده و بالجمله چون روزي چند برگذشت ملک الملوک ايران چاشتگاهي بر تخت شده و اکابر عجم را انجمن کرد و با ايشان گفت هم اکنون شما را آگاهي ميدهم که اگر وقتي من از شما غائب شوم واجب استکه شما از خدمت خويش غائب نباشيد و اکابر عجم را انجمن کرد و با ايشان گفت هم اکنون شما را آگاهي ميدهم که اگر وقتي من از شما غائب شوم واجب

است که شما از خدمت خويش غائب نباشيد و دست از نظم و نسق ملک باز نداريد و اگر نه چون باز آيم شما را آن قربت کنم که هرگز پدرم يزدگرد آئيم نکرده باشد پس برادر خود نرسي را بجاي خويش نصب کرد و گفت آهنگ زيارت آتشکده تبريز دارم و هفت تن از پادشاه زادگان عجم را ملازم رکاب ساخت سيصدتن از رجال ابطال را گزيده کرد که هر يک در روز جنگ با صولت پلنگ و سورت نهنگ بودند و از دارالملک و قارن و کستهم و مهر فيروز و مهر برزين و فرهاد و فيروز بهرام و خراد از ملازمت او خويشتن داري نکردند بعد از سفر کردن بهرام بزرگان عجم گفتند همانا پادشاه را با خاقان چنين نيروي جنگ نبود لاجرم راه فرار پيش گرفت و اگر با خاقان طريق عقيدت نسپريم زود باشد که اين مملکت پي سپر ستور او گردد پس مردي را که هماي نام بود رسول کرده بحضرت خاقان فرستادند و اظهار عقيدت و چاکري نمودند و مکشوف داشتند که اگر خاقان مملکت اين را به

صفحه : ١٠٣

معرض هلاک و دمار در نياورد خراج مملکت را بسوي او فرستند چون خاقان اين خبر بدانست از در رفق و مدارا شد و در مرو آمده سرا پرده خودش برپاي کرد و بزرگان ايران را طلب داشت تا خراج بسوي او برند و قراري در کار سلطنت گذارند و سخت شاد بود که بهرام از سلطنت بگريخت و مملکت بيزحمت بدست شد ما از آنسوي بهرام طي مسافت نموده باذربايجان آمد و از آنجا هزار سوار لاور نيز برگزيده از راه خود رابگرگان زمين رساند و از آنجا چند تن جاسوس بتاخت و لشکرگاه خاقان را شناخته آوردو در نيم شبي تاريک با تيغهاي آخته خويشتن را بدان لشکرگاه زد و مردم او بانگ همي کردندي که بهرام بهرام و از لشکر چين هر که را يافتندي کشتندي لشکرگاه خاقان آشفته و مردم از خواب و خمار برخواستند تيغ درهم نهادند و از يکديگر بسي کشتند واموال و اثقال خويش را گذاشته فرار همي کردند بهرام از ميانه بسراپرده خاقان در آمد و ايدي را که سلطان چين بود بدست کرده سر از تن برگرفت و بزبان تازي اين شعرها بگفت شعر اقول له لما قنصت جموعه کانک لم تسمع بصولات بهرام فاني حام ملک فارش کلها و ما خير ملک لا يکون له حام يعني براي خاقان ميگويم وقتي او را مردم او را ذليل و زبون آوردم که گويا از حملهاي بهرام بيخبر بودي و ندانستيکه ملک عجم در پناه او است بالجمله چون خاقان را بکشت و مردم او بگريخت از دنبال لشکريان بتاخت و سيصد تن از اشراف چين را اسير گرفت و هر زر و مال و خيمه و خرگاه که با ايشان بود نيز متصرف گرديد و آنها را با خود بدارالملک مدائن آورد وآن اموال را بر آتشکدها موقوف داشت و بدين شکرانه سه سال خراج رعيت را که يکصد وچهل کرور دينار زر خالص بود از رعيت برگرفت و دست بذل و احسان گشوده خزائن اندوخته را نيز همي بر مردم پراکنده ساخت چند آنکه دانايان حضرت بيم کردند که مبادا گنج اندوخته

پراکنده شود و دولت ايران ضعيف گردد و اين معني را بعرض پادشاه رسانيدند بهرام فرمود که سلطنت را با مردم توان داشت و مردم را با مال پس آن مال که آزاده گانرا گرفتار احبال مهر نکند جز رمال نخواهد بود و از پس اين وقايع راست روشن را از وزارت خلع کرده کيفر بداد و مهر نرسي را که از اکابر فارس بود و نسب با سفند يا ربن کشتاسب ميبرد بوزارت برکشيد و او مردي بزرگوار بود و حصافتي بسزا داشت و از بسکه او را بندگان بود در ميان عجمان بهزار بنده ملقب بود غيبه سلطانيه و ايضا در حالات بهرام گور نگاشته که چون مهر نوسير او زير خويش کرد او را در خدمت برادرش نرسي بازداشت و گفت مرا آروزي آنست که بملک هندوستان آن در شوم و آن اراضي را نيکو ببنگرم و پادشاهي ايشان را بدانم پس مملکت را با وزير و برادر واگذاشت و پوشيده از دارالملک بيرون شد و با اسب و سلاح خويش و يک دو تن از بندگان محرم طي مسافت کرده بمملکت هندوستان درآمد و بشهر قنوج اندر شد و روزها همي بصيدگاه در رفت و در به نخجير کردن خواطر خويشتن مشغول داشت و هنديان از آداب تير انداختن و اسب تاختن او خيره بودند و چنان اتفاق افتاد که درآن ايام فيلي بزرگ چثه ديوانه گشت و گاه گاه از بيشه همي بيرون تاخت و بکنار آباديها و کرانه طوق و شوارع آمده مردم را پايمال ساخت و اين خبر مکشوف خاطر باسد يونام گشت که در آنهنگام سلطنت هندوستان را داشت و او چند کس بفرستاد که دفع او کنند و هيچ کس بدو فيروز نگشت چون خبر ببهرام رسيد گفت من از پي دفع اين فيل خواهم شتافت و يکتنه با آن رزم خواهم داد مردم هند از اين سخن در عجب شدند وصورت حال را بعرض باسد يور رسانيدند که مردي ايراني که تمام بالا و نيکو رويست ودر فن تيراندازي و اسب تازي دستي تمام دارد تصميم عزم داده که با اين فيل ديوانه رزم دهد و او را دفع کند باسديوبا يکي از خويشان خود فرمود که با آن مرد ايراني به بيشه فيل شو و نگ او را با فيل معاينه کن و خبر بمن آور تا اگر بمردانگي دفع او کند ويرا جزاي خير کنم پس آن مرد با بهرام به بيشه فيل درآمد و بدرختي بلند برشد و ديد که بهرام بميان بيشه شده و بنزديک فيل درآمد و بانگ بر او زد و فيل ديوانه غضب کرده بجنگ درآمد و بهرام خدنگي بزه کرده بسوي او گشاد داد و آن تير در پيشاني فيل جا کرد پس بدويد و با هر دو دست خرطوم او را فرو گرفته فرو کشيد بدانسان که فيل بزانو درآمد آنگاه تيغ برکشيد و برگردنش فرود آورد چنانکه سر از تنش بيفتاد پس سرر و خرطوم فيل را برگرفته برگردن نهاد و از بيشه بيرون شتافته برخاک راه افکند هر که آن بديد از مردي بهرام در عجب رفت و چون صورت حال بعرض باسديو رسيد بهرام را طلب کرد و چون حاضر شد جواني تمام خلقت و با قوت او را يافت چنانکه هيچگاه انباز او نديده بود گفت چه کسي و از کجا بدينجا شدي بهرام گفت که من از مردم ايرانم و ملازم حضرت بهرام گور بودم پادشاه از من برنجيد و من بيم جان کرده بدينملک شتافتم تا در پناه پادشاه هندوستان آسوده

روز گذارم باسديواو را بزرگ بداشت و خواسته فراوان بدو عطا کرد و او را برتبه منادمت برکشيد و ملازمت حضرت فرمود و هر روز در کار روم و بزم از وي هنري تازه معاينه کرد در اين وقت خبر باو آوردند که ميوندي نام که خاقان چين بود با لشکري افزون از حوصله حساب از کنار هندوستان سربر کرده و چشم بتسخير اين ملک انداخته باسديو سخت بترسيد و بدان سر شد که از بهر مصالحه و مداهنه کس بنزد خاقان فرستد و او را با نفاذ تحف و هدايا و اظهار فروتني و تواضع باز گرداند بهرام گفت هرگز بدين ضعف و انکسار رضا مده و با خاقان اعداد کارزار کن که من اين جنگ را از بهر تو بپايان برم پس باسديو اينکار بعهده کفايت بهرام گذاشت و او سپاه هند را ساز داده باتفاق باسديو استقبال جنگ ميوندي کرد و چون هر دو لشکر با يکديگر برابر شد و ميمنه و ميسره آراسته گشت نخستين بهرام اسب بر جهاند و بميدان آمده از يمين و شمال تاختن گرفت و با هر خدنگي همي فيلي از کند و با هر شمشيري مردي بکشت هنديان چون اين بديدند دل قوي کرده و بجنگ درآمدند و مردانه بکوشيدند جمعي کثير در آن مقاتله بدست بهرام کشته شد و سپاه چين بشکست و خاقان بگريخت و باسديو مظفر بدارالملک باز آمد و در حق بهرام وثوقي ديگر بدست کرده دختر خود را که سپينو نام داشت بشرط زني بدو داد و خواست تا او را وليعهد خويش کند و بزرگان هند را بر اين سخن گواه گيرد بهرام در اينوقت خويشتن را آشکار کرد و گفت ايملک هند آگاه باش که من بهرام گور ملک الملوک ايرانم و مرا ولايت عهد تو هيچ حاجت نيست همي خواستم تا اين مملکت بدانم و اين پادشاهي تو را آزمايش کنم و هم اکنون بمملکت خويش ميروم وطمع در پادشاهي تو نبسته ام جز اينکه هر شهر و بلده که قريب با راضي مملکت من است خاص از بهر من داني و خراج آن را همه ساله بحضرت فرستي تا دولت ايران بلند نام شود اين جمله را ملک هند پذيرفت و بهرام از پس دو سال با دختر باسديو و خواسته فراوان بدار

صفحه : ١٠٤

الملک خويش باز آمد و خوش بنشست غيبه سلطانيه در زينه المجالس استکه در قديم الايام در کنبايت که از اعمال کجرات است جمعي از مسلمانان متوطن شده مسجدي و مناره ساخته بودند و کفار هند بسببي از اسباب با مسلمانان حرب کردند و آن مسجد را سوخته و مناره را خراب کردند و هشتاد مرد مسلمان را شهيد ساختند و خطيب علي نام که واعظ و خطيب مسلمانان بود گريخته تظلم بدرگاه راي بر دو راي در اصطلاح اهل هندوستان سلطان گويند پس ارکان دولت بجهت موافقت مذهب جانب کافران را گرفته سخن او را بر راي عرض نکردند خطيب بر سر راه راي در عقب درختي پنهان شده چون راي بانجا رسيد بيرون آمده او را سوگند داد که فيل خود را باز دار و سخن من استماع نماي راي ايستاده خطيب صوره حال را که در قصيده که

بزبان هندي پرداخته بود براي راي خواند راي او را بخواص خويش سپرده چون بقصر خويش رسيد با وزير گفت من ميخواهم که سه روز از حرم سرا بيرون نيايم بايد که امور ملک را مضبوط داري پس چون شب درآمد راي بر جمازه نشست در يکشبانه روز چهل فرسخ راه طي کرده از هزاوله به کنبايت رفت و در لباس سودا گران ببازار درآمده از مردم قصبه مذکوره استفسار نمود و از هر که پرسيد جواب داد و ارکان دولت را حاضر ساخت و فرمود تا خطيب را که تظلم نموده بياورند چون خطيب را حاضر ساختند و سخن تمام کرد جماعت کفار خواستند که بهانه کنند و سخن او را باطل سازند راي ابدار خود را گفت که مطهره مرا باينجماعت ده تا آب خورند هر که از آن آب چشيد دانستکه آب دريا است پس راي گفت چون مرا با کسي اعتمادي نماند چه آنکه اختلاف دين و ملت در ميان بود پس من خواستم که خود اين قضيه کنم پس بنفس خود رفتم و معلوم کردم که بر مسلمانان ظلم کرده اند و نبايد که در فرمانفرمائي و مملکت من چنين حيفي بر جماعتي واقع شود که در ظل امان من باشند و امر کرد که تا هر صنفي از اصناف کفار مثل برهمنان و يا رسايان و مهان و واله و سوده و مغان دو نفر از سرداران ايشان را سياست کردند و يک تنگه زر بخطيب داد تا مسجد و مناره را عمارت کند غيبه سلطانيه در تاريخ حبيب السير استکه چون کشتاسب ملت باطل زردشت را شعار روزگار خود ساخت در هر بلده از بلدان قلمرو خود طرح آتشکده انداخت زرد شب با او گفت که پادشاهي را که متقلد قلاده دين باشد نبايد که خراج بحاکمي دهد که سالک مسالک غوايت باشد و در آن او آن ميان سلطان ترکستان که ارجانب نام داشت و کشتاسب قواعد مصالحه استحکام يافته بود که هر سال چيزي از ايران بتوران خراج ميبردند و چون زردشت کشتاسب را از اداي مال مقرر منع کرد کيفيت حال بسمع ارجانب رسيد با عساکر نصرت شعار و لشکر بسيار وعدت بيشمار بجانب ايران روان گشت و گشتاسب نيز جنود نا معدود فراهم آورده رو به ترکستان نهاد و با پسر خود اسفنديار گفت که اگر به حسن اهتمام تو ارجاسب منهزم شود زمام امور سلطنت در قبضه اختيار تو نهم و بعد از حرب و ضرب آثار تسلط اسفنديار ظاهر شده ارجاسب منهزم شد و پسر و برادرانش کشته شدند و کشتاسب با فتح و فيروزي بمقر خود برگشت پس اسفنديار را بفتح ارمنيه کسيل داشت و در غياب او بذگويان نزد کشتاسب شاهزاده را صاحب داعيه سلطنت بخرج دادند پس در مراجعتش از ارمنيه در قلعه گرد کوه محبوس گرديد بامر پدر چون حبس اسفنديار بسمع ارجانب رسيدفرصت غنيمت شمرده لشکر ببلخ کشيد و لهراسب را که والي آنجا بود بکشت و دختران کشتاسب را اسير کرده و فرستاد بترکستان و کشتاسب بعد از محاربه با ارجاسب و آن هزام از وي در قلعه از قلاع متحصن شد و برادر خود جلعاسب را بقعله گردکوه فرستادتا اسفنديار را از حبس بيرون آورد و بسلطنت وعده داد التماس شر ارجاسب نمايد بضرب تيغ و سنان منهزم

ساخت و پس از وقوع فتح ارجاسب کشتاسب باسفنديار گفت که منصب يار در حرکت آمده از سپاه ايران دوازده هزار سوار و دوازده هزار پياده حرکت داده و با برادر خود بشوتن نام ببعزم انتقام ارجاسب و نجات اسيران قدم در راه نهاده و در بسياري از نسخ مسطور استکه اسفنديار در آن سفر بموضعي رسيد که از آنجا تا روئين دزکه دارالملک رجاسب بود سه راه بود وصول بان بلده از يکطريق که آباداني بود بمدت ششماه مسافت بود و از راه ديگر که آب و علف کمتر بود بيکماه و از راه سيم که آن را هفتخوان گويند بيکهفته اما در اين راه مواقع غريبه بود مثل شيران درنده و جادوان فريبنده و برف و باران فراوان العهده علي الراوي القصه اسفنديار سپاه را با بشوتن از راه دويم روان کرد و خود با فوجي از دليران از راه هفتخوان روان شد و با بردار و لشکريان مقرر فرمود که چون بمقصد رسيديد در موضع معين قرار گيريد و در شبيکه آتش بسيار در قلعه بينيد جنگ در اندازيد القصه اسفنديار چون بانموضع رسيد آوازه در شهر انداخت که تاجري بامتاع بسيار آمده ارجاسب بازرگان را طلب داشته شاهزاده بملازمت ارجاسب شتافته جوهرهاي قيمتي بنظر ارجاسب کشيده ارجاسب از او بسيار ممنوع شده بمرتبه تفريش جا داده از آن جناب بشوتن با لشکريان ايران بموضع معهود رسيده منتظران آتش موعود بودند که کي برافروزد اسفنديار ببهانه طبخ آتش بسيار برافروخته اينحال بر بشوتن ظاهر گشته طلبها فرو کوفتند و نايها در دميدند و بجانب قلعه روئين در خراميده و آشوبي تمام در شهر افتاده و سپاهيان بعزم جنگ آغاز بيرون رفتن کردند اسفنديار فرصت غنيمت شمرده تيغ کين از نيام انتقام کشيد و بنياد شين و شور و بزن و بکير درانداختند اسفنديار از اينجانب و بشوتن از آنجانب تيغ ميزدند تا آنکه شاهزاده شجاعت شعار خواهران را بدست آورده مخالفان را نيست و نابود کرد و حکومت آنجا را بيکي از احفاد اغريزث داد و خود را بملازمت کشتاسب رسانيد اين ناچيز گويد که بالاخره گشتاسب وفا بعهد ننموده نيرنگي انديخت که اسفنديار بدست رستم کشته شد چنانچه در تواريخ است.

در ذکر اشخاصي است که در اين دار مجاز صاحب عمر دراز گرديده اند

در ذکر اشخاصي استکه در اين دار مجاز صاحب عمر دراز گرديده و از متعارف مردم بصفت طول عمر امتيازي گزيده اند و غرض از ذکر آنها با قله فائده مترتبه بر ذکر دو چيز است يکي رفع استبعاد از طول عمر حضرت امام عصر وناموس دهر که يکي از شبهات عامه است بر مهدويه آن حضرت چنانچه در صبيحه پنجم از عبقريه

صفحه : ١٠٥

سيم اين بساط سمت تحرير يافت و ديگري از براي تبعيت نمودن از اصحاب که مولفين کتب غيبت آن جنابب هستند تا اينکه گفته نشود که اين کتاب عاري است از پاره فوائدي که ايشان در اينباب ذکر نموده اند و در اين عبقريه چند صبيحه است.

صبيحه ٠١

بدانکه امتيازيکه اينکتاب در اينباب با سائر کتب اصحاب دارد اينست که تمامت مولفين کتب غيبت از قدماء و متاخرين اخبار معمرين را غير منظم و بغير ترتيب ذکر نموده اند مثلا معمر صد و پنجاه ساله را پس از معمر هزار ساله ذکر نموده اند و هکذا و چون پيدا کردن معمر مخصوصي را از ميان آنها خالي از اتعاب نبود لذا اين ناچيز از براي ذکر آنها طبقاتي قرار داده و در هر طبقه صاحبان عمري مخصوص را ذکر نمودم تااسهل تناولا و احسن سپاتا باشد و بايد دانست که بنابر تصريح سيد جليل مرتضي در کتاب غرور و در رعرب کسيرا معمر نميشمارد مگر اينکه صد و بيست سال يا زياده عمر نموده باشد الخ فبناء عليهذا ما ابتداء طبقات را بر صد و بيست سال قرار داده و از هر صد سال بصد سال ديگر را طبقه قرار ميدهيم فنقول طبقه اول از معمرين کساني بوده اند که عمر ايشان از صدو بيست سال الي دويست سال بوده و آنها جماعت کثيره هستند چنانچه در اين عصر ما نيز بسياري ديده شده که از صد و بيست سال عمر ايشان تجاوز نموده از جمله جد خود اين ناچيز که مکررا از والد مرحوم که خودش يکصد و هفده سال عمرش بود ميشنيدم که ميفرمود والدم يکصد و بيست و شش سال عمر نمود و ازجمله مشهدي ابوالقاسم قصاب نهاوندي بود که يکصد و سي و شش سال عمر نمود چنانچه در صبيحه هفتم از عبقريه سيم في اللجمله از حالاتش مذکور افتاد و بالجمله اهل اين طبقه بر چند قسمند قسم اول آن کساني هستند که عمر ايشان بيکصد و بيست سال تحديد شده و اينها چند نفرند اول از ايشان که صاحبان کتب غيبت مذکور داشته اند نابغه جعدي است چنانچه در بحار سيزدهم استکه از جمله معمرين نابغه جدي است و نامش قيس بن عبدالله بن عامر بن عدس بن ربيعه بن عامر بن صعصعه است و کنيه اش ابو ليلي بوده ابو حاتم سجستاني چنين روايت کرده که نابغه جعدي پيشتر زيباني بوده و دليل بر اين قول خود ناببغه جعدي استکه در اين اشعار گفته شعر تذکرت و الذکري بهيچ علي الهوي و من حاجه المحزون ان يتذکرا نداماي عند المنذر بن محرق اري اليوم منهم غامر الارض مقفر کهول و شبان کان وجوههم دنانيز مما شيف في الارض قيصرا يعني ايام گذشته را بياد آوردم در حالتيکه ياد آنها محبت مرا بهيجان مياورد دو چيزيکه در خزانه خاطر محزونست احتياج دارد باينکه ياد آورده شود مصاحبان و نديمان من که در

نزد منذر بن محرق بودند امروز روي زمين را از ايشان خالي ميبينم پاره از ايشان پير بودند و پاره ديگر جوان رويهاي ايشان در صافي و روشنائي مانند اشرفي طلا که در ممالک قيصر صفا و جلابان داده شده و اين کلام دلالت دارد بر اينکه نابغه جعدي با منذر بن محرق معاصر بوده و از خارج معلوم است که نابغه زبياني با نعمان بن منذر بن محرق نبوده و چنين گفته شده که سي سال عمر بر نابغه جعدي گذشت و در آن مدت او هرگز سخن نگفت بعد از آن بشعر تکلم نمود و درحاليکه صد و بيست سال عمر نموده بود در اصفهان وفات کرد و اين ابيات را نيز او گفته شعر فمن يک سائلا عني فاني من الغتيان ايام الخناق مضت مائه لعام ولدت فيه و عشر بعد ذاک و حجتان فابقي الدهر و الايام مني کما ابقي من السيف اليماني يغل و هو ماثور جرازا اذا اجتمعت بقاتمه اليدان يعني هر که از احوال من پرسد بداند که من از جوانان ايام خناق هستم که آن ايامي بود در ميان عرب که در آن ناخوشي در بيني و حلقوم ايشان بهيجان آمد صد سال از ولادتم گذشته و ده سال با دوسال ديگر برآن علاوه گرديده که همه آن صد و دوازده سال باشد و روزگار هر چند که مرا پير نمود لکناز قوت و توانائي من بقيه باقي گذاشت چنانکه از شمشير يمني زنگ گرفته بقيه از جوهر شرا باقي ميگذارد که اگر داروي صيقل بر آن ريخته و زنگش زد وده شود هر آينه جوهرش ظاهر شود در حالتيکه برنده است اگر دستها با قائمه آن جمع شود يعنيي از قبضه اش بگيرند و بکارش برند و نيز در خصوص طول عمر خود گفته شعر لبست اناسا فاقبتهم و افنيت بعد اناس اناسا ثلثه اهليز افنيتهم و کان الا له هو المستناسا يعني با جماعتي مخالطه نمودم و ايشان را فاني گردانيدم و بعد از جماعتي جماعت ديگر را پس سه طايفه را منقرض و فاني نمودم و عوض ايشان را از خداي تعالي درخواست بايد کرد زيرا که او است کسيکه عوض همه چيز تلف شده از او خواسته ميشود دويم از ايشان دويد بن زيد بن ليث حميري است چنانکه در بحار است که ابو حاتم گفته دويد بن زيد بصد و بيست سال رسيد و او از جمله معمرين بوده و عز بهم کسيرا معمر نميشمارد مگر اينکه صد و بيست سال يا زياده عمر نموده باشد در نضيد في وصايا دويد بدانکه دويد مذکور را وصاياي چندي است که بپسران خود نموده و آنهابر نقل از بحار سيزدهم اينست که در وقت وفاتش بپسران خود گفت که بر شما وصيت ميکنم باينکه بگيره کرردن بدترين مردم ترحم نکنيد و از سر لغزش ايشان در نگذريد و لجامهاي اسبها را کوتاه و نيزها را طولاني بکنيد و از سمت دست راست و دست چپ دشمن را با آن نيزه ها بزنيد و گوشهاي ايشان را ببريد و اگر اراده نمائيد که يکديگر را از حوائج منع کنيد بايد اين منع پيش از براورردن آنها باشيد زيرا که ممانعت بعد از براوردن آنها عار است و بدانيد که مرد عاجز ميشود ولکن پيرامون حيله نميگردد و رسيدن بمطلب بياري بخت است نه با تعب و مشقت و در کارها زيرکي و چابکي نمائيد و ببالاي هم ديگر نريريزد بايد مرد بميرد و دنائب و ذلت

را قبول نکند و اندوه نخوريد بر چيزيکه از شما فوت شده هر چند که فوتش بر شما گران باشد و مهرباني نکنيد بر کسيکه از نزد شما ميکوچد و جدا ميشود هر چند که بقرب وي الفت داشته باشيد و طمع نکنيد تااينکه چرکين نشويد و در مقابل دشمن سستي نورزيد تا اينکه شما را نرم و ملائم نداند بلکه بايد شما را سخت و درشت حساب کنند وصيت مراياد گيريد و عمل کنيد تا اينکه مثل بديکه مشهور است بر شما وارد نگردد و اين است آن الموصين بني سهوان يعني پاره کساني هستند که بايشان وصيت کرده ميشود و ايشان از آن سهو نموده اعراض ميکنند و وقتيکه من وفات کردم قبر مرا فراخ کنيد و وسعت زمين را از من مضايقه ننمائيد و اگر چه اين باعث استراحت من نيست لکن دلم از ترس و تزلزل آرام ميگيرد و بعد از آنکه اينها را گفت وفات يافت پسرش ابوبکر بن دويد گفته است که اين چند بيت را نيز دويد گفته است شعر اليوم يدني لدويد بيته يا رب ذهب خالص حويته و رب قرن بطل ارديته و رب غيل حسن لويته و معصم مخضب طويتيه

صفحه : ١٠٦

لو کان للدهر بلي ابليته او کان قرني واحد اکفيته يعني در اين روز که روز وفات است خانه دويد که قبر باشد بر او نزديک شده بسيار طلاها را که جمع کردم و شجاعان روزگار را هلاک کردم و بسيار ساعد فربه و زيبا را در ميدان کشتي گيري پيچيدم و دستهاي خصاب کرده شده را پس گردانيدم اگر روزگار را بوسيده گي ممکن ميبود هر آينه آن را بوسيده ميکردم و اگر طرف مقابل من در ميدان آنها يکي ميشد هر آينه رابس بودم و نيز از او روايت کرده اند اين را که گفته القي علي الدهر رجلا و يدا و الدهر ما اصلح يوما افسدا يفسد ما اصلحه اليوم غدا يعني روزگار دست و پاي مرا قطع نمود يعني قوه بدنم را از من گرفت و حال آنکه روزگار اصلاح امري نميکند در روزيکه امر را فاسد و ضايع کرده لکن اگر امري را امروز اصلاح نمايد فرد الا محاله آن را فاسد خواهد گردانيد سيم از ايشان ارطاه بن دشهبه المزني است و آن نيز صد و بيست سال عمر نموده بنابر آنچه در کمال الدين و بحار و غير هما است و کنيه او ابو وليد بوده وقتي عبدالملک باو گفت که قوه شعر گفتن باز در تو هست گفت الحال شرب و طرب و غضب نميکنم و شعر گفتن هم براي من ميسر نميشود مگر با وجود يکي از اينها و با وجود اين ميگويم شعر رايت المرء ياکله الليالي کاکل الارض ساقطه الحديد و ما يبقي المنيه حين تاتي علي نفس بن آدم من مزيد و اعلم انها ستکر حتي توفق نذرها بابي الوليد خلاصه معني آنکه شبها را چنين ديدم که مرد را ميخورند يعني فاني ميکنند مانند خوردن زمين ريزهاي آهن را وقتيکه مرگ بني آدم راهلاک ميکند ديگر در او چيزي باقي نميگذارد و ميدانم که آن بزودي زود روي خواهد آورد تا اينکه بنذر خود که در خصوص ابي وليد کرده وفا نمايد يعني او را هلاک کندپس آنگاه عبدالملک از مضمون

بيت اخري ترسيد زيرا که کنيه او هم ابي وليد بود ارطاه گفت از ابي وليد نفس خود را اراده نمودم زيرا که کنيه من هم ابي وليد است چهارم از ايشان شريح قاضي است چنانچه در بحار استکه او صد و بيست سال عمر نمود تا اينکه در دعواي حجاج بن يوسف کشته شد و در بيان حال کبر سن و ضعف خود اين ابيات را گفته شعر اصبحت ذابت اقاسي الکبرا قد عشت بين المشرکين اعصرا ثمه ادرکت النبي المنذر را و بعد صديقه و عمرا و يوم مهران و يوم تسترا و الجمع صفينهم و النهرا هيهات ما اطول هذا عمرا يعني گرديدم صاحب اندوه و غم و محتمل ميشوم پيري را بدرستيکه در ميان مشرکان بسيار وقتي زندگاني کردم و بعد از آن پيغمبر را دريافتم و بعد از آن حضرت ابو بکر و عمر را و جنگ روز مهران و دعواي روز تستر و جنگ صفين و دعواي نهروانرا درک نمودم پنجم از ايشان عدي بن حاتم طائي است چنانکه در بحار است که او نيز يکصد و بيست سال عمر نموده است ششم از ايشان حضرت موسي است چه بنابر نقل از اخبار الدول آن جناب در دنيا صد و بيست سال زيست فرمود هفتم يوشع استکه بنابر نقل مزبور صد و بيست سال عمر داشته هشتم جناب سليمان استکه آنهم بنابر همان نقل صد و بيست سال در دنيا زندگي نمود نهم از ايشان ايساد استکه يکي از ملوک جبابره در مصر بوده بعد از طوفان که آخر الامر بواسطه کثرت ظلم و جورش برعيت ساقي او زهر در شراب داخل نموده و او را مسموم نمود چه بنابر نقل از کتاب مزبور صد و بيست سال عمر نمود دهم حضرت هرون است که عمر شريف ايشان بنابر نقل از ناسخ التواريخ صد و بيست و سه سال بوده.

صبيحه ٠٢

از طبقه اول کساني هستند که عمر ايشان بيکصد و سي سال رسيده و از ايشان است فروه بن ثعلبه سلولي چنانکه در کمال الدين استکه فروه بن ثعلبه بن نفايه السلولي صد و سي سال در ايام جاهليه عمر نمود و بعد از آن اسلام را دريافت و داخل در دين اسلام گرديد و از ايشان قهاث بن ليوي بن يعقوب نبي استکه بنابر نقل صاحب ناسخ التواريخ عمر او در ايندار فاني صد و سي سال بوده و از ايشان حضرت اسمعيل ذبيح الله است چنانکه در اخبار الدول استکه متولد شد از براي اسمعيل از دعله بنت مضاض که زوجه او بود دوازده پسر و يکدختر و زندگاني نمود آن حضرت در ايندار دنيا مدت يکصد و سي و هفت سال و قبر او در ميانه حجر استکه باسم او معروفشده و آنرا حجر اسمعيل ميگويند و در وقتيکه عبد الله زبير اساس کعبه را از براي عمارت آن حفر ميکرد صندوق مرمري نمودار شد که رنگ آن سبز بود پس از عالمين باخبار سئوالنمود آنها گفتند آنقبر اسمعيل و مادر آنهاجر است و در مراه الزمان و غيره استکه اسمعيل از گرمي مکه بخداوند شکايت نمود پس خداوند بملکي امر فرمود که دري از درهاي

بهشترا بسمت مکه باز کند و از آندر تا روز قيامت باد بهشت بمکه ميوزد و ايشان ليوي بن يعقوب نبي است که بنابر نقل صاحب ناسخ صد و سي و هفت سال عمر نموده و از ايشان عمران پدر حضرت موسي استکه بنابر نقل مزبور يکصد و سي و هفت سال عمر نموده.

صبيحه ٠٣

از طبقه اول کساني هستند که عمر ايشان بيکصد و چهل سال رسيده و از ايشان است لبيد بن ربيعه الجعفري چنانکه در بحار است که او صد و چهل سال عمر نمود و زمان اسلام را دريافت و اسلام آورد و وقتيکه بسن هفتاد سالگي رسيده اين ابياترا گفته است شعر کاني و قد جاوزت سبعين حجه جعلت بها عن منکبي ردائيا يعني گويا من در حاليکه از حد هفتاد سالگي درگذشتم رداء خود را بسبب آن از دوشم برداشتم زيرا که داب در اين سن اينست و وقتيکه بهفتاد و هفت سالگي رسيد گفت بانت تشکي الي النفس مجهشه و قد حملتک سبعا بعد سبعين فان تزاد ثلاثا تبلغ املا و في الثلاث وفاء للثمانين يعني اعضاي من باضطراب و اندوه بنفس من شکايت نمودند که هفت سال بعد ازهفتاد سال استکه حامل تو شده ايم و اگر سه سال بر آن هفت و هفتاد سال علاوه شود آنگاه بارزو و آمال خود ميرسي و با آنسه سال هشتاد سال تمام ميشود و وقتيکه عمرش بنود سال رسيد انشاء نمود و گفت کاني و قد جاوزت تسعين حجه خلعت بها عني عذار لشامي و متني بنات الدهر من حيث لا اري فکيف بمن يرمي و ليس يرامي فلو انني ارمي بنبل رايتها و لکنني ارمي بغير سهام حاصل معني آنکه گويا در حاليکه از نود سالگي تجاوز نمودم بسبب آن اطراف دهن بند خود را از دهنم باز کرده ام چنانکه عادت در آنسن اين بوده است و يا آنکه کنايه است از اينکه از همه چيز فراموشکرده و در وقت سئوال از چيزي نميدانم ميگويم دختران روزگار انداختند بر من از جائيکه نميدانم يعني تير عشق و محبت را پس چگونه ميباشد حال کسيکه بر او انداخته شود و حال آنکه آندازنده را نمي بيند اگر تير بر من انداخته ميشد هر آينه آنرا ميديديم لکن انداخته

صفحه : ١٠٧

ميشوم نه با تيرها و وقتيکه بسن صد و ده سالگي رسيد انشاء نمود و گفت و ليس في مائه قد عاشها رجل و في التکامل عشر بعدها عمر يعني صد و ده سال که مرد در آن بعيش و زندگاني نموده عمر بسيار نيست و وقتيکه بسن صد و بيست سالگي رسيده گفت قدعشت دهر اقبل مجري داحس لو کان في النفس اللجوج خلود يعني روزگاري پيش تر از دويدن داحس در ميدان من تعيش و زندگي نمودم و داحس نام اسب قيس بن زهير بن کعب بوده کاش که نفس لجوجم در دنيا دائم و مخلد ميشد کلام مجانس في حکايه مجري الداحس و حکايت دويدن

اسب داحس نام چنان استکه خديفه و قيس از بيست نفر شتر گرو بستند در دوانيدن اسبان و مسافت دوانيدن اسبها را بقدر صد غلوه سهم تعيين نمودند و زمانيرا که در آن خامي اسبها گرفته شود چهل شب قرار دادند و ابتداي دوانيدن را هم از ذات الاجناد که محلي معين است قرارداد کردند آنگاه قيس دو اسب بدويدن گذاشت که نام يکي داحس بود و ديگري غبرا و حذيفه دو تا گذاشت يکي خطار نام و ديگري خفا آنگاه بني فزاره دو طايفه بودند در بين مسافت چند نفر را کمين گذاشته غبرا را که از همه اسبها پيشتر بود زدند و برگرداندند ناگاه بدين سبب ما بين عبس و ريبان محاربه واقع شد و تا چهلسال ممتد گرديد و بالجمله چون لبيد بسن صد و چهلسالگي رسيد انشاء نمود و گفت شعر و لقد سمئت من الحيوه و طولها و سئوال هذا الناس کيف لبيد غلب الرجال فکان غير مغلب دهر طويل دائم ممدود يوم اذا ياتي علي و ليله و کلاهما بعد المضي بعود يعني بدرستيکه از طول حيات و از پرسيدن مردم که حال لبيد چگونه است به تنگ آمدم روزگار طولاني بر مردم غالب و مسلط گرديد و خودش هيچ مغلوب نميشود و آنروزگار غالب غير مغلوب عبارتست از همين روز و شب که بر من ميايند و ميگذرند و با زهر دو بعد از گذشتن عود ميکنند در نضيد في ضيافه لبيد و چونحالت احتضار لبيد رسيد بپسرش گفت وقتيکه روح از بدن بدر رفت بدن مرا رو بقبله کن و به پيراهنم آنرا بپوش و وفات مرا بکسي اعلام مکن تا اينکه گريه و شيون نکنند بعد از آن جفنه را و انظر في است بزرگ که در آنطعام ميگذاشتم و ضيافت ميکردم بردار و طعام در آن بگذار و بمسجد ببر و در نزد کسانيکه بضيافت من ميامدند بگذار وقتيکه پيشنماز سلام نماز را داد آنگاه آن جفنه را پيش روي ايشان بگذار تا بخورند و چونکه از خوردن فارغ شدند بانها بگو که بر جنازه برادر خود سيد حاضر شويد زيرا که خدا روح او را از بدنش قبض نمود نقد بالقبول اخري في ضيافته بکيفيه اخري بدانکه مهماني لبيد بن ربيعه را بطريق ديگر هم نقل نموده اندچنانچه سيد علم الهدي در غرر و درر و علامه مجلسي در بحار ذکر فرموده اند که مهماني لبيد بن ربيعه را بطريق ديگر هم نقلکرده اند و آنچنين استکه لبيد بر نفس خود لازم کرده بود اين امر را که در وقت وزيدن باد شمال اشتري نحر ميکرد و ميپخت و آنجفنه را که مذکور شد از گوشت پر ميکرد و بمهمانها ميداد وقتيکه وليد بن عقبه بن ابي معيط والي کوفه گرديد بخلايق خطبه خواند و حمد و ثناي الهي را بجاي آورد و صلوات بر پيغمبر فرستاد و بعد از آن بحضار خطاب نموده گفت که دانسته ايد حال لبيد بن ربيعه جعفريرا و مروت و شرافت ويرا که او بر خود لازم نمود که هر وقت باد شمال وزيد بايد شتري نحر کند و با آن مهماني نمايد پس در عوض مروتش باو اعانت کنيد بعد از آن از منبر فرود آمده و پنج راس شتر با چند بيت نزد وي فرستادو آن ابيات اين است اري الجزار يشحذ شفريته اذ اهبت رياح بني عقيل طويل الباع ابلج جعفري کريم الجد کالسيف الصقيل و في ابن الجعفري بما لديه علي العلات و

المال القليل يعني در وقتيکه بادهاي ابي عقيل که کنيه لبيد بن ربيعه است ميوزد آنگاه شتر کشيرا ميبينم که کاردهاي خود را تيز ميکند و در مقام جود و سخاوت يدي طولاني و روئي گشاده دارد و نسبش بجعفر ميرسد از جهت جد يا از حيثيت نجت نجيب است مانند شمشيري صيقل دار و هر چه که در نزد او است از مال دنيا ببرادران پدري خود ميبخشد و اينمبالغه است در کرم و عطاي وي زيرا که انسان نسبت ببرادران پدري کم ميل ميباشد و با وجود اين لبيد هر چه که داشت از مال دنيا بايشان ميبخشيد و چنين مذکور شده که آنشترها که وليد بن عقبه براي او فرستاد بيست راس بودند پس وقتيکه آنشتران و ابيات وليد را در نزد لبيد آوردند گفت پروردگار عالم امير را جزاي خير دهد او ميداند که من شعر نميگويم بناء علي هذا از من جواب اين اشعار راتوقع نميکند لکن دخترش را صدا زده و گفت نزد من بيا پس دخترش که پنجساله بود و يا اينکه طول قامتش پنج وجب بود در نزد او آمده پس باو گفت که دخترک من جواب اين اشعار امير را تو بگو دختر گفت بلي ميگويم پس انشاء نموده و گفت اذ اهبت رياح ابي عقيل دعونا عند هبتها الوليد طويل الباع ابلج عيسميا اعان علي مروته لبيدا بامثال الهضاب کان رکبا عليها من بني حام قعودا ابا وهب جزاک الله خيرا نحرناها و اطعمنا التشريدا فعد ان الکريم له معاد و عهدي يابن اروي ان يعودا يعني هر وقتيکه بادهاي ابي عقيل ميوزد آنگاه وليد را ميخوانيم تا اينکه بلبيد اشتري دهد و او آن را نحر کند و با او ضيافت نمايد وليد را در مقام جود سخاوتي هست طولاني و روئي ميباشد گشاده و نسبت او بذو عيسم که سلطان يمن است ميرسد و او با مروت خود لبيد را اعانت و ياري نموده با چند نفر اشتريکه گويا حام بن نوح آنها را سوار شده يعني در بلندي و بزرگي جثه مانند آن کوهها هستند که اولاد حام بن نوح که زنجيان باشند در آنها سکني دارند يا ابا وهب خدا تو را جزاي خير دهد و ما آن اشترانرا نحر کرديم و گوشت آنها را پخته بانان ثريد نموديم و بديگران خورانيديم بعد از اينهم بدادن اينگونه عطيه عود کن زيرا که صاحب کرم را در عطيه دادن عود ميباشد و عهد و پيمان من از وي با تو اينست که عطاي تو بما عود نمايد آنگاه لبيدگفت ايدختر من بدرستيکه جواب خوبي گفتي اگر سئوال عطيه نميکردي دخترش گفت در مقام سئوال از ملوک حيا کرده نميشود لبيد گفت تو در اينمقام از من داناتري و از ايشان حضرت شعيب پيغمبر است که بنابر نقل از تاريخ اخبار الدول آن جناب را در اينعاريت سرا يکصد و چهلسال استمرار و بقاء بوده است و از ايشان مضار بن جنابه بن مراره است که از طايفه بني يربوع بن حنظله بوده چه آنهم بنابر نقل شيخ صدوق در کمال الدين يکصد و چهلسال در ايندنياي پر قيل و قال زندگي نموده و از ايشان شيخ

صفحه : ١٠٨

شامي است که او را سيد رضي برادر سيد مرتضي ديده و بصحبتش رسيده چنانکه در بحار و کنز کراجکي است که بخط شريف ابي الحسن محمد بن حسين موسوي که براي تقاويمي که جمع نموده بود تعليقه نوشته و تاريخ آنخط را هم روز يکشنبه پانزدهم محرم سال سيصد و هشتاد و يکم هجري تعيين نموده بود نوشته يافتيم بدينمضمون که حال شيخيرا که در بلد شام ميبود بمن نقلکردند و گفتند که عمر او صد و چهلسال است پس من سوارشدم يعني از بغداد و بنزد وي رفتم و او را برداشتم و بنزد يکي خانه ام که در محله کرخ بغداد بود آوردم و او مرد عجيبي بود که امام حسن عسکري را ديده بود و اوصاف آن حضرت را بيان مينمود و پاره از عجائب را که مشاهده نمود بود و آنها غير از ديدنش بود حضرت عسکري را از براي ما نقل کرد و از ايشان بنقل علامه کراجکي درکنز الفوائد از توريه با حور است که عمر او يکصد و چهل و شش سال بوده و او يکي از انبياء وگر نه يکي از اوصياء است و از ايشان جناب يعقوب پيغمبر است چنانکه درتاريخ اخبار الدول آورده که آن جناب يکصد و چهل و هفت سال در ايندار دنيا زندگاني نموده و در ناسخ التواريخ هم همين مقدار را در عمر ايشان معين نموده و از ايشان عيص بن اسحق است که برادر حضرت يعقوب است چه آنکه در ناسخ عمر او را نيز يکصد و چهل و هفت سال معين فرموده ياقوت قيمته للفص رخيص في وجه تسميه يعقوب و عيص در اخبار الدول استکه چون عمر حضرت اسحق بشصت سال رسيد زوجه او رفقا بنت تنويل حامله شد در بطن واحد بدو پسر چون وقت وضع حملش رسيد و خواستکه آنها را بزايد آن دو پسر در بطن او بنزاع درآمده پس يعقوب خواستکه پيش از عيص بدنيا بيايد عيص باوگفت قسم بخدا که اگر پيش از من بيرون آمدي هر آينمه من در شکم مادر متعرض او شده تا آنکه او را بقتل ميرسانم پس يعقوب بواسطه مراعات حال مادر و کرامه لها در عقب ماند و عيص اول متولد شد پس عيص را عيص گويند بجهت اينکه عصيان نمود و يعقوب را يعقوب گويند بجهت اينکه از عقب عيص متولد شد و يعقوب در بطن ام بزرگتر از عيص بود اگر چه عيص پيش از آن بدنيا آمد و الله العاصم.

صبيحه ٠٤

از طبقه اول از معمرين کساني هستند که عمر ايشان بيکصد و پنجاه سال رسيده و از ايشان بنابر نقل از کمال الدين و بحار ابو زبيد نصراني است که نامش منذر بن حرمله طائي ميباشد چه آنکه او بنابر تصريح در آندو کتابمستطاب مدت يکصد و پنجاه سال در دنيااز عمر خود کامياب شده و از ايشان بنقل مزبور ابو طمحان قيسي بوده که عمرش بيکصدو پنجاه سال منتهي شد و از ايشان عاد بن شداد يربوعي است که يکصد و پنجاه سال عمر داشته چنانچه علامه مجلسي

در بحار نقل فرموده و از ايشان بحر بن حارث بن امرالقيس کلبي است چنانکه کراجکي در کنز الفوائد نقلنموده که او يکصد و پنجاه سال عمر نمود و درک اسلام را کرده و مسلمان نشد و اين اشعار از او است بيت من عاش خمسين علما قبلها مائه من السنين واضحي بعد ينتظر و صار في البيت مثل الحلس منطرحا لا يستشار و لا يعطي و لا يذر مل المعاش و مل الاقربون به طول الحيات و شتر العيشه الکبر.

صبيحه ٠٥

از طبقه اول معمر بن کساني هستند که عمر ايشان بصد و شصت سال رسيده و بنقل سيد در غرر و درر از ايشان حارث بن کعب بن عمرو بن دعله بن خالد بن مالک بن ادد مذجحي است و مذجح مادر مالک است و اولاد مالک باو نسبت داده ميشوند و ناميدن آن بمذجح از اينراه است که تولد او در بالاي تلي کوچک شد که آنرا مذجح ميگفتند و نامش مدله است دختر ذي مهجتان ابو حاتم سجستاني گفته که حارث بن کعب در حالت احتضارش پسران خود را جمع نمود و گفت که صد و شصت سال عمر من شده و تا حال با کسي که عهد و پيمان شکن باشد مصافحه ننموده ام و با فاجرو فاسق دوستي نورزيده ام و بدختر عمم و زن پسرم مائل نشده ام و با زنان زانيه براي عمل قبيح خلوت نکرده ام و بهيچيک از دوستانم اظهار سر خود ننموده ام بدرستيکه من در دين حضرت شعيب هستم و احدي از عرب غير از من و اسد بن خزيمه و تميم بن حر در آنطريقه نيست وصيت مرا ياد گيريد و در شريعت و طريقت من بميريد بتقواي خداي خود ملازمت کنيد تا اينکه بهمه امور و مهمات شما کفايتکند و کارها وعملهاي شما را اصلاح نمايد و بپرهيزيد از معصيت و نافرماني خدايتعالي تا اينکه هلاک نشويد اي پسران من متفق شويد و پراکنده نباشيد تا اينکه تابع و مطيع ديگران نشويد بدرستيکه مردن در حالت قوت و عزت بهتر است از زندگي در حال عجز و ذلت هر چه که شدني است ميشود و عاقبت هر اجتماع پراکندگي است و روزگار دو حال دارد يکي وسعت عيش و ديگري ابتلاء و روز دو قسم است روز شادي و روز گريه و خلايق دو صنفندپاره براي نفع تو و پاره ديگر بر ضرر تو تزويج کنيد از زنان آنانرا که با شما کفو و همتايند و در مقام استعمال عطريات آب استعمال کنيد و از عقد نمودن زنان احمق اجتناب کنيد زيرا که اولاد آنها احمق ميباشند و استراحت نيست مر کسي را که قطع قرابتکند وقتکه قوم با همديگر مخالفتکردند آنگاه دشمنانشان بر ايشان دست يابند و آفه جمعيت اختلاف سخنان ايشان است احسان نمودن بدشمنان صاحب احسان را ازبدي ايشان نگاه ميدارد و اگر در عوض بدي مکافات بد بدهي پس تو نيز از جمله بدکاران باشي و کار بد کردن باعث زوال نعمت ميشود و قطع رحم نمودن موجب هم و غم ميکرد و هتک حرمت نعمت را زايل کند و نتيجه عقوق والدين

بي چيزي و فقدان اعوان وخرابي بلدان است و بدانيد که نصيحت باعث افتضاح و رسوائي است چه آنکه اگر نصيحت کننده بکسي نصيحت نمايد و او قبول نکند هر آينه ناصح در نزد او مفتضح ميشود زيراکه ما في الضمير خود را باو اظهار نمود و او بر سريره امرش مطلع گرديد حسد و عداوت بر ديگران ورزيدن مانع از حصول منافع است و بر خطا مداومت کردن بلا را نتيجه ميدهد و بد رفتاري اسباب و طرق منافع را قطع ميکند و بعد از اين نصائح کافيه و مواعظ شافيه انشاء نموده و گفت شعر اکلت شبابي و افنيه و انصبت بعدد هورا ثلثه اهلين صاحبتهم فبادوا و اصبحت شيخنا کبيرا قليل الطعام عسيرا لقيام و قد ترک الدهر خطوي قصيرا ابيت اراعي نجوم السماء اقلب امري ظهورا بطونا يعني جواني خود را بسر آوردن و فاني گردانيدم بعد از روزگاران روزگار چندي را بسر بردم با سه اهل يعني سه طايفه مصاحب بود ايشان هلاکشدند و من گرديدم پيرمردي و شدم کم خوراک

صفحه : ١٠٩

و کسيکه برخواستن از جا بر او مشکل است بدرستيکه روزگار از شدت پيري کام مرا کوتاه گردانيد و شبها را نميخوابم و چشم بر ستارگان ميدوزم و در عاقبت کار خود تفکر ميکنم و از ايشان حبيب بن مالک است که معجزه شق القمر را از حضرت خاتم النبيين خواستار شد چنانچه تفصيل آن در اواخر جلد دويم از کتاب اول ناسخ التواريخ که معروف بجلد عيسي است مذکور است و اين ناچيز مختصر آنرا در اينمقام تبرکا بذکر معجزه سيد الانام ذکر مينمايم و اينچنين است که وقتيکه حضرت رسولخدا مبعوث برسالت شده و کفار قريش را بکلمه توحيد دعوت ميفرمود و ابو جهل با آن جناب از در معادات بيرون آمده و کاري نتوانست نمود روزي ابو بکر را که در آنوقت داخل در دين شده بود ملاقاتکرده و گفت زود استکه با جماعتي از قريش حبيب بن مالکرا که همه اقوام عرب او را مکانتي بزرگ مينهادند ميطلبيم تا با محمد مناظره کند و چون بواسطه علوم و حکمتيکه دار او دانا است غلبه بر محمد نمود چهره او و مردمان او را با مشک و غاليه اندود کنم و روي محمد و اصحاب او را بسياهي و خاکستر انباشته سازم ابو بکر اينکيفيت را بحضرت رسول عرض کرد في الفور جبرئيل بصورت اصلي خود که آنرا هزار ريال و هزار سر و هزار دهان و هزار زبان بود نازلشده و بر سر حضرتش ايستاده و با هر يک از آن زبانها گفت السلام عليک يا رسول الله پس گفت خدايت سلام ميرساند و ميفرمايد بيم مکن که بدست تو از براي حبيب بن مالک معجزه آشکار کنم که بر ملوک جهان فخر کني و ديگر آنکه حبيب را دختري استکه او را سمع و بصر ودست و پاي بجاي نيست و آندختر را با ابن عباس که مردي از عرب است عقد بسته و او خبر از حال دختر ندارد و همه وقت طلب زفاف ميکند و حبيب مماطله مي نمايد و قصدش اينست که او را بمکه آولده و شفاء او را بطواف بکعبه و شرب از زمزم خواستار

شود ودر نيت گرفته که شفاء آندختر را نيز از جنابت طلب نمايد حضرتت هم شفاء او را عهده دار شو بالجمله ابو جهل و قريش پيغام بحبيب داده و او را درآمدن بمکه دعوت نمودند حبيب نيز در ميان اقوام عرب اعلان حج داده پس چهل هزار مرد با دخترش که مذکور شد بهمراهي حبيب وارد مکه شده و بعد از ملاقات با حضرت نبوي و استماع دعوي نبوتش عرضه داشت که پيغمبران همه معجزه داشتند اگر تو پيغمبري معجزه بايدت تا مردمان تو را به پيغمبري بپذيرند حضرت فرمود ايحبيب آنچه را که ميخواهي بخواه عرض کرد ميخواهم از خداي خويش بخواهي تا شبي تاريک بر ما درآورد چنانکه از تيرگي نور چراغ ديده نشود آنگاه تو بر کوه ابو قبيس بر پاي شوي و قمر را آنهنگام که بدر تمام باشد ندا کني و او بدود بسوي کعبه و هفت نوبت طوافکند پس در پيش روي کعبه سجده نمايد آنگاه بسوي جبل بنزديک تو آيد و با تو سخن کند چنانکه همه کس فهم کند و همه کس از دور و نزديک بشنود پس بحبيب تو در رود و نصف شده يکنصف از آستين راست تو و نصف ديگر از آستين چپ تو بيرونشود و يکي بسوي مشرق و آنديگري بسوي مغرب برود آنگاه هر دو بشتاب مراجعت کنند و با هم پيوسته صورت قمر گردد و در جاي خود در آسمان قرار گيرد و چون چنين نمودي دانم که تو رسولخدائي الحاصل چون اينمعجزه بطريقيکه مذکور شد از آنسرور ظاهر شد روز ديگر آنسرور بمنزل حبيب تشريف آورده و فرمود بگو لا اله الا الله و ان محمدا رسول الله عرض کرد من اين سخن نگويم جز آنکه از بهر من پيماني کني آن جناب تبسم نموده گفت همانا شفاي دختر خود را ميخواهي که او را دست و پا و چشم و گوش نباشد حبيب گفت که تو را از اينراز آگاهي داد و حال آنکه من هيچ کس را آگاه نکرده ام حضرت فرمود خداي من پس راي خود را که آن از موي گوسفند فداي اسمعيل بود بر بالاي آندختر انداخته و دعا فرمود دختر تندرست شده و اعضاي نيکو بيافت و بسخن آمده گفت اشهد ان لا اله الا الله وحده لا شريک له و اشهد ان محمدا عبده و رسوله پس ابو جهل و کفار قريش تماما خجل و منفعل شده و مردمان در عجب شدند و حبيب با گروهي انبوه ايمان آورد واو در اينهنگام يکصد و شصت تمام از مدت زندگاني خود تمام نموده بود و از ايشان اماتاه بن قيس بن حرمله بن سنان کندي است که بنابر نقل از بحار يکصد و شصت سال عمر نموده.

صبيحه ٠٦

از طبقه اول از معمرين کساني هستند که عمر ايشان به صد و هفتاد سال رسيده و از ايشان عمير بن هاجر بن عبد العزي بن قيس خزاعي است که صدو هفتاد سال عمر نموده بنابر روايت کمال الدين و اين ابيات را او گفته بيت بليت و افناني الزمان و اصبحت هنيده قد ابغيت من بعده عشرا و اصبحت مثل الفرخ لا انا ميت فابکي و لاخي فاصدر لي امرا و قد عشت دهر اما تجن

عشيرتي لها ميتا حتي تخط له قبرا يعني بسبب طول عمر گفته و پوسيده گرديده ام و روزگار مرا فاني گردانيد وصد سال عمر من گرديد چنانشد که ده سال هم بعد از آن خواهش نمودم از کثرت ناتواني و پيري مانند جوجه مرغي شدم نه مرده هستم که بر من گريسته شود و نه زنده ام که براي خود کارسازي نمايم و در روزگاري زندگي کردم که در آنروزگار قبيله من دفن نميکردند مرده را که در حال حيات براي خود قبر مهيا نکرده چنانکه پيش از ايام جاهليت عادت و داب چنين بوده و اينکلام او اشاره است باينکه او پيش از ايام جاهليت بوده و از ايشان صاحب بن ايساد استکه يکي از ملوک بعد از طوفان بوده در مملکت مصر چنانکه در اخبار الدول استکه او مردم را بعدل و انصاف وعده ميداد و درعهد خود آينه ساخت که تمام اراضي مصر در آن ديده ميشد و بتي ساخت که هر کسرا که هر امر مشگلي عارض ميشد نزد او رفته علاج آنرا از آن صنم ميشنيد و عمر او يکصد وهفتاد سال بود.

صبيحه ٠٧

از طبقه اول از معمرين کساني هستند که عمر ايشان بيکصد و هشتاد سال رسيده و از ايشان نابقه جعدي است در بحار از کلبي نسابه روايت نموده که نابغه جعدي صد و هشتاد سال عمر نمود و اسلام را دريافت و اينچند بيت باو اسناد داده شده بيت قالت امامه کم عمرت زمانه و ذبحت من عتر علي الاوثان و لقد شهدت عکاظ قبل محلها فيها اعد کوامل الفتيان و المنذر بن محرق في ملکه و شهدت يوم هي اين النعمان و عمرت حتي جاء احمد بالهدي و قوار عاتتلي من القرآن و لبست فبالاسلام ثوبا واسعا من سيب لا حرم و لا منان يعني امامه از من پرسيد چه قدر از زمان عمر نموده و چند گوسفند را در قرباني بتها سر بريدي در جوابش گفتم که بر عکاظ که نام سوقي در موسم حج بوده در نواحي مکه که در ايام جاهليت در هر سال يکماه اعراب در آنجا جمع ميشدند و با هم داد و ستد و معامله ميکردند و اشعارميخواندند و فخريه ميکردند وقتيکه

صفحه : ١١٠

دولت اسلام ظهور نمود منهدم گرديد و در روز هجاين نعمانهم حاضر بودم و زندگي کردم تا اينکه احمد مختار بهدايت و رهنمائي خلايق مبعوث گرديد و آيات زجر کننده از قرآن تلاوتکرده شد و از عطاي کسيکه نه در وقت سئوال محروم کننده است و نه در وقت عطا منت گذارنده است لباس فراخي از اسلام پوشيدم و نيز در خصوص طول عمر گفته شعر المرء بهوي ان يعيش و طول عمر ما بضره يغني بشاشته و يبقي بعد حلو العيش مره و تتابع الايام حتي لا يري شيئا يسره کم شامت بي ان هلکت و قائل لله دره يعني مرد دوست ميدارد که زندگي کند بطرزيکه طول

عمر ضرر باو نرساند آنگاه ميبيند که بعد از هر عيشي شادي و سرور او در رفت و تلخي آن باقي ماند و روزها از پي هم ديگر بيايند بطرزيکه او در پنهان نميبيند چيزيرا که او را شاد و خرم نمايد اگر هلاک شوم بسياري هستند که بر هلاکت من شادي ميکنند و بسياري هستند که مرا مدح و ثنا ميگويند و حکايت شده است که نابغه جعدي فخر ميکرد و ميگفت بخدمت رسولخدا مشرفگرديدم و اين بيت را انشاء نمودم بلغنا السماء مجدتا و جدودتا و انا لنرجوا فوق ذلک مظهرا يعني از جهت بزرگي و نيک بختي خود باسمان رسيديم و با وجود اين باز اميد داريم که بمرتبه بالاتر از اين برسيم آنگاه آن حضرت فرمود که يا ابا ليلي مرتبه بالاتر از اين چيست عرض کردم يا رسول الله بهشت است فرمود بلي انشاء الله و بعد از آن نيز با آن حضرت انشاء نمودم فلا خير في حلم اذا لم يکن له بوادرعمي صفوه ان يکدرا و لا خير في جهل اذا لم يکن له حليم اذا ما اورد الامر اصدرا يعني در حلم خير نيست در وقتيکه آن حليم را پاره از چيزها نباشد که مبادرت و پيشي نمايد براي اينکه صفاي آنرا از کدر غضب نگاه بدارند و در جهل و درشتي خيري نيست در وقتيکه در نزد جاهل صاحب حلمي نباشد از براي اينکه هر وقت آنجاهل کار بدي را اراده نمايد آنحليم او را از انکار منع نموده و بازدارد آنگاه آن حضرت فرمود که خدا دهن تو را نشکند و بعضي روايتکرده اند که گفت حضرت فرمود که دهنت شکسته نشود و چنين گفته شده که نابغه تا صد و بيست سال که عمر نمود هيچ يک از دندان او نيفتاد و در روايت ديگر مذکور است که مردي گفته که من او را در هشتاد سالگي ديدم در حالتي که دندانهاي او از کثرت صفا و لطافت روشنائي داشتند و هر وقت که يکي از دندانهاي ثناياي وي ميافتاد يکي ديگر بجاي وي ميروئيد و لو بهترين خلايق بود از جهت دندان و اين نبود مگر از اثر دعاي حضرت رسول و سيد مرتضي در غرر و درر نظائري از براي قول بالغه که در جواب سئوال پيغمبر که آن حضرت فرمود مرتبه بالاتر از اين چيست و او عرض کرد بهشت است ذکر نموده و علامه مجلسي ره هم آنها را در بحار سيزدهم از آنکتاب نقل فرمود و چون خارج از مقصود و مربوط به اينمقام نبود لذا از ذکر آنها اعراض نموديم و کسيکه طالب آنها باشد باندو کتاب رجوع کند و از ايشان صبره بن سعد بن سهم القرشي است چنانچه شيخ صدوق در کمال الدين فرموده که او صد و هشتاد سال عمر نمود و درک نمود دولت اسلام را و بموت فجاه از دنيا درگذشت و درنگي بعد از درک دولت اسلام ننمود و از ايشان حضرت اسحق پيغمبر است که رسولي با قدر و منزلت بوده و معجزات و خوارق عادات بسياري از او بظهور رسيده چنانکه در اخبار الدول استکه مردي از کفار وقتي از او خواستار شد که اين جلود يابسه را که در موضعي افتاده بود نفخ نموده تا آنکه زنده شود بشوند پس بدعاء آن حضرت تمامت آنها زنده شدند پس آنکافر خواستار شد که هم چنان پوست خشکيده گردند چون باعجاز آن حضرت بصورت اوليه برگشتند آنها را پر از ريگ نموده و احياء آنها را

از آن حضرت خواست پس همگي زنده گرديدند و در ناسخ استکه آن جناب مردي بود تمام قد و سياه چشم و گونه بسبزي مايل داشت و در کبر سن چشمش را از بينش و بصر بهره چندان نماند و بصلاح سجيه و شفقت فطري معروفبود چون از سراي فاني بجنان جاوداني رخت بست حضرت يعقوب بتجهيز و تکفينش پرداخته جسد مبارکشرا در شهر اربع که حبرون عبارت از آنست مدفونساخت و اکنون آنمزرعه بقدس خليل مشهور است و مدت زندگانيش در جهان فاني يکصد و هشتاد سال بود و در اخبار الدول نيز همين مقدار است.

صبيحه ٠٨

از طبقه اول اشخاصي هستند که عمر ايشان بيکصد و نود سال رسيده و و از ايشان سيف بن رياح استکه مکني بابي اکثم بن صيفي است چنانچه در کمال الدين عمر او را از بعضي بهمين مقدار تحديد فرموده و زمان اسلام را دريافته و لکن در اسلام آن خلافست و اکثر ارباب تواريخ و سير برآنند که اسلام اختيار ننمود و در خصوص طول عمر خودش انشاء نموده شعر و ان امرء قد عاش تسعين حجه الي مائه لم يسام العيش جاهل خلت مائتان غيرست و اربع و ذلک من عد الليالي قلائل يعني هر که نور سال را تا صد سال زندگي کند و از زندگاني بتنگ نيايد هر آينه او جاهل است صد و نود سال بر من گذشته اگر شبها را از آن بيرونکنند و در شمار نياورند زمان قليلي باقي ميماند و محمد بن سلمه گفته است که اکثم سوار شده آمد که بخدمت رسولخدا مشرفشود بعضي از پسران او در بين راه در حالتيکه تشنه بود او را بقتل رسانيد و بعد از آن شنيدم که اين آيه در شان او نازلشد که و من خرج من بيته مهاجرا الي الله و رسوله تم يدرکه الموت فقد وقع اجره علي الله يعني هر که از خانه اش درآيد و بسوي خدا و رسول او برود و بعد از آن مرگ او را دريابد هر آينه اجرش بر خدا خواهد بود و عرب کسي را در حکمت و دانائي بر او مقدم نميدانستند چنانکه روايت نموده اند که او وقتيکه خبر بعثت رسولخدا را شنيد پسرشرا با لشکر نزد آن حضرت فرستاد و گفت اي پسر سخنان چند پندت ميدهم از وقت رفتن تا زمان برگشتن بنزد من بانها عمل بکن کلام منظم في نصائح الاکثم پس گفت اي پسر نصيب خود را از ماه رجب از دست مده يعني آنماه از شهور حرام است حرمت آنرا ترک مکن بارتکاب افعال قبيحه آنرا ضايع مگردان و در نزد قومي که وارد ميشوي در نزد عزيزترين ايشان فرود آي و با بزرگ ايشان عهد و پيمان ببند و از آشنائي ذليل ايشان بپرهيز زيرا که او خودش نفس خود را ذليل کرده اگر او خود را عزيز ميداشت هر آينه قومش او را عزيز ميداشتند بدرستيکه من اينمرد را بعضي محمد را صلي الله عليه و اله با اصل و نسبش شناخته ام او از خانواده قريش است که ايشان بزرگترين مردم عربند و اينمرد يا صاحب نفس قوي است که خروجکرده و اراده سلطنت دارد بنابر اين او را

تعظيم بکن و در پيشش بايست و ننشين مگر بامر و اشاره او وقتيکه چنين کردي شترش از تو دفع

صفحه : ١١١

ميشود و نفعش بتو ميرسد و يا اينکه اينمرد پيغمبر است نيز بر تو مراعات احترامش واجب است زيرا که پروردگار عالم دوست نميدارد کسيرا که بانبياء بدي نمايد او جل شانه کار لغو و باطل نميکند تا اينکه از آن کار حيا نمايد و هر که را که ميداند برگزيده خود ميگرداند و در افعال خود خطا ندارد تا اينکه عتاب ديگران بر وي واردگردد بلکه کارهاي خود را بطوريکه ميخواهد ميکند اگر آنمرد پيغمبر باشد هر آينه همه امور ويرا موافق باصلاح و صواب مييابي و اخبار ويرا صادق ميداني و بزودي او را در پيش نفس خود و پيش پروردگار خودش متواضع و فروتن مييابي آنگاه نسبت باو ذلت و فروتني کن و سواي آنچه را که من بتو گفتم موقوف بدار زيرا که تو فرستاده مني و اگر فرستاده از پيش خود کاري بکند يا چيزي بگويد پس از سفارت کسيکه او را فرستاده بدر ميرود و هر چه که آنمرد بتو ميسپارد در وقتيکه تو را بنزد من باز ميگرداند حفظ کن و از ياد مده زيرا که اگر فراموشکني هر آينه بر من واجب ميشود که رسول ديگري غير از تو بفرستم في مکتوب الاکثم في حضور الرسول المکرم پس اکثم بعد از اين نصايح را بپسر خود مکتوبي بحضور حضرت نبوي نوشته و باو داد که خدمت حضرتش برساند و مضمون آنمکتوب چنين بوده که پروردگار اولا بنام تو ابتدا ميکنم اين مکتوبي است از بنده به پيش بنده ديگر بعد از آن نوشت که از جانب تو پاره خبرها در خصوص ادعاي نبوت و رسالت بما ميرسيد نميدانم اصل دارد يا نه اگر بتو علمي رسيده است ما را نيز از خزانه علم خود شريک گردان و السلام في جواب المکتوب عن النبي المحبوب پس از اينکه پسر اکثم شرفياب حضور باهر النور حضرت رسول شده و نامه او را بحضرتش داده و از مضمون او مطلع گرديد پس در جوابش بدين نهج نوشت من محمد رسول الله الي اکثم بن صيفي احمد الله اليک ان الله تعالي امرني ان اقول لااله الا الله اقولها و امرء الناس بها و الخلق خلق الله و الامر کله لله خلقهم واماتهم و هو ينشرهم و اليه المصير ادبتکم باداب المرسلين و لتسئلن عن النباء العظيم و لتعلمن نباءه بعد حين يعني اين نامه ايست از رسولخدا بسوي اکثم بن صيفي بخدا حمد ميکنم در حالتيکه دلم بتو ميل دارد بدرستيکه خدايتعالي مرا مامور فرمودکه لا اله الا الله بگويم و من ميگويم و خلايقرا بگفتن آن امر ميکنم همه خلق خداهستند و همه کارها مر او راست ايشانرا خلق ميکند و برگشتن ايشان بسوي او است شمارا باداب پيغمبران تاديب نمودم هر آينه بعد از اين از خبر بزرگ سئوال کرده خواهيد شد و خبر آنها را که من گفتم بعد از زماني خواهيد دانست پس نامه را بپسر اکثم داده و او را گسيل بجانب قبيله اش نمود چون وارد شد مکتوب رسولخدا را بپسر اکثم داده از او پرسيد چه ديدي

گفت ديدم آن جناب را که خلايق را باخلاق پسنديده امر ميفرمود و از اوصاف ذميمه نهي مينمود تذييل نفعه عميم في مواعظ الاکثم لبني تميم پس از اينکه اکثم از مضمون درر مشحون نامه حضرت رسول باخبر گرديد قبيله بني تميم را نزد خود جمع نمود و گفت يا بني تميم نزد من حاضر نکنيد کسيرا که سفاهت وخفت عقل دارد زيرا که او بمقتضاي سفاهت سخن ميگويد و هر که از او ميشنود شبهه درحالش واقع ميشود و هر انسانرا در نزد خود راي و اعتقادي هست راي و اعتقاد سفيه سست است هر چند که بدنش با قوت باشد و خير نيست در کيسکه عقل ندارد ايطايفه بني تميم من بکبر سن رسيده ام و مرا ذلت پيري دريافته اگر چيزي خوب از من به بينيد آنرا قبولکنيد و اگر چيزي از من ديديد و آنرا از منکرات شمرديد آنگاه بمن بگوئيدکه طريقه حق را پيش گيرم بدرستي که پسرم آمده و آنمرد را يعني رسولخدا را ديده که خلق را باخلاق پسنديده امر ميکرده است و از اخلاق ذميمه نهي و دعوت ميکرده است باينکه پروردگار عالم تنها عبادتکرده شود و ربقه اطاعت بتها از گردنها کنده گردد و باتش سوگند ياد نمودن ترک کرده شود و ذکر ميکرده استکه او فرستاده خدا است و پيشتر از او پيغمبراني چند بوده اند که کتاب داشته اند من او را پيغمبر ميدانم که خلايق را باطاعت و عبادت خدايتعالي امر ميکند و سزاوارترين خلايق باعانت محمد و بياري نمودن در کارها شما هستيد طريقه که خلايق را بان دعوت ميکنداگر حق باشد شما را در آن نفعي هست و اگر باطل باشد باز شما سزاوارتريد که عيب او را بپوشانيد و دست تعدي ديگران را از او کوتاه نمائيد و پيشتر از اين عالمي از علماء نصاري در بلده نجران صفات او را خبر ميداد و سفيان بن مجاشع پيشتر از او نيز صفات او را اخبار مينمود و پسر خود را هم محمد نام کرد آنانکه در ميان شما ارباب ادراکند دانسته اند که فضيلت و زيادتي در چيزي استکه اينمرد بان دعوت و امر ميکند پس شما در اطاعت او پيش قدم باشيد و متابعت او بکنيد که باعث شرافت و بزرگي شما است و با طلوع و رغبت نزد او برويد پيش از آنکه شما را باجبار و اکراه ببرند زيرا که اين امر سست و خوار نيست محل صعودي نميگذارد مگر اينکه بان صعود ميکند بدرستي چيزي که اينمرد بسوي آن دعوت ميند اگر دين نباشد هر آينه در مقام اخلاق امري است نيکو در اينباب اطاعت من کنيد و بهر چيز که ميگويم تابع شويد اراده اينرا دارم که براي شما عزتي حاصل کنم که هرگز زائل نشود و بدرستيکه جمعيت شما از ساير اعراب بيشتر است و بلاد شما از بلاد ايشان نيز وسيع تر و امر اينمرد را به نحوي ميبينم که هيچ دليلي نيست که بان تبعيت کند مگر آنکه عزت مييابد و هيچ عزيزي نيست که تبعيت آنرا ترک کند مگر آنکه ذليل ميشود پس شما با عزت خود از آن تبعيت نمائيد تا اينکه عزت بر عزت بيفزائيد و احدي در عزت و بزرگي مثل شما نباشد زيرا که هر که در اينمقام پيش قدم و اول باشد همه فضائل را او جمع ميکند و براي ديگري از آن باقي نميگذارد و اين امر امري است عميق که هر که

بان سبقت گيرد باني آن او خواهد بود و هر که بعد از او تبعيت نمايد هر آينه اقتداء باو کرده است در کار خود صاحب عزم باشيد زيرا که عزم در هر امر باعث قوت است و تردد و احتياط موجب عجز آنگاه مالک بن نوير گفت که اين شيخ ما خوف کرده ايد اکثم گفت واي بر شخص اندوهگين از سخنان کسيکه دلش از غم و اندوه خالي است يعني بجهت اين امر که شما را بان دعوت ميکنم غم و هم بسيار دارم و شما از آن فارغ هستيد پس واي بر من از دست شما من شما را ساکت ميبينم آفه موعظه اعراض است از آن واي بر تو ايمالک بدرستيکه تو هلاک و گمراه خواهي شد بدرستيکه وقتيکه حق قيام نمود آنگاه کسانيکه پيشتر عزيز بودند ذليل ميشوند و آنانکه ذليل بودند عزت مييابند حذر کن از اينکه بفرقه اولي ملحق نشوي پس الحال که براي

صفحه : ١١٢

خود سبقت گرفتيد و بامر من تابع نشديد اشتر مرا بياوريد تا سوار شوم پس اشتر خودرا خواسته سوار گرديد و پسران او و پسران برادرش هم با او سوار گرديدند آنگاه گفت حيف بر شما اگر من اين امر را دريابم و از شما فوتشود مکتوب من الاکثم بن الصيفي في جواب احواله بکلام نصفي پس در آنوقت خالوهاي او که در آن قبيله بودند بپيش او نوشتند که قاعده و دستور العملي بما بده تا اينکه به آن رفتار نمائيم درزندگاني در دار دنيا او در جواب نوشت که بعد از حمد خدا و ثناي الهي شما را بتقوي خدا و صله رحم وصيت ميکنم زيرا که آنها مانند درختي محکم هستند که بيخ آن محکم و شاخهايش در روئيدن است و شما را از معصيت الهي و قطع ارحام نهي ميکنم زيرا که آنها بمنزله درختي هستند که بيخ آن محکم نميشود و مر آنرا هرگز شاخي نميرويد و بپرهيزيد از عقد نمودن زنانيکه احمقند زيرا که مواصله ايشان خبيث است و اولاد آنها ضايع و محبت و عزيز داشتن اشترانرا بر خود لازم دانيد زيرا که آنهابراي اعراب مانند حصارها ميباشند که ايشانرا از تعب و مشقت محافظت ميکنند و گردنهاي آنها را پست نکنيد مگر در مقام ضرورت يعني آنها را ذليل نگردانيد زيرا که آنها مهر زنان نجيبه ميباشند و خون بها قرار داده ميشوند و شير آنها براي کبير تحفه است و براي صغير غذا اگر اشتر را در آسيا بار کردن تکليف نمائيد قبول ميکند و هرگز هلاک نميشود کسي که مقدار آنها را بشناسد گدائي و بيچيزي بنبودن عقل است مرد صاحب صلاح و داراي تقوي بيمال نماند و بسا مردي هست که از صد نفر بهتر است و بسا يکطائفه هست که در نزد من دو ستر است از دو طائفه هر که بر زمانه غيظ کند و در آنشکايت نمايد هر آينه خصلت بدو غيظ دارد و زمانه بر آن طولاني گردد و هر که بقسمت راضي شود هر آينه زندگاني وي خوبگردد آفه تدبير تبعيت خواهش است تحصيل آداب حسنه بعادتکردن است بانها احتياج بکسي با دوستي و محبت بهتر است از بي احتياجي با بغض و عداوت از اموال دنيا هر چه که بتو رسيدني است ميرسد هر چند که از طلب آن ضعيف و قاصر

باشي و هر چه که بر ضرر تو است نميتواني آنرا از خود رفع کني گمان بد کردن شرافت را برميدارد حسد دردي است بيدوا شادي کردن کسي در مصيبت ديگران باعث رسيدن مثل آنمصيبت است بر او هر که بقومي نيکوئي بکند در عوض آن خوبي بيند ندامت و پشيماني ملازم با سفاهت است ستون عقل حلم است در صبر نمودن جايگاه کارها را فراهم نمودن است بهترين کارها از حيثيت عاقبت عفو است حسن عهد و پيمان دوستي را باقي گذارنده تر است هر که زيارت دوسترا روزي بکند و روزي ترک کند هر آينه دوستي ايشان زياده ميشود وصيه الاکثم حين الوفات مقاله حاويه للعظات و چون اکثم بن صيفي را حالت احتضار در رسيد پسران خود را جمع نمود و بايشان گفت بدرستيکه روزگاري طولاني بر من گذشته ميخواهم شما را پيش از وفاتم توشه بدهم وصيت ميکنم شما را بتقوي و صله رحم احسان و نيکوکاريرا بر خودتان لازم داريد زيرا که آن سبب زيادتي عوان و انصار است و مانند درختي است که هرگز بيخ و شاخش مضمحل نميشود و نهي ميکنم شما را از معصيت خدا و قطع نمودن ارحام زيرا که آنها بمنزله درختي هستند که بيخش ثابت نميشود که شاخش نميرويد زبانهاي خود را نگاه داريد زيرا که سخنان بد باعث هلاکت شما است بدرستيکه گفتن سخن دوستي براي من باقي نگذاشت يعني از سخنان حق دوستان من همه رنجيدند و دشمن شدند و اشترانرا اعزاز نمائيد زيرا که صداق زنان نجيبه اند و خون بهاي کشته ها هستند بپرهيزيد ازعقد نمودن زنانيکه احمقند زيرا که عقد ايشان خبيث است و اولادشان ضايع ميانه روي در سفر اسب را از خستگي نگاه ميدارد هر که اندوه نخورد بر چيزيکه او فوتشده هر آينه بدنش از تلف محفوظ ميماند هر که بچيزي که دوست دارد قناعت نمايد هر آينه شاد و خوشحال ميشود در همه حال اقدام نمودن در امور بايد پيش از حصول ندامت باشدبفوت آنها بودنم در اول هر کار دوست تر است نزد من از اينکه در آخر آن باشم هر که رتبه خود را بشناسد هرگز هلاک نميشود کسيکه تو را وعظ و نصيحت ميگويد اگر بموعظه اش عامل شود هرگز هلاک نميگردد واي بر عالميکه از شتر جاهل مطمئن و خاطر جمع باشد زوال نشانهاي راهها موجب وحشت است در آنها چنانکه نايابي علماء و راه نمايان باعث وحشت است ما بين خلايق در ابتداي هر امر وقوع اشتباه در آن ممکن است لکن وقتيکه گذشت هر آينه زيرک و احمق هر دو آنرا ميشناسند شدت نشاط در هر حال مذموم است خصوصا در حال وسعت و توانگري که حماقت است قرب منزلت در نزد خالق يا در نزد خلق در طلب شرافت و رفعت است در سر امري جزئي در غضب نشويد زيرا که موجب غضب بسيار ميشود جواب ندهيد از چيزهائيکه از آنها سئوالکرده نشده ايد نخنديد از چيزهائيکه خندني نيست در خانه و عمارت با همديگر برابر باشيد و با همديگر بغض و عداوت نورزيد نزديکي بهم ديگر موجب حسد و عداوت است پس اگر در يکجا اجتماع نکائيد بزودي از هم ديگر جدا

بشويد در دوستي بعضي از شما از بعض ديگر بايد تميز داشته باشد بر قرابت و خويشي همديگر اعتماد نکنيد که باعث جدائي و قطع الفت است زيرا که خويش تو کسي استکه دلش بتو نزديک باشد اموال خود را حفظ و اصلاح کنيد زيرا که اصلاح آنها در دست شما است کسي از شما بر مال برادرش اعتماد نکند باينکه چنين بداند که رفع احتياجش با مال او ميشود زيرا که هر که چنين کند بمنزله کسي ميباشد که آب را با دست بگيرد و از جريان نگاه دارد و اينهم که محال است هر که اظهار بي احتياجي کند در نزد اهلش عزيز بداريد او را و چه خوب مشغله است از براي زنان از حيث بازيچه چرخ رشته کشي و چاره کسيکه او را چاره نيست صبر است و از ايشان نصر بن دهمان بن سليمان بن اشجع بن زيد بن عطفان است چنانچه صدوق در کمال الدين و علامه مجلسي ره در بحار فرموده اند که او صد و نود سال عمر نمود تا اينکه دندانهاي وي افتاد و خرافت عقل بر وي مستولي شد و موي سرش سفيد گرديد آنگاه امري بر قوم وي مشکل گرديد و براي و تدبيرش احتياج بهم رسانيدند بناء علي هذا از خدايتعالي مسئلت نمودند که عقل و جواني او عود نمود و موي سرش سياه گرديدسلمه بن خويش يا عباس بن مرداس سلمي در خصوص وي گفت شعر لنصر بن دهمان الهنيده عاشها و تسعين حولا ثم قوما فانصاتا و عاد سواد الراس بعد بياضه و عاوده شرح السباب الذي فاتاه و راجع عقلا بعد مافات عقله و لکنه من بعد هذا کله ماتا خلاصه

صفحه : ١١٣

مضمون اينست که نصر بن دهمان صد و نود سال عمر نمود و قامتش بعد از آنکه خم شده بود راست گرديد و سياهي سرش بعد از سفيدي و جوانيش بعد از پيري بر او عود نمود وعقلش بعد از آنکه زايل شده بود برگشت لکن با وجود همه اينها باز اجل او را دريافت هو الحي الذي لا يموت.

صبيحه ٠٩

بدانکه طبقه دويم از معمرين کساني هستند که در ايندار فنا و زوال عمرشان از دويست الي سيصد سال ثبت و ضبط شده است و چون از براي تمامت عقود عشرات اينطبقه مثل ساير طبقات آتيه را بترتيب عقود عشراتيکه در ميان هر صد سال است ذکر نموده با مراعات الاقدم فالاقدم و ديگر تقسيماتي از براي اهالي آنها قرار نداديم چنانچه در طبقه اول قرار داده شده است بواسطه ضبط معمر در تمامت عقود عشرات آن پس ميگوئيم معمر بن اينطبقه نيز بسيار عدد ايشان بيشمار است و از ايشان سيف بن وهب بن جذيمه طائي است چنانکه در کمال الدين و بحار است که او دويست سال عمر نموده و در اينباب گفته شعر الا انني کاهب ذاهب

فلا تحسبوا اني کاذب لبست شبابي فافنيته و ادرکني القدر الغالب و خصم دفعت و مولي نفعت حقيق يتوب له ثائب يعني آگاه شويد که من مانند جاموس پير وفاتکردني هستم و گمان نکنيدکه سخن من دروغ است زيرا که لباس جوانيرا پوشيدم و فاني گردم و قضاي الهي که بر همه چيز غلبه کننده است مرا دريافته دشمنانرا دفعکردم و دوستانرا نفع رسانيدم و سزاوار است که عوض اينها نفع و ثواب بمن برسد و از ايشان ثعلبه بن کعب بن عبد الاشهل است که بنابر نقل صدوق در کمال الدين و علامه مجلسي در بحار دويست سال عمر نموده و اين بيتها را گفته شعر لقد صاحب اقواما فامسوا خفانا لا يجاب لهم دعاء مضوا قصد السبيل و خلفوني فطال علي بعدهم الثواء و اصبحت الغداه رهين شئي واخلفني من الموت الرجاء خلاصه مضمون ابيات اينست که بدرستيکه با پاره اقوام مصاحبت داشتم زماني نگذشت که بمرگ مفاجات هلاک گرديدند و هيچ دعا که در خصوص طول عمر ايشان کرده شده بود بهدف اجابت مقرون نيفتاد پس ايشان براه خود رفتند يعني وفات يافتند و مرا گذاشتند پس بعد از ايشان زندگاني من طول کشيد و ماندم در گرو چيزيکه بان احتياج دارم و اميد مرگي که داشتم خلف گرديد و از ايشان ابو طمحان قيني است که نامش حنظله بن شرقي و اصلش از اولاد کنانه بن قين بوده چنانچه در هردو کتاب که سابقا ذکر شدند از ابو حاتم نقل نموده اند که گفته است ابو طمحان دويست سال عمر نموده و در خصوص طول عمر خود گفته شعر حنتني حانيات الدهر حتي کاني خاتل يدنوا لصيد قصير الخطو يحسب من راني و لست مقيدا اني بقيد يعني حوادث روزگار قامت مرا خم نمود بنحويکه مانند کسي شدم که در کمين گاه شکار قامت خود راخم کرده و گامهاي خود را کوتاه و خورد بردارد و بسوي صيد رود و يا مانند کسي گرديدم که گامهاي خود را بهم ديگر نزديک ميگذارد در وقت راه رفتن و هر که ميبيندچنين خيال ميکند که بزنجيرم کشيده اند و حال آنکه بزنجير کشيده نشده ام و نيز ابو حاتم گفته که يونس بن حبيب گفته استکه ايندو شعر را از ابو طمحان خودم شنيدم چنانچه اينرا نيز از او شنيدم که انشاء نمود شعر و اني من القوم الذين هم هم اذامات منهم ميت قام صاحبه نجو لم السماء کلما غاب کوکب بدي کوکب تاوي اليه کواکبه اضائت لهم احسابهم و وجوههم دجي الليل حتي نظم الجزع ثاقبه و ما زال منهم حيث کان مسود تسير المنايا حيث سارت کتائبه يعني من از کساني هستم که ايشان ايشانند يعني جلالت و قدر و مرتبه و بزرگيرا هميشه دارند زيرا که اگر بزرگي از ايشان وفات يابد يکي ديگر از ايشان که مانند او است در جاي وي قرار ميگيرد ايشان مانندستارگاه آسمانند که هر وقت ستاره از آنها غائب شود ستاره ديگر ظاهر ميشود در حاليکه ستارگان يعني اعوان و انصارش در اطراف وي جمع ميشوند آنگاه رويها و حسبهاي ايشان از نور آن ستاره همگي روشنائي اخذ ميکنند تاريکي شب تار تا وقتيستکه ستاره ثاقب آنساير ستاره ها را باطراف خود جمع نمايد و

هميشه از آنقوم مرد بزرگ و جليل القدر هست که بهر جا لشکر آورد مرگها براي هلاک نمودن دشمنانش با آنلشکر ميروند بدانکه از براي مضمون دو شعر اول از اينچهار شعر که از ابو طمحان نقلشد نظيرهائي است از اشعار شعرا که آنها را سيد در غرر و درر و علامه مجلسي در بحار نقل نموده اند و ما نيز تعميما للعائده و تتميما للفائده آنها را ذکر مينمائيم فنقول تنويرات في تنظيرات( نظير اول قول اوس بن حجر است که گفته شعر اذا مقرم مناذر احدنا به تخمط فينا ناب اخر مقرم يعني هر وقتيکه بيفتد دندان بزرگ اشتري از اشتران ما که بجهت توالد و تناسل نگاه داشته ميشود و آنرا اشتر فحله ميگويند آنگاه دندان شتر ديگر از اشتران ما در روئيدن بجوشش ميايد يعني هر وقتيکه بزرگي از ما فوتشود آنگاه بزرگ ديگر از ما بجاي وي مينشيند نظير دويم آن قول طفيل غنوي است که گفته شعر کواکب دجن کلما انقض کوکب بدي و انجلت عنه الدجنه کوکب يعني ايشان مانند ستارگان هستند در هنگام تاريکي که هر وقت ستاره از آنها غروبکند آنگاه ستاره که ابر آنرا پوشيده بود ظاهر گردد نظير سيم آنقول خزيمي استکه گفته شعر اذا قمر منا تفور او خبا بدا قمر لي جانب الافق يلمع يعني هر وقتيکه ماهي از ما غروبکند يا پنهانگردد آنگاه ماه ديگر ظاهر گردد در حاليکه در سمت افق روشن ميشود نظير چهارم مضمون اين بيت استکه شاعري گفته شعر خلافه اهل الارض فينا ورائه اذا مات منا سيد قام صاحبه يعني خلافت و سلطنت بر اهل زمين در خاندان ما بمنزله ميراث است هر وقتيکه بزرگي از ما وفات نمايد بزرگي ديگر از ما در او جاي گيرد نظير پنجم قول شاعر ديگري استکه گفته شعر اذا سيد منا مضي بسبيله اقام عمود الملک آخر سيد يعني هر وقت بزرگي از ما وفاتکند بزرگ ديگر ستون سلطنت را بر پا ميدارد و ايضا بايد دانست که شعراء ديگر شبيه بمضمون دو شعر آخر ابو طمحان شعرهائي گفته و سروده اند که ذکر آنها خالي از لطافت نيست فلذا ما آنها رانيز ذکر مينمائيم شبيهات وجيهات) شبيه اول از براي قول ابو طمحان که گفته اضائت لهم احسابهم و وجوههم قول مزاحم عقيلي استکه گفته شعر وجوه لو ان المدلجين اغتشوا بها صد عن الدجي

صفحه : ١١٤

حتي تري الليل بنجلي يعني رويهاي ايشان بمثابه استکه اگر آنان که شبها راه ميروند با آنها همراه شوند هر آينه نور آنها تاريکي شب را پراکنده مي کند بنحويکه شب بالمره زايل ميگردد شبيه دويم قول حجه بن مضرب سعيدي است که گفته شعراضائت لهم احسابهم فتضائک لنور هم الشمس المضيئه و البدر يعني قدر و مرتبه آنطائفه بسبب جلاده و هنريکه در ايشان است بحدي روشنائي و اشتهار بهم رسانيدند که آفتاب نوراني و ماه شب چهارده هر دو در مقابل نور آنها خار گرديدند شبيه سيم قول محمد بن يحيي صولي استکه گفته است شعر من البيض الوجوه بني سنان لو انک تستضي بهم اضلوا هم حلوا من الشرف المعلي و من کرم العشيره

حيث شاوا يعني ممدوح من از طايفه بني سنان است که رويهاي سفيد دارند اگر بخواهي که بسبب ايشان روشن بشوي هر آينه روشن ميکنند و در هر مرتبه از مراتب شرافت بلند و نجابت قبيله که خواستند قرار گرفتند استکمال البيان لاحوال ابي طمحان و از اشعاريکه نسبت بابي طمحان داده اند اينشعر است که گفته شعر اذا شاء راعيها استقي من وقيعه کعين العذاب صفوه لم يکدر يعني اگر شبان آنگوسفندان بخواهد هر آينه اينها را سيراب ميکند از وقيعه که مانند چشمه آب گوارا و صاف است که هرگز ناصاف نميشود و وقيعه چاهي است در روي سنگ که براي غسل کردن و آب خوردن در آنجا فرود آمدن ميشود و آبيکه از ميان اينگونه سنگ درآيد و در ميان سنگي ديگر فرود برود آنرا آب وقيعه ميگويند و سيد مرتضي قول ذو الرمه را بر اين شاهد آورده که گفته شعر و قلنا سقاطا من حديث کانه جنا النخل ممزوجا بماه الوقايع يعني ما ذکر نموديم پاره سخنان سقطشده از حکايتيکه مانند چيده زنبور است يا مانند پنهانشده در زنبور است در حالتيکه با آب وقيعها مخلوط شده باشد که عبارت باشد از غسل يعني آنحکايتها درلطافت و شيريني مانند عسل بود و آبيکه در روي سنگ جاريميشود آب خشرج گويند و آبيکه در ميان روي سنگريزه و ريگ جاريباشد آب مفاصل ميگويند و کلام آبي ذويب بر اينشاهد و گواه استکه گفته شعر مطا قيل ابکار حديث نتاجها تشاب بماء مثل ماء المفاصل يعني اشتران جوان تازه زائيده چرک ميشود بدن آنها باب گل آلوديکه مانند آب مفاصل است و اين شعر را نيز نسبت بابي طمحان داده اند که گفته شعر فلو ان السماء دنت لمجد و مکرمه دنت لهم السماء يعني اگر از شان آسمان اين ميشد که نسبت ببزرگي کسي و نجابت او فروتني نمايد هر آينه نسبت با ايشان هم ميکرد و از اشعار نيز اينشعر است شعر اذا کان في صدر اين عمک حثه فلا تستشرها سوف ببدو دفينها يعني وقتيکه در سينه پسر عمت حقد و حسد و عداوت تو شد پس باو تعرض مکن زيرا که باعث زيادتي عداوت او بتو ميگردد چه آنکه بزودي دفينه عداوتشرا ظاهر ميسازد و ازاشعار او بنقل از ابي محلم اسعدي اينست که گفته شعر نبي اذا ما سامک الذل قاهر عزيز فبعض الذل اتقي و احرز و لا نجم عن بعض الامور تعززا فقد يورث الدل الطويل التعزز يعني اي پسرک من اگر صاحب قهر و غلبه تو را بر ذلت تکليف نمايد آنگاه بعضي ذلتها را که آن نسبت بما بقي تو را حفظ کننده تر است آنرا اختيار کن و از مباشرت و ارتکاب پاره از کارها از راه عزت پرهيز مکن زيرا که اظهار عزت باعث ميشود ذلتي طولانيرا و بعضي ايندو شعر را نسبت بعبد الله بن معاويه جعفري داده اند چنانچه آنها را نسبت بابي طمحان داده اند و از اشعاريکه بابي طمحان نسبت داده اند اين دو بيت است شعر يا رب مظلمه يوما لطئت بها تمضي علي اذا ما غاب انصاري يعني اي بسا ظلم و ستم بسيار که بمن رسيد در شدت و حدت که از گراني آنها بزمين چسبيدم يعني مانند خاک خوار و ذليل گرديدم و اين ستمها بر من ميگذشتند در وقتيکه

ياورانم از من غائب بودند وقتيکه مدت غيبت ايشان بسر رسيد و در نزد من حاضر شدندآنگاه براي تلافي آنها از جاي برجستم مانند جستن شيريکه هميشه در خواب گاهش قرارگرفته و شکار کردن عادت داشته باشد و از ايشان حضرت خليل الرحمن است چنانچه در اخبار الدول آورده که آن جناب دويست سال عمر نمود و قبر شريفش در قريه حبرون استکه زرخريد خود آن حضرت بود چنانچه قبر ساره زوجه آن جناب نيز در آنجا است و در ناسخ عمر آن حضرت را صد و هشتاد سال نوشته و از ايشان دريدن صمه الجسمي است چنانچه در بحار استکه او دويست سال عمر نمود و زمان دولت اسلام را دريافت و اسلام قبول نکرد و او از کساني بود که مشرکان مکه را کشيده و بدعواي حنين آورد ودر مقدمه الجيش ايشان بمحاربه پيغمبر حاضر گرديد و در آنروز کشته شده و در سفر مقر گرفت و از ايشان لقمان حکيم است چه بنابر نقل صاحب ناسخ عمر ايشان مدت دويست سال بوده است و قبرش در ايله است و از ايشان ثوب بن صداق عبدي است چنانکه در کمال الدين و بحار است که او دويست سال در ايندار پر از انتقال زندگاني نمود و از ايشان ثعلبه بن کعب را نوشته اند و گفته اند که او دويست سال عمر کرد و از ايشان نابغه جعدي است چنانکه در بحار از ابي حاتم نقل نموده که نابغه جعدي دويست سال عمر نمود و ما شر ذمه از حالات او را در قسم اول از طبقه اول بيان نموديم و از ايشان اوس بن ربيعه بن کعب بن اميه استکه بنابر نقل صدوق دويست و چهارده سال عمر نمود و در خصوص حال خود اين ابيات را گفته شعر لقد عمرت حتي مل اهلي ثواي عندهم و سمئت عمري و حق لمن اتي مائتان عام عليه و اربع من بعد عشر يمل من الثواء و صبح نيل يعاديه و ليل بعد يسري فابلي شلوتي و ترکت سلوي و باح بما اجن ضمير صدري يعني عمرم طويل شد بحديکه اهلم از بودنم بتنگ آمده اند و خود هم از زندگي خسته شده ام و سزاور است بر کسيکه دويست و چهارده عمر نموده باشد اينکه اززندگاني و گردش شبانه روز بتنگ آيد پس طول عمر اعصاي مرا پوسيده کرد و صبر را ازخود دور نمودم و انقطاع صبر من ظاهر گردانيد چيزهائيرا که سينه ام پنهان داشته بود.

صبيحه ١٠

بدانکه آنچه که در صبيحه سابقه ذکر شد از معمر بن طبقه دويم کساني بودکه عمر ايشان را بدويست و بيست سال ذکر نموده اند و از ايشان زهير بن جناب بن هبل حميري است چنانکه در غرر و درر و بحار استکه ابو حاتم گفته که زهير بن جناب دويست و بيست سال عمر نمود و دويست مرتبه جنگ کرد و در ميان قومش بزرگ و مطاع بود و چنين گفته اند که در او ده خصلت

نيکو جمع شده بود که آنها در احدي از اهل زمانش جمع نشده بودند سيد قوم خود و شريف ايشان بود و خطيب و شاعر آنها بود و ازجهت بلندي مرتبه در خانه سلاطين

صفحه : ١١٥

فرود ميامد و با ايشان آمد و رفت مينمود و مهمان ايشان ميشد و طبيب قوم خود بود و طب در آنزمان شرافت دانسته و مدير و سواره آنها بود و او را در ميان قوم خود خانه بود و از قوم خود اعوان و انصار بسيار داشت سطير في وصايا زهير از جمله وصاياي زهير بپسران خود اينبوده که گفته استکه من سنم بسيار کشته و روزگارها ديده ام و در کارها تجربه ها حاصل نموده ام پس آنچه ميگويم ياد بگيريد حذر کنيد از ضعيفه شدن در وقت رو دادن مصائبت يعني دلهاي خود را قوي بداريد و بپرهيزيد ازاينکه در وقت نزول حوادث کار را بيکديگر واگذاريد زيرا که اين باعث هم و غم و موجب شماتت دشمن است و سبب گمان بد بردن است بخدا و حذر کنيد از اينکه بحوادث پاره افتراها بگوئيد و از آنها خاطر جمع و مطمئن شده باشيد و بر آنها سخريه و استهزاء نمائيد زيرا که هيچ قوم سخريه بر آنها نکرده مگر آنکه مبتلا گرديدند لکن بنزول آنها منتظر باشيد زيرا که انسان در دار دنيا بمنزله نشان تير است که تير انداز از آن حوادث از هر طرف نوبه بنوبه به آن مياندازند بعضي بان نميرسداند تيرخود را و بعضي ديگر از آن ميگذراند و از بعضي بجانب راست يا چپ آن واقع ميشود و آخر الامر ناچار است از اينکه يکي از آنها بان برخورد و سيد در غرر و درر بعد ازذکر اينکلام را از زهير فرموده که معني قول زهير بن جناب که انسان در دار دنيا مانند نشانه تير است تا آخر آنچه گفته بخاطر ابن رومي رسيده و آنرا در چند بيت درج کرده و بسيار حسن در آن ابيات بکار برده و آن ابيات اين است شعر کفي بسراج الشيب في الراس هاديا لمن قد افضلته المنايا لياليا امن بعد ابداء المشيب مقاتلي لرامي المنايا تحسبيني راجيا غد الدهر يرميني فتدنوا سهامه تشخصي اخلق ان يعين سودا و کان کرامي الليل يرمي و لا يري فلما اضا الشيب شخصي رمانيا يعني سفيدي مويها بسبب پيري بمنزله چراغي استکه رهنمائي ميکند مويها را بسوي کسيکه او را گم کرده بودند آيا مرا چنين گمان ميکني که اميد نجاتدارم از مرگ بعد از آنکه پيري ظاهر نمود به تير انداز مرگها از من اعضائيرا که اگر بانها صدمه برسند انسان زودميميرد روزگار بمن تير انداخت و تيرهايش ببدنم نزديک شدند و حال آنکه سزاوار بودند آنها باينکه بر بدنم برسند و آن بمنزله تير انداز در شب بود که ميانداخت در حالتيکه مرا نميديد زيرا که جوان بودم و مويهايم مانند شب ظلماني بود از سياهي و سفيدي موي نبود که تير انداز را بسوي من رهنمائي کند وقتيکه سفيدي پيري بدن مرا روشن نمود آنگاه تير روزگار بر من خورد ايقظک يا نومان بعد گر وفاء النسوان در غرر استکه روزي زهير از يکي از زنان خود پاره از سخنان استماع نمود که زنانرا سزاوار نباشد که آنها را در نزد شوهران بگويند پس زهير او را از گفتن

آنسخنان نهي نمود پس آنزن باو گفت ساکت باش و الا تو را با اين عمود ميزنم و بخدا سوگند ياد ميکنم که تو را چنين نميديدم که چيزي بشنوي و آنرا بفهمي در آنحال زهير اينچند بيت را انشاء نمود شعر الا يا لقوم لا اري النجم طالعا و لا التمس الا حاجبي بيميني مغريتي عند القضاء بعمودها تکون نکيري ان نقول ذريتي امينا علي سر النساء و ربما اکون علي الاسرار غير امين فللموت خير من تکون نکيري مع الطعن لا ياتي المحل لحين يعني ايقوم آگاه شويد از حال من ستاره را در حال طلوعش و هم چنين آفتاب را نمي بينم مگر در حاليکه ابروي خود را بدست راست از پيش چشمم برميدارم و زنم در پشت سرم با عمود ايستاده مرا منع ميکند از اينکه باو بگويم که مرا بگذار که بر سر زنان امين شوم يعني هر چه ميخواهند در نزد من بگويند زيرا که از کثرت پيري ثقل سامعه بهم رسانيده ام و هر چه که بگويند نخواهم شنيد و کم ميشود که بر اسرار امين نباشم مرگ از براي من بهتر است از اينکه زنان در کجاوه بنشينم و سفر کنم و زمان مرگ من طولکشيده و نميرسد و ايضا در غرر استکه زهير بن جناب در عهد کليب وائل بوده و در ميان عرب کسي دلاورتر از او نبود و در نزد ملوک کسي مثل او تقرب نداشته و بجهت حسن تدبيرش او را کاهن ميگفتند و اهل قبائل جمع نميشدند مگر بر سر وي و بر سر زراح بن ربيعه يعني بجهت طلب راي و اصلاح امور و از اشعار او است اين ابيات شعر ابنبي ان اهلک فقد اورثتکم مجدا بنيته و ترکتم ابناء سادات زنادکم و ربه من کل ما نال الفتي قد نيته الا التحيه و لقد نحلت الباذل لکرما ليس لها وليه و خطبت خطبته حازم غير الضعيف و لا العبيه و الموت خبر للفتي فليهلکن و به بقيه من ان يري الشيخ الجبال قد يهادي بالعشيه يعني اي پسران من اگر مرگ مرا دريابد محزون نباشيد و اندوهگين نشويد و از عاقبت کار خود نترسيد زيرا که براي شما بزرگي يا بناء محکم را ميراث گذاشته ام و شما را در حالي ميگذارم که بزرگ زاده ميباشيد و بمطالب خود رسيده ايد و رسيدم بهر چه که جوان در مدت عمرش بانها ميرسد مگر دوام عمر و بقاء در دنيا را و يا مگر سلطنت و امارت را که آن از براي من ميسر نشد و شتر بزرگ کوهان را باز کردم در حاليکه جل نداشت و خطبه خواندم مانند خطبه خواندن کسيکه آنرا محکم ميکند و در سخن گفتن ضعيف و عاجز نميشود و مرگ براي جوان بهتر است از اينکه شيخ عظيم را در حالتي به بيند که از کثرت ضعف و ناتواني در وقت شبانگاه بمردم تکيه نموده راه ميرود پس آنجوان بميرد در حالتيکه از قوت و توانائي بقيه در او هست و از اشعار زهير بن جناب نيز ايندو بيت است شعر ليت شعري و الدهر ذو حدثان اي حين منيتي تلقاني اسبات علي الفراش جفات ام يکفي مفجع جران يعني کاش ميدانستم و حال آنکه روزگار را حادثه بسيار است که کدام وقت مرگ من با من ملاقاتميکند آيا ملاقات آن در وقتي استکه ميان رختخواب از حرکت بمانم و ضعيف شوم و يا آنکه مرگ من در دست اندوهگين و سوخته دلي است که خويش او را

کشته باشم و او از من قصاص نمايد و سيد مرتضي فرموده که زهير ايندو شعر را که مذکور ميشود در سن دويست سالگي گفته شعر لقد عمرت حتي لا ابالي احتفي في صباح اومئا و حق لمن انت مائتان عاما عليه ان يمل من الثواء يعني بسيار عمر نمودم بحديکه باک ندارم از اينکه مرگ مرا در صبحگاه دريابد يا در شبانگاه و سزاوار است از براي کسيکه دويست سال عمر نمايد اينکه از زندگي تنگ آمده و خسته گردد و نيز از زهير بن جناب ايندو بيت در همانکتاب است بيت اذا ما شئت ان تسلي خليلا فاکثر دونه عدد الليالي فما سلي حبيبک مثل نائي و لابلي جديدک کابتذال يعني وقتيکه اراده تسلي دادن نمودي بدوست خود آنگاه آمدنرا در شبها بنزد او بسيار مکن پس چيزي نيست که تسليه دهد دوست تو را مثل دوري و چيزي نيست که

صفحه : ١١٦

کهنه نمايد تازه تو را يعني آبروي تو را ببرد مثل ابتذال خلاصه آنکه بسيار آمد ورفت بنزد دوست هر چند که او را باعث تسلي خاطر ميشود اما تو را موجب ذلت و اهانت ميگردد و از ايشان ضبيره بن سعيد بن سعد بن سهم بن عمرو است چنانچه در غيبت طوسي و بحار استکه او دويست و بيست سال عمر نمود و هرگز پير نگرديد و زمان اسلام را دريافت و از آن رو برتافت ابو حاتم درياشي از عتبي و او از پدرش روايت نموده که ضبيره سهمي وفات نمود در حاليکه دويست سال عمر داشت و با اين سن زياد مويهايش سياه و دندانهايش درست بودند و پسر عمش قيس بن عدي در مرثيه او گفته بيت و من يامن الحدثان بعد ضبيره السهمي ماتا سبقت منته المشيب و کان منيته افتلاتا فتزودوا و الا تهلکوا من عند اهلکم خفاتا يعني هر کس بعد از وفات ضبيره سهمي از حوادث روزگار ايمن باشد لا محاله خواهد مرد زيرا که مرگ بسبب هجوم آوردن حوادث نيست چنانکه مرگ ضبيره بر پيري وي پيشي نمود و او را بناگهاني دريافت پس وقتيکه حال را بدينمنوال ديديد آنگاه توشه راهي براي خود برداريد و اگر برنداريد بناگهاني هلاک ميشويد بطوريکه خوشيان و ساير اهل شما بر هلاکت شما مطلع نميشوند و از ايشان حضرت ايوب پيغمبر است چنانکه در اخبار الدول است که گفته شده عمر آن بزرگوار در اينسراي عاريت دويست و بيست سال بود اگر چه بعضي هفتاد و سه سال و بعضي نود و پنجسال هم گفته اند و قبر آن بزرگوار در محل ابتلاي او است که آن ارض بثنيه و حولان استکه از توابع دمشق و جاريته ميباشد و در ناسخ عمر آن بزرگوار را بدويست و بيست و شش سال تعيين نموده و از ايشان الاقوه بن مالک اودي استکه بنابرنقل شيخ کراجکي در کنزل الفوائد دويست و سي سال در دنيا تعيش نموده و از براي اووصيتي است از براي قوم خود چنانکه او را قصيده مشهوره است و از ايشان يعني از اهل اينطبقه ثانيه مرقع بن ضبع بوده چنانکه در بحار و کمال الدين استکه از جمله معمرين مرقع بن ضبع بوده که دويست و چهلسال عمر کرد و زمان اسلام را درک نمود و

ليکن اسلام نياورد و از ايشان يعني از اهل اينطبقه معديکرب در حاليکه عمرش طولاني شده بود ايندو بيت را گفته بيت اراني انما افنيت يوما اتاني بعده يوم جديد يعود ضيائه فيکل فجر و بابي لي شبابي ان يعود يعني خود را چنان ميبينم که هر روزيرا که بر سر ميبرم روز تازه بعد از آن مرا درمييابد روشني آن در هر صبحگاه عود ميکند لکن جواني من ابا دارد از اينکه بمن عود نمايد و از ايشان يعني از اهل اينطبقه محضق بن غسان بن ظالم از بيد است که بنابر نقل صدوق دويست و پنجاه و شش سال عمر نمود و در بحار است که او در خصوص طول عمر خودش اين ابيات راگفته شعر الا يا سلم اني لست منکم و لکني امرء اقوتي يعقوب دعاني الداعيات فقلت هيا فقالا کل من يدعي يجيب الا يا سلم اعياني قياهي و اعيتني المکاسب و الرکوب وصرت رديه في البيت کلا تاذي بي الاباعد و القريب کذاک الدهر و الايام حزن لها في کل سائمه نصيب يعني ايطايفه بني سلمه بدرستيکه من از شما نيستم و لکن مردي هستم که قوت و خوراک من گرسنگي است و يا اينکه قومم متفرق و پراکنده است خواهشهاي من مرا بپاره لذتها خواندند من بانها گفتم که آماده باشيد که بامر شما اطاعت دارم ايشان گفتند که هر که خوانده شود اجابت ميکند آگاه باشيد ايطايفه سلمه که ايستادن من در يکجا مرا عاجز نمود و سوار شدن و تجارتکردنهم ناتوانم نمود و گرديدم در خانه ضايع و فاسد شدم و در بخش خودم تنها نه همين است بلکه خويشان و بيگانگان از من متاذي گرديده اند همه روزگاريرا خيانت هست يا آنکه همه روزگار راحزن و اندوه هست و مرا نصيبي هست از هر کسي که استراحت و لذت دارد يعني کسيکه درلذت و نعمت است روزگار لا محاله او را صدمه ميزند و اندوهي بوي ميرساند و از ايشان يعني از اهل اينطبقه ارغونامي استکه شيخ کراجکي از توريه نقلنموده که او دويست و شصت سال عمر داشته و از ايشان صيفي بن رياح استکه پدر ابو اکثم صيفي است چنانچه شيخ طوسي ره نقلنموده که او دويست و هفتاد سال عمر نمود بطوريکه عقلش کامل و درست بود و او است کسيکه مشهور بذي حلم است که متلمس شاعر در باره او اينشعر را گفته شعر لذي الحلم قبل اليوم ما تقرع العصا و ما علم الانسان الا ليعلما يعني صيفي بن رياحرا که مشهور بذي حلم است پيشتر از اين نرمي و ملايمت بوده و انسان چيزيرا ياد نميگيرد مگر آنکه ديگريرا تعليم بدهد ارجاع فيه انجاع بدانکه صحيفه المتلمس از امثال معروفه بين العرب است و ضرب المثل آنرا اين ناچيزدر جوهره چهل و هشتم از جنه ثانيه از کتاب جنتان مدهامتان که بطبع رسيده است ذکرنموده ام هر کس که طالب باشد بکتاب مزبور رجوع کند صفايح ريفي في نصائح الصيفي شيخ صدوق در کمال الدين روايتکرده که از نصائح صيفي اينست که گفته تو را در هر حال بر برادرت تسلط هست مگر در حال قتال وقتيکه او اسلحه خود را برداشت چه آنگاه تو را بر او تسلط نيست و در آنحال ناصح وي شمشير است ترک فخريه کردن از براي تو بهتي است اذيه

ظلم و عدوان زودتر هلاک کننده است بدترين نصرت و ياري از حد اعتدال گذشتن است تنگي اخلاق سبب درد و اندوه است کثرت عتاب نوعي از اذيت است و زمينرا با عصا بکوب يعني غافل را به تنبيه جزئي آگاه نما و اذيت بر او مکن و او را رسوا مکن يعني با او طريقه ملايمت را پيش گير و انسان چيزيرا ندانسته مگر آنکه بديگري تعليم نمايد و او را ياد دهد و از ايشان حضرت صالح پيغمبر است چنانکه در ناسخ استکه حضرت صالح تمام قامت و عريض الصدر بود بفصاحت زبان و ملاحت بيان معروف بود و بضخامت جثه و محاسن کشيده موصوف موي سياه داشت و رخساري سرخ و سفيد پيوسته پاي برهنه گرديدي و نشر مواعظ کردي در سراي فاني مقام و مسکني نپرداخت که در آن آسوده شود بشريعت هود مردم را دعوتکردي و چون از ملزومات نبوت فراغت جستي بتجارت کسب معيشت فرمودي مدت زندگانيش در سراي پر ملال دويست و هشتادسال بود مدفن مبارکش در بيت الله الحرام ميانه رکن و مقام است.

صبيحه ١١

بدانکه طبقه سيم از معمرين که اسامي آنان در کتب غيبت ثبت و بحاري حالات ايشان در آنها ضبط است کساني هستند که در اينسراي بيدوام سنين عمرشان از سيصد الي چهارصد عام بوده و اهل اينطبقه نيز جمعي غفير و جمعي

صفحه : ١١٧

کثير هستند و از ايشان ارميان نبي استکه پيغمبري با شان و رفعت و با بختنصر معاصر بوده و از آن جناب معجزات بسيار و خوارق عادات بيشمار ظاهر شده از جمله آنکه در آنوقت که آل يهود را از رفتن بمصر منع نمود و گفت بختنصر در عقب شما خواهد آمد بمصر و شما را در آنجا خواهد قتل و غارت نمود و ايشان نپذيرفتند و او را هم همراه خود بمصر بردند ناگاه خطاب بارميا شد که بگير تو چهار سنگ را و در برابر آنخانه که معين فرمائيم مدفونساز و به آل يهود بگو که بخت النصر تا اينجا خواهد آمد و آل يهود را در معرض سبي و قتل درخواهد آورد و تخت او را در اينزمين منصوبکنند چنانکه چهار قائمه آن تخت بر بالاي اينچهار سنگ خواهد بود که من در زمين پنهان داشته ام و چون يهود در مصر بارض طغناس فرود شدند ارميا بدانچه وحي شده بود عمل کرد تا آنکه بختنصر از عقب آنها بمصر رفته و بر فرعون مصر غلبه نموده و آل يهود راسبي و قتل نمود پس از ارميا مواخذه نمود که با همه احسانهاي من بتو چرا با آل يهود همدست شدي ارميا از غلبه اش بمصر او را خبر داده و شاهد صدق خود آن سنگها را قرار داد و از قضا تخت بختنصر در آنوقت بر زير آنها بود چون تحقيق نمود و صدق گفته ارميا بر او ظاهر شد او را معزز و مکرم بداشت و حضرتش در اين عاريتسرا بنابر نقل از اخبار الدول سيصد سال عمر نموده و از ايشان

ذو الاصبع عدواتي است که نامش مژبان بن محرث بن حارث بن ربيعه بن وهب بن ثعلبه بن طرب بن عمرو بن عتاب بن يشکر بن عدوان است و نام عدوانهم حارث بن عمرو بن قيس بن مضر است و ناميدن حارث را بعدوان از اينراه استکه او بر برادرش فهم نام تعدي نمود و او را کشت و بعضي گفته اند که چشمهايش را بيرون آورد چه آنکه بنابر نقل سيد مرتضي در غرر و درر از ابو حاتم ذو الاصبع را سيصد سال عمر بوده و بعضي نام او را محرث بن حرثان و بعضي حوثان بن حارثه ضبط نموده اند و کنيه او ابو عبدوان و لقبش ذو الاصبع است و در وجه تلقبش باين لقب چنين گفته اند که ماري انگشت او را گزيده شل گرديد و از جهت شل شدن انگشتش او را ملقب بذي الاصبع ساختند و او از جمله حکام عرب بوده و حافظ گفته که دندانهاي ثناياي وي افتاده بود و از او اينچند بيت را روايتکرده شعر لا يبعدن عهد الشباب و لا لذاته و نباته النضر لولااولئک ما حفلت متي عوليت في حرجي الي قبري هزئت اثيله ان رات هرمي و ان انحني لتقادم ظهري يعني جواني و لذتها و نباتات تر و تازه آن از من دور نشود و اگر اينها نميبودند هر آينه در آنحال اثيله که زوجه يا محبوبه او بوده پيري و خم شدن پشت مرا بسبب طول عمر مشاهده کرده باستهزاء و سخريه آغاز خواهد نمود الي آخر فکاهه من جنسها احلي و انفع في حکايه عن بنات ذي الامه صبع در غرر استکه ذي الاصبع را چهار دختر بود که هيچ کدام شوهر کرده نبودند پس ذو الاصبع شوهر کردن را بايشان عرضه داشت آنها ابا و امتناع نمودند و گفتند تو را خدمتکردن در نزد مااز همه چيز دوست تر است بعد از آن روزي ذو الاصبع از مکاني بايشان نگاه ميکرد که ايشان او را نميديدند آنگاه دختران گفتند خوب است هر يکي از ما چند بيت بگويد و آنچه را که از امر شوهر کردن در دل دارد در آن ابيات درج نمايد آنگاه بزرگ از آندختران انشاء نموده و گفت بيت الاهل اراها ليله و ضجيعها اسم کنصل السيف غبر المهند عليم بادواء النساء و اصله اذا ما انتهي من سر اهلي و محتدي يعني آيا ميبينم شبيرا که هم خوابه ام در آنشب کسي استکه سر و بيني وي بلند باشد و يا آنکه شان و مقامش از ارتکاب رذائل امور بلند باشد و خود او درگذرانيدن کارها مانند شمشير هندي باشد و يا آنکه عين شمشير هندي و خود او باشد و ببينم که بدردهاي زنان يعني بحاجتهاي دانا و بينا است و اصل و نسبش در وقتيکه نسبت داده ميشود از نجيب ترين اصل من است يعني با من قرابت و خويشي دارد پس خواهرانش باو گفتند که معلوم ميشود که تو کسيرا ميخواهي که از خويشان تو است و او را شناخته ودر نظر گرفته بعد از آن دويمين ايشان گفت بيت الا ليت زوجي من اناس اولي عدي حديث الشباب طيب الثوب و العطر لصوق باکباد النساء کانه خليفه جان الاينام علي وتر يعني آرزو دارم که شوهر براي من از قبيله باشد که دشمن داشته باشند زيرا که مرد بيدشمن از دل ناس و بيکاره ترين آنها است و او جواني باشد تازه و لباس پاکيزه داشته باشد و در وقت هم

خوابگي با زنان مانند مار بايشان به پيچد بطوريکه در بالاي فرش نخوابد بلکه از شدت محبتش در آغوش زن قرار گيرد و بعضي در جاي علي وتر علي هجر روايتکرده يعني محبتش نسبت بزنان بايد بمرتبه شدت داشته باشد که در حال هجرت از ايشان خوابش نبرد پس خواهران باو گفتند که تو کسيرا ميخواهي که از خويشان تو نيست بعد از آن سيمين از ايشان گفت بيت الا ليته يکسي الحجال نديه له جفثه تشفي بها المعز و الجزر له حکمات الدهر من غير کبره تشين فلا فان و لا ضرع عمر يعني آرزو دارم که شوهر براي من کسي باشد که مجلس بيارايد و ظرفي را که در ضيافت و مهماني بکار ميبرند پر از گوشت بزغاله و شتر نمايد و تجربه هاي روزگار بدون اينکه بکبر سن رسيده باشد از براي او حاصل کرده باشد پس او نه پيرمرد فاني باشد و نه جوان عاجز بي تجربه آنگاه خواهرانش باو گفتند که تو مرد نجيب و بزرگ ميخواهي بعد از آن به چهارمين گفتند که تو هم چيزي بگو چنانکه ما گفتيم گفت من چيزي نميگويم گفتند ايدشمن خدا دانستي آنچه را که در دلهاي ما بود و اعلام نميکني بما چيزي را که در دل تو است گفت اينقدر بدانيد که شوهري از چوب بهتر است از اينکه زن بيشوهر باشد و اينچنين در ميان خلايق از امثال گرديده پس ذي الاصبع چهار ايشانرا بشوهر داد و يکسال بنزد دختر بزرگ خود آمد و گفت ايدختر من شوهر خود را چگونه ميبيني گفت بهترين شوهري است که حليله خود را عزيز ميدارد و حاجت حاجتمندان را برمياورد پس پرسيد مال شما چگونه مالي است گفت بهترين مالي است که شتر باشد کم کم شير آنها را مياشاميم و گوشت آنها را ميخوريم و بر آنها سوار ميشويم پس ذي الاصبع گفت ايدختر من شوهر تو کريم و مالت بسيار است پس بنزد دويمين آمد و گفت که شوهرت چگونه است گفت بهترين شوهر است که اهل خود را عزيز ميدارد و بايشان نفع ميدهد و احسانرا که ميکند فراموش مينمايد گفت که مال شما چگونه مالي است گفت ماده گاو که بدر خانه ما الفت دارند و از چراگاه بدون زحمت ميايند و ظرف را پر از شير و خيک را پر از روغن ميکنند و با زنان زن هستند پس پدر باو گفت که

صفحه : ١١٨

تو در نزد شوهرت محبوب و نيک بخت و خوشحال شده بعد از آن بنزد سيمين آمد و گفت ايدختر من شوهرت چگونه است گفت نه سخي است بحد اسراف و نه بخيل است در مرتبه لئانت گفت مال شما از چه صنف مال است گفت چند راس بزغاله است گفت آنها عددشان چند است گفت در وقت ولادت آنها براي نانخورش ما کفايت ميکند آنگاه پدرش باو گفت که اينقدر بسيار نيست بلکه بقدر کفايت است بعد از آن بنزد دختر چهارمين که دختر کوچکش بود آمد و گفت ايدختر من شوهرت چگونه است گفت بدترين شوهري است که نفس خودرا عزيز ميدارد و زنشرا خوار و خفيف ميپندارد گفت مال شما چگونه مالي است گفت بدترين اموال گفت از کدام

صنف از اموال است گفت پاره از گوسفندان استکه بزرگ شکمند که سير نميشوند و تشنه هائي هستند که هرگز سيراب نميگردند و گوشهاي کر دارند که صدا نميشنوند اگر يکي از آنها در وقت گذشتن از پل لغزش خورده و در ميان آب بيفتد مابقي آنها هم تبعيت از آنکرده خود را در ميان آب مياندازند آنگاه پدرش گفت که من بمردي مي مانم که متاعش متبعض شده باشد يعني بعضي از آن تلفشده و بعضي مانده و وجه شباهت او بچنين مردي از اينراه استکه بعضي از دخترانش خوش گذران و بعضي ديگر بد گذران بوده اند قضيه في ثمر الاطلاع رضيه للنقل و الاستماع و ايضا در غرر و درر باسناد خود از سعيد بن خالد جديلي روايتکرده که گفت در وقتيکه عبد الملک بن مروان بعد از کشتن مصعب بن زبير بکوفه آمد مردم را خواند که هر کس حصه خود را از مال غنيمت ببرد آنگاه نزد وي رفتيم او گفت اينجماعت کيانند ما گفتيم طايفه جديله گفت عدوانرا ميگوئيد گفتيم بلي پس باين بيتها متمثل گرديد بيت غدير الحي من عدوان کانوا حيه الارض بغي بعضهم بعضا فلم يرعوا علي البعض و منهم کانت السادات و الموفون بالفرض و منهم حکم يقضي فلا ينقض ما يقضي و منهم من يحيل النس بالسنه و الفرض يعني غدير حي از قبيله عدوان مانند مار زمين بودند بعضي از ايشان بر بعضي ديگر ظلم و تعدي نمود پس او را مراعات نکرد و از قبيله عدوان بزرگان و وفا کنندگان بعهد و پيمان است و از ايشان حکم کننده هست که حکم ميکند وحکمش شکسته نميشود و از ايشان است کسيکه مردم را بواجبات و سنن حواله ميکند بعد از آن عبد الملک بر مرد بزرگ و نام داري از ما که او را در جلو انداخته بوديم خطاب نموده گفت کدامين يک از شما اين اشعار را گفته او گفت نميدانم من از پشت سرآن مرد جوابدادم که ذو الاصبع اينها را گفته او مرا گذاشت و بانمرد بزرگ متوجه گرديده و گفت نام ذو الاصبع چه بود گفت نميدانم باز از پشت سرش من جوابدادم که نام وي مرثان بوده او باز مرا گذاشت و بانمرد بزرگ متوجه گرديده گفت چرا به ذي الاصبع ملقب گرديده گفت نمي دانم آنگاه با من از پشت سرش گفتم که انگشت او را مار گزيده و شل گرديد از اينجهت بدين لقب ملقب گرديد و بروايت ديگر باز مرا ترک نموده از او پرسيد که ذو الاصبع از کدامين طائفه شما بوده او گفت نميدانم ناگاه من از پشت سرش گفتم از طائفه بني ناج که شاعر در خصوص ايشان گفته شعر و اما بني ناج فلا تذکرنهم و لا تتبعن عينيک من کان هالکا اذا قلت معروفا لاصلح بينهم يقول وهيب لا اسالم ذالکا فاضحي کطهر العود جب سنامه يدب الي الاعداء احدب بارکا يعني نام طائفه بني ناج را نبريد و از ايشان اعراضکنيد و التفات نکنيد از ايشان بکسيکه کشته ميشود زيرا که هر وقت که سخنان صلح آميز ميگفتيم براي اينکه ما بين ايشانرا اصلاح نمايم آنگاه وهيب که يکي از آنها بود ميگفت که سخنان ذلت آميز تو را بر خود لازم نميکنيم يعني اگر سخن تو را قبول نمايم ذليل خواهم شد پس آنقدر زماني نگذشت که وهيب مانند

پشت اشتر مسني گرديد که کوهانش بلند شده و مرغان در اطراف آن براي خوردن گوشتش ميکردند در حاليکه در جاي گاهش خوابانيده شده باشد يعني بعد از زمان کمي وهيب در معرکه قتال کشته شد و در ميان ميدان مانند اشتر مسن افتاده گرديد و سيد در غرر فرموده که بعضي بمن چنين روايتکرده اند که اين ابيات را ذو الاصبع انشاء نموده پس عبد الملک بانمرد که بزرگ و مقدم بر ما بود گفت که حصه که از اينمال غنيمت بتو داده ام چه قدر است گفت هفتصد درهم بعد از آن بمن رو کرده و متوجه شده گفت که عطائي که بتو کرده ام چقدر است گفتم چهار صد درهم آنگاه بکسي از منسوبان خود گفت که يابن الزغيزغه سيصد درهم از حصه آنمرد کم نما و آنرا بر حصه اين بيفزا سعيد بن خالد گويد پس از آنجا برگشتيم در حالتيکه عطاي من هفتصد درهم و عطاي مرد بزرگ ما چهار صد درهم بود اين ناچيز گويد اين نبوده مگر بواسطه اطلاع و علميکه سعيد داشته از تواريخ و انساب ابيات الذي الاصبع قابلات لئن تسمع و ايضا در غرر است که از ابيات مشهوره ذو الاصبع ايندو بيت است بيت اکاشر ذا الضعن المبين منهم و اضحک حتي يبدو الناب اجمع و اهدنه بالقول هدنا و لو بري سريره ما اخفي لبات يفزع يعني از آن طايفه در پيش روي کسيکه با من عداوت و حسد دارد تبسم ميکنم و ميخندم بحديکه دندان بزرگ من ظاهر ميشود يعني بشدت ميخندم و سخنان نرم و اصلاح نما باو ميگويم و اگر بر باطن امر من که از او مخفي و پنهان داشته ام مطلع گردد هر آينه از بيم و اضطراب نميخوابد زيرا که بعد از اطلاع بر باطن من ميداند که تدبيريکه نيات از آن متغير ميشود و من آن تدبير را از براي هلاکت او نموده ام محکم است و هرگز خطا نخواهد شد و ايضادر آنجا استکه اين دو بيت نيز از اشعار ذو الاصبع است که گفته بيت اذا ما الدهر جر علي اناس شرا شره اناخ باخرينا فقل للشامتين بنا افيقوا سيلقي الشامتون کما لقينا يعني وقتيکه روزگار سنگينيهاي خود را بر پشتهاي اهل قبيله داد يعني ايشانرا بحوادث مبتلا گردانيد آنگاه همه خلايق را در آن ابتلا يکسان خواهد نمود پس بگو شماتت کنندگان ما را که بهوش بيائيد يعني از خواب غفلت بيدار شويد چه آنکه بزودي حوادث روزگار بشماتت کنندگان ما هم ميرسد چنانکه بما رسيد و نيز اين دو بيت از اشعار ذو الاصبع است بيت ذهب الذين اذا راوني مقبلا هشوا الي و رهبوا بالمقبل و هم الذين اذا حملت حماله و لقيتهم فکانني لم احمل يعني کسانيکه در وقت رفتن من بنزد ايشان شاد و خوشحال ميشدند و مرحبا بمن مي گفتند همه رفتند و منقرض گرديدند و ايشان جنان بودند که هر وقتيکه ضرري يا ديه را متحمل ميشدم و با ايشان ملاقاتميکردم آنگاه خود را

صفحه : ١١٩

گويا چنان ميديدم که اصلا ضرري بر من نرسيده زيرا که صله و عطيه از ايشان بمن ميرسيد که تلافي آنضرر را بمن مينمود و يا آنکه از جهت حسن سلوک و رفتار ايشان که با من مينمودند

همه غرامتها را فراموش ميکردم و نيز از جمله اشعار او اين اشعار معروفه است که گفته بيت لي ابن عم علي ما کان من خلق مخالفان فاقليه و يقليني ازري بنا اننا شالت نعامتنا فخالني دونه او خلته دوني لام ابن عمک لا افضلت في نسب عني و لا انت دياني فتخربني اني لعمرک ما يابي بذي غلق عن الصديق ولا خير بممنون و لا لساني علي الارني بمنطلق بالفاحشات و لا اقضي علي الهون ماذاعلي و انکنتم ذوي رحمي ان لا احبکم ان لم تحبوني يا عمرو ان لا تدع شمتي و منقصتي اضربک حيث تقول الهامه اسقوني و انتم معشر زيد علي ماه فاجمعوا امرکم طرافکيدوني لا يخرج القسر مني غير ما بيته و لا الين لمن لا يبتغي لين يعني مرا پسرعمي است که بسبب طبيعتهاي بدي که دارد با هم مخالفت داريم من او را دشمن ميدارم و او مرا مصيبتي که دچار شده اين است که از همديگر تغرب و دوري کرديم پس او مرا از خود جدا خيالکرد و من او را مر خدا را باد پسر عم تو که من باشم تو از جهت نسب بر من فضيلتي نداري و تو حاکم و قادر و قاهر بر من نيستي که مرا ذليل نمائي و يا آنکه قرض خواه از من نميباشي که مرا بواسطه مطالبه مال قرضي خود رسوا نمائي سوگند بجان تو ياد ميکنم هر آينه بسبب کسيکه سينه تنگ و خلق بدي دارد از دوست خود ابا و امتناع ندارم و در نفع رسانيدن منت نميگذارم و زبانم دشنام بر فرومايگان نميدهد و از خوار شدنهم چشم نميپوشم يعني اگر کسي مرا خوار کند از او درنميگذرم چه ضرر دارد بر من هر چند که صاحب رحم من و خويش هستيد اينکه شما را دوست ندارم اگر شما مرا دوست نداريد اي عمرو اگر دشنام دادن و بدگوئي نمودن را نسبت بمن ترک نکني هر آينمه ضربتي بر سرت ميزنم بطرزيکه تشنه ميشوي و آب ميخواهي شما جماعتي هستيد از صد نفر بيشتر اسباب خود را مهيا کنيد و با من بجنگيد قهر و درشتي کردن با من نميافزايد بر من مگر ابا و امتناع را نرمي و ملائمت نميکنم با کسيکه طالب نرمي من نيست و از ايشان بنابر نقل از کمال الدين و بحار ثريه بن عبدالله جعفي است که سيصد سال عمر نمود و بمدينه نزد عمر بن الخطاب آمد و گفت اينمکانرا که شما در آن هستيد بطوري ديده ام که آبي و درختي در آن نبود و دريافتم پاره طوايف را که مانند شهادت شما يعني لا اله الا الله شهادت ميگفتند حکايه حسنا في حسن تبعد النساء و در وقت رفتنش در نزد عمر پسرش همراه او بود و از غايت ضعف و ناتواني بر پدرش تکيه کرده راه ميرفت و از شدت پيري خرف شده بود آنگاه عمر باو گفت يا ثريه اين پسر تو خرفشده و حال آنکه در تو هنوز بقيه از عقل باقي است ثريه گفت سببش اينست که من تا هفتاد سالگي زن نگرفته و تزويج کنيز نکردم بعد از آن زن عفيفه را تزويج نمودم که در وقت خوشحالي من بطوري رفتار مينمود که شادي من زيادتر ميشد و در وقت غيظ و غضب بحسن سلوکش مرا شاد و خوشحال مينمود و اين پسرم زني بيحيا و بي عقل و بي عفت را تزويج نمود که هر وقت او را خوشحال ميديد کاري

ميکرد که باعث هم و غم او ميشد و وقتيکه او را مغموم و مهموم بنظر مياورد بطوري رفتار مينمود که باعث هلاکت او ميگرديد و از ايشان کعب بن رداد بن هلال بن کعب استکه بنابر نقل از کنز الفوائد کراجکي مدت سي صد سال در ايندار پر ملال زندگي نمود و در باره ملالت خود از طول حيات اين اشعار را سروده لقد ملني الادني و ابغض رويتي و انباني الا يحب کلامي علي الراحتين مره و علي العصا اکون مليا ما اقل عظامي فيا ليتني قد سخت في الارض قامه و ليت طعامي کان فيه حمامي و از ايشان بنابر نقل مزبور عوف بن کنانه کلبي است که سيصد سال عمر نمود و در کمال الدين استکه وقتيکه حالت احتضارش رسيد پسران خود را جمعکرده وصيتي بايشان نموده و گفت وصيت مرا ياد گيريد زيرا که اگر آن را ياد گيريد بسبب آن بعد از من بر قوم خود رئيس و بزرگ ميشويد پس گفت طريقه تقوي را پيش گيريد و خيانت را از خود دور کنيد و درندگانرا از خوابگاهشان پراکنده نکنيد و بديهاي خلايق را اظهار ننمائيد که باعث سلامتي و اصلاح امورات شما است و دست سئوال را نزد ايشان باز نکنيد تا اينکه بايشان گل نشويد و سلوک را بر خود لازم داريد مگر از حقيکه او را به پسنديد خلايق را دوست داريد تا اينکه سينها از شما صاف باشد و ايشانرا از منفعتها محروم نگردانيد تا اينکه از شما شکايت نکنند و ميان خودتان و ايشان پرده بگذاريد که دلهاي شما را نرم گرداند و مجالست را با ايشان بسيار نکنيد که باعث خفت و خواري شما گردد و وقتيکه امر مشکلي بشما روي داد آنگاه طريقه صبر و تحمل را پيشنهاد خاطر کنيد و بحوادث روزگار متحمل باشيد زيرا که ذکر خير با هم و غم بهتر است از ذکر بد که با سرور و شادي است و نفوس خود را بذليل شدن براي کسيکه براي شما ذليل شده مهيا سازيد و نزديکترين خواهشها دوستي است يعني اگر با کسيکه از او خواهش داريد دوستي بورزيد بخواهش خود خواهيد رسيد و دورترين نسبتها دشمني است وفا را بر خود لازم کنيد و از شکستن عهد و پيمان رو برگردانيد که باعث امنيت طايفه شما است و حسب خود را بسبب ترک کردن دروغ زنده مکنيد زيرا که افت بزرگي و مروت دروغ گفتن است و شدت قناعت خود را بر خلايق معلوم نکنيد که موجب خواري و گمنامي شما است از غربت حذر کنيد زيرا که در آن ذلتي هست و زنان نجيبه خودتانرا عقد نه بنديد مگر بکسانيکه با شما مثل وهم کفو اند و نفوس خودتانرا بپاره از امور که موجب شرافت و رفعتند واداريد جمال زنان شما را از نجابت ايشان نفريبد زيرا که تزويج زنان نجيبه بسبب شرافت است و نسبت بطايفه خود فروتني کنيد و بر ايشان ستم و تعدي ننمائيد تا اينکه باخلاق نفيسه نائل شويد و با ايشان در خصوص چيزي که اجماع بر آن کرده اند مخالفت نکنيد زيرا که مخالفت باعث عيب مرد مطاع است و از غير طائفه خود دور شويد و اهل خانه خود را از خانه متوحش نگردانيد زيراکه آن باعث گم نامي و رفتن برکت است از آنجا و نيز موجب مضمحل شدن حقوق ايشان است و سخن چيني را در ميان

خودتان ترک نمائيد تا اينکه در وقت حدوث و نزول بليات بهمديگر ياري کنيد و بر خصم غالب آئيد و حذر کنيد از طلب منفعت مگر از جائيکه آفتي بشما نرسد و همسايه را بنعمت خانه خود اکرام کنيد و حق مهمانرا بر نفوس خودمقدم بداريد و با سفيهان طريقه حلم را پيش گيريد تا اينکه حزن و اندوه

صفحه : ١٢٠

شما کم گردد و بپرهيزيد از جدا شدن از همديگر زيرا که آنذلت شما است و نفوس خود را در مقام بذل و بخشش زياده از طاقت آنها تکليف نکنيد مگر در حال اضطرار زيرا که آن ذلت شما است چه آنکه اگر بقدر وسعت بذل کنيد خلايق شما را معذور ميدارند وملامت نميکنند و در شما باز قدرت بخشش باقي ميماند و اينگونه داد و دهش بهتر از اينست که اسرافکنيد و همه چيزها را که در دست داريد يکمرتبه بذل نمائيد و بعد از آن محتاج گرديد آنگاه مردم با چيز کمي بشما اعانت نمايند و از کمي آن عذر از شمابخواهند و سخن شما در همه امور يکي باشد تا اينکه عزيز شويد و دم شمشير شما تيز گردد و آبروي خود را در پيش غير اهل کرم و جود نريزيد و اهل دنائت و لئامت را بداد و دهش تکليف نکنيد که تقصير در آن ميکنند و رشک و حسد بر همديگر نبريد که باعث هلاکت شما ميشود و از بخل اجتناب نمائيد زيرا که آن دردي است شديد و خانهاي شرافت و رفعت را به ادب و سخا و دوستي اهل فضل و حيا براي خودتان بنا کنيد و دلهاي مردم را بداد و دهش با خودتان دوست کنيد و اهل فضل و هنر را تعظيم به نمائيد و از اهل تجربه ياد گيريد و از احسان جزئي ابا و امتناع نکنيد زيرا که اورا هم ثوابي است و لو اندک و مردم را حقير نشماريد زيرا که مردي مرد بدو چيز کوچک او است يا بذکاء عقل و قلب او است و يا بزبان است که بان تعبير از ما في الضمير مينمايد يعني مردي بذکاوت و سخن وري است وقتيکه از حادثه ترسيديد درنگ و تدبر نمائيد و در دفع آن تعجيل نکنيد و باظهار محبت و مودت نسبت بسلاطين قرب و منزلت در نزد ايشان حاصل کنيد زيرا که هر که را که ايشان بخواهند پست بکنند پست ميشود و هر کس را که بخواهند بلند کنند بلند ميشود و بکارهاي خود اظهار شجاعت نمائيد تا اينکه چشمهاي مردم بشما نگاه کنند و بوفا نمودن بعهد و پيمان بهمديگر تواضع و فروتني بکنيد و بايد بزرگ شما شما را دوست بدارد و بعد از بيان وصايا ايندو بيت را انشاء نمود بيت و ما کل ذي لب بموتيک نصحه و لا کل موف نصحه بلبيب و لکن اذا ما استجمعا عند واحد فحق له من طاعه بنصيب يعني آنکه صاحب عقل و ادراک است نصيحت بتو نميدهد و آنکه نصيحت بتو ميدهد صاحب عقل و ادراک نيست و اگر هر دواينها در کسي جمعشوند آنگاه بر شنونده آن سزاوار است که از او اطاعت نمايد و از ايشان عبيد بن الابرص است چنانکه در کمال الدين روايت نموده که او سيصد سال عمر نموده و گفته بيت فنيت و افناني الزمان و اصبحت

لدائي بنو نعش و زهر الفراقد يعني فاني شدم و زمانه مرا فاني گردانيد و اقران من بتابوت گذاشته شدند و گرديد مانند چچکهاي ذره صغري يعني همه ايشان در زير خاک پنهانگرديد و نعمان بن منذر اورا در يوم بوس خود هلاک نمود و از ايشان شق کاهن استکه سيصد سال عمر نموده چنانکه شيخ صدوق در کمال الدين فرموده خبر داد بما احمد بن عيسي ابو بشير عقيلي او از ابي حاتم او از ابو قبيصه او از ابن کلبي او از پدرش که گفت از مشايخ طايفه بحيله که در بزرگي و خوش صورتي ايشان کسيرا نديده بودم شنيدم که ميگفتند شق کاهن سيصد سال زندگاني نمود وقتيکه حال احتضارش رسيد قوم وي نزد او جمع شدند و باو گفتند بما وصيتي بکن تا بدانيم که اگر در وقتيکه روزگار تو را مفقود گردانيد ما بچه نهج رفتار کنيم او کلماتيرا گفت که ترجمه آنها اين است که بهم ديگر بچسبيد و از همديگر جدا نشويد و بهم ديگر پشت نگردانيد و صله ارحام کنيد و عهد و پيمانرا مراعات نمائيد و تعظيم اهل حکمت و کرم را بجا آوريد و احترام پيرانرا نگاه داريد و لئيمانرا ذليل کنيد و در مقاماتيکه سخن صحيح بايد گفت از گفتن لغو و هذيان بپرهيزيد و احسان خود را به منت گذاشتن ضايع نکنيد و عفو کنيد از دشمن در وقتيکه دست بر او بيابيد و در وقتيکه با همديگر مخالفت کرديد يا عاجزگشتيد آنگاه مصالحه نمائيد و اگر بشما حيله کرده شود در عوض آن خوبي و احسان نمائيد و سخنان پيران خود را بشنويد و قبول کنيد قول کسانيرا که در اواخر عداوت شما را باصلاح ميخوانند زيرا که رسيدن بغايت ندامت جراحتي است که اصلاحش طول داشته و حذر کنيد از قدح و طعن در نسبها عيوب همديگر را جستجو منمائيد و دختران نجيبه خود را تزويج نکنيد بکسانيکه با شما برابر و کفو نيستند زيرا که اين عيبي است گران و فسادي است رسوا کننده و طريق ملائمت و نرميرا پيش گيريد و از شيوه سختي و درشتي دور شويد زيرا که درشتي باعث پشيماني است در عاقبت کارها و لباسهاي عيوب را بر مردم پوشاننده است و صبر نافذترين مواخذه ها است و قناعت بهترين مالها است خلايق اتباع طمع و ارباب حرص و بارکش جزع هستند روح ذلت را سبب اينست که ترک ياري همديگر بکنيد و هميشه با چشمهاي خوابيده نگاه نمائيد ماداميکه ايشان باخذ اموال شما اميدوار و خوفشان در دلهاي شما است و بعد از اين نصيحتها گفت يا لها نصيحه ذلت عن عذبه فصيحه انکان و عائها و کيعا و معدنها منيعا يعني اينها که بشما گفتم نصيحت و موعظه استکه از لسان و منطق فصيح صادر شده اگر دلهاي کسانيکه آنها را ميشنوند محکم باشد هر آينه تاثير خواهد کرد و از ايشان ردائه بن کعب بن اذهل بن قيس نخعي استکه بنابر روايت کمال الدين سيصد سال عمر نموده و اين ابيات از او است بيت لم يبق ياخذيه من لدائي ابو بنين لا و لا بنات و لا عقيم غير ذي سبات الا يعد اليوم في الاموات هل مشتر ابيعه حياتي يعني از هم سنهاي من کسانيکه اولاد داشتند و کسانيکه بي اولاد بودند همه مردند مگر کسيکه از براي مردن از

حس و حرکت افتاده که مرادش شخص خود است آگاه شويد او در اينروز از جمله مردگان محسوب است آيا خريدار پيدا ميشود که من زندگاني خود را باو بفروشم و از ايشان جعفر بن قبط است که بنابر روايت صدوق سيصد سال عمر داشته که از اينسراي فاني بدار جاوداني شتافته و از ايشان عامر بن طرب عدواني است که آنهم سيصد سال عمر نموده بنابر روايت صدوق در کمال الدين و در ناسخ استکه عامر بن طرب آنکس است که ذو الاصبع عدواني اينشعرها را در حق او انشاء نموده بيت غدير الحي من عدوان کانوا حيه الارض تا آخر اشعار که ما آنها را در ذيل احوال ذو الاصبع ذکر نموده ايم و جميع عرب در هر امر معظم عامر مزبور را بر خود حکم ميدانستند و سر از حکم او برنميتافتند و او هرگز در هيچ حکم فرو نماند و عاجز نشد جز اينکه روزي طفلي خنثي نزد او آوردند و گفتند اين طفل را بايد از ميراث پدر نصيبه داد اکنون بفرماي تا ويرا از جمله زنان شمريم يا آنکه از مردانش دانيم عامر متحير بماند و در حل اينعقده مهلت طلبيد و بسراي خويش شد و چون هنگام خفتن رسيد به

صفحه : ١٢١

جامه خواب رفت و همي از اين پهلو بان پهلو ميشد و در کار آن طفل خنثي انديشه ميکرد عامر را کنيزکي بود که سخيل نام داشت و شباني گوسفندانش با او بود در اينوقتکه مولاي خويشرا ديد که از خواب رميده است دانستکه رنجي باو رسيده سئوالکرد که تو را چه پيش آمده که بدين غلق افتاده عامر گفت تو را نرسد که در آنکار که من فرو مانده ام سخن کني سخيل در اينمعني ابرام نمود تا عامر حديث خويشرا بگفت سخيل در جواب عرض کرد اينکاري صعب نيست حکم کن تا او را بول کردن فرمايند اگر چون زنان بول کند حکم زنان با او روا دار و اگر نه مرد خواهد بود عامر اين سخن را پسنديده داشت و سخيل را تحسين فرمود و صبحگاه در ميان جماعت بدانگونه حکومت نمود و از ايشان زهير بن جناب است که شرح حال او در سابق سمت تحرير يافت چه آن نيز بنابر روايت کمال الدين سيصد سال عمر داشته و از ايشان هلان بن سبا است که يکي از ملوک يمن است چنانکه در ناسخ آورده که او بعد از برادرش حمير قدوه قوم و قبيله گشت بيشتر از اهالي يمن امر و نهي او را گردن مينهادند و صلاح و صوابش را مايه نجاح و نجات ميشمردند و مدت سيصد سال کار بدينمنوال داشت پس از آن رو بسراي جاويد علم افراشت.

صبيحه ١٢

بدانکه از اهل اينطبقه سيم اشخاصي هستند که سنين عمرشان از سيصد تجاوز نموده و بچهار صد سال نرسيده و از ايشان عمرو بن ربيعه بن کعب استکه ملقب بمستوغر است چه

آنکه او بنابر نقل سيددر غرر سيصد و بيست سال عمر نمود و در زمان اسلام اسلام را دريافت و يا نزديک بود که دريابد و ابن سلام گفته که عمرو مذکور از قدماء بوده و زماني طولاني از روزگار را عمر نمود تا اينکه گفت بيت و لقد سمئت من الحيات و طولها و عمرت من عدد السنين ماينا مائه انت من بعدها مائتان لي و ازددت من عدد الشهور سنينا هل مابقي الا کما قد فاتنا يوم يکر و لبله يحدونا يعني از طول زندگاني ملول و به تنگ آمدم از سالها چند سالي عمر نمودم صد سال بر من گذشت و بعد از آن صد سال دويست سال ديگر و چند سالي بعد از اين سيصد سال زياد نمودم آنچه که از عمرم باقي مانده مانند آنست که گذشته روزي استکه رو مياورد و شبي استکه بر ما مانند شتران نغمه حدي ميخوانند و ما را بجانب قبرها ميرانند و نيز از او استکه گفته بيت اذا ما المرء صم لا يکلم و اودي سمعه الا ندايا و لاعب بالعشي بني نيه کفعل الهر تحترش العظايا يلاعبهم و ودوا لو سقوه من الذيقان مترعه ملايا فلاداق النعيم و لا شرابا و لا يشغي من المرض الشفايا يعني وقتيکه مرد گرديد از زيادي سن ناشنوا و کر آنگاه از سخن گفتن با او اعراض کرده ميشود و گوشش از شنيدن باز ميماند مگر صداهاي بلند را و از کثرت خرافت و قلت عقل بکودکان انس ميگيرد و با پسران پسرانش در شبان گاه بازي ميکند بازيکردن که به در وقت شکار جانوريکه مانند وزغه است بازي ميکند و ايشان دوست ميدارند که کاسهاي پر از سم باو بخورانند و آرزو ميکنندکه هرگز چيزي از خوردني و آشاميدني نچشد و از مرض صحت نيابد کلام غير مستکر في وجه تلقبه بمستوغر بدانکه عمرو بن ربيعه مذکور ملقب بمستوغر است و وجه ملقب شدن او باين لقب بنابر آنچه که در غرر و درر نقل فرموده اين بيت او است که گفته بيت و هو ينش الماء في الربلات منها نشيش الرضف في اللبن الوغير يعني او ميجوشانيد آب را در ميان گوشتهاي آنها مانند جوشانيدن سنگ گرم و داغ شده را در ميان شير و غير و عرب شير و غير ابان شير اطلاق ميکنند که سنگ را بسيار گرم کرده و در ميان شير اندازند تا گرم و داغش کنند و بعد از آن در وقت شدت حرارت هوا آنرا ميخورند تا اينکه از صدمه حرارت هوا سالم بمانند پس چونکه عمرو در اينشعر خود لفظ و غير را ذکر نموده از اينجهت بمستوغر ملقب گرديده و از ايشان اکثم صيفي استکه بنابر روايت طوسي در کتاب غيبت عمر او سيصد و سي سال بوده و ما مجاري حالات اکثم را درقسم هشتم از طبقه اول از معمرين بطريق مستوفي ذکر نموديم و از ايشان بنابر نقل شيخ صدوق ره در کمال الدين عبيد بن شريد جرهمي است که سيصد و پنجاه سال زندگاني کرده چنانچه در آنکتاب است که خبر داد بما ابو سعيد عبد الله بن محمد بن عبد الوهاب شجري و گفته که در کتاب برادرم ابو الحسن و بخط او نوشته ديدم که ذکر نموده که شنيدم از بعضي از اهل علم که عبيد بن شريد جرهمي که معروف و مشهور است سيصد و پنجاه سال عمر نمد و رسولخدا را دريافت و بعد از وفات آن حضرت زنده بود تاوقتيکه در ايام

سلطنت معويه نزد وي آمد معاويه باو گفت که يا عبيد از چيزهائيکه ديده و شنيده بمن خبر ده و چه اشخاصرا که ديده و روزگار را چگونه بنظر آورده عبيد گفت آنکه روزگار است شبي را از آن بشب ديگر و روزيرا بروز ديگر شبيه ديدم آنکه متولد شدني است متولد ميشود و آنکه مردني است ميميرد و هيچ اهل زمانه را نديدم مگر آنکه زمان خودشانرا مذمت ميکردند و ديدم کسيرا که هزار سال بيشتر از من عمر کرده بود او بمن خبر داد از کسيکه دو هزار سال بيشتر از او عمر نموده في ثمره الاحسان و لو کان بالنسبه الي الجان و اما آنچه شنيده ام اينست که خبر داد بمن پادشاهي از پادشاهان حمير که بعضي از سلاطين نابغه که نامش دوسرح بود و در ابتداي جواني بسلطنت رسيده بود حسن سلوک و حسن سيرت را با اهل مملکت خود داشت و سخي و مطاع بود نسبت بايشان و هفتصد سال بر ايشان سلطنت نمود و اکثر اوقات با خاصگان خود بعزم شکار و تفرج بيرون ميرفت روزي در بعضي از جايهاي متفرج راه ميرفت و ميگشت ناگاه دو مار بنظرش آمد که يکي سفيد و ديگري سياه بود و با هم ديگر ميجنگيدند در حالتيکه آنمار سياه بانمار سفيد غلبه کرد و نزديک بود که او را بکشد آنگاه پادشاه امر فرمود که مار سياهرا کشتند و آنمار سفيد را برداشته آمدند تا بچشمه آبي رسيدند که در ميان آن درخت بود پس امر نمود قدري آب بر آنمارپاشيدند و قدري آب هم بر او خورانيدند تا اينکه بحال آمد بعد از آن او را رها کردند و در رفت پادشاه در شکارگاه آن روز را بسر برد وقتيکه شب شد و بمنزل خود برگشت و بر تخت خود نشست در جائيکه دربان و غير او بانجا راه نداشتند ناگاه ديد که جلو تخت جواني با جمال نيکو و لباسهاي فاخر ايستاده و باو سلام کرد پادشاه ازاو در غضب شد و گفت تو کيستي و تو را که اذن داده که داخلشدي بجائيکه دربان و غير او بانجا راهي ندارند آنجوان گفت اي پادشاه تشويش مکن بدرستيکه من از بني نوع انسان نيستم بلکه از طائفه جنم آمده ام

صفحه : ١٢٢

تا عوض خوبي را که بمن فرموده بتو دهم پادشاه گفت خوبي من در باره تو چه بوده گفت من همان مار سفيدم که امروز زنده ام کردي و آنمار سياه را کشتي و مرا از شر او خلاص نمودي بدانکه آنمار سياه غلام ما بود که چند نفر را از اهل بيت ما کشته بود و هر وقت که يکي از اهل بيت ما را تنها ميديد او را ميکشت پس تو دشمن مرا کتي و مرا احيا کردي آمده ام که مزد احسان تو را بدهم بعد از آن گفت ما جن هستيم بفتح جيم نه جن به کسر جيم پادشاه گفت فرق ما بين ايندو چيست راوي گويد حکايت دراينجا قطع گرديد زيرا که برادرم تمام آنرا ننوشته بود اين ناچيز گويد که محتمل است که گفته آنجوان بپادشاه باينعبارت بوده که ما جان هستيم نه جن چه آنکه جان اسم است از براي مار سفيديکه چشمان او سياه است و اذيت رساننده نيست و الله العالم و از ايشان عبد المسيح بن بقيله غساني است که بنابر نقل سيد در غرر

سيصد و پنجاه سال عمر نموده و نسب او چنين است و هو عبد المسيح بن قيس بن جبان بن بقيله و نام بقيله را بعضي ثعلبه و بعضي حارث گفته اند و سر ملقب شدن او به بقيله اينست که او روزي دو لباس سبز پوشيده و در ميان قوم خود درآمد پس قوم او چون او را ديدند که در ميان آن لباسهاي سبز است و آنها او را فرا گرفته اند باو گفتند که تو به بقيله ميماني يعني بعلف سبز شباهت داري کليني و ابو مخنف و غير ايشان گفته اند که او سيصد و پنجاه سال عمر نمود زمان اسلام را دريافت و اسلام نياورد و در مذهب نصاري بود نقلکرده اند که در وقتيکه خالد بن وليد بعزم تسخير بلد حيره در اطراف آن با لشکر فرود آمدند و آن در پشت کوفه شهري بود قديم که نعمان بن منذر در آنجا مينشست و اهل آنهم در آنحال محصور بودند آنگاه خالد بايشان پيغام داد که مرديرا از دانشمندان و بزرگان خود نزد من روانه نمائيد ايشان عبد المسيح بن بقيله را فرستادند وقتيکه بنزد خالد رسيد گفت انعم صباحا ايها الملک يعني اي پادشاه در وقت صبح با نعمت و لذت باشي خالد گفت خدايتعالي مرااز اين تحيت تو بي احتياج گردانيد و ليکن ايشيخ بمن بگو که ابتداي آمدنت از کجا است گفت از صلب پدرم گفت از کجا بيرون آمدي گفت از رحم مادرم گفت بر چه چيزي تو گفت بر زمين گفت در چه چيزي گفت در لباسهاي خود گفت آيا تعقل ميکني گفت بلي سوگند ياد ميکنم هر آينه مي بندم گفت آيا پسر چندي تو گفت پسر يک مرد آنگاه خالدگفت من تا حال مانند امروز نديده بودم هر چه که از او ميپرسم کلام مرا بر خلاف مرادم حمل ميکند جوابيکه مطلوب من نيست ميگويد او گفت که بتو خبر ندادم مگر از چيزيکه پرسيدي و هر چه که ميخواهي بپرس خالد گفت آيا عربيد شما يا نبط گفت عربيم در صورت نبط آمده ايم و نبطيم در صورت عرب ظاهر شده ايم او گفت آيا با من دعوا خواهيد کرد يا مصالحه گفت مصالحه گفت پس اينحصارها براي چيست گفت آنها را براي اين ساخته ايم که اگر سفيهي و بيعقلي بر ما هجوم آورد در آنها خود را نگاه داريم تا وقتيکه مرد عاقلي بيايد او را از اينعمل بد نهي کند گفت چند سال از عمر تو گذشته گفت سيصد و پنجاه سال گفت در اينمدت چها ديده گفت ديده ام که کشتيها دريا در اين سيلگاه بسوي ما ايندو از اهل حيره زنرا ميديدم که بر سر زنبيل گذاشته و بيشتر از يک گرده نان توشه برنداشته از آنجا تا بشام بان توشه ميرفت يعني آن بلده بمثابه بزرگ بود که بنزديکي شام متصل بوده و الحال آن خرابگرديده داب و عادت پروردگار در ماده بلاد و عباد بدين نهج است راوي گويد با او سمي بود که در کف دستش ميگردانيد خالد گفت اين چيست که در کف دست تو است گفت سم است گفت آنرا چه ميکني گفت اگر با اهل بلد من موافقت و سلوک خوش کردي آنگاه بخدا حمد ميکنم و اگر غير اينرا با ايشان نمودي من بذلت و خواري ايشان راضي نميشوم اين سم را مي خورم و از مشقت زندگي راحت ميشوم و حال آنکه از عمر من باقي نمانده مگر اندک زماني آنگاه خالد گفت که

آنسم را بمن ده پس آنرا گرفت و گفت بسم الله و بالله رب الارض و السماء الذي لا يضر مع اسمه شئي بعد از آن سم را خورده غشي او را گرفت وچانه خود را زمان طويلي بسينه خود به نهاد بعد از آن عرقي نموده بهوش آمده گويا از قيد رها گرديده آنگاه ابن بقيله بسوي قومش برگشت و بايشان گفت به پيش شما از نزد شيطاني آمده ام که سم را خورد و باو ضرري نرسانيد با اينجماعت کاري بکنيد تااينکه شر ايشانرا از خود دور نمائيد آنگاه بگفته او اطاعت نموده با ايشان بصد هزار درهم مصالحه نمودند در آنحال ابن بقيله انشاء نموده گفت ابعد المنذرين اري سوا ما بروح بالخورنق و السدير تحاماه فوارس کل قوم مخافه ضيغم عالي الزئير و صرنا بعد هلک ابي قبيس کمثل الشاه في اليوم المطير تقسمنا القبايل من معد علا نيه کايسار الجزور نودي الخرج بعد خراج کسري و خرج من قريظه و النضير کذاک الدهردولته سجال فيوم من مسائه او سرور يعني آيا بعد از وفات منذر بن محرق و نعمان بن منذر چهارپايانرا ميبينم که بسمت خورنق و سدير براي چريدن بروند و خورنق قصري است در نزديکي کوفه که نعمان بن منذر را کبر او را بنا نمود و سدير نام جوئي است بعضي گفته اند که آنهم نام قصريست يعني بعد از وفات ايشان خورنق و سدير بمثابه خرابشدند که ماواي شير و ساير درندگان گرديدند و از بيم آنها چهارپايان بانسمت راه ندارند چنانکه ظاهر معني بيت ثاني بر اينشاهد است و آن اين است که سواره هاي هر قوم از بيم صداي شير و پلنگ از سمت خورنق و سدير ميپرهيزند و بعد از هلاکشدن ابي قبيس در عاجزي و بيدست و پائي مانند گوسفندان روز باران شديم و قبيله هائي که او معد بن عدنانند که پدر همه عرب است ما را در ميان خودشان امانند اشتر قهاريکه در ايام جاهليت ميان عرب مشهور بوده قسمت کردند و بعد از آنکه انوشيروان کسري و طائفه قرنطيه و نضير از يهودان خيبر از ما خراج ميگرفتند و قسمت ميکردند خراج ديگر هم ميدهيم چنين است عادت روزگار يعني دولت آنروزي بر نفع انسان است و روزي ديگر بر ضررش و روزي از آن روز شاديست و روزي ديگر بد حالي چنين گفته ميشودکه عبد المسيح وقتي در بلده حيره بنا نمود قصر خود را که معروف است بقصر بني بقيله آنگاه گفت بيت لقد بنيت للحدثان حصنا لو ان المرء ينفعه الحصون طويل الراس اقعس مشمخرا لانواع الرياح به حنين يعني بدرستيکه بجهت حوادث روزگار قلعه بنا نمودم اگر مرد را در وقت محاربه حصارها نفع دهند آنرا که بنا کردم بلند بود و سينه و پشت خود را بسمت بادها کرده بان ميوزند از جمله ابيات عبد المسيح بن بقيله که از او روايتکرده اند

صفحه : ١٢٣

ايندو بيت است و الناس ابناء علات فمن علموا ان قد اقل مجفور و محفور و هم بنون لام ان راو نشبا فذاک بالغيب محفوظ و محفور يعني خلايق با يکديگر برادران پدري اند و مادرانشان از هم جدا هستند يعني با همديگر محبت و مودت ندارند پس اگرکسي را به بينند که مالش قليل شده

آنگاه او را حقير شمرده از او جدائي ميورزند واگر کسيرا به بينند که اموال و اراضي دارد آنگاه با وي برادر مادري ميشوند يعني باو محبت و مودت ميورزند و در غيابش با او عهد و پيمان ميبندند و او را از چيزهاي بد محافظت ميکنند و اينمضمون بقول اوس بن حجر شبيه است بيت بني ام ذي المال الکثير يرونه و انکان عبدا سيد الامر جحفلا و هم لقليل المال اولاد عله و ان کان محضا في العمومه مخولا يعني کسيکه مال بسيار دارد مردم پسران مادري او هستند يعني او را دوست ميدارند و هر چند که او غلام باشد ايشان او را سيد قوم و عظيم ايشان ميدانند و ايشان نسبت بکسيکه مال کمي دارد برادران پدري اويند يعني محبت باو ندارند هر چند که از جهت عموهاي خالص و خالوهاي خالص داشته باشد چنين مذکور شده که يکي از مشايخ اهل حيره رفت که در بيرون آن ديري بنا کند وقتيکه محل بناي آنرا ميکند و تلاش در کندن آن مينمود ناگاه جائيکه مانند خانه بود پيدا شد بانجا داخل گرديد مرديرا در سر تختي از شيشه بنظر آورد و ديد که در بالاي سرش کتابي است بدينمضمون که من عبد المسيح بن بقيله هستم بيت حلبت الدهر اشطره حيوتي و نلت من المني بلغ المزيد و کافحت الامور و کافحتني و لم احفل بمعضله کئود وکدت انال من شرف الثريا و لکن لا سبيل الي الخلود يعني روزگار را مانند اشتر دوشيدم و نصف زندگي خود را در آن صرف نمودم و از آرزوها بزيادتي معيشت رسيدم و با کارهاروبرو شدم و آنها با من روبرو گرديدند مانند روبرو شدن در مقام قتال با وجود اين از امور مشکله مشقت آميز باک ننمودم نزديک بود که در بلندي مرتبه بثريا برسم لکن بسوي مخلد بودن در دنيا راهي نيست و از ايشان ربيع بن ضبع فزاري است که بنابر نقل شيخنا الصدوق عليه الرحمه عمر او به سيصد و هشتاد سال رسيده شيخ جليل مذکور در کتاب کمال الدين روايت نموده که خبر داد بما احمد بن يحيي مکتب دار او گفت خبر داد بما احمد بن محمد وراق او گفت خبر داد بما محمد بن حسن بن دريد ازدي عماني همه اخبار و کتابهاي خود را که تصنيف نموده بود و در ميان آن اخبار ديدم که ذکر نموده بود در وقتيکه خلايق بنزد عبد الملک بن مروان ميامدند در ميان ايشان ربيع بن ضبع فزاري هم که از جمله معمرين روزگار بود آمد و با او بود پسر پسرش وهب الله عبد الله بن ربيع که پيري فاني بود در حالتيکه ابروهاي او بر روي چشمهايش افتاده بود و آنها را بالا زده و بدستمال بسته بود وقتيکه دربان او را ديد اذن دخول داد چونداخل گرديد با عصا راه ميرفت و قامت خود را بتکيه دادن بان عصا راست ميکرد و ريشش تا بزوانوهايش افتاده بود راوي گويد وقتيکه عبد الملک او را باينحال ديد دلش رقت کرده و باو اذن جلوس داده و گفت بنشين وهب گفت چگونه مينشيند کسيکه جدش در دم در ايستاده عبد الملک گفت آيا تو از اولاد ربيع بن ضبع هستي گفت آري من وهب بن عبد الله ربيعم عبد الملک بدربان گفت که برو ربيع را بياور پس بيرون رفت و چون ربيع را نميشناخت فرياد کرد که ربيع در کجاست پس ربيع گفت اينک من ربيعم پس برخواست و

با سرعت تمام نزد عبد الملک آمد و سلام کرد عبد الملک بعد از رد جواب گفت سوگند بجان پدران خود ياد ميکنم که هر آينه اين پيرمرداز نواده خود وهب جوان تر است بعد از آن باو گفت که يا ربيع از چيزهائيکه در عمرخود ديده بما خبر ده او گفت منم کسيکه ايندو بيت را گفته بيت ها انا ذا اهل الخلود و قد ادرک عمري و مواري حجرا اما امرء القيس قد سمعت به هيهات هيهات طال ذا عمري حاصل معني اينکه آگاه شويد من کسي هستم که طول عمر و زندگانيرا آرزو ميکردم و حال آنکه عمر و مولد من حجر را که پدر امرء القيس شاعر معروف بوده دريافت و ادراک کرد بدرستيکه امرء القيس را شنيده يعني از زمان وي تا بحال زمان طويلي گذشته دور است اينکه طول عمر را آرزو نمايم زيرا که اين عمر طولاني است عبد الملک گفت اينشعرها را از تو بمن در حاليکه طفل بودم نقل کرده اند بعد از آن ربيع گفت اين بيت را هم من گفته ام بيت اذا عاش الفتي ماتين عاما فقد ذهب اللذاذه و الغناء يعني هر که دويست سال عمر کند ادراک لذت و مالداري از او زائل شود و در رود عبد الملک گفت اين بيت را هم در طفوليت از تو بمن نقلکرده اند بعد از آن باو گفت ايربيع تو را بخت نيکو و حظ عظيم هست بگو سنين عمر خود را بمن ربيع گفت دويست سال در ايام فترت ما بين حضرت عيسي و حضرت محمد و صد و بيست سال در جاهليت و شصت سال در اسلام عمر نموده ام عبد الملک گفت آنانرا که از جوانان قريش نامهايشان يکي استکه مقصودش عبادله بود حال ايشانرا بمن خبر ده ربيع گفت هرکدام را که ميخواهي از حالش بپرس عبد الملک گفت از عبد الله بن عباس بمن خبر ده گفت او صاحب علم و حلم و عطا بود و ظرفيکه در آنطعام ضيافت ميداد بزرگ و کلفت بود يعني در وقت مهماني طعام فراوان ميداد گفت از عبد الله بن عمر بمن خبر ده گفت او صاحب علم و حلم و احسان بود غيظ را فرو ميبرد و از ظلم دوري مينمود بعد از آن گفت از عبد الله بن جعفر بمن خبر ده گفت او مانند ريحانه بود خوشبو و ملائمت و نرمي داشت و ضررش بر مسلمانان کم ميرسيد بعد از آن گفت از عبد الله بن زبير بمن خبر ده گفت او مانند کوه سختي بود که سنگهاي سخت از او فرو ريزند آنگاه عبد الملک گفت لله درک يا ربيع چگونه بر احوال ايشان اطلاع يافته ربيع گفت من همسايگي با ايشان کردم و ايشانرا بسيار امتحان نمودم و سيد نيز در غرر فرموده که از جمله معمرين ربيع بن ضبع فزاري است و چنين گفته ميشود که تا زمان بني اميه مانده بود و مذکور کرده اند که بر مجلس عبد الملک بن مروان داخلشد پس نقل فرموده آنچه را که از کمال الدين نقلشد و لکن در اينروايت سيد افزوده شده است اينکه عبدالملک باو گفت که تو را خوشحال نموده بختيکه لغزش نميخورد و عطائيکه بسرعت بتو ميرسد و ظرفي بزرگ و کلفت که طعام ضيافت در آن بگذاري انتقاد به اعتماد پس سيد فرموده که اگر اينخبر صحت داشته باشد بايد که سئوال عبد الملک از ربيع در ايام معاويه بوده باشد نه در زمان خلافت خودش

صفحه : ١٢٤

زيرا که در اينخبر چنين است که ربيع گفت در اسلام شصت سال عمر نمودم و حال آنکه اول خلافت عبد الملک در سال شصت و پنج از هجرت گذشته بود پس اگر اينخبر بدرجه صحت برسد بايد که بدين نهج باشد که ذکر کرديم و روايتشده استکه ربيع ايام معاويه را دريافت پس سئوال عبد الملک از او در آن ايام اتفاق افتاده ازهار ربيع في اشعار الربيع و در غرر استکه وقتيکه ربيع را دويست سال از عمر گذشت اين اشعار راانشاء نمود بيت الا ابلغ نبي بني ربيع فاسرار البنين لکم فداء باني قد کبرت و دق عظمي فلا تشغلکم عني النساء و ان کنائني لنساء صدق و ما الي نبي و لا نساوا اذا کان الشتاء فادفئوني فان الشيخ يهدمه الشتاء اذا ما حين يذهب کل مريب فسريال خفيف او رداء اذا عاش الفتي ماتين عاما فقد ذهب اللذاذه و الفتاء يعني پسران مراگوئيد که پسران بد فداي شما باد که من بحد کبر سن و پيري رسيده ام و استخوانم نازک و سست گرديده شما بزنان خود مشغول نگرديد تا از من غافل شويد بدرستيکه همسرهاي زنان راستگو و وفادارند و پسرانم هم نسبت بمن تقصير و بدي نکرده و روا ندارند وقتيکه موسم زمستان در رسد آنگاه مرا لباس بپوشيد زيرا که زمستان پير را فاني و منهدم گرداند و وقتيکه همه سرماها در روند آنگاه پيراهن سبکي يا ردائي بمن کفايت ميکند و زمانيکه مرد دويست سال عمر نمود آنگاه ادراک لذت و جواني از او زائل گردد و وقتيکه بسن دويست و چهلسالگي رسيد باين ابيات مترنم گرديد بيت اصبح عني الشباب قد خسرا ان بان عني فقدنوا عصرا و دعنا قبل ان نودعه لما قضي من جماعنا وطرا ها انا ذا امل الخلود و قد ادرک سني و مولدي حجرا ابا امرء القيس هل سمعت به هيهات هيهات طال ذا عمرا اصبحت لا احمل السلاح و لا املک راس البعير ان نفرا و الذئب اخشاه ان مردت به وحدي و اخثي الرياح و المطرا و بعد ما قوه انوء بها اصبحت شيخا اعالج الکبرا يعني لباس جواني از تن من کنده شد و اگر جواني از من جدا گرديد باکي نيست زيرا که روزگارها با من بود وقتيکه از ما حاجت خود را بجا آورد آنگاه با ما وداع نمود پيش از آنکه ما او را وداع کنيم و آگاه شويد من کسي هستم که آرزو ميکنم که در دنيا هميشه بمانم و حال آنکه سن ولادت من حجر را که پدر امرء القيس بود دريافته آيا اينگونه طول عمر را شنيده دور است اينکه او را شنيده باشي زيرا که اينعمر بسيار طولاني است و از کثرت سن و شدت ناتواني قدرت برداشتن اسباب جنگ ندارم و سر شتر را اگر بخواهد که بگريزد نميتوانم که نگاه بدارم و اگر بر کرک بتنهائي دچار شوم ميترسم و از باد و باران هم بيم دارم و بعداز آنکه قوتي داشتم که با آن از جاي برميخواستم و حرکت ميکردم گرديدم پيري فرتوت که بتعب و مشقت کبر سن مشغول گرديدم و از ايشان عمرو بن تميم بن مر بن اد بن طانجه بن الياس بن مضر استکه شاپور ذو الاکتاف را نصيحت نموده و از کشتن و سوراخکردن کتف اعراب باز داشت چنانکه در

اخبار الدول و ناسخ و غير اينها از کتب سير و تواريخ استکه چون هرمز پدر شاپور دنيا را وداع گفت هنوز شاپور در رحم مادربود و بنابر وصيت او که اگر اين حمل پسر باشد وليعهد و بعد از من او سلطان است وقتيکه شاپور متولد گرديد او را به سلطنت برداشته و در حالت صباوت او طوائف اعراب در اطراف مملکت ايران دستبردها زدند و قتل و غارتها نمودند و اين ببود تا آنکه شاپور بحد رشد رسيد و کينه جوئي از اعراب را تصميم نموده از حدود بحرين و قطيف شروع بکشتن اعراب نمود تا آنکه بزمين يثرب رسيد و چون خاطرش از اينگونه کشتن ملولشد فرمود تا هر که از مردم عرب بدست افتد کتفهاي او را سوراخ نموده و ريسماني از آن در برند پس از آن چنين کردند و اعراب او را از اينروي ذو الاکتاف لقبکردند قضا را هزيمت شده گان قبيله بني تميم در کرانه بياباني از آن زمين نشيمن داشتند ناگاه خبر بديشان رسيد که لشکر شاپور بدينسوي نزديکشده ايشان از بيم جان زن و فرزند خود را برداشته خواستند تا بجانبي گريزند و عمرو بن تميم را هم که در ميان ايشان بود خواستند که همراه خود ببرند عمرو گفت مرا زحمت سفر ندهيد که من از اينجا برنخيزم تا ذو الاکتافرا ديدن نکنم پس اگر مرا کشد بر من صعب نيست زيرا که تاکنون سيصد سال استکه در جهان زيسته ام و اگر نشکد باشد که ازبهر شما راه سلامت با ديدارم پس بني تميم او را گذاشته و رفتند روز ديگر عبور شاپور بدانجا افتاد و يکي از سپاهيان عمرو را بديد و بگرفت و نزد شاپور آورد شاپور چون آثار پيري در عمرو ديد باو گفت از کجائي و چون بدينجا مانده عمرو گفت اي شاهنشاه چنانکه مشاهده فرمائي سيصد سال از عمر من گذشته از اينروي مرا هيچ باک نباشد و اينک خود را فداي قبيله خود کرده ام و بجا مانده ام تا اگر خواهي مرا بکشي و اگر نه سخن مرا از در صدق و اندرز است اصفاء فرمائي و دست از اينکشتن بازداري شاپور گفت سخن خويش را بگوي تا آنرا بسنجيم پس اگر بر حق باشد روي از سخن حق نخواهم تافت عمرو گفت نخست بگوي که سبب اينهمه خونريزي چيست شاپور گفت اينجماعت اعراب آنهنگام که مرا بسته قماط و خفته مهد دريافتند عظمت دولت ايرانراپاس نداشتند و از جميع حدود بدانمملکت نهب و غارت درانداختند پس در آئين سلطنت واجب بود که ايشانرا کيفري بسزا بدهم عمرو گفت ايملک آنهنگام حوزه مملکت از امر و نهي تو معطل بود و اگر ايشان جسارتي کردند خسارتي عظيم بردند اکنون دست از اين خونريزي بدار که بيش از اين از روش مروت دور است شاپور گفت که حق مطلب اينست که اينهمه مبالغه در قتل عرب از اينجهت استکه ستاره شناسان مرا خبر داده اند که روزي پيش آيد که عرب بر عجم غلبه کند و آنمملکت يکباره بتحت فرمان اينقوم درآيد عمرو گفت ايشاهنشاه اگر اين حکم از روي ظن و گمان است نتوان بواسطه گمان اينهمه خونريخت و اگر از در معاينه و يقين است واجب تر باشد که دست از اين خونريزي بداري تا آنگاه که اينجماعت عرب بر عجم غلبه جويند رافت و رحمت تو

را بياد آرند و کمتر با مردم عجم زحمت دهند چون سخن بدينجا رسيد شاپور سر به زير افکند و سخن او را نيک انديشه کرد و با صواب مقرون دانست پس سر برآورد و عمرو را تحسين فرستاد و گفت مرا از در صدق پند و اندرز دادي و من بپاداش سخنان تو اينقوم را امان دادم و فرمود که ندا دردادند تا لشکريان هيچ کس از مردم عرب را زحمت نرسانند آنگاه بني تغلب را خط امان فرستاد و در اراضي بحرين سکون فرمود و بني بکر بن وائل و بني حنظله را در بصره و اهواز جاي داد و بني تميم و قبايل عبد القيس را

صفحه : ١٢٥

بسواحل عمان و اراضي يمن فرستاد و بعضي از قبايل بني بکر را بسوي کرمان کوچ داده در آنجا سکنا فرمود و گروهي از بني تغلب را نيز در تهامه نشيمن داد و اينهمه از برکت زبان عمرو بن تميم بپايان آمد و عمر مذکور از پس اينواقعه هشتاد سال ديگر در دار دنيا بزيست که مجموع زندگاني و عمر آن سيصد و هشتاد سال شده است.

صبيحه ١٣

بدانکه طبقه چهارم از معمرين کساني هستند که در اينسراي با بلا پيچيده سنين عمرشان از چهار صد الي پانصد سال رسيده و اهل اينطبقه نيز اعدادي کثيره و افرادي بثيره اند و از ايشان عمرو بن حممه الدوسي استکه بنابر نقل شيخ طوسي در کتاب غيبت و علامه مجلسي ره در بحار او چهار صد سال عمر نموده و گوينده اين ابيات او است بيت کبرت و طال العمر حتي کانني سليم افاع ليله غير مودع فما الموت افناني ولکن تتابعت علي سنون من مصيف و مريع ثلثمائه قد مررن کواملا و ها انا ذا قد ارتجي منه اربع يعني در کبر سن و طول عمر بحدي رسيده ام که گويا گزيده ماران افعي هستم در شبيکه بوديعه داري شايسته و سزاوار نيست پس نيست مردن اينکه فاني ساخت مرا بلکه سالهاي عقب همديگر از جايگاه بهار و تابستان که بر من گذشتند مرا فاني ساختند سيصد سال کامل تا بحال عمر نموده ام و الحال بتحقيق که اميد اتمام چهار صد سال را دارم و در کنز الفوائد علامه کراجکي استکه از معمرين عمرو بن حممته الدوسي استکه چهار صد سال در دنيا زندگي نمود ابوارق گفت حديث نمود ما را ارياشي از عمرو بن بکير از هيثم بن عدي از مجالد از شعبي که گفت ما در قبه زمزم در نزد ابن عباس بوديم در حاليکه فتوي از براي مردم ميگفت پس مردي از ميان برخواست و گفت هر آينه بتحقيق که فتوي بيان نمودي از براي کسانيکه طالب فتوي بودند پس آيا تو اهل شعر نيز هستي ابن عباس گفت بگو آنمرد گفت چه چيز است معني قول شاعر در اينشعر که گفته بيت لذي الحلم قبل اليوم ما يقرع العصا و ما علم الانسان الا ليعلما ابن عباس گفت اينشعر در باره عمرو بن

حممه دوسي استکه قضاوت نمود در ميان عرب مدت سيصد سال و بتحقيق که ديد ششمين و يا هفتمين از پسران پسر خود را پس چون او را الزام بر قضاوت نموده و اثبات او را از آن خواهش نمودند گفت قلب من پاره از من است و در شبانه روز چندين مرتبه متغير و پريشان ميشود و بهترين وقتيکه من ميباشم از حيثيت استقامت قلب اول روز است پس هر گاه ديديد مرا که قلبم پريشان شده و از استقامت بيرون رفته بعصا بزنيد تا آنکه قلب من باستقامت برگردد و پس هر وقت تغيير حالي از او ميديدند بعصا ميزدند پس رجوع ميکرد بسوي اوفهم و ادراکش و اينشعر را متلمس شاعر در اينخصوص گفته است و از ايشان حارث بن مضاض جرهمي است که بنابر نقل شيخ طوسي ره در کتاب غيبت او نيز چهار صد سال عمر نموده و ايندو بيت را از او نقلکرده اند که گفته بيت کان لم يکن بين الجحون الي الصفا انيس و لم يسمر بمکه سامر بلي نحن کنا اهلها فابادنا معروف الليالي و الجدور العواثر يعني گويا که ما بين کوه حجون مکه تا بکوه صفا انيسي نشده و نبودو در مکه در هنگام شب هم صحبتي با ما صحبت نداشت بلي ما اهل مکه بوديم ناگاه حوادث شبها و بختهاي برگشته و لغزش خورده ما را هلاک نمودند و از ايشان اليسع بن خطوب است که يکي از انبياء بني اسرائيل و از شاگردان الياس نبي بوده چه بنابر نقل صاحب اخبار الدول او چهار صد و دو سال عمر داشته و او داراي معجزات بسيار است چنانکه در ناسخ استکه يکي از معجزات او اين بود که وقتي هداد که ملک ارام بود عزم کرد که با يهورام که ملک بني اسرائيل بود مصافدهد و جمعي بکمين بازداشت که چون مردم يهورام از آنجا عبور کنند اسير و دستگير شوند اليسع اينخبر را بيهورام داد و سپاه يهورام را از عبور آن کمين گاه منع فرمود ملک ارام چون بمقصود نه پيوست مردم خويشرا طلبکرده فرمود کيست در ميان ما که پادشاه آل اسرائيل را از انديشه ما آگهي دهد عرض کردند که در ميان ما هيچ کس خيانت نکند بلکه در ميان بني اسرائيل پيغمبري است که هر راز پوشيده بر وي عيان است و عند الحاجه يهورام را آگهي دهد ملک ارام جمعيرا برانگيخت تا آن حضرت را دستگير نموده بقتل رسانند در اينوقت اليسع در قريه دوثان سکون داشت لشکر ملک ارام نيمشبي گرد دوثانرا فرو گرفتند يکي از خدام آن جناب بام دادان صورت حالرا بعرض اليسع رسانيد آن جناب فرمود که بيم مدار که لشکر ما از ايشان افزون است و دعا کرد تا از پيش چشم آنخادم حجب برخواست و نظاره کرد ديد لشکري زياده از حد حساب در حضرت اليسع فراهم است و گرد آن جناب حصاري از آتش افروخته معين است علي الجمله اليسع دعا کردتا آنجماعت آفت شبکوري گرفتند و همگي در بينش چون آدم شبکور شدند يعني چشمهاي صحيح بود و ليکن بينائي نداشتند پس ايشانرا برداشته بشومرون که محل اقامت ملک آل اسرائيل بود آمد و دعا کرد تا ديگر باره بينا شدند و خود را در شومرون گرفتار يافتند ملک آل اسرائيل عرض کرد که اگر اجازت باشد ايشانرا بقتل آورم

آن جناب فرمود تو ايشانرا به نيروي کمند و شمشير اسير نکرده که اينک مقتول سازي پس اليسع فرمان داد تا آن جمع را مائده کشيدند و خورش داده روانه بجايگاه خويششان نمود و آنجماعت از آن پس هرگز بجنگ آل اسرائيل بيرون نشدند و از ايشان دويد بن زيد بن نهد است که شر ذمده از احوال او در قسم اول از طبقه اول از معمرين مذکور افتاد چه آنکه بنابر نقل از غرر سيد علم الهدي او جهار صد و پنجاه و شش سال عمر نموده و از ايشان جناب هود پيغمبر است که در ايندار فاني چهار صد و شصت و چهار سال زندگاني داشته چنانکه در ناسخ است که چون قوم عاد بفرمان يزدان پاک بهره دمار و هلاکشدند و منزل و مقام ايشان عرضه آنمحا و انهدام شد حضرت هود با چهار هزار تن از مومنين از چنان مهلکه بسلامت بيرون شده در ناحيه حضرموت اقامه جستند و در آنجا بنيان مساکن و اماکن نهادند و بقيه العمر بعبادت يزدان بيچون مواظبت فرمودند و حضرت هود پس از چهار صد و شصت و چهار سال زندگاني در جهان فاني بجنان جاوداني خراميد گويند بر غاري از جبل حضرموت گنبدي عالي برآورده و تختي از سنگ رخام پيراسته و جسد مبارکشرا بر آن نهاده اند و لوحي از زير آن تخت منصوب فرموده و بر لوح مکتوب نموده اند که بسم الله الرحمن الرحيم العلي الاعلي انا هود النبي و رسول رب الارض و السماء الي الملاء من عاد فدعونهم الي الايمان و خلع الاصنام و الاوثان فعصوني فاهلکتهم الريح العقيم فاصبحوا کا الرحيم و آن جناب مردي تما قدو بسيار

صفحه : ١٢٦

موبي بود در شمائل مشابه بود با آدم و شريعت چون شريعت نوح داشت و بروايتي مدفن آن جناب در ارض مکه در ميان دار الندوه و باب بني سهم است و در اخبار الدول آورده که يکي از معجزات هود اين بود که قومش باو گفتند که از خدا مسئلت کند که پشم و کرک گوسفندان آنها را ابريشم نمايد پس هود دعا فرمود و باريتعالي اجابت فرمود و پشم و کرک آنها را ابريشم نمود و عظم جثه قوم عاد که آن جناب بر آنها مبعوث بوده ضرب المثل بين العباد است چنانکه حبوب و فواکه آنها هم مناسب با چنين جثه و در عظمت بدين اجسام مناسبت داشته اند و در همانکتاب است که وقتي يکي از اهل حضرموت کوزه را از زير زمين يافته ديد در آن خوشه از گندم است که حجم آنکوزه را پر ساخته چون آنخوشه را وزن کردند يکمين به سنگ مکه بود و دانهاي آنخوشه هر يک بقدرتخم مرغي بود و از ايشان شالخ استکه کراجکي در کنز از توريه نقلنموده که او چهارصد و نود و سه سال عمر داشته و از ايشان از فحشاء استکه بنابر نقل مزبور از کتاب مذکور او چهار صد و نود و هشت سال در دنيا زندگاني نموده.

صبيحه ١٤

طبقه پنجم از معمرين اشخاصي هستند که در اين سراي عبرت سنين عمر آنان از پانصد سال الي ششصد سال آمد و مدت ديده و آنها اشخاصي متکاثره و افرادي متظافره ميباشند و از ايشان جلهمه بن اددين زيد بن يشحب بن عريب بن زيد بن کهلان بن يعرب است و جلهمه را طي گويند و طائفه طي تماما باو نسبت داده ميشوند چه آنکه او بر نقل از غيبت طوسي ره پانصد سال در اينسراي پر ملال زندگاني نموده و از ايشان يحابن بن مالک بن ادد است که پسر برادر جلهمه سابق الذکر است چه آنکه بنابر نقل مزبور او نيز پانصد سال در ايندار فاني عمر و زندگاني نموده و در ميان جلهمه و پسر برادرش يحابن مالک در سر چراگاه منازعه واقع شد آنگاه جلهمه از هلاکت عشيره خود ترسيد و از محل توقف خود کوچيد و منازل را طي نمود پس از اينجهت بطي ناميده شده است و او است صاحب اوجا و سلمي که دو کوهند مر قبيله طي را و از ايشان ذو القرنين است چنانکه در ناسخ آورده که چون ذو القرنين از کار سد و زيارت بيت الحرام و بنيان مقدونيه فراغت يافت زاويه عزلت را از چهار دولت نعم البدل دانسته به دوله الجندل درآمد و بعبادت حق عز و جل روزگار ميگذاشت با اينکه بيشتر مردم غاشيه طاعتش بر دوش ميداشتند و عدد جنودش از ريگ بيابان فزون بود قوت خويش و نفقه عيال خود را؟؟؟؟؟ نبيل يافتن مييافت مردي متواضع و جهاد دوست بود چهره سرخ و سفيد و قامتي باندازه داشت سري بس بزرگ داشتي و گيسوهاي سياه از آن فرو گذاشتي مدت پانصد سال زندگاني يافت و چهلسال جهان باني کرد و هم از دومه الجندل بسراي جاويداني شتافت مدفن شريفش را جماعتي جبال تهامه و گروهي نفس مکه دانسته اند و از ايشان مريم مادر حضرت عيسي است علامه مجلسي ره در حيوه القلوب فرموده که قطب راوندي بسند معتبر از حضرت صادق روايتکرده است که حضرت مريم فرج خود را از حرام محافظت نمود پيش از ولادت عيسي در مدت پانصد سال و بعد از اينکه کيفيت قرعه زدن از براي کفالت او را آن حضرت بيان ميفرمايد فرموده است و بغير از زکريا کسي بنزد او نميرفت و او پانصد سال بعد از پدر خود عمران زندگاني کرد اين ناچيز گويد که خداوند عالم است که او در وقت فوت عمران سنين عمرش چقدر بوده پس از اين روايت ظاهر ميشود که او زياده از پانصد سال زندگاني نموده اگر چه علامه مجلسي ره بعد از نقل اينروايت ميفرمايد که اين مدت طويل در عمر شريف آن حضرت بسيار غريب است و مخالف ظواهر سائر اخبار و آثار است و الله العالم و از ايشان لقمان عاري کبير است که بنابر نقل صدوق در کمال الدين پانصد و شصت سال زندگي نموده که بقدر مدت زندگاني هفت نسر بوده چه آنکه عمر هر نسوي هشتاد سال است و اصل حکايت آن چنان است که او از جمله اولاد عاد بود که

او را از براي استسقاء بجهت نيامدن باران باجماعتي بمکه معظمه فرستادند بنابر کيفيتي که شايد بعد از اين بان اشاره شود پس او مخير گرديد بعد از خبر شدن از هلاکت قوم عاد ما بين مدت عمر هفت راس گاو گندم گون که در کوه سختي باشند که باران بان رسيده نشود بنحويکه بعد از مردن يکي از آنها ديگري در جاي وي گذاشته شود و مدت عمر نمودن هفت مرغ نسر بطريق مذکور پس لقمان شق دويم را اختيار نمود پس جوجه مرغ نسر را ميگرفت و در کوهيکه خودش در دامنه آنساکن بود ميگذاشت و هر قدري که آنمرغ عمر داشت در آنجا زندگي ميکرد وقتيکه آنمرغ ميمرد يکي ديگر را ميگرفت در جاي آن ميگذاشت تا آنکه شش مرغ از آنها بکيفيت مذکوره هلاک شدند چون نوبت بمرغ هفتم رسيد که او را لبد نام بود عمران از مابقي آنمرغان طولاني تر گرديد پس لقمان در خصوص آن گفت طال الابد علي لبديعني عمر لبد طولاني گرديد و اينمثل از آنوقت در ميان اهل روزگار يادگار است و در ناسخ التواريخ چنين آورده که چون لقمان بچه کرکس هفتم بگرفت و بداشت برادر زاده اش بنزد وي آمد و گفت ايعم از مدت تو نمانده مگر عمر اين فرخ لقمان گفت هذالبد کنايه از اينکه ايندهر است و بنهايه نرسد چه لبد دهر را گويند پس عرب طالت الا بد علي لبد گفتند و اينسخن در ميان عرب مثل شد و از قضا نسر سابع هزار و پانصد سال عمر يافت آنگاه لقمان روزي آنمرغرا بر وي افتاده ديد بانگ بر وي زد که او را برانگيزاند مفيد نيفتاد خود بنزديک وي شد چندانکه آنرا برانگيخت نتوانست ايستاد تا آنکه بيفتاد و بمرد و هم لقمان در حين جانسپرد دهاء فظيع و زناء شنيع و هم در ناسخ استکه گويند لقمان عاديرا خواهري بود که شوهري ضعيف پيکر داشت بنزديک ضجيع برادر آمد و گفت مرا شوهري ضعيف اندام است و سخت باک دارم که فرزندي چون او ضعيف آرم چه باشد که شبي فراش برادر را با من بعاريت گذاري تا با او درآميزم و بفرزندي نيکو بار گيرم زن لقمان اينمعني را پذيرفته شبي که لقمانرا مست يافت او را بجاي خود در بستر برادر خوابانيد و خواهر لقمان از برادر به لقيم حامله شد که در ميان عرب بمرد مشتهر است نمره تولب شعري چند در اينمعني انشاء کرد که مصرع اول آن اشعار اين است (ع) لقيم بن لقمان من اخته الي اخره و چون شب ديگر نوبت با خواهر افتاد که با شوهر خود بخوابد چون آنشربت نوشين که شب دوشين چشيده بود نيافت گفت هذا حر معروف يعني اين همان فرج استکه شناخته شده و اين سخن آنزن نيز در ميان عرب مثل شد و از ايشان حام بن نوح استکه پانصد و شصت سال در ايندار فاني زندگاني نموده در اخبار الدول استکه عام مردي سفيد اندام و خوشصورت بود پس خداوند بواسطه نفرين نوح آب پشت او را تغيير داده و رنگ او و ذريه او را سياه فرمود چنانکه شرح اين در

صفحه : ١٢٧

حالات سام خواهد آمد و دعا فرمود که اولاد او بندگان باشند از براي اولاد سام پس او در ساحل دريا مسکن نمود و خداوند ذريه او را بسيار فرمود و ايشان طائفه سودانند و حام زندگاني نمود در اينسراي بي اعتبار و خانه بي ثبات و قرار مدت پانصد و شصت سال انتهي و الله العالم.

صبيحه ١٥

طبقه ششم از معمرين اشخاصي هستند که در ايندار پر رنج و ملال سنين عمرشان از ششصد الي هفتصد سال بوده و ايشان نيز گروهي انبوه و جمعيتي باشکوهند و از ايشان قس بن ساعده بن عمرو الايادي است که اسقف نجران و خطيب عرب و شاعر ايشان بوده و در بلاغت باو مثل زده ميشود چه بنابرنقل صدوق عليه الرحمه در کمال الدين ششصد سال عمر نموده و اين دو بيت از او است بيت هل الغيث يعطي الامر عند نزوله بحال مسيئني و الامور و محسن و من قد تولي و هو قد فات ذاهب نقل ينفعيني ليتني و لعلني يعني عطا نمودن باران در وقت فرود آمدنش برکت خود را نسبت بحال نيکوکاران و بدکاران هر دو نيست بلکه عطاي آن نسبت به نيکوکاران است و کسيکه او را اجل دريافت ميرود و گفتن اينکه ايکاش او نميميردفائده در خصوص وي نميبخشد تنوير في تنظير و لبيد شاعر هم قريب بمضمون بيت ثاني قسن بن ساعده اين بيت را گفته بيت و اخلف قسا ليتني و لو انني و اعيي علي لقمان حکم التدبر يعني چيزيکه بعد از مردن قس بن ساعده در جاي باقي مانده اين بود که گفتند کاش او نميمرد و حال اينکه تدبير و چاره مرگ لقمان را با آن حکمتي که داشت عاجز نمود عبارات ذات فائده و افادات لابن ساعده بطرس بستاني در کتاب محيط المحيط چنين آورده که اول کسيکه بر بالاي بلندي برآمده و خطبه خوانده قس بن ساعده است و هم او استکه در اول کلام خود اما بعد گفت و اول کسي استکه بر عصا تکيه کرده و يا بر شمشير و خطب خواند و او اول کسي استکه در مکتوب خود من فلان الي فلان نوشته و او اول کسي استکه بدون دلائل علميه و براهين قطعيه اقرار بعث ونشور و اذعان بانبعاث اهل قبور نمود و او اول کسي استکه در وقت محاکمه البينه علي المدعي و اليمين علي من انکر گفت و در دائره المعارف محمد فريد وجدي مصري معاصر از اغاني ابو الفرج اصفهاني نقلنموده که وقتي جماعتي از طائفه اياد شرفياب خدمت حضرت پيغمبر شدند حضرت فرمود قس بن ساعده چه شد عرض کردند يا رسول الله وفات يافت حضرت فرمود گويا من نظر ميکنم بسوي او در حالتيکه در بازار عکاظ بر شتري خاکستري رنگ سوار است و تکلم ميکند بکلامي که در آن حلاوتي بود و نمييابم من خودم را که حفظ کرده باشم آن کلام را پس مردي از آنطائفه عرض کرد من آن کلام را حفظ دارم حضرت فرمود چگونه شنيدي آنرا از قس

عرض کرد شنيدم که ميگفت ايها الناس اسمعوا و عوا من عاش مات و من مات فات و کل ما هوآت ات ليل داج و سماء ذات ابراج بحار تزخر و نجوم تزهر وضوء و ظلام و بر و اثام و مطعم و مشرب و ملبس و مرکب ما لي اري الناس يذهبون و لا يرجعون ارضوا بالمقام فاقاموا ام ترکوا فناموا و اله قس بن ساعده ما علي وجه الارض دين افضل من دين قد اظلکم او انه فطوبي لمن ادرکه فاتبعه و ويل لمن خالفه ثم انشاء يقول بيت في الذاهبين الاوليين من القرون لنا بصائر لما رايت مواردا للموت ليس لها مصادر و رايت قومي نحوها يمضي الاصاغر و الاکابر ايقنت اني لا محاله حيث صار القوم صائر تمسک للنسک پس مردي ديگر عرض کرديا رسول الله هر آينه بتحقيق که من از قس چيزي عجيبي را مشاهده نمودم حضرت فرمودچه از او ديدي عرض کرد وقتي من در کوهي که آنرا کوه سمعان گويند سير ميکردم در حالتيکه روز بسيار گرمي بود ناگاه ديدم قس بن ساعده را که در سايه درختي که در نزد او چشمه آبي بود نشسته و در نزد او درندگان بسياري بودند که بجهت خوردن آب آمده بودند پس هر وقت که درنده از آنها که قويتر بود بر سر چشمه ميامد که آب بخورد قس او را بدست خود دور ميکرد و ميگفت بگذار که آنکه پيش از تو آمده آب بياشامد پس من از مشاهده اينحالت خائف شدم قس ملتفت من شده و گفت ترس مکن ناگاه ديدم که دو قبر در کنار آندرخت است و مسجدي در ميان آندو قبر است از او پرسيدم که ايندو قبر چيست گفت ايندو قبر از دو برادر من مي باشند که از دنيا رفته و در اينجا دفن شده اند پس در ميان دو قبر ايشان مسجدي بنا نموده و در آن عبادت مينمايم خدايتعالي را تا آنکه بانها ملحق گردم پس ياد ايام زندگي آنها را نموده و گريه کرد و اين اشعار را انشاء نمود بيت خليلي هيا طالما قدر قدتما اجداکما لاتقضيان کراکما الم تعلما اني بسمعان مفرد و ما لي فيه من حبيب سواکما اقيم علي قبريکما لست بارحا طوال الليالي او يجيب صداکما کانکما و الموت اقرب غايه بجسمي في قبريکما قد اتاکما فلو جعلت نفس لنفس و قايه لجدت بنفسي ان تکون فداکما پس حضرت فرمودند خداوند رحمت فرمايد قس را به درستيکه من اميدوارم در روز قيامت اينکه او مبعوث شود در حالتيکه امت واحده باشد و در ناسخ التواريخ استکه چون هنگام مرگ قس فرا رسيد اولاد خود را گرد خود فراهم کرده بدين سخنان پند و اندرز ميکرد ان الا لمعي تکفيه البقله و ترويه المذقه يعني مرد دانا را سير ميکند گياه اندک و سيراب ميکند آب اندک و گويد من ظلمک وجد من يظلمه يعني کسيکه با تو ظلم کند مييابد کسيرا که با او ظلم کند و گويد متي عدلت علي نفسک عدل عليک من فوقک يعني هر جا تو عدل کني آنکس که زبر دست تو است بر تو رحم کند و گويد اذا نهيت عن شئي فابدء بنفسک يعني نخست خود را از کار ناشايست باز دار آنگاه مردم را و گويد و لا تجمع مالا تاکل و مالا تحتاج اليه و اذا ادخرت فلا يکونن کنزک الا فعلک يعني زياده از کار معاش مجوي و جز عمل صالح خويشرا ذخيره مگذار و گويد کن

عف العيله مشترک الفنا تسد قومک يعني فقر خويش پوشيده دار و صابر باش و چون غنا يافتي از بذل مال دريغ مدار تا سيد و بزرگ قوم خود باشي و گويد و لا تشاورن مشغولا و انکان حازما و لا جائعا و انکان فهما و لا مذعورا و انکان ناصحا و لا تعنص في عنقک طوقا لا يمکنک نزعه الا بشق نفسک يعني شور مکن با کسيکه مشغول کاري است اگر چه عاقل باشد و با گرسنه اگر چه دانا باشد و با مرد ترسيده اگر چه خير انديش باشد و گويد کاري بر گردن مگير که با زحمت تمام نتواني از گردن انداخت و گويد اذا خاصمت فاعدل و اذا قلت فاقتصد يعني در ميانه دو کس چون حکومت کني عدل کن و چون سخن گوئي بر طريق استقامت و ميانه روي باش و گويد لا تستود عن احدا دينک و ان قربت قرابته فانک اذا فعلت ذلک لم تزل و جلا و کان المستودع بالخيار في الوفاء و العهد و کنت عبد اله

صفحه : ١٢٨

ما بقيت فان جني عليک کنت اولي بذلک و انکان و في کان الممدوح دونک يعني ادامي کاري که بر تو است بدست ديگري وديعت مکن تا اگر وفا کند او ممدوح باشد و اگر مسامحت فرمايد تو مذموم باشي و از ايشان ربيع بن ربيعه بن مازن است که از جمله کهنه و مشهور بسطيح است در ناسخ التواريخ آورده که ربيع مذکور جسدي بود بر پشت افتاده و از براي او سر و گردن نبود و جوارح نداشت بلکه صورت او در سينه او واقع بود و قدرت بر جلوس نداشت مگر گاهيکه غضب شديد بر وي مستولي ميشد و ابدا ايستادن نتوانست و از اينروي که هميشه مانند سطحي از گوشت برفقا افتاده بود سطيح لقب يافت و پيوسته در ارض جابيه سکونت داشت و چون ملوک خواستندي از وي خبر گرفتندي او را در جامه پيچيده به مجلس حاضر ميساختند و چون مشکش چنبش ميدادند تا تنبيه يافته بجواب و سئوال اقدام ميفرمود و از اخبار آينده آگهي ميداد اين ناچيز گويد که يکي از موارد اخبار از آينده دادن او بشارت ظهور حضرت ولي عصر و ناموس دهر است که بذاجدن داد چنانکه ما کيفيت آنرا در بساط اول از اين کتاب در ضمن اخبار کهنه بظهور موفور السرور آنسرور ذکر نموديم و ديگر از موارد اخبار او از آينده بشارت دادن او است در قضيه کسري انوشيروان بظهور و بعثت حضرت خاتم النبيين صلي الله عليه و اله و ما کيفيت آنرا تعميما للعائده و تتميما للفائده ذکر مينمائيم در کتاب مذکور است که چون سي و نه سال از سلطنت با شکوه نوشيروان بگذشت اردشير که موبد موبدان بود در خواب ديد که اشتران عرب با اشتران بزرگ عجم پراکنده شدند اينخواب را بحضرت نوشيروان عرضه داشت و هم کسري خود در خواب ديد که چهارده کنگره ايوان او بزير افتاد سخت از اينخواب بترسيد چون سه روز از اينواقعه گذشت کنگره هاي ايوان بزير افتاد و بي ثقلي و حملي طاق ايوان از ميان بشکست بدانسان که تا اين زمان آن شکسته پديدار است همانا اينشب ولادت رسول قرشي بود بالجمله ازپس اينحادثه خبر

رسيد که درياچه ساوه بخشکيد و از سوي ديگر انهي شد که آتشکده فارس خواموش شد وتا آنزمان هزار سال بود که فروغ داشت لاجرم نوشيروان هراسناک شدو گفت کاري بزرگ پيش آمده است و جميع موبدان و ساحران و کاهنان و منجمان را انجمن کرد و صورت خواب و کسر ايوان را بنمود و قصه آتشکده فارس و درياچه ساوه رامکشوف داشت و هم از جوشش آب در اوديه سماوه ه در آن ايام خبر آورده بودند خبر داد و گفت شما چه بينيد در اينکار ايشان گفتند بدان ميماند که کسي از عرب بيرون آيد و بر عجم استيلا کند و در دين عجمان رخنه افکند اکنون مردي از عرب بايد که اخبار و کتب ايشانرا بداند تا اينراز آشکارا تواند کرد در اينوقت عمرو بن هند ازطرف کسري فرمانگذار حيره بود پس نامه بدو کرد که مردي دانا از جماعت عرب بسوي مافرست تا از اخبار ايشان چيزي پرسش کنيم چون اينحکم بعمرو رسيد عبد المسيح بن بقيله را که اين ناچيز حالات او را در ضمن اشخاص طبقه سيم از معمرين ذکر نمودم بنزديک نوشيروان فرستاد چون عبد المسيح بحضرت نوشيروان آمد ملک عجم صورت حال بدوباز نمود عبد المسيح در پاسخ عاجز آمد و عرض کرد که در بلاد شام مردي استکه سطيح نام دارد و او خال من است اگر فرمان بود بنزد او شوم و اينراز را مکشوف سازم کسري او را اجازت داد عبد المسيح همي شتافت و پست و بلند زمين را در نوشته در ميان شام و يمن ببالين سطيح رسيد وقتيکه او را در سکرات و غمرات موت يافت بدو سلام داد و جواب نشنيد پس فرياد برکشيد و گفت بيت اصم ام يسمع غطريف اليمن ام فاز فاز لم به شاوا العنن يا فاصل الخطه اعيت من و من و کاشف الکربه في الوجه الغضن اتاک شيخ الحي من ال ستن و امه من ال ذئب بن حجن ازرق ضخم الناب صرار الاذن ابيض فضفاض الرداء و البدن رسول قيل العجم کسري للوسن لا يرهب الرعد و لا ريب الزمن تجوب في الارض علنداه شحن ترفعني طورا و تهوي بي و جن حتي اتي عاري الجياجي و القطن تلفه بالريح بوغاء الدمن خلاصه سخن عبد المسيح آنست که گويد آيا کر است يا ميشنود سيد يمن يا مرده است و برده است او را مرگ و باز خطاب ميکند که اي تميز گذارنده شهر و کاشف غم از وقوع حادثه عاجز شده اند جماعت کثيره از حکماءحضرت کسري از اينروي شيخ قبيله که از مادر و پدر نسبت به ستن و حجن ميرساند يعني از خويشان تو است بسوي تو آمده و او ازرق چشم بزرگ دندان پهن گوشي است که جثه سفيد و بزرگ دارد زيرا که رداء و زره او وسيع است و نميترسد از رعد و برق و ريب و مکر زمانه و فرستاده پادشاه عجم است تا خواب او را مکشوفسازد و شتر قوي چثه اوپست و بلند زمين را در ظلمت قطع ميکند چنانکه گوئي ريگهاي نرم و غبار ارض او را در باد پيچيده اند چون اين سخنان بگوش سطيح رسيد چشم بگشود و فرمود عبد المسيح علي جمل يسيح الي سطيح و قد اوفي علي الضريح بعثک ملک نبي ساسان الارتجاس الايوان و خمود النيران و رويا الموبدان راي ابلا صعابا تقود خيلا عرابا قد

قطعت الدجله و انتشرت في بلادها گويد عبد المسيح بر شتري طي مسافت بسوي سطيح ميکند همانا نزديک مرگ او رسيد پس خطاب ميکند که تو را پادشاه ساسان فرستاد براي بانگ شکستن ايوان و فرو نشستن آتشکده و خواب موبد موبدان همانا در خواب ديد که شترهاي صعب شديد مردم عرب را از دجله گذرانيده و در بلاد عجم پراکنده ساختند ديگر باره گفت يا عبد المسيح اذا کثرت التلاوه و بعث صاحب الهراوه و فاض وادي السماوه و غاضت بحيره ساوه و خمدت نار فارس لم تکن بابل المفرس مقاما و لا الشام لسطيح شاما يملک منهم ملوک و ملکات علي عدد الشرفات ثم تکون هنات و هنات و کل ما هوات ات گويد ايعبد المسيح وقتي بسيار شود خواندن قرآن مجيد و ظاهر شود صاحب عصا که پيغمبر صلي الله عليه و اله باشد و روانشود رودخانه سماوه و فرو رود درياچه ساوه و فرو نشيند آتشکده فارس بابل مسکن عجم و شام مقام سطيح نخواهد بود همانا سلطنت ميکنند از زن و مرد بعد دان کنگره ها که از ايوان فرو ريخت بعد از آن شدائد اموربا ديد شود و کارآمدني بيايد اين بگفت و در حال جن بداد از پس مرگ او عبد المسيح بر شتر خويش برآمده و اينشعرها بگفت بيت شمر فانک ماض العزم شمير لا يفز عنک تفريق و تغيير ان يمس ملک بني ساسان افرطهم فان ذا لدهر اطوار دهارير و ربما کان قد اضحوا بمنزله تهاب صولتهم الاسد المهاصير منهم اخوا الصرح بهرام و اخوته و هرمزان و سابور و سابور و الناس اولاد علات فمن علموا ان قد اقل فمحقور و مهجور و هم بني الام اما ان راونشبا فذاک بالغيب محفوظ و منصور و الخير و الشر مقرونان في

صفحه : ١٢٩

قرن و الخير متبع و الشر محذور خطاب بخويش ميکند و ميگويد چالاک باش زيرا که تو سريع العزم و چالاکي و از هر حادثه و تغييري بيباکي اگر پادشاهي بني ساسان بنهايت شود و سلطنت از ايشان درگذرد عجب نباشد کار دهر از قديم گوناگون رفته است بسيار مردم بوده اند و آنها گذشته اند که شيرهاي دلير از ايشان بيم ميکردند همانا از آل ساسان بود بهرام گور و چندين هرمز و شاپور که روزگار ايشان بکران رسيد اين مردمان برادرانند از يک پدر و چند مادر اما هر که فقير شد او را حقير گيرند و هر جا ساماني يافتند انصاب ثروت را نصرت دهند خير و شر از پي يکديگر است و هر دو از واردات جهانند اما خير را نيکو دارند و از شتر بپرهيزند مع القصه عبدالمسيح بن بقيله بشتاب باد و برق طي مسافت نموده بحضرت کسري آمد و صورت حال را باز گفت انوشيروان فرمود تا آنزمان که چهارده تن از اولاد ما سلطنت کنند روزگاري دراز خواهد بود از پس او کو هر چه خواهي باش و از اين آگهي نداشت که مدت اينجمله پس اندک خواهد بود چنانکه بر واقف بر تواريخ و سيره معلوم است اين ناچيز گويد که شق کاهن که حالات او در ضمن اشخاص طبقه سيم از معمرين مذکور افتاد پسر خانه سطيح است چنانکه در ناسخ است و شق

از اينروي اين نام يافت که يک نيمه آدمي بود چه او را يکپا و يکدست و يکچشم نبود و اينهر دو در يکساعت متولد شدند و هم در آنساعت طريقه الخير که زني از کهنه مهره بود ايشانرا بخواست و آب دهان خود را در دهان ايشان افکند و گفت ايندو پسر در فن کهانت قائم مقام و نائب منند اين بگفت و جان بداد و ايندو تن در فن کهانت بدرجه کمال ارتقا نمودند و چنانکه ايندو تن در يکساعت متولد شدند در يکساعت هم وداع جهان گفتند و جسد ايشانرا در زمين حجفه که قريب بر ابوغ که از منازل بين مکه و مدينه است و اکنون آب دريا آنرا فرا گرفته مدفون ساختند و مدت زندگاني ايشان در اينجهان ششصد سال بود اين ناچيز گويد پس بنابر اين شق کاهن که ما آنرا از اشخاص معمرين از طبقه سيم مذکور داشتيم يکي از افراد معمرين اينطبقه ششم است کما لا يخفي و از ايشان سام بن نوح عليهما السلام است که مادرش عموريه بنت براحيل بن ادريس بني است و قاطبه محدثين مانند اجله مورخين سام را از جمله انبياء شمرند و آن جناب حضرت نوح را وليعهد و قائم مقام بود و در وسط قاليم که معموره آفاق است اقامت مي فرمود اولاد و احفاد آن جناب بسيار است ارفخشد که ابو الانبياء و کيومرث که ابو الملوک است از فرزندان او است و در وقت طوفان نوح يکصد سال از عمر مبارکش گذشته بود و بنابر نقل صاحب ناسخ از تاريخ توريه آن بزرگوار در اينسراي غدار ششصد سال زندگاني يافت و در حيوه القلوب علامه مجلسي ره بسند معتبر از حضرت صادق روايت نموده که نوح بعد از فرود آمدن ازکشتي پانصد سال زنده بود پس جبرئيل بنزد او آمد و گفت اي نوح پيغمبري تو منقضي شد و ايام عمر تو تمام شد پس نام بزرگ خدا و ميراث علم و آثار علم پيغمبر که با تو است بده به پسر خود سام که من زمين را نميگذارم بي آنکه در آنعالمي باشد که باو طاعت من دانسته شود و باعث نجات مردم باشد در ميان مردم پيغمبري تا مبعوثشدن پيغمبري ديگر و هرگز زمين را نخواهم گذاشت بي حجتي و کسيکه بخواند مردم را بسوي من و دانا باشد بامر من بدرستيکه من حکم کرده ام و مقدر گردانيده ام که از براي هر گروهي هدايت کننده قرار دهم که هدايت کنم باو سعادت مند آنرا و حجت من باو تمام شود بر اشقياء پس نوح اسم اعظم و ميراث علم و آثار علم پيغمبري خواهد شد و امر کرد ايشانرا که متابعت بکنند و امر کرد که هر سال وصيت نامه را يکبار بگشايند و در آن نظر کنند و آنروز عيد ايشان باشد چنانکه آدم نيز ايشانرا امر کرده بود پس ظلم و جبر ظاهر شد در فرزندان حام و يافت و پنهانشدند فرزندان سام بانچه نزد ايشان بود از علم و جاريشد بر سام بعد از نوح دولت حام و يافت و بر اومسلط شدند الحديث زهوق في نتيجه العقوق و هم در آنکتاب ز حضرت امام علي النقي روايت نموده که فرموده عمر نوح دو هزار و پانصد سال بود روزي در کشتي خواب بود بادي وزيد و عورتشرا گشود پس حام و يافث خنديدند و سام ايشانرا زجر کرد و نهي کرد از خنديدن و هر چه را باد ميگشود سام ميپوشانيد و هر چه

را سام ميپوشانيد حام و يافث ميگشودند پس نوح بيدار شد و ديد که ايشان ميخندند از سبب آن پرسيد سام آنچه گذشته بود نقلکرد پس نوح دست بدعا بسوي آسمان بلند کرد و گفت خداوندا تغيير ده آب پشت حام را که از او بهم نرسد مگر سياهان و خداوندا تغيير ده آب پشت يافث را پس خدا تغيير داد آب پشت ايشانرا پس نوح گفت بحام و يافث که حقتعالي فرزندان شما را غلامان و خدمتکاران فرزندان سام گردانيد تا روز قيامت زيرا که اونيکي بمن کرد و شما عاق شديد و علامت عقوق شما پيوسته در فرزندان شما ظاهر بود وعلامت نيکوکاري در فرزندان سام ظاهر خواهد بود مادام که دنيا باقي باشد پس جميع سياهان هر جا که باشند از فرزندان حام اند و جميع ترک و صقالبه و ياجوج و ماجوج و جن از فرزندان يافث اند مدح للکافور بقول زور بدانکه متبني شاعر در مدح کافور اخشيدي که غلام سياه و خادمي از خدام محمد بن طفجع که مشهور باخشيد است بوده و او را اخشيد بر پسر خود ابو القاسم انوجور اتابک قرار داد و او رتق و فتق مملکت مصريه را کما ينبغي مينمود چنين گفته بيت و من قوم سام لو راک لنسله فدي ابن اخي نسلي و نفسي و ماليا و اينقولي است زور و مدحي است که از طريق انصاف دور است چه آنکه معني اين استکه اي کافور اگر ميديد تو را سام بن نوح هر آينه ميگفت فدا بادپسر برادرم را حام که ابو العبيد است نسل من و نفس من و مال من چه آنکه ممدوح که کافور است چنانکه ذکر شد غلام سياهي استکه مملوک اخشيد بوده و او از اولاد حام است پس صادق آيد که او برادر زاده سام است و آنچه را که ذکر شده مطابق با منقولات صاحب کتاب محيط المحيط است و از ايشان رستم بن زال استکه معروف بشجاعت واز نوابغ با شهامت معدود ميشود چه بنابر نقل صاحب ناسخ التواريخ مدت زندگاني او در اينجهان بر باد بنيان ششصد سال بوده و چون کيفيت قتل او خالي از عبرت نيست لذا اين ناچيز آنرا بجهت تنبيه برادران عزيز در اينمقام مذکور ميدارم نقل حيله وقتل غيله در ناسخ استکه زال را از کنيزکي نوازنده پسري بوجود آمد که شغاد نام داشت و چون او بحد رشد و تميز رسيد زال دختر حاکم کابل را براي او عقد بست و فرزند را بکابل

صفحه : ١٣٠

گسيل ساخت تا با ضجيع خويش هم بستر باشد و در آنجا سکون کند فرمانگذار کابل از وقوف شغاد در آن بلد بغايت شاد شد و چنان انديشيد که آنخراج را که همه ساله رستم دستان از آن اراضي طلب ميفرمود بمرسوم برادر خواهد گذاشت و سالها با خصب نعمت خواهد زيست و اينخيال رنگ نه بست چه آنگاه که هنگام طلب باج و اخذ خراج رسيد عمال رستم برسيدند و آنزر و سيميکه مقرر بود بر قانون همه ساله دريافت نمودند اينمعني صفاي خاطر حاکم کابل را مکدر ساخت و شکايت بنزد داماد خود شغاد آورد و از اين سخن شغاد شرمگين و خشمناک شد که

برادر حرامرا چنين محقر دارد و با او گفت من بيکنفر اينگناه روزگار رستم را تباه خواهم کرد و با حاکم کابل در قتل پسر دستان همدست و هم داستان شد و راي چنان زد که در شکارگاهي که بيکسوي کابل بود چند چاه عميق حفر کردند و در ميان آنها از تيغ و تيز و سنان و ديگر چيزهاي برنده نصب نمودند و سران آبار را بخار و خس پوشيدند تا چون رستم را بدانجا عبور دهند بچاه دراندازند و اينکارها از مردم پوشيده داشتند پس آنگاه بزمي آراسته بزرگان کابل را فراهم نشاندند و باده گساريدن گرفتند و چون پيمانه چند بگشت و سورت باده در دماغها اثر کرد شغاد سر برداشت و گفت امروز در همه جهان حسب و نسب ستوده مراست پدري چون زال دارم و برادري چون رستم جنگ آورده و خود نيز در ميدان نبرد کسيرا بمرد نشمرم حاکم کابل برآشفت و با او گفت چندين گزافه مگوي و ياوه مسراي تو را هيچ فخر لايق نباشد و اينگونه سخنان مفيد نيفتد زال و رستم را که ياد کني و با نسبت ايشان شاد باشي تو را هيچ محلي ننهند و مکانتي ندهند بلکه برادر و پسرت نخوانند و از خود ندانند مگر اين نه عمال رستمند که اينک در اينشهر اخذ خراج کنند و از بهر تو يک فلس از آن باج فرو نگذارند از اينمناظرات کار بمبارات کشيد و شغاد برآشفت و از پيش پدر زن برخواسته و از مجلس بيرون آمد و در حال بر اسب خود نشسته بسوي سيستان آمد و شکايت به پيش رستم دستان آورد و در حضرت او آب در چشم بگردانيد و معروضداشت که حاکم کابل مرا در انجمن بزرگان خوار کرد و ناسزاگفت و از پيش براند رستم باو گفت آزرده مباش حاکم کابل چه کس باشد که اينجسارتکند من از او اين کينه بخواهم و او را کيفري بسزا دهم اين بگفت و سپاهي لايق بفرمود تا برنشستند و با زواره با ساز و برگ تمام آهنگ کابل کرد و چون منزلي چند راه به پيمود از حاکم کابل نامه بزاري و ضراعت برسيد و هم شغاد آن نامه را بنزد برادر بنهاد و زبان بشفاعت برگشود و گفت فرمانگذار کابل از کرده پشيمان شده و از آنچه که رفته استغفار نموده و هم اينک جهان پهلوانرا در کابل بضيافت طلب فرموده اگر برادر مسئول او را با اجابت مقرون دارد اين نيز بر فخر و عزت من بيفزايد و مرا در ديده مردم کابل گرامي فرمايد رستم بر حسب مدعاي شغاد سپاه خويشرا رخصت انصراف فرمود و خود با زواره و شغاد و معدودي از لشکريان عزيمت کابل فرمود حاکم کابل چند منزل باستقبال رستم بيرون شتافت و چون برسيد جبين بر خاک بسود و لختي پياده در رکاب رستم بدويد و رسم پوزش و نيايش بپاي برد رستم عذرش پذيرفت و جرمش معفو داشته با او وارد کابل گشت و روزي چند در سرايش بود صبحگاهي حاکم کابل بعرض رستم رسانيد که در اين نواحي شکارگاهي استکه نخجير فراوان بدست شود اگر جهان پهلوانرا ميل صيد افکندن باشد بدانجانب سفري مبارک باشد رستم را در هواي شکارگاه دل بجنبيد و هم در آنروز سوار شده به نخجيرگاه تاختن کرد و حاکم کابل او را از تنگنائي که چاه کرده بود عبور داد ناگاه رستم بچاهي عميق درافتاد و زواره نيز

بقتلگاهي ديگر فرود شد و آن آلات حديد که در بن چاه نصب کرده بودند از اندام رخش و رستم گذر کرد آنگاه جهان پهلوان ديده فراز کرد و در کنار آنحفره شغاد را بديد با او گفت چه بسيار بد کردي که بقتل من اقدام نمودي از اين پس از دودمان سام نام نماند و خانمان نريمان بباد رود شغاد گفت تو مرا در ميان بزرگان کابل خوار کردي و از آن اراضي اخذ خراج نمودي من نيز کيفر کردم رستم گفت اکنون من از جهان شدني باشم و کس در اين بيابان با من نماند اين تير و کمان مرا با دست من راست کن تا اگر جانوران درنده يکي قصد من کند مادام که جان در بدن دارم آسيب نرساند شغاد قدم پيش نهاد و تيري با کمان راست کرده بدست رستم داد تهمتن چون تير و کما بگرفت قصد شغاد کرد و او از بيم بگريخت و در پس درخت چناري کهن سال خود را مخفي داشت رستم آن تير را بسوي درخت گشاد داد چنانکه شغاد را با درخت در هم دوخت و خود نيز پس از زماني جان بداد ملک کابل دست از آستين برآورد و آن اندک مردم که ملازم رکاب رستم بودند نيز مقتول ساخت يکد و تن از آن جمع فرار کرده چون برق و باد اينخبر بسيستان آوردند و بانگ شيون از شبستان زال برخواست زال و اهل او گريبان چاک کردند و لشکري و رعيت خاک بر سر پراکندند از ميانه فرامرز بي تواني لشکري فراهم کرده جانب کابل شتافت کرد و نخستين بدان شکارگاه شده جسد رستم و زواره را از چاه برآورد و در تابوت گذاشته سر آنرا استوار کرد و بسيستان آورده بخاک سپرد و رسم تعزيه و سوگواري بپاي برد و ديگر باره با سپاهي بزرگ بسوي کابل ترکناز کرد حاکم کابل ناچار لشکري برآورده در برابر فرامرز صف برکشيد و جنگ در پيوست زماني دير برنيامد که سپاه کابل شکسته شدند و حاکم کابل با صد تن از اقوامش دستگير شده فرامرز او را برداشته بهمان شکارگاه آورد و از پشت او پوست و پي برکشيده او را با همان عصب در چاه آويخت و آويخته بگذاشت تا جان بداد و آتشي بزرگ کرده خويشان و فرزندانشرا در آتش بسوخت آنگاه فرمانداد تا جسد شغاد را نيز با اندرخت پاک بسوختند و از آنجا کوچ داده بسيستان آمد و مدت يکسال بسوگواري اشتغالداشت و مدت زندگاني رستم در اينجهان ششصد سال بوده و الله الباقي اين ناچيز گويد که زواره که با رستم هلاک شد بمکر حاکم کابل برادر رستم است چنانکه فرامرز نام پسر رستم است و از ايشان يعني از اشخاص اينطبقه ششم از معمرين ابو هبل بن عبد الله بن کنانه است چه آنکه بنابر نقل صاحب بحار الانوار و ناسخ التواريخ و غيرهما ششصد سال در ايندار پر ملال عمريافته ١٢٩٤ و از ايشان فرعون زمان موسي است چه بنابر نقل از تاريخ اخبار الدول و آثارالاول عمران بد سگال ششصد و بيست سال بوده و او مردي کوتاه قامت و بلند ريش و اعرج بود و ليکن در سلطنت خود با مردم نيکي مينمود و تا سه قرن از بني اسرائيل را سلطنت داشت و اهل آن قرون را

مقبور و رهين خاک گور نمود و مملکت مصر که منتهي بافريقيه ميشد در زمان او چنان معمور بود که بعد از وقت کشتن خضرويات و غلات

صفحه : ١٣١

يکنفر از قواد او در صعيد اعلي با مقداري از گندم ميرفت و يکنفر در صعيد اسفل و بدقت تفحص ميکردند و زمينها را ملاحظه ميکردند پس اگر قطعه زميني را ميديدند که زراعت نشده از آن گندمها در آنميکاشتند و نام عامل آنجا را بفرعون انهاء نموده فرعون امر بقتل و اخذ مال او و بدينواسطه در روي کره ارض در آنزمان بابادي مملکت مصر نبود و نهرهائيکه خداوند در قرآن مجيد ميفرمايد که فرعون بداشتن آنها فخريه ميکرد و ميگفت ا ليس لي ملک مصر و هذه الانهار تجري من تحتي هفت خليج بودند ١ - خليج اسکندريه ٢ - خليه دمياط ٣ - خليج مردوس ٤ - خليج منف ٥ - خليخ فيوم ٦ - خليج بنها ٧ - خليج سخا و ميانه هر خليج تا خليج ديگرتماما قري و بساتين و مزارع بود گويند وقتي مامون سفر مصر نمود و چون چشمش بر اراضي و انهار آن افتاد گفت قبح الله فرعون که گفت ا ليس لي ملک مصر پس اگر مملکت عراق را ميديد چه ميگفت سعيد که حاضر خدمت مامون بود گفت يا امير المومنين اينسخن را مگو چه آنکه خدايتعالي در باره اينمملکت فرموده و دمرنا ما کان يصنع فرعپون و قومه و ما کانوا يعرشون پس چه گمان و ظن تو است بچيزيکه با وجود آنکه خداوند عالم آنرا تدمير فرموده اين است بقيه آن و بالجمله مدت سلطنت اينملعون چهار صد سال و مدت عمرش ششصد و بيست سال بود و از ايشان ماريا پسر اوس است و آن عابدي استکه حضرت ابراهيم را با او در غيبت سيمش ملاقات حاصلشد چنانکه کيفيت آن در غيبت سيم حضرت خليل که در صبيحه ششم از عبقريه چهارم از اين بساط است بنحو مستوفي مذکور افتاد چه آنکه بنابر نقل علامه مجلسي ره در حيوه القلوب ماريا را ششصد و شصت سال عمر بوده است فارجع و الله العالم.

صبيحه ١٦

طبقه هفتم از معمرين کساني هستند که در اينزال بد فعال سنين عمرشان از هفتصد الي هشتصد سال بوده و از ايشان مصراييم بن بيصر بن حام بن نوح استکه اول کسي استکه در مملکت مصر بعد از طوفان سلطنت نموده و آندختر زاده اقليمون کاهن است چنانکه در اخبار الدول آورده که اقليمون که يکي از مومنين بنوح و از جالسين در کشتي او بود بعد از طوفان از حضرتش مسئلت نموده که از براي او رفعت و قدر و منزله قرار داده که بدانواسطه بعد از گذشتنش از دنيااو را بان منزلت ياد نمايند و نوح او را با اهل و ولد خود خلطه دهد پس نوح دختر او را از براي پسر پسر خود که بيصر بن حام است تزويج نمود پس از براي بيصر از آندختر فرزندي

بوجود آمد و نام او را مصرايم گذاشت و چون نوح اراضي را در ميان اولاد خود قسمت فرمود اقليمون عرض کرد يا نبي الله پسر مرا با من همراه کن تا او را بزمين خود ببرم و بر بلد خود سکني دهم و آن بلده مصر بود و تا آنکه کنوز خود را بر او ظاهر سازم و او را بر کتب و علوميکه دارم واقف کنم پس نوح مصرايم را باجماعتي از بستگان خود بصحابه اقليمون بمصر فرستاد و در آنوقت مصرايم جواني مرفه بود پس چون نزديک بمصر شدند اقليمون از براي مصرايم عريشي از شاخهاي درخت ترتيب داده و بالاي آنرا از گياه زمين پوشانيد و مصرايم را در زير آن جاي داد تا آنکه مدينه درسانرا بنا نمود که بمعني باب الجنه است و در نزد اقليمون مردي ماهر بود که مقيطام نام داشت که عالم بکيميا و طلسمات بود اقليمون او را امر نمود که قبه از براي آنها بر بالاي ستونهاي از مس مذهب ترتيب داده که بلندي ستونهاي آن صد ذراع بود و بر آن قبه آينه قرار داد از فلزات مختلفه که قطر آن پنج وجب بود پس هر گاه لشگري قصد ايشانرا مينمود آن آينه را در مقابل آن لشکر قرار داده و عملي در آنميکردند که شعاعي از آن پيدا شده و آنچه را که بر او ميتافت سوخته مينمود وآن قبه و آينه بر همين منوال بود تا آنکه وقتي باد شديدي وزيد و آن قبه را خراب و عمل آن آينه را باطل نمود و چنين گويند که اسکندر مناره اسکندريه را شبيه بان ساخت و مصرايم مومن بخدا و مصدق بخاتم الانبياء بود و بعد واقعه طوفان هفتصد سال عمر نمود در حالتيکه بهيچ گونه هم و غم و درد و الم و پيري و هرم او را عارض نشد و از ايشان ريان بن دومغ است چنانچه در قضيه هرمان ذکر شده که او عزيز مصر بوده در زمان حضرت يوسف صديق و عمر او در اينسراي پر ملال منتهي بهفتصد سال گرديده و از ايشان کرشاسب استکه از ملوک کيانيان ايران بوده در ناسخ التواريخ آورده که چون گرشاسب از کار مغلستان و چين فراغت يافت از حضرت فريدون رخصت جست و بسيستان آمد يک چند بياسود تا آنگاه که يکصد سال از زمان سلطنت فريدون برگذشت و صيت جلالت وي آويزه گوش ملوک ارض گشت گرشاسب در اينوقت نامه بحاکم طنجه نگارش داد که در عهد سلطنت ضحاک گنجي بامانت نزد پدران شما سپرده ام و در صدق اينمقال محضري موشح بخاتم قضاه و بزرگان طنجه و ايران در دست دارم روا باشد که آن سپرده را بنزد من فرستي که اينک بدان حاجت افتاده چون نامه گرشاسب بفرمانگذار طنجه رسيد از دادن گنج مضايقت نموده در جواب گرشاسب نوشت که تو گوئي دويست سال از اين پيش گنجي به پدران تو سپرده ام و اکنون من چهلساله ام چه دانم چه بود که گرفته و بکجا نهفته چون اينخبر بگرشاسب آوردند ناچار ساز سپاه ديده و بسوي طنجه راه سپارشد والي طنجه نيز سپاهي فراهم کرده متوز ناميرا که سخت بي باک و کين توز بود سپه سالار ساخته از طنجه بيرون شد و در برابر گرشاسب صف بر زد و جنگي صعب در پيوست چون زماني تيغ و سنان در هم نهادند متوز در جنگ کشته و والي طنجه راه فرار پيش گرفت

سواران جرار از دنبالش شتافته زودش بيافتند پس او را دست بسته بنزد گرشاسب آوردند گرشاسب از وي وديعت خويش طلب فرمود و او هم چنان منکر بود تا جهان پهلوان در غضب شده گفت او را در عقاب عقابين کشيدند باشد که به نيروي زحمت آنراز را بازگويد والي طنجه در شکنجه بمرد و نام گنج نبرد پس گرشاسب شهر او را گرفته بخانه اش درشد و فرمود آنخانه را خرابکردند و کاوش نمودند تا آندفينه را بيافتندو بنزد وي آوردند پس يکي از خويشان والي طنجه را بحکومت آنبلد مامور کرده مراجعت نمود و يکبار ديگر بخدمت فريدون رسيده روزي چند ببود و از آنجا بسيستان آمده روزگارش بنهايت شده و رخت بسراي جاويدان کشيد مقرر استکه مدت پنجسال در سفر طنجه روز شمرد و تمامت عمر وي در سراي فاني هفتصد و پنج سال بود و از ايشان ملک بن متوشلخ بن ادريس پيغمبر است که جنابش پدر نوح شيخ المرسلين است چه آنکه بنابر مختار صاحب اخبار الدول عمر شريف او در اينجهان فاني هفتصد سال بوده اگر چه در ناسخ و حبيب السير عمر او را هفتصد و هشتاد سال تعيين نموده اند در حبيب السير استکه بعد از رفع ادريس پسرش متوشلخ برياست بني آدم پرداخت و مدت سيصد و هفت سال عمر يافته

صفحه : ١٣٢

چون بجهان جاوداني شتافت ولدش لک که زمره بملائک تعبير کرده اند و فرقه نامش را لانح گفته اند قائم مقام پدر شد و مدت عمرش هفتصد و هشتاد سال بود و الله العالم و از ايشان حضرت حشمه الله سليمان بن داود استکه بر تمامت روي زمين شرقا و غربا سلطنت داشت چنانکه در مجمع البحرين استکه تو ملک الدنيا مومنان و کافران المومنان سليمان بن داود و ذو القرنين و الکافران همانمرود و بخت النصر در حبيب السير آورده که سليمان بعد از وصول بمرتبه سلطنت فرمانداد که از براي او تختي ترتيب دادند و شياطين دو صورت شير ساخته بودند که تخت سليمان بر پشت آنشيران موضوع بود و طلسمي ترتيب کرده بودند که هر گاه سليمان قصد صعود بر تخت کردي آن دو شير دستها برداشته با هم متصل ميساختند تا سليمان پاي مبارک بر آن مينهاد و ببالا ميرفت و بعد از فوت سليمان يکي از ملوک را هوس آن شد که بر زبران تخت نشيند يکي از آندو شير چنان دست بر پاي ملک زد که پايش بشکست (عج) تکيه بر جاي بزرگان نتوان زد بگزاف( روايت استکه سليمان هر روز از وقت طلوع آفتاب تا هنگام زوال در مجلس حکم نشستي و بعد از آن بايوان مراجعت کرده با وجود اين همه عظمت و حشمت زنبيل بافتي و وجه معاش از آن ممر بهم رسانيدي و با وجود آنکه هر روز در مطبخ او هفصد من آرد براي نان ميپختند خودش بنان جو گذرانيدي و ارباب سير و تواريخ اگر چه مدت عمر انجناب را باختلاف ذکر نموده اند چنانکه در اخبار الدول است که مدت عمرش پنجاه و دو سال است و

گفته شده است که صد و بيست سال است و در ناسخ التواريخ عمر آن حضرت را در پنجاه و يکسال معين نموده و ليکن در کمال الدين شيخ صدوق عليه الرحمه و الغفران عمر حضرت سليمان و زندگاني او را در اينجهان بي بنيان بنقل از حضرت امير مومنان و او از پيغمبر آخر الزمان هفتصد و دوازده سال دانسته چه آنکه باسناد خود روايتي از آن حضرت که مشتمل بر مقدار عمر بسياري از انبياء است نقلکرده و در آخر آنروايت استکه عاش سليمان بن داود سبعمائه و اثني عشر سنه.

صبيحه ١٧

طبقه هشتم از معمرين کساني هستند که مدت زندگاني آنها در ايندار زوال از هشتصد الي نهصد سال بوده و از ايشان عمرو بن عامر مزيقيا است که نسب وي با حمير منتهي شود چنانکه بتابعه يمن و ملوک غساني که از اولاد اينعمرو ميباشند و قبايل قضاعه و همدان و بعضي ديگر از اقوام عرب نسب با حمير بن سبابن يشحب بن يعزب بن قحطان ميرسانند و بالحمله عمرو مذکور حکومت ارض سبا و مارب را داشت و درحضرت ذو جيشان که پادشاه يمن بود اظهار انقياد و فروتني مينمود و فرمان او را مطيع و منقاد بود و او بنابر نقل از کمال الدين و غرر و درر سيد مرتضي و ناسخ التواريخ و ديگر از کتب معتبره هشتصد سال در دنيا عمر يافت و از اينجمله چهار صدسال حکومت سبا و مارب را داشت و ملوک يمن را بنوبت ملازم خدمت بود تا آنکه وقت خرابي سد مارب از آنجا کوچ داده و در اراضي شام بر کنار چشمه غسان نام فرود آمده و قبيله او باسم آن آب و چشمه معروف شدند و رفته رفته اولاد و احفاد او زماني بادوام بر اراضي شام سلطنت نمودند بيان مسدد في بناء دار السد اين ناچيز گويد که شرح حال عمرو بن عامر چون مبتني بر بيان سد مارب و خرابي بنيان او و جلاء عمر و از مارب بحدود شام بود لذا در اينمقام اشاره اجماليه بانها تلذيذ للنظار الکرام مينمائيم همانا در وقتيکه لقمان بن عاديا که معروف بلقمان اکبر است طول عمر خود را در مکه معظمه از خداوند خواستار شد بشرحيکه در ضمن بيان طبقه پنجم از معمرين مرقوم افتاد و دعاء او مستجابشد ساحت مارب را که از نواحي يمن است از براي مسکن خود اختيار نمود و آنجا را زميني يافت که حراثت و زراعت را نيک شايسته و لايق بود لکن چندانکه مردم در کار حرث و ذرع اقدام کردندي وقتي و بيوقت بسيلان امطار و جريان آنها سيلي در هم افتاده آنحرث و ذرع را عرضه هدم و محو ساختي لقمان در جائي مناسب دفع سيل را سدي بنيانکرد که يگفرسنگ در يکفرسنگ را آبگير داشتي و بر اينسوي سد و بر اينسوي سد که مجراي آب بايستي سي ثقبه مستدير مرتب فرمود که روزن هر يک از ثقب يگذراع در يگذراع بود تا آب باهر روزن که مساوي شدي روزن را برگشودندي و کار زراعت را

بسزا کفايت فرمودندي و بدينواسطه در مارب از اولاد سباخلقي عظيم فراهم شد و شهر سبا آباد گشت بنحويکه از دو سوي شهر مارب درختستاني برآوردند که ده روز راه مردم در سايه اشجار عبور ميکردند چنانکه روي خورشيد را نميديدند کما قال الله تعالي لقد کان اسباء في مسکنهم ايه جنتان عن يمين و شمال و هم چنان دراراضي سبا چندان ديه و قريه باديد آمد که مردم مارب چون بشام سفر ميکردند ناهار در قريه ميشکستند و شامگاه در قريه ميغنودند چنانکه خدايتعالي فرمايد و جعلنا بينهم و بين القري التي بارکنا فيها قري ظاهره و قدرنا فيها السير سيروا فيها ليالي و اياما امنين و اينهمه بواسطه آن سد بود که لقمان بسته بود پس اغنياء آنجماعت قدر اين نعمت را ندانستند و آغاز طغيان و ناسپاسي نمودند و گفتند در ميان ما و مساکين اين بلد هيچ فرق نباشد چه آنکه در معابر و منازل يکسان باشيم و هر دو بيزحمت بقريه در شويم و نزل مهنا يابيم نيکو آن بود که اينهمه آبادي در معابر نباشد تا اغنيا را اسباب حشمت و شوکت آشکار شود و فقراء نيز مقدار خويشرا بدانند فقالوا ربنا باعد بين اسفارنا و ظلموا انفسهم کفران نعمت آنجماعت را بذلت انداخت و در اينوقت فرمانگذار مارب از جانب کلکيکرب پادشاه يمن عمرو بن عامر مزيقيا بود روزي عمران و طريفه الخير که در فن کهانت دستي تمام داشتند بخدمت عمرو مدند و عرض کردند بعلم کهانت و فراست دانسته ايم که اين شهر ويران خواهد گشت چه در اين بلد که از لطافت هوا هرگز هو ام الارض يافت نشده و قمل و پشه کس نديده و غوک در آنها روي آبگيرها باديد نيامده اکنون بعضي جانوران مشاهده و معاينه ميشود که بر وبال اختر اينشهر دليلي روشن است آنگاه عمرو بن عامر را برداشته تا بسر سد آمدند و عمرو نظر در آبگير انداخت و مشاهده کرد جانوريرا که صورت موش و جثه خنزير داشت و با چنگال خارا شکاف سنگ از بنيان آنسد برآورده سينه از آن درميگذرانيد و با پاهاي خود بيکسو ميافکند چنانکه پنجاه تن مرد زور آزماي يکي از آنسنگها را حمل و نقل نتوانستي کرد چون عمرو اينحادثه بديدبدانستکه عنقريب شهر مارب انهدام پذيرد و اراضي سبا ويران افتد از طريفه الخير سئوالکرد که چه روز اين سد برخيزد و اينشهر ويرانگردد عرض کرد که از امروز تا هفت سال ديگر اين بنيان خراب خواهد شد اما آنروز و زمان معين را نتوانم معلوم کرد پس عمرو بدانستکه بلائي از آسمان فرو ميشود که آنرا بحيله و حصافت نتوان بازداشت لابد بايد حيله برانگيخت و با ثروت و مکنت خود از اين سرزمين گريخت ذيله لالتذاذ

صفحه : ١٣٣

الناظر في حيله لعمرو بن العاص پس عمروان راز را از مردم پوشيده داشت و فرزند خود مالک را حاضر کرده با او گفت اي پسرک من آگاه باش که اينشهر ويران خواهد گشت و اينخانه و قريه و مزارع و مراتع که ما داريم عرضه انمحا و انهدام خواهد شد اکنون چاره آنست که بزرگان مارب را

انجمن کرده در ميان ايشان من با تو مجادله آغازم و تو با من نيز درآويزي و پاس حشمت من نداري پس من اينواقعه را دست آويز کرده املاک خود را بمعرض بيع درآورم سخن بر اين نهادند و عمرو بزرگان مارب را برسم ضيافت دعوتکرد و آنگاه که مردم انجمن شدند با مالک سخن بخشونت انداخت و فرزند را در ميان انجمن خوار ساخت مالک نيز برآشفت و با پدر بد گفت و عاقبه الامر کار بمضاربه رسيد پسر و پدر با سنگ و مشت يکديگر را به کوفتند بعد از اين گير و دار عمرو سوگند ياد کرد که من با وجود بودن مالک در اينشهر نخواهم در اينجا زيست و بفروختن خانه و اثاث البيت و املاک و مزارع و اموال مشغول گشت چون آنجمله را بفروخت و بهاي آنرا بگرفت عمران کاهن مردم را از سيل عرم خبر داد و گفت ديگر زيستن در اينشهر حرام است هر طايفه بطرفي کوچ دهيد پس بمدلول فجعلناهم احاديث و مزقناهم کل ممزق جميع اهل مارب پراکنده شدند قبيله اوس و خزرج بارض مدينه شتافتند و وداعه بن عمرو و اهل او بزمين شعب و ارض همدان گريختند و هم چنان قضاعه بزمين مکه و اسد ببحرين شد و آنمار به يثرب و جذام به تهامه درآمد و قبيله ازد بعمان گريخت و مثل شد در ميان عرب تفرقوا ايدي سبا و عمرو بن عامر مزيقيا با مردم خود باراضي شام شتافت و بر سر چشمه که آنرا غسان ميناميدند چنانکه در سابق مذکور شد فرود آمد و بر سراب غسان وطن داشت چندانکه فرزندان او فزوني يافتند و بر آن اراضي غلبه کردند و بدرجه سلطنت رسيدند و بالجمله چون قبايل ساکنين شهر مارب متفرقشدند هنگام بلا و خرابي بلد رسيد چنانکه حق جل و علافرمايد فارسلنا عليهم سيل العرم انسد از بن برآمد و سيلابي عظيم برخواست و از مارب و آنهمه خانه و باغ و بستان نشان نگذاشت و هر مال که از آنطوائف مانده بود محو گشت و هر جاندار که بجا مانده بود نابود شد ذلک جزيناهم بما کفروا و هل نجازي الا الکفور کلام في الحدود کالز لابيا في وجه تلقب العمرو بمزيقيا در ناسخ و کمال الدين و غير اينها است عمرو مذکور را مزيقيا لقب داده بودند و اين بدانواسطه بود که چون جامه بنزد او آوردندي و در پوشيدي گريبان آنرا اندک پاره ساختي و اين کنايه از آن بود که ديگر بار آنجامه پاره شده پوشيده نشود بلکه بخشيده آيد پس از اينروي که مزق بمعني پاره کردن جامه است او را مزيقيا خواندند و شيخ طوسي در کتاب غيبت بعد از اينکه عمر او را هشتصد سال نوشته فرموده است که ناميدن آنرا بمزيقيا از اينراه است که مزيقيا از مزق ماخوذ است و آن بمعني پراکندگي است و در عهد او هم طائفه او پراکنده گرديده باطراف زمين رفتند اين ناچيز گويد که توان از براي اينوجه که شيخ فرموده استيناس جست بقوله تعالي فجعلناهم احاديث و مزقناهم کل ممزق که در باره اهل سبا نازلشده است و از ايشان طهمورث ديوبند استکه بعضي او را پسر زاده هوشنگ دانند و از فرط جلادت و وفور شهامت بديوبند اشتهار يافته و رنباوند که بمعني تمام صلاح است نيز از القاب طهمورث باشد و

وي بر اکثر اقاليم سبعه سمت پادشاهي داشت و بر اغلب سگان ربع مسکون آمر و ناهي بود و بنابر نقل صاحب ناسخ هزار و چهار صد و هشتاد تن از عفاريت را عرضه هلاک و دمار ساخت و خون پدرش را که کشته بودند از ايشان باز جست و ساير را در دائره اطاعت و انقياد انداخت در زمانش قحطي عظيم حادث گشت و غلائي غريب روي داد بفرمود تا اغنياء همه روزه طعام چاشتگاه خود را بفقرا بخش کردند تاآن بلا برخواست و آنضيق معيشت بخصب نعمت بدل گشت و از آنروز سنت صوم در ميان مردم آشکار شد به تشحيذ ذکاوت مرغان شکاريرا صيد آموخت و ابريشم از کرم قز اندوخت و خط فارسي بر کتاب نوشت و حمل اثقال بر دواب نمود و بناي قندهار و مرو وآمل و طبرستان و ساري و اصفهان بخصوتش منسوب است مدت ملکش سي سال بود و هشتصد سال در جهان فاني زندگاني کرد و از ايشان قينان بن انوش بن شيث بن آدم صفي الله است که بعد از فوت پدر بنابر نقل از حبيب السير بموجب وصيت متعهد رياست بني آدم شد و معني قينان بعربي مستولي است و بقول صاحب گزيده آغاز عمارت شهر بابل او کردو باتفاق محمد بن جرير الطبري و حافظ ابر و مدت هشتصد و چهل سال عمر او بود اگر چه ابن جوزي در کتاب اعمار الاعيان عمر او را بنهصد و ده سال معين فرموده و از ايشان حضرت ادريس پيغمبر است که اين لقب را بواسطه تدريس حکمت و مواظبت بر آن واجد شد زيرا که نام مبارکش خنوخ است و نيز آن جناب را المثلث النعمه و هم چنان المثلث بالحکمه خوانند زيرا که سلطنت و حکمت با نبوت داشته و هم او را اورياي ثالث خوانند و هرمس نيز گويند در ناسخ استکه او خنوخ بن بارد بن مهلائيل بن قينان بن انوش بن شيث بن آدم عليه السلام است مولد شريفش ارض منف است از ديار مصر در بام داد زندگاني نزد اغا ثاذيمون که لفظ مرادف نيکبخت است و غرض از روي شيث باشد سمت تلميذي و شاگردي داشته و اغا ثاذيمون از انبيائي استکه در ميان مردم مصر و يونان بعثت يافته او را اورياي ثاني گويند علي الجمله حضرت ادريس چون از وفات آدم دويست سال برگذشت مبعوث بر طوائف انام گشت و مردم را بهفتاد و دو لغت دعوت فرمود و گرد جهان بسيار برآمد و خلق را بحق خواند با سلطنت و نبوت روزگاري در مسجد سهله که در شهر کوفه واقع است اقامت نمودي و خياطت فرمودي اول شخص استکه بسوزن جامه دوخت و بقلم انگاشتن آموخت سي صحيفه بر وي نازلشد تدريس علم نجوم نيزاز فضايل آن جناب است گويند صد شهر مرغوب در جهان بنيان فرمود و اغلب خلق روزگارش اطاعت کردند و عروج حضرتش بسموات چنانکه در کتب اخبار و تفاسير و سير و تواريخ گوشزد هر برنا و پير است پس از هشتصد و شصت و پنج سال مدار در عالم پر ملال بود و از ايشان مهلائيل بن قينان است که باشارت والد بزرگوار خود متصدي امر امارت گشت و در زمين بابل قرار گرفت و به بناي شهر

سوس قيام نمود و مهلائيل مرادف ممدوح است و بروايت ابن جوزي در کتاب اعمار الاعيان بنابر نقل صاحب حبيب السير آن بزرگوار هشتصد و نود و پنجسال عمر يافت.

صبيحه ١٨

طبقه نهم از معمرين کساني هستند که عمر ايشان از نهصد الي هزار سال بوده و آنها اشخاص کثيره و افراد بثيره ميباشند و از ايشان شداد بن عاد بن عوض بن ارم بن سام بن نوح است که از سلاطين عاديان و معاصر

صفحه : ١٣٤

با هود پيغمبر بوده و بر اکثر معموره عالم حکمراني داشت و پادشاهي زبردست و خسروي قويحال بود چندانکه هود در نزدش حاضر شدي و روله توحيدش دلالت کردي مظله ضلالت جستي تا روزي معروض هود داشت که اگر من بدين تو در شوم و عبادت يزدان آغازم چه جزا يابم هود فرمود پس از ايمان بملک منان چون وداع جهان کني روضه جنان يابي و شطري از خضادت خير الماوي و نضارت طوبي و شرفات و قصور و شرافت حور باز داند شداد که صنيع عجب و عناد بود گفت من در بسيط زمين بهشتي چنين طراز کنم و ازخلد برين بي نياز باشم پس رسولي بنزد برادر زاده خود ضحاک بن علوان که در آنزمان بر ملک جمشيد استيلا داشت گسيل فرمود تا از لعل بيگاني و ياقوت رماني و در اري ابدار و لئالي شاهوار و طبله عنبر شهبا و نافه مشک مطرا و طره سيم دهدهي و بدره زر شش سري چندانکه در مخزن و معدن يافت شود انفاذ حضرت دارد و هکذا از اطراف و اکناف عالم طوعا و کرها محجوبه خزائن و محفوفه دفاين را در پيشگاه حضور بمعرض ظهور آورد آنگاه بفرمود تا موضعي دلارام در نواحي شام اختيار کردند و آنعمارت رامشتمل بر دوازده هزار کنگره برآورده جدران آنرا بزر خالص و سيم خام برافراختند وسقف قصور را بستونهاي بلور معلق ساختند صفحات زر ناب را بجواهر خوشاب مرصع نموده بر بام و در مرتب نمودند و در بن انهار بجاي ريگ جواهر آبدار ريختند و در زمين بجاي خاک زعفران و عنبر بيختند و اشجار را از زر مجوف برآوردند و در آنها مشک و عنبر تعبيه کردند و در روي زمين هر جا زهره جبيني و هاروت آئيني بود آورده و در غرف و قصور بجاي غلمان و حور جاي دادند تا مصداق آدم ذات المعاد التي لم يخلق مثلها في البلاد گشت چون خبر انجام آن بشداد بد فرجام رسيد از حضرموت با سپاهي گران متوجه ارغونه جنانشد هنوز طريق مقصد نه پيموده و بمقصود نرسيده آوازي مهيب از طرف آسمان گوشزد وي و همراهان گشت که در نيمه راه بمردند و راه بمطلوب نبردندو آنعمارت نيز از ديدارها ناپديد گشت گوئيد در زمان معويه بن ابي سفيان شخصي در طلب شتر گم شده راه ميبريد ناگاه بدانجا رسيد آن بهشت دنيا را ديد چندانکه

اهتمام فرمود در درختان او نتوانست تصرف نمود از بن جويها قدري جواهر برداشت و باز آمده بخدمت معويه صورت حال بگذاشت ديگر باره هر چند در طلب آن شتافتند راه بمقصود نيافتند گويند مدت ملک شداد عليه اللعنه و العذاب سيصد سال بود اين چيزي بود که صاحب ناسخ در احوال شداد نوشته و در اخبار الدول استکه مدت ملک او نهصد سال بوده و بنابر اين نقل قدر متيقن آنست که او نهصد سال عمر داشته و الله العالم بلکه در کمال الدين تصريح باين فرموده و گفته و عمر شداد تسعمائه سنه فارجع و ازايشان حضرت شيث بن آدم عليهما السلام است که خداوند او را پنجسال بعد از قتل هابيل بحضرت آدم کرم فرمود و لفظ شيث سرياني است و معني آن هبه الله است و جنابش را اورياي ثاني خوانند چه اورياء بلغت سرياني بمعني معلم است و او اول کس است که بعد از آدم بتعليم معضلات حکمت و تنبيه ضروريات شريعت پرداخت و پنجاه صحيفه و به روايتي بيست و نه صحيفه محتوي بر حکمت الهي و صنايع نامتناهي چون اکسير و غيره والقاي رياضي و هيئت بر او نازلشد در زمان او مردم دو گروه شدند بعضي طريق متابعت او پيمودند و برخي مطاوعت اولاد قابيل نمودند و بعد از اينکه در ناسخ اينجمله رادر حالات وي نگاشته گفته است که حضرتش روز شنبه در ماه آب رخصت حسن الماب يافت واز دار بلوي بجنه ماوي شتافت از بطن حوابي همال بزاد يعني بجهت احترام نور محمدي که حامل آن بود توام نداشت چه حوا همه وقت بيک پسر و يک دختر حامله شده و آنها را وضع مينمود و بيست دختر و نوزده پسر از بطن او متولد گرديد و نهصد و دوازده سال بزيست اول وصي انبياء او بود و او اول کسي استکه از اولاد آدم عذارش بمحاسن مشکين مشک آئين گشت و حضرت انوش که پسر آن بزرگوار است بدن پدر را در جوار پدر و مادر که آدم و حوا باشند در غار ابو قبيس مدفون ساخت و از ايشان متوشلخ پسر حضرت ادريس و جد حضرت نوح است در ناسخ آورده که بعد از رفع ادريس ولد ارشدش متوشلخ تاسيس رياست کرد و نهصد و نوزده سال در دار دنيا زيست فرمود و از ايشان مهلائيل بن قينان است که در طبقه هشتم ذکر شد چه بنابر نقل صاحب ناسخ التواريخ نهصد و بيست و شش سال داشته و از ايشان حضرت آدم عليه السلام است چنانچه در ناسخ آورده که وفات آدم روز جمعه هشتم نيسان مطابق يازدهم محرم بوده جنابش در خاک مکه بدرودعالم گفت و حضرت شيث بتعليم روح الامين بکفن و دفن آدم قيام نمود و بنماز بر وي اقدام فرمود گويند در ثلث آخر شب جمعه بيست و هفتم رمضان بود که صحف آسماني بر آن حضرت نازلشد مشتمل بر تسخير جن و شياطين و رموز حکمت طبيعي و نفع و ضرر ادويه و حساب و هندسه عدد آنصحف را بيست و يک و بعضي چهل دانسته اند و خرقه دهقنه و رشتن و بافتن و حديد از معدن بيرون آوردن از ماثر آن جناب است و از صلب شريفش بيست پسر و نوزده دختر بوجود آمد و عدد اولاد و احفادش در حيات مبارک بچهل هزار نفر پيوست و با ديدار

گندم گون اصلع و امر دبود و موي مجعد داشت شصت ذراعش طول قامت گفته اند و در دنيا نهصد و سي سال اقامت داشت و بدان وجهش آدم خواندند که از اديم زمين خلق شد و از ايشان عديم استکه يکي از ملوک مصر بشمار ميرود بعد از طوفان نوح و او بر طبق مرقومات صاحب اخبار الدول جبار بي باکي بوده و اول کسي استکه سنت سيئه دار کشيدن و بحلق آويختن را احداث نمود چه زن و مردي در زمان او زنا نمودند پس امر بدار کشيدن آنها نمود و بعضي از قبط را عقيدت اينست که او دوازده هزار اعجوبه در مملکت مصر بعد از خود يادگار گذاشت که از جمله مناره استکه بر بالاي آن صنمي است که متوجه بسوي مشرق است و دو دست خود را گشاده دارد بنحويکه گويا منع از ورود چيزي مينمايد و اين طلسمي است که از براي منع از ورود دو آب و رمال استکه از حدود خود تجاوز ننمايند و چنين گويند که آنمتاره تا اينزمان باقي است و اگر او نبود هر آينه غلبه مينمود آب شور از درياي شرقي بر اراضي مصر و مدت زندگاني او در دار دنيا نهصد و سي سال بوده است و از ايشان حضرت حوا است چه در همانکتابستکه حوا پس از يکسال از وفات آدم درگذشت و در غار ابو قبيس در جنب مضجع شريف آدم مدفون گشت و بنابر اين مدت اقامت حوا در دنيا نهصد و سي و يکسال ميشود و آنمخدره را سي و پنج ذراع طول قامت بوده و بدان جهتش حوا ناميده اند که از استخوان دنده چپ حي يعني زنده که مقصود از آن حضرت آدم باشد مخلوق شد و از ايشان انوش

صفحه : ١٣٥

پسر حضرت شيث هبه الله است که بنابر نقل حبيب السير ارشد اولاد شيث بوده و مادر او بروايتي حوري بود که ايزد تعالي بيواسطه ابوين او را آفريده بود و به شيث ارزاني داشته و انوش در وقتيکه شيث ششصد و پنجاه ساله بود تولد نمود و معني انوش صادق است و او پس از فوت پدر بموجب وصيت قائم مقام پدر کشته بسرداري و مهتري طوائف انام پرداخت در تاريخ جعفري مذکور است که اول کسيکه صدقه داد و امر بتصديق نمود انوش بود و باتفاق حمد الله مستوفي و مولف تاريخ بناکتي انوش نخستين کسي استکه درخت خرما نشاند مدت حياتش بزعم ابن جوزي در اعمار الاعيان نهصد و پنجاه بوده و بروايت احبار يهود و نصاري نهصد و شصت و پنجسال و از ايشان حضرت نوح پيغمبر است چنانکه در ناسخ آورده که چون حضرت نوح عليه السلام در جهان فاني نهصدو پنجاه سال زندگاني يافت هماي هوش مبارکش از سراي فريب و تيرنگ بشوامخ دوام و درنگ برآمد گويند مردي بزرگ خشم فراخ چشم بود بطول قامت و بلندي محاسن معروف و بساقهاي باريک و رانهاي سطبر موصوف حبد مبارک حضرت آدم عليه السلام را در هنگام طوفان بر سفينه سواره کرده و بعد از آن داهيه هايله در ارض نجف اشرف مدفون ساخت و مدفن خود آن جناب نيز در آنروضه شريفه است سلام الله عليه و از ايشان برد بن

مهلائيل است و برد بياء موحده و ياء منقوطه بدو نقطه تحتانيه هم وارد گشته و بعضي نام او را بارد گفته اند بر هر تقدير در حبيب السير استکه چنانچه در درج الدرر در سلک بيان منتظم گشته معني اين اسم ضابط است و برد بموجب وصيت پدر که مهلائيل بن قينان بن انوش بن شيث بن آدم عليه السلام بوده در ميان اولاد ابو البشر حاکم شد و باعتقاد صاحب تاريخ جعفري جويها از رودخانها او بيرون آورد و خوردن گوشت مرغ و ماهي جنابش اختراع فرمود و خدايتعالي او را چهل پسر بخشيد و برد کوچکترين اولاد خود را که موسوم بخنوخ بود و از زنش که آشوت نام بود تولد نمود وليعهد خود گردانيد و مدت حيات برد بروايتي که ابن جوزي در اعمار الاعيان بيانکرده نهصد و شصت و هفت سال بود

صبيحه ١٩

طبقه دهم از معمرين کساني هستند که عمرايشان در ايندار فنا و زوال بيک هزار الي دو هزار سال رسيده و از ايشان کيومرث بن سام بن نوح عليه السلام است در ناسخ التواريخ بعد از اينکه بفصلي مشبع مملکت ايرانرا ستوده و بيان حدود و مساحت و خراج آنرا در قديم الايام نموده گفته است اول کس که در اين مملکت بر چار بالش سلطنت نشست و تشييد قوانين حکومت فرمود کيومرث بن سام بن نوح عليه السلام بود و باتفاق مورخين اول شخص استکه بعد از طوفان قانون جهانگيري نهاد و لفظ کيومرث بلغت سرياني بمعني زنده گويا است و در حين نگارش اينقصه جناب غوث الانام و ظهير الاسلام قايد دين و دولت الحاج ميرزا آقاسي خلد الله اقباله و اجلاله فرمودند که سنگي از روزگار باستان ديده شد که برآن خطي رسم بود چون معلوم کرديم اين نام را کيومرز نگارش کرده بودند که بمعني پادشاه زمين باشد چه کي بمعني پادشاه است و مرز زمين را گويند و در حاشيه ناسخ در اينمقام چنين است که کيومرث را بعضي از علماء لغت گويند با تاء دو نقطه فوقاني است چه ثاي مثلثه در فارسي نباشد و بالجمله جنابشرا شش پسر بود اکبر و ارشد پسران سيامات بود روزي بحضرت پدر پيوسته از وي پرسيد که نيکوترين صفات بشر کدام است کيومرث فرمود که کم آزاري و عبادت حضرت باري سيامک متذکر شده از خلق تجرد و تفرد گزيده در جبل دماوند مقامي مرتب داشته بطاعت خداوند مشغولشد و کيومرث گاهي بمعبد وي رفته بديدارش خورسند ميبود روزيکه باز عزيمت ديدار فرزند داشت در راه جغدي را ديد که چند کرت آوازي موحش کرد آنرا بفال بد گرفته چون بمسکن سيامک شتافت ويرا کشته يافت لاجرم جغد را مشئوم شمرده بر فرزند جزع و فزع نمود و نعش او را در چاهيکه در آنکوه بود فرو گذاشت و آتشي بر سر آن برافروخت عقيده مجوس آنست که تاکنون روزي پانزده کرت زبانه آتش از آنچاه سر برزند علي الجمله کيومرث در خواب حقيقت حال

آن ديوان که سيامک را بضرب سنگ کشته بودند بدانست و از پي ايشان بديار مشرق توجه فرمود در راه خروس سفيدي ديد که ماکياني در دنبال داشت و ماريکه قصد ماکيان ميکرد و خروس خروش برمياورد و با مار نبرد ميساخت پس کيومرث مار را بکشت و ديدار خروس را بفال نيک شمرد و از آن پس چون بر قتله سيامک است يافت آنمرغرا ميمون دانست گويند قاتلين سيامک را اسير و دستگير کرد و جمعيرا بکشت و برخيرا بکارهاي صعب گماشت آنگاه ولد ارشد سيامک هوشنگ را بولايت عهد برداشت و در حيات خود او را کفيل امور جمهور ساخته و خود بعزلت و عبادت پرداخت در خبر استکه کيومرث هزار سال عمر يافت و سي سال حکم راند شهر اصطخر و دماوند و بلخ از مستحدثات وي است و از ايشان جمشيد استکه بزعم زمره از ارباب تواريخ پسر صلبي طهمورث بوده و فرقه او را برادر طهمورث دانند و طائفه برادر زاده طهمورث گفته اند در حبيب السير استکه لفظ جمشيد مرکب است از اسم و لقب زيرا که نام او جم است و معني سيد نير است و چون روي او روشن بود باين لقب ملقب گرديد و در زمان شهرياري او همه عالم بکمال معموري و آباداني رسيد چنانچه بروايتي مدت سيصد سال در قلمرو او هيچ آفريده بمرض مبتلا نگرديد و بزعم طائفه ازمورخين جمشيد اول کسي استکه استنباط علم طب نمود و بوضع حمام اشارت فرمود و نخستين کسي استکه جادها و شوارع در کوه و صحرا پيدا ساخت و بروايت مشهور شراب انگور او پيدا کرد و گفته اند که تير و کمان او پيدا نمود و جمعي گمان برده اند که ترتيب پيرانه از زر و سيم و لعل و فيروزه از نتايج طبيعت جمشيد است بقول طبري مدت هفصد سال و بعقيده بعضي ششصد و هفده سال بر جاده خداپرستي راسخ بود آنگاه به تسويلات شيطاني دعوي خدائي نمود و بدانواسطه خلال باحوال او راه يافت ضحاک تازي لشکر بر سرش آورد جمشيد از مقاومت او عاجز شده فرار برقرار اختيار نمود مدت ملک و سلطنتش بقول اکثر مورخان هفصد سال بود و زمان حياتش هزار سال و از ايشان ضحاک تازي است که خواهر زاده جمشيد و برادر زاده شداد بن عاد بود و او را بيورسب گويند و وجه تسميه اش باين اسم از اينراه استکه پيش از پادشاهي ده هزار اسب داشته است و بزبان دري بيور بر وزن زيور بمعني ده هزار باشد و او را باين اعتباربدين نام ميخوانده اند و نام اصلي او بيور بر وزن صبور است چنانچه در برهان قاطع است و او را اک نيز ميگويند چه اک بمعني عيب و آفه است و چون او

صفحه : ١٣٦

مزين بده عيب بوده لذا او را ده اک گفته اند و عربان اين لفظ را تصويب نموده ضحاک گفتند و آن عيوب اين است کراهه چهره قصر قامت قلت حيا کثرت اکل بسياري ظلم بدي زبان شتاب در مهمات جهالت ابلهي و بالجمله در ناسخ استکه چون بحد رشد رسيد وروزگار اقبال جمشيد در

پيچيد بفرمان شداد بن عاد با لشکري افزون از حوصله احصا وعداد زمين بابل را در هم نورديده چون قضاي آسماني در ناحيه اصطخر نازلشد و جمشيدرا قهر کرده بجايش برنشست و باندک مدتي در تمامت ملک جمشيد استيلا يافت و چون هفصد سال در حوزه ايران لواي حکومت افراشت سلمه از منکبينش سر برزد و وجعي در گرفت که بهيچ مرهمي جز مغز سر دمي ساکن نگشتي و چه بسيار مردم بيگناه که نشان نوبت وقوعه شدند و مغرشانرا مرهم سلمه کردند هر چند پدرش علوان که عجمان مرداسش خوانند و از ملوک حمير بود و پايه اقبالش بدانجا کشيد که خواهر جمشيد را که همال خورشيد بود در سلک ازدواج اندراج داد مردي حق شناس بود ويرا از ارتکاب ظلم و اجحاف منع فرموده مفيد نيفتاد تا بتعليم استاد خويش که ساحر و کافر بود پدر را از ميان برداشت و يکباره خواطر بر لوازم جور و اعتساف گماشت گويند هر روز دو مردرا بخوانسالار وي ميسپردند تا از مغزشان مرهم کرده تسکين وجع سلمه را آماده داردو خوانسالار بر آن جوانان رحم نموده مغز سر يکتن را با مغز سر گوسفندي توام کرده از آن مرهم مينمود و يکتن ديگر را رها نموده بدو وصيت ميکرد که خود را از ديدار مردم مختفي بسر ميبرد تا زمان معلوم و اجل محتوم فرا ميرسيد گويند طائفه اکراد از احفاد آنطبقه اند علي الجمله چون جور ضحاک بنهايت رسيد و مردم بيگناه بسيار در مداواي وي تباه شدند کاوه آهنگر اصفهانيرا که نيز خون دو پسر بر سر اينکار هدر شد و با جفاي پادشاه جابر صابر بود کزت ديگر پسر ديگر از وي طلب داشتند تا هلاک کرده مرهم سلعه مشومه مرتب دارند کانون خاطر کاوه چون کوره حداد آن برتافته برآشفت و ضحاک را دشنام گفت و آن پوست پاره که دفع گزند شراره را بر ميان بسته داشت بر سر چوبي کرده برافراشت و از جور ضحاک فرياد برآورد و سخت بناليد مردم که از تراکم اجحاف و تصادم اعتساف بستوه بودند در گرد وي انبوه شدند مخيم ضحاک در آن زمان دامن دماوند و اطراف طبرستان بود کاوه از اصفهان ساز سپاه کرده و چون شير گزند يافته بزمين وي شتافت و فريدون بن اتقيانرا که مادرش فرانک در زاويه خمول بشير گاو ميپرورد برآورد و بسلطنت نصب کرد و از آنجا متوجه دماوند شده با ضحاک حربي سهمناک در پيوست و او را دستگير کرده دست بر بست و در جبل دماوندش دست فرسود قيد و بند ساخت و پس از چندي جهان از لوث وجودش بپرداخت مثله کردن و بر دار کشيدن از اختراعات وي است مدت ملکش هزار سال بود و طائفه از اهل اخبار گفته اند که آنکافر ناپاک هزار سال پادشاهي نمود و در حبيب السير استکه عمر ضحاک بقول طبري هزار سال بود و در غيبت طوسي عمر آن ناپاک را هزار و دويست سال مذکور داشته و از ايشان يوشالغرس بن کالب بن يوفنا است که بنابر نقل صاحب اخبار الدول او بسيار شبيه بحضرت يوسف بوده در حسن و جمال بنحويکه مردم مفتون حسن او شده از براي تماشاي او در همه وقت جمعيت مينمودند و چون بر نفس خود از فتنه ترسيد از خداوند مسئلت

کرد که صورت او را تغيير دهد بدون آنکه در حواسهاي او خللي راه يابد پس آبله بيرون آورد و صورتش مجدر شد و جنابش در ميان بني اسرائيل هزار سال زندگاني کرده پس از آن خداوند او را بجوار قدس خود برد و از ايشان عاد بن عوض بن ارم بن سام بن نوح عليه السلام است در ناسخ است که او بپرستش قمر اقدام مينمود با اولاد و احفاد و بلاد احقاف توطن نمود و آن اراضي از کنار عمان تا حدود يمن وحضرموت است گويند عاد هزار زن گرفت و چهار هزار تن از صلب خود در حيات خويش بديدکه هر يک باندازه نخيلي بودند هزار و دويست سال زندگاني يافت و در نيمه عمر خود از ولد و ولد و ولد تا پشت دهم را مقالات نمودار شد و اکبر اولادش شديد بود که در ميان جماعت رايت سلطنت افراخت عدلي شامل و بذلي شافي داشت چنانکه در مملکتش شخصي را بقضاوت منصوبکرد و مرسومي بر وي مقرر داشت يکسال در محکمه قضا بنشست و احدي را با وي کار نيفتاد زيرا که در همه مملکت دو تن با هم بمنازعه برنخواستند پس قاضي بخدمت شديد آمد و معروضداشت که اينمرسوم بر من روا نيست چه در اينمدت قضائي نکرده ام شديد گفت در هر حال اينمبلغ از تو دريغ نبود زيرا که بوظيفه خود عمل نموده ديگر باره قاضي بر مسند قضاوت آمد و در اينکرت دو تن نزد وي حاضر شدنديکي معروض داشتکه من از اينمرد خانه خريده ام و در آن گنجي يافته ام چندانکه با وي گويم پنج خويشرا بردار که من از تو خانه خريده ام نه گنج نميپذيرد آنديگر گفت که من خانه را با هر چه در آن بوده است با وي فروخته ام گنج نيز از آن خريدار است و اينسخن دراز کشيد و هيچ يک گنج را قبول نميکردند بالاخره قاضي مطلع شد که يکي از ايندو تن را دختري است و ديگريرا پسري پس حکم کرد تا دختر را بزني بپسر دادند و آن گنج را بايشان تفويض نمودند با اين عدل و منصفه و رفاه خلق در مملکت شديد در کفر و ضلالت بمرد و در اواخر زمان او هود عليه السلام بنزد وي رفته هر چند او را براه راست دعوت نمود مفيد نيفتاد و مدت ملکش سيصد سال بود و از آنها حضرت نوح پيغمبر است که بسياري از افاضل را اعتقاد اينست که آن جناب اسمش ساکن و يا ساکت بوده و بجهت اشتغال بنوحه و گريه او را ملقب به نوح گردانيدند و در روضه الصفا مسطور است که بر اين تقدير لازم ميايد که نوح از نوحه مشتق باشد و حال آنکه ارباب عربيه اتفاق دارند که نوح عجمي است و نوحه عربي و نميتواند بود که کلمه عجمي را از عربي اشتقاق نمايند مگر آنکه بعربيه نوح قائل شوند و اينمعني خلاف ظاهر است و آن جناب بقول بعضي از ارباب اخبار بهدايت و ارشاد کافه عباد مبعوث گشت و عموم طوفان که تمامي اطراف جهانرا گرفت مويد اينقول است و عقيده زمره آنست که رسالت حضرت نوح باهل بابل و توابع آن اختصاص داشته و ظاهر آيه و لقدارسلنا نوحا الي قومه الايه تاييد اينمذهب مينمايد حضرتشرا معجزاتي بسيار و خوارق عاداتي بيشمار بوده از جمله معجزه نفس خود آن جناب است که با آن طول عمريکه او را بوده تا

وقت مردن در هيچيک از قواي بدنيه او منقصتي راه نيافته بود چنانکه در اخبار الدول است و از جمله بنابر نقل از کتاب مذکور آنست که قوم او از آن جناب طلبنمودند که باعجاز او کوهي از کوههاي فارس براه افتاده و تا عرفات رود پس حضرتش بيکي از جبال فارس امر فرموده تا آنکه بعرفات رفت و از جمله بنابر نقل مذکور

صفحه : ١٣٧

آنست که چون از کشتي بيرون آمدند در نزد خود و اصحابش قوت وجود نداشت پس آن حضرت ريگ زمين را برداشته و تناول فرموده و به اصحاب خود هم از آن ريگها خورانيد پس آنها را در رهان ايشان شيرين تر از عسل بودند و از جمله آنکه درختي را کشت نمود پس في الفور بار برآورد و از بار او تناول نمودند و بعد از اينکه از توريه نقل نموده که عمر آن جناب نهصد و پنجاه سال بوده چنانچه در ضمن طبقه نهم ما نيز همين مقدار را که مختار صاحب ناسخ است نقل نموديم گفته استکه وهب بن منبه عمر آن حضرت را هزار سال دانسته و شداد گفته استکه عمر نوح هزار و چهار صد و هشتاد سال بوده و در حبيب السير از متون الاخبار نقل نموده که تولد آن جناب در زمان حضرت آدم در هزار سال اول از آفرينش وقوع يافت و در هزار سال ثاني در وقتي که چهار صد و پنجاه ساله بود مبعوثشد و نهصد و پنجاه سال بدعوت اشتغال نمود و بعد از هلاک قوم به پنجاه سال از عالم انتقال فرمود پس بنابر اين تقدير عمر آن حضرت هزار و چهار صد و پنجاه سال بوده و الله العالم و از ايشان پادشاهي استکه مهر جانرا احداث نمود چنانکه در غيبت شيخ طوس استکه اهل فرس در اينباب طول اعمار گمان نموده اند که در زمان پيشين از پادشاهان ايشان جماعتي بودند که عمرهاي طولاني داشته تا آنکه ميفرمايد و ميگويند که پادشاهيکه مهر جانرا احداث نمود هزار و پانصد سال عمر نمود اين ناچيز گويد که مهر جان نام روز شانزدهم هر ماه باشد که ماه هفتم است از سال شمسي و وجه تسميه آنرا باين اسم چنين گفته اند که فارسانرا پادشاهي ظالم بود و مهر نام و او در نصف ماه بدرک رفت باين سبب آنروز را مهرگان نام کردند و معني آن مردن پادشاه ظالم باشد و از ايشان بختنصر است چنانچه در اخبار الدول بعد از اينکه کيفيت خرابي بيت المقدس و قتل بني اسرائيل و اسير شدن ايشانرا بدست آنملعون و مراجعت نمودن او را بسوي بابل که مقر سلطنتيش بوده نوشته است گفته که آن خبيث بعد از مراجعت مسخ شد اول بصورت شيري پس از آن بصورت نسر پس از آن بصورت گاو و تا هفت سال مسخ بود و عمر او تا هنگام مسخ شدنش هزار و پانصد سال و پنجاه روز بود و بانضمام هفت سال مدت مسخش هزار و پانصد و هفت سال و پنجاه روز عمر نحسش بوده و از ايشان ذو القرنين اکبر است که بروايت مشهور بين الجمهور اسم شريفش اسکندر است و در وجه تسميه او بذي القرنين اختلاف است ١ - بعضي گفته اند که ذو القرنين چون هر دو طرف دنيا را که

مشرق و مغرب است طواف نمود پس باين لقب ملقب گرديد ٢ - و برخي را عقيدت آنکه او کريم الطرفين بود ابا و اما ذو القرنينش گفتند ٣ - و صاحب متون الاخبار آورده که چون دو صفحه سر آن جناب از صفر و يا آنکه از نحاس و يا آنکه از حديد و يا آنکه از طلا بود لذا باين اسم موسوم گشت ٤ - و مذهب زمره آنکه او را دو ضفيره يعني دو گيسوي بافته بود ٥ - و از حضرت امير عليه السلام در تفسير مدارک چنين نقلشده که انه ليس بملک و لا نبي و لکن کان عبدا صالحا ضرب علي قرنه الايمن في طاعه الله فمات ثم بعثه الله فضرب علي قرنه الايسر فمات فبعثه الله فسميه ذو القرنين و ايضا صاحب متون الاخبار نقلنموده که انه کان نبيا فبعثه الله الي قوم فکذبوه و ضربوه علي قرني راسه فقتلوه فاحياه الله تعالي فسمي ذو القرنين و بنابر ايندو حديث در نبوت ذو القرنين نيز اختلاف است و در روضه الصفاء است که او با وجود استقلال در سلطنت و بسط مملکت و زنبيل بافي ميکرد و قوت خود و عيال را از آن ممر حاصل ميکرد زمان سلطنتش بروايتي چهل سال بود در اعمار الاعيان ابن جوزي مذکور است که آن جناب هزارو ششصد سال عمر نمود و در حيوه الحيوان نيز از کتاب محاضره همين مقدار را نقلنموده و از ايشان ديان بن دومغ پدر عزيز مصر است چنانکه در کيفيت بناء هرمان مصر از کمال الدين نقلشد که ابو عبد الله قدني گفت که عمر او هزار و هفصد سال بوده است.

صبيحه ٢٠

طبقه يازدهم از معمرين کساني هستند که سنين عمر ايشان در اين سراي پر ابتلاء از دو هزار الي سه هزار سال انتهاء يافته و از ايشان حضرت نوح عليه السلام است چنانچه در طبقه ششم در ضمن بيان حالات سام بن نوح روايتي از حضرت امام علي النقي عليه السلام از حيوه القلوب علامه مجلسي ره نقلشد که آن حضرت فرمود عمر نوح دو هزار و پانصد سال بود و ايضا در آنکتابستکه بسند حسن از حضرت صادق منقولستکه حضرت نوح دو هزار و پانصد سال زندگاني کرد هشتصد و پنجاه سال پيش از مبعوثشدن و هزار و پنجاه سال کم در ميان قوم خود که ايشانرا بسوي خدا ميخواندو دويست سال در ساختن کشتي بود و پانصد سال بعد از اينکه از کشتي فرود آمد و آب از زمين خشک شد و شهرها بنا کرد و فرزندان خود را در شهرها ساکن گردانيد پس چون دو هزار و پانصد سال تمام شد ملک الموت بنزد او آمد و او در آفتاب نشسته بود و گفت السلام عليک نوح سر برآورد و سلام کرد و گفت براي چه آمده ملک موت گفت آمده ام که روح تو را قبض کنم گفت ميگذاري که از آفتاب بسايه بروم گفت بلي پس نوح بسايه منتقل شد و گفت اي ملک موت آنچه بر من از عمر دنيا گذشته است مثل اين آمدن از آفتاب ببسايه بود آنچه تو را فرموده اند بجا آور پس ملک موت قبض روح مقدس آنسرور نمود اين ناچيز گويد که

علامه مذکور در کتاب مزبور بعد از اين اخبارو خبر معتبري از حضرت صادق که فرموده نوح بعد از فرود آمدن از کشتي پانصد سال زنده بود و بعد از اينحديث معتبر ديگر که فرمود عمر قوم نوح هر يک سيصد سال بود و بعد از اينحديث ديگر که فرمود عمر نوح دو هزار و چهار صد و پنجاه سال بود و بالجمله بعد از نقل اين اخبار ميفرمايد مولف گويد که احاديث گذشته همه موافق يکديگرند و محل اعتمادند و در اينحديث يعني حديث آخري شايد که بعضي از مدت عمر آن حضرت را که متوجه امور نبوده است از اول يا آخر حساب نکرده باشند و بعضي از ارباب تاريخ عمر آن حضرت را هزار سال گفته اند و بعضي هزار و چهار صد و پنجاه سال و بعضي هزار و صد و هفتاد سال و بعضي هزار و سيصد سال و اين اقوال که بر خلاف احاديث معتبره است همه فاسد است و مراد آنمرحوم از احاديث معتبره احاديثي استکه تحديد عمر آن جناب بدو هزار و پانصد سال شده است و الله العالم.

صبيحه ٢١

طبقه دوازدهم از معمرين کساني هستند که در ايندار فنا و زوال سنين عمر ايشان از سه هزار الي چهار هزار سال بوده و از ايشان ذو القرنين استکه عامه اهل کتاب عمر آن جناب را بسه هزار سال تحديد نموده اند چنانکه در حبيب السير استکه و اهل الکتاب يقولون عاش اي ذو القرنين ثلثه الاف سنه رجوع زين الي وجوه تسميه ذي

صفحه : ١٣٨

القرنين اين ناچيز گويد که ما در طبقه دهم در ضمن بيان مقدار عمر ذي القرنين پنج وجه تسميه از براي مسمي شدنش باين اسم بيان نموديم و در اينجا نيز تتميما للفائده و تتميما للعائده اشاره بهفت وجه ديگر مينمائيم و اينها را دنباله آنوجوه قرار ميدهيم بحسب شماره و تعداد که جمعا همه دوازده وجه ميشوند پس ميگوئيم ٦ - بعضي گفتند که او را ذو القرنين ناميده اند بجهت اينکه در زمان حيات او در قرن از مردم منقرض شدند و از اين عاريت سرا بدار بقا ارتحال نمودند ٧ - و برخي گفتند که چون بر سر آن جناب دو قرن که بمثابه دو شاخ بودند برآمده بود لذا او را ذو القرنين گفتند ٨ - و زمره فرمودند که چون خداوند تبارک و تعالي نور و ظلمت را مسخر او گردانيده بود بنحويکه هر گاه که سير مينمود نوري در پيشاپيش او نمودار شده و جنابشرا راهنمائي مينمود و ظلمت و تاريکي از پشت سر آن جناب او را ميکشانيد بجانب آن نور و سوق ميداد ٩ - و طائفه گفتند که چون حضرتش دلير و شجاع بود لذا باين لقب ملقب گرديد چنانچه انسان شجاعرا قرن گويند چه آنکه قطع مينمايداقران خود را ١٠ - و جماعتي گفتند که چون او در خواب ديد که بر فلک برآمده و بدودست خود دو قرن شمس يعني دو طرف قرص آفتاب

را گرفته پس از اين جهت ذو القرنينش ناميدند ١١ - و شر ذمد گفتند که چون جنابش در سياحت خود داخل نور و ظلمت گرديد لذا بذو القرنين معروفشد ١٢ - و پاره از اهل فضل گفتند که چون در تاج سلطنتش که از براي خود ترتيب داده بود دو قرن بود لذا باين اسم مشهور گرديد و از ايشان دومغ پدر ريان باني هرمان مصر است بشرحيکه در ضمن بيان اشخاص طبقه سيم مذکور شد چه آنکه صدوق عليه الرحمه در کمال الدين از ابو عبد الله مديني نقلنموده که دومغ سه هزار سال در ايندار فناء و زوال زندگاني نمود تجديد بيان في باني الهرمان بدانکه در روايت کمال الدين اگر چه باني هرمانرا ريان بن دومغ ذکر فرموده وليکن عقيده صاحب ناسخ التواريخ آنست که باني آنها حضرت ادريس پيغمبر است چنانچه در همان کتاب مرقوم داشته که بناء هرمان در سال وفات انوش بوده که هزار و دويست و سي سال بعد از هبوط آدم عليه السلام است پس از آن نوشته استکه حضرت ادريس نبوت با سلطنت توام داشته و اغلب خلق روي مبينش داغ طاعت بر جبين داشتند و چون بعلم نبوت دانسته بود که طوفان نوح جهانرا ويران کند و اثري از معلم و متعلم و کتب علميه باقي نماند بفرمود تا در طرف غربي مصر بنيان هرمان نهادند و از علوم حلب ونجوم و غيرها در آن ثبت کردند که از طغيان طوفان مصون ماند و آن دو بناي عظيم است مربع و مخروط الشکل مشتمل بر چهار مثلث که هر ضلع با ضلع چهار صد ذراع مسافت دارد و ارتفاع هر يک نيز چهار صد ذراع است و آن بنا را در ششماه بپايان آورده فرمود بر آن نوشتند قل لمن ياتي بعدنا يهدمها في ستمائه عام و قد بنيتها في سته اشهر و الهدم ايسر من البنيان و بعد از طوفان بعضي از فراعنه مصر براي دخمه و مقبره خود از آنگونه اهرام برآوردند چنانکه هيجده هرم در ارض مصر بنيان شد و يوسف صديق در قحط سال مصر در بعضي از آن اهرام گندم منبر فرموده بودند لکن هيچيک از ابنيه را کس بقطر و ارتفاع و استحکام هرمان ادريس برنياورده و بعضي در قدمت آن بناء گفته اند بني الهرمان و النسر في السرطان از اينقرار تاريخ بناي زياده از دوازده هزار سال ميشود چه اکنون نسرطاير در اواخر جدي است و هر برجيرا کمتر از دو هزار سال قطع نخواهد کرد و حقيقت اينسخن را با صحت مقرون ندانسته اند و الله اعلم بحقيقه الحال انتهي و از ايشان عناق دختر حضرت آدم و مادر عوج استکه از اشتهار کالنار علي المنار است چنانچه کيفيت حال او در کافي و ناسخ و معارج النبوه و غيرها است و در کتاب سيم استکه عناق در بزرگي و عظم جثه بمثابه بود که هر جا که نشستي يکجريب زمين را احاطه نمودي و طول هر انگشت او سه گز بود و عرض او دو گز و در هر انگشت دو ناخن داشت بر مثال دو راس بغايت تيز و با وجود آنکه دختر آدم عليه السلا مبود اول کسي بود که بنياد فسق و فجور و فساد در عالم ستد وداد نهاد يعني زانيه بود و بشئامت آنمعاملت بغضب الهي جل و علا مبتلا شد تا حقتعالي بر وي ماران فرستاد بر مثل پيلان و گرگان بر هيئت شتران و کرکسان برابر خران

تا اين عناق را بکشتند و بخوردند و در کتاب الزامر الناصب في اثبات الحجه الغائب که تاليف يکي از علماء معاصرين و مجاورين در کربلايمعلي است و در اين نزديکي بطبع رسيده عمر عناق را زياده از سه هزار سال نقل نموده و فرموده استکه وعمرها از يد من ثلاثه الاف سنه و از ايشان عوج استکه مادرش عناق دختر حضرت آدم است و پدرش بنابر نقل صاحب قاموس عوق بر وزن نوح است چنانکه در همانکتاب است که عوق کنوح والد عوج الطويل و من قال عوج بن عنق فقد اخطاء و در ناسخ آورده که طول قامتش بيست و سه هزار و سيصد و سي ذراع بود هنگام طغيان طوفان ادراک خدمت نوح کرد و درخواست نمود بکشتي در شود جنابش اجابت نفرمود همانا طوفان از زانوي وي برنگذشت و سه هزار سال در دنيا بزيست تا بدست موسي نيست گشت و در مجمع البحرين از قصص الانبياء راوندي نقلنموده که عوج عناق جبار و دشمن اسلام و خداوند قهار بود و از براي او بسطه بود در جسم و خلقت بنحويکه دست در قعر دريا فرو برده ماهي ميگرفت و بر شعله آفتاب نگاهشادته بريان کردي و قوت خود ساختي و عمر او سه هزار و ششصد سال بود و تا زمان حضرت موسي زنده بود پس بدست آن حضرت کشته شده و بدرک واصل گرديد و در معارج النبوه نيز عمر او را سه هزار و ششصد سال نوشته و اينرا از عرايس ثعلبي نقلکرده تنبيه للتمرد اللجوج علي حکمه امتداد عمر عوج بدانکه بعضي از بزرگان در حکمت ابقاء عوج و خلاص وي از طوفان با آنکه هيچ جنبنده از آن نجات نيافت مگر بتوسل بکشتي حضرت نوح چنين فرموده که حکمن در گذاشتن وي با آنکه او در زمان آدم متولد شده و در زمان چندين پيغمبر بود تا بزمان موسي رسيد اين بود که تا امميکه از عقب آيند از قصه طوفان آگاهشان گرداند و آنها را از غرابت وصناعت آنواقعه بياگاهاند و بعضي ديگر در حکمت آن چنين گفته اند که چون وي نوح رادر کشتي ساختن في الجمله معاونت و مددي کرده پس در مقابل آن با وجود شرک و کفرش از عذاب غرق نجات يافته و بدين عمر طويل مکافات ديد اشاره عرفانيه و بشاره وجدانيه پس آن بعض بعد از ذکر اينحکمت گفته است که در اينجا نکته ايست و آن اينست که کافريکه نوحرا در کشتي ساختن معاونت مينمايد از عذاب اينجهاني نجات مييابد بنده گانيکه حضرت رسالت را در دين با وي معاونتها نموده که و تعاونوا علي البر و التقوي و شريعت او را

صفحه : ١٣٩

بعمل کردن باحکام وي و تعليم دادن آنها را بنادانان معاونتها نموده باشند اگر ازعذاب آنجهان نجات يابند چه عجب باشد و بالجمله معاونت نمودن عوج نوحرا در ساختن کشتي بنابر آنچه در بعضي از تفاسير معتبره و کتاب خلاصه الاخبار است بدين کيفيت بوده که در وقت وحي شدن بحضرت نوح در باره ساختن کشتي جبرئيل از مورد بهشتي شاخه بياورد و بنوح عرض کرد که

اينرا بر زمين فرو بر چون بنشاند در مدت چهلسال درختي گرديد که بلندي او هزار و دويست ذرع و پهناي او سيصد ذرع شد پس جبرئيل آمد و گفت حقتعالي ميفرمايد که کشتي را بساز نوح فرمود يا جبرائيل چگونه کشتي بسازم گفت ايندرخترا بيفکن و تخته کن تا من تو را تعليم دهم نوح درخت را بريد و تخته کرد چون تخته اول جدا شد نام آدم بر او نوشته بود و تخته دويم که جدا شد نام شيث بر او مرقوم بود و تخته سيم نام خود نوح و هم چنين تا صد و بيست و چهار هزار تخته جدا کرد و بر هر يکي اسمي از اسماء انبيا نقش بود و تخته آخرين نام حضرت خاتم الانبياء در آن نوشته بود جبرئيل ميگفت و نوح تختها را بهم ديگر وصل ميکرد و ميخ ميزد تا آنکه آن تختها تمام شدند پس از براي پوشش کشتي دوازده تخته ديگر احتياج بود جبرئيل گفت يا نوح کسيرا بفرست تا در ميان رود نيل درختي افتاده آنرا بياوردنوح فرزندان خود را گفت هيچ کس اجابت نکرد جبرئيل گفت عوجرا بگو تا آندرخت را بياورد و بگو که تو را سير مينمايم از طعام و چنين آورده اند که عوج در تمام عمرخود غذا سير نخورده بود و در هيچ در خانه نگنجيده بود پس عوج بامر نوح رفته و آندرخت را بياورد نوح سه قرص نان جو در پيش او نهاد عوج بخنديد و گفت اينوح اگر من روزي دو هزار من نان و طعام بخورم سير نشوم نوح باو فرمود که بگو بسم الله الرحمن الرحيم و بخور تا سير شوي عوج بسم الله گفت و بخوردن مشغولشد چون دو قرص و نيم از آن نانهاي جوين بخورد سير شد بقدرت خدايتعالي و ببرکه بسم الله پس نوح از آندرخت دوازده تخته جدا کرد و بر تخته اول نام نامي حضرت امير و حضرت فاطمه عليهما السلام نوشته بود و بر تخته دويم نام امام حسن و هم چنين بر هر تخته نام يکي از ائمه هدات مهديين ثبت بود و بر دوازدهم نام امام مهدي عجل الله فرجه الشريف ثبت بود نوح گفت اي جبرئيل اين دوازده تن پيغمبرانند گفت نه اينها اهل بيت مصطفي اند که پيغمبر آخر الزمان باشد پس جبرئيل بنوح عرض کرد که چنانکه اين کشتي بي اين دوازده تخته تمام نگرديد دين اسلام که دين محمد است بي اين دوازده تن تمام نگردد يعني اقرار بامامت و خلافت ايشان بعد از حضرت خاتم النبيين رکن اعظم دين است و اگر کسي همه آنها را يا يکي از آنها را انکار کند و بامامت و ولايت او قائل و معتقد نباشد و لو اينکه اقرار بوحدانيه باريتعالي و خاتميت حضرت محمد بن عبد الله هم داشته باشد ديانتش ناتمام و اسلامش ناقص و خام است و اين ناچيز در کتاب راحه الروح که در شرح حديث مثل اهل بيتي کمثل سفينه نوح است دوازده وجه از براي انحصار عدد ائمه معصومين بدوازده نفر در وجه هيفدهم از وجوه تشبيه اهل بيت طاهرين بکشتي نوح شيخ المرسلين ذکر نموده ام طالب آنها بانکتاب که بطبع رسيده رجوع کند تهديد للکفار العلوج بکيفيه هلاکه العوج بدانکه در کتب تواريخ و سير کيفيت هلاکت عوجرا بدست حضرت موسي بدين نحو بيان نموده اند که چون موسي بمحاربه عمالقه بيرون رفت و لشکري مرتب کرد که يک فرسخ دور عرصه او بود عوج نيز

سنگي بانمقدار بريد و بر سر گرفته آورد تا بر سر قوم موسي و لشکريان او فرودآورد و تمامي آنها را بيکبار هلاک کند حقتعالي هدهد را فرستاد تا بمنقار خود آنسنگرا سوراخکرد تا چون طوق در گردن عوج افتاد و عوج چون بواسطه سنگيني آن سنگ از پاي درآمد حضرت موسي را چنانکه در مجمع البيان است نيز قد ده گز بود و عصاي او نيز ده گز و ده گز ديگر برجست و سنان عصاي او بپاشنه پاي عوج رسيد زخم کاري٤ بر او افتاد و عوج بانزخم بهلاکت رسيد پس لشکر موسي مجتمع گشتند و حربها کشيدند و بجد بسيار سران نابکار را از تن جدا کردند و گويند يک استخوان پاي او را در درياي نيل پل ساختند و تا مدتي مرور مردم بر آن پل بود و از ايشان لقمان عادي کبير است که در صبيحه چهاردهم در ضمن بيان اشخاص طبقه پنجم از معمرين از کمال الدين صدوق نقل شد که او پانصد و شصت سال داشت بمقدار عمر هفت نسر بنابر آنکه هرنسريرا در دنيا زيست و بقا زياده از هشتاد سال نباشد و اما بنابر مختار علماء عارفين باحوال و اعمار حيوانات و طيور که عمر هر نسريرا در دنيا بپانصد سال تحديد و تعيين نموده اند پس عمر لقمان سه هزار و پانصد سال بوده چنانکه شيخنا الصدوق در موضع ديگر از کمال الدين فرموده که او سه هزار و پانصد سال عمر نموده و اعثمي در خصوص وي گفته است بيت لنفسک اذ تختار سبعه انسر اذا ما مضي نسر خلدت الي نسر فمر حتي خال ان نسوره خلود و هل يبقي النفوس علي الدهر و قال لادنا هن اذحل ريشه هلکت و اهلکت بن عاد فما تدري يعني اي لقمان براي خود هفت مرغ کرکس اختيار نمودي بطرزيکه هر وقت يکي از آنها ميميرد تو باقي ميماندي تا مردن کرکس ديگر پس او يعني لقمان بحدي معمر شد که چنين گمان نمود که کرکسهاي او در دنيا مخلد خواهد بود و حال اينکه هيچ نفسي در دنيا و روزگار باقي نخواهد ماند و باخرين آنها در وقتيکه همه پرهايش افتادند گفت که هلاک گرديدي و پسر عاد را هم هلاک کردي بلکه در اخبار الدول عمر او را بسه هزار و هشتصد سال معين نموده چنانکه در ترجمه او فرموده لقمان بن عاد صاحب النسور و هو بقيه العاد الاولي بعثه عاد مع الوفد الي الحرم يستسقون فدعوا و سئل هو البقاء و اختار عمر سبعه انسر کلما هلک نسر اخذ مکانه آخر ياخذ النسر و هو فرخ فيربيه الي ان يموت و قد اختلف الناس في عمر النسر و عامتهم علي انه يعيش خمسمائه سنه فعلي هذا ان لقمان عاش ثلاثه الاف و خمسمائه سنه و لم يبلغ هذا العمر من بني آدم احد غيره و غير عوج بن عناق و قيل انه عاش ثلاثه الاف و ثمان مائه سنه لانه کان له قبل ان ياخذ النسور ثلثمائه سنه من العمر و الله تعالي اعلم تذييل لبشاره اهل الايمان في عله امتداد عمر لقمان بدانکه اين ناچيز چون در صبيحه چهاردهم از اين عبقريه وعده نمودم که کيفيت رفتن اين لقمانرا در حرم مکه از براي استسقاء و عله استجابت دعاءاو را از براي طول عمر خود بعد از اين بيان نمايم لذا در اينمقام مناسب فرجام ايفاء للوعد بنقل آن اقدام مينمايم در

ناسخ استکه حضرت هود از آن پس که بکسوت نبوت متحلي گشت در ميان قوم عاد بنيان دعوت نهاد و هر چند ابلاغ ابلغکم رسالات ربي و انا لکم

صفحه : ١٤٠

ناصح امين کرد جزانا لنظنک من الکاذبين جواب نشنود و چون حضرتش از اصلاح حال آن قوم عنود مايوس و ملول شد بحکم قادر قاهر آن قاطنين احقاف که از دهنا و يبرين راتا يمن و حضر موت مصدر اعتساف بودند هدف سهام نفرين قرار داد نخست آب باران که آيه رحمه يزدان است از ايشان منقطع شده هفت سال ببلاي قحط و غلا مبتلا گشتند و مع ذلک اصغاي نصايح هود نمينمودند چون کار ايشان صعب و سخت افتاد لقمان الاکبر که هنگام دعوت هود ايمان برب ودود آورد و از بيم قوم بد کيش ايمان خويش را مخفي ميداشت و مرثد بن عفير و قيل بن غفر و لقيم بن هزال و جهله بن بن عفيري و جمعي ديگر از بزرگان قوم را براي دعا استسقاء روانه مکه معظمه نمودند و در آن وقت اولاد عمليق بن لاوذ بن سام بن نوح در مکه اقامت داشتند پس روساء قوم قرابت بزرگان عاد بخانه معويه ه بن بکر نازل شده اقامت کردند و او مايحتاج خويشان را ازشراب مروق و نزل مهنا مهيا ساخته هيچ دقيقه از دقايق مهمان نوازي فرو نگذاشت و بزرگان عاد چوناز بلاي قحط و تنگي رسته ببساط ناز و نعمت پيوسته بودند از تعب ياران و طلب باران فراموش کردند و در لهو و لعب کوشيدند معويه با خود انديشيد که اگر ايشان را از اين غفلت آگاه سازم دور نباشد که حمل مهمان نوازي بر من گران دانند پس شعري چند متضمن بيچارگي و درماندگي عاديان موزرن نموده بد و کنيزک مغنيه خود که ايشان را جرادتان ميگفتند بياموخت و ايشان در هنگاميکه بزرگان عاد در نشاط مستي و شور شراب بودند انشاد فرمودند ناگاه بخاطر آنجماعت درآمد که اينک يکماه است در خانه معويه بطعام و طرب پرداختند و تعب ياران و طلب ياران را فراموش ساخته اند پس بنابر نقل از حبيب السير از مجلس عشرت برخواسته لقمان و مرثد باظهار ايمان خود مبادرت نمودند و قيل با هم کيشان چند شتر و گوسفند قربان کرده بلوازم استسقاء پرداختند و مقارن دعاي ايشان سه قطعه ابر در هوا هويدا گشت سرخ و سفيد و سياه و هافتي او ازداد که ايقيل يکي از اين قطعان سحاب را اختيار کن قيل ابر سياه را اختيار کرد و صدائي بگوش او رسيد که عجب خاکستري مهلک بقوم خود فرستاديکه يکي از ايشان را زنده نخواهد گذاشت چنانچه زنده هم نگذاشت بتفصيلي که در کتب تفاسير و سير است در تاريخ طبري مسطور استکه مرثد بن سعد و لقمان بن عاد که مومن بهود بودند چون از اينحال واقف شدند از غيب آوازي شنيدند که هر يک از ستماخاختي که داريد طلب نمائيد تا با سعاف مقرون شود مرثد گفت خدايا مرا آن مقدار گندم عنايت کن که تا زنده باشم کفايت کند و لقمان گفت خدايا مرا عمر هفت کرکس کرامت فرما و دعاي هر دو مستجاب شد چه مرثد در مکه مقيم

شد و منعم حقيقي ابواب رزق بروي او مفتوح داشت و لقمان بزمين مارب رفت و بناء سد نمود چنانچه در صبيحه هيفدهم در ضمن ذکر حال عمرو بن عامر مزيقيا مسطور افتاد و بمراقبت کرکس اقدام کرد چنانچه در صبيحه چهاردهم ذکر شد.

صبيحه ٢٢

اين اشخاص از معمريني که در ضمن اين دوازده طبقه بيان حال و تعيين مدت سال عمر ايشان گرديد کساني بودند که در کتب غيبت و تواريخ و سير و تراجمه مدت عمر آنان منضبط و اول و آخر زندگاني آنها در سلک تحديد و تعيين منخرط بود و در ميان معمرين کساني هستند که بواسطه عدم انضباط اول عمرو يا آخر عمرو يا هر دو از اينها سنين عمر و مدت حيوه ايشان تعيين و تحديد نشده وليکن از قرائن خارجيه مثل شغل و عمل و امارت و سلطنت زمان و غير اينها که تعيين و تحديد شده اند فهميده ميشود که اينها داراي عمر بسيار و از جمله معمرين روزگارند و اين طايفه نيز افرادي بسيار و اخشاصي بيشمار ميباشند و ما از جمله بذکر بيست نفر از ايشان در اينمقام و مضمار اکتفا و اقتصار مينمائيم اول حضرت خضر است و باتفاق فريقين از شيعه و اهل سنه و جماعت بلکه غير غير اينهااز ساير ارباب ملل و نحل جنابش الي کنون زنده و باقي است و در قيد حيات است و زنده خواهد بود تا در صور بدمند و همه زندگان بميرند چنانچه در بحار از حضرت امام رضا منقولستکه خضر از آب حيات خورد و او زنده خواهد بود تا در صور بدمند و همه زندگان بميرند ميايد بنزد ما و بر ما سلام ميکند ما صداي او را ميشنويم و اورا نمي بينيم و هر جا که نام او مذکور شود او در آنجا حاضر ميشود پس هر کس که اورا ياد کند بر او سلام کند و در هر موسم حج در مکه حاضر ميشود حج ميکند و در عرفات وقوف ميکند و براي دعاي مومنان آمين ميگويد زود باشد که حقتعالي خضر را مونس قائم ال محمد گرداند در وقتيکه آن حضرت از مردم غائب گردد در تنهائي رفيق آن حضرت باشد و در اخبار الدول از مسعودي نقل نموده استکه ان هذا الخضر ابن خاله الاسکند و کان علي مقدمه عسکر ذي القرنين الاکبر الذي کان في ايام ابراهيم و بلغ معه نهر الحيات فشرب منه و هو لا يعلم به فخلد و هو حي الي الان و الي يوم ينفخ في الصور فهو نبي معمر محجوب عن الابصار و روي محمد بن المتوکل ان الخضر من اولاد فارس و الياس من بني اسرائيل و هما حيان يلتقيان في کل عام بالموسم و اکلهما الکرفس فالياس في البر و الخضر في البحر در نضنيد في فضل التوحيد بدانکه اخبار راجعه باحوال حضرت خضر بسيار و آثار متعلقه بجنابش بيشمار است چنانکه بر مراجعين باسفار کبار اين امر بسي واضح و آشکار و کوضوح النار است علي المنار و ما از جمله اقتصار مينمائيم بنقل خبريکه هم حاوي بدو حال و کيفيت مال آن بيهمال و هم هادي مردمان است بسوي ثمره و فائده کتمان سر

و عدم افشاء آن هم حاکي از فضل توحيد و اهل آن است در نزد خداوند مجيد در تفسير قمي از حضرت صادق روايت کرده که چون رسول خدا را بمعراج بردند در راه بوي خوشي شنيد مانند بوي شک از جبرئيل سئوال کرد اين چه بو است گفت اين بو از خانه بيرون ميايد که قومي را بسبب بندگي خدا در آنخانه عذاب کردند تا هلاک شدند پس جبرئيل گفت که خضر از اولاد پادشاهان بود و ايمان بخدا آورده بود و در حجره از خانه پدرش خلوت گزيده بود و عبادت خدا ميکرد و پدرش را فرزندي بجز او نبود پس مردم بپدر او گفتند که تو را فرزندي بغيراو نيست پس زني را باو تزويج کن شايد فرزندي خدا باو روزي

صفحه : ١٤١

کند که پادشاهي در او و فرزندان او بماند پس دختر باکره را براي او تزويج کرد چون بنزد خضرش آوردند متوجه او نشد و با او نزديکي نکرد روز ديگر باو گفت امر مرا پنهان دار اگر پدرم از تو بپرسد که آنچه از مردان نسبت بزنان واقع ميشود نسبت بتو واقع شد بگو بلي پس چون پدرش از آن زن پرسيد او موافق فرموده خضر عمل کرد گفت بلي مردم گفتند بپادشاه بلکه اين زن دروغگويد زنان را بفرما که او را ملاحظه کنند که بکارتش باقي است يا ذايل شده است چون زنان او را ملاحظه کردند ديدند بر حال خود باقي است بپادشاه گفتند که تو دو نفر بيوقوف را بيک ديگر داده که هيچيک چنين کاري نکرده اند و نميدانند که چه بايد کرد پس زني را بعقد او در آور که شوهر ديگر کرده باشد و باکره نباشد تا اينکار را تعليم او نمايد پس چنين کرد و چون آن زن را بنزد خضر آوردند خضر از او نيز التماس کرد که امر او را از پدرش مخفي دارد او قبول کرد چون پادشاه از آن زن سئوال کرد گفت پسر تو زن است هرگز ديده که زن از زن حامله شود پس پادشاه بر خضر غضب کرد و فرمود که او را در حجره کردند و در آن را به گل و سنگ برآوردند چون روز ديگر شد شفقت پدري او بحرکت آمد فرمود که در را بگشايند چون در را گشودند خضر را در حجره نيافتند و حقتعالي باو قوتي کرامت کرد که بهر صورت که خواهد مصور تواند شد و از نظر مردم پنهان تواند شد تا آنکه بالاخره با ذوالقرنين همراه شده و سپهسالار لشکر او شد پس از شهر پدر بيرون آمد تا آنکه وقتي دو مرد از همان بلد براي تجارت بيرون آمده بکشتي سوار شدند کشتي ايشان تباهي شد و بجزيره از جزاير دريا افتادند خضر را در آنجا ديدند که ايستاده است و نماز ميکند چون از نماز فارغ شد ايشان را طلبيد و از ايشان سئوال کرد از احوال ايشان چون احوال خود را نقل کردند گفت آيا خبر مرا کتمان خواهيد کرد از اهل شهر خود اگر امروز شما را بشهر خود برسانم که داخل خانه هاي خود شويد گفتند بلي پس يکي نيت کرد که وفا بعهد بکند و خبر خضر را نقل نکند و ديگري در خاطر گذرانيد که چون بشهر خود برسد خبر او را بپدر خضر نقل ند پس خضرابري را طلبيد و گفت بردار اين دو مرد را و بخانهاي ايشان برسان پس ابر ايشان

رابرداشت و همان روز و بشهر خود رسانيد پس يکي بعهد خود وفا کرد و کتمان نمود و ديگري بنزد پادشاه که پدر خضر بود رفته و خبر خضر را نقل کرد پادشاه گفت کي گواهي ميدهد که تو راست ميگوئي گفت فلان تاجر که رفيق من بود پس پادشاه او را طلبيد او انکار کرد و گفت من از واقعه خبر ندارم و اين مرد را نيز نميشناسم پس آن مرد اول گفت اي پادشاه لشکري همراه من کن تا بروم بانجزيره و خضر را بياورم واين مرد را حبس کن تا دروغ او را ظاهر گردانم پس پادشاه لشکري همراه او کرد و آن مرد را نگاهداشت چون آن مرد لشکر را بانجزيره برد خضر را در آنجا نيافت برگشت و پادشاه آن مرد را که خبر را پنهان کرده بود رها کرد پس اهل آنشهر گناه بسيار کردند تا حقتعالي ايشان را هلاک کرد و شهر ايشان را سرنگون نکرد و همه هلاک شدندالا آن زن و مرديکه خبر خضر را پنهان کرده بودند از پدرش که هر يک از يکجانب شهربيرون رفتند پس چون آن مرد و زن بيکديگر رسيدند هر يک قصه خود را بديگري نقل کردند و گفتند ما نجات نيافتيم مگر براي آنکه خبر خضر را پنهان کرديم پس هر دو ايمان بپروردگار خضر آوردند و مرد آن زن را بعقد خود درآورد و هر دو بمملکت پادشاه ديگر افتادند و زن بخانه آن پادشاه راه يافت و مشاطکي دختر پادشاه ميکرد روزي در اثناي مشاطکي شانه از دستش افتاد پس گفت لا حول و لا قوه الا بالله چون دختر اين کلمه را شنيد گفت اين چه سخن بود گفت بدرستيکه مرا خدائي هست که همه امور بحول و قوه او جاري ميشود دختر گفت تو را خدائي بغير از پدر من هست گفت بلي آن خداي تو و پدر تو نيز هست چون دختر بنزد پدر خود رفت سخن زن را باو نقل کرد پادشاه زن را طلبيد و از او سئوال کرد زن ابا نکرد از گفته خود پادشاه پرسيد که کي با تو در اين دين که در او هستي شريک است گفت شوهر و فرزندان من پس پادشاه فرستاد همه را احاطه کرد و تکليف کرد که از يگانه پرستي خدا برگردند ايشان ابا کردند پس امر کرد که ديگي حاضر کردند و پر از آب کردند و بسيار جوشاندند و ايشان را در آن ديگ انداخت و گفت که خانه را بر سر ايشان خراب کردند پس جبرئيل گفت اين بوي خوش که ميشنوي از آن خانه استکه اهل توحيد الهي را در آنجا هلاک کردند بيان نضر لبقاء الخضر بدانکه عله بقاء خضر در دار دنيا تا وقت دميدن صور بامر حقتعالي همانا خوردن او است از آب حيات و فرو رفتن او است در چشمه آن آب با برکات و کيفيت آن بنابر آنچه که در بحار از حضرت امام محمد باقر روايت نموده چنين استکه چون ذوالقرنين شنيد که در دنيا چشمه هست که هر که از آن چشمه آب بخورد تا دميدن صور زنده ميماند در طلب آن چشمه روانه شد و خضر سپهسالار لشکر او بود و او را ازجميع لشکر خود دوستتر ميداشت پس رفتند تا بجائي رسيدند که سيصد و شصت چشمه در آنجا بود پس ذوالقرنين سيصد و شصت نفر از اصحاب خود را طلبيد که خضر يکي از آنهابود و بهر يک از ايشان ماهي نمکسودي داد و گفت هر يک ماهي خود را در يکي از آن چشمها بشوئيد و ديگري در

چشمه او نشويد و ماهيان را از براي من بياوريد خضر چون ماهي خود را بچشمه فرو برد زنده شد و از دست او رها شد و بميان آب رفت پس آن جناب جامه خود را انداخت و خود را در آن آب افکند براي طلب آن ماهي و مکرر سر فرو برددر آن آب و از آن آب خورد ماهي بدستش نيامد بيرون آمد چون بنزد ذوالقرنين برگشتند و ماهيها را جمع کرد گفت يکي کم است تفحص کنيد که در نزد کيست گفتند خضرماهي خود را نياورده است چون خضر را طلبيد و از او سئوال کرد خضر قصه ماهي را نقل کرد ذوالقرنين پرسيد که تو چه کردي گفت من از پي آن ماهي باب فرو رفتم و آن را نيافتم بيرون آمدم پرسيد که از آب خوردي گفت بلي ديگر هر چه ذوالقرنين طلب کرد آن چشمه را نيافت پس بخضر گفت تو از براي آن چشمه خلق شده بودي و براي تو قدر شده بود اعلان لارباب التنعم و الخضر بسرخر لبقاء الخضر بدانکه استادنا المحدث النوري نورالله مرقده الشريف در نجم ثاقب در نزد ذکر اسامي بعضي از معمرين بجهت رفع استبعاد عوام عامه از طول عمر حضرت بقيه الله الحجه بن الحسن العسکري صلوات الله عليهما ميفرمايد از ايشان حضرت خضر پيغمبر است که احدي از اهل اسلام را شکي نيست در وجود آن جناب و بقاي او از چند هزار سال پيش تاکنون و در کتب اهل سنت مکرر نقل شده در احوال مشايخ و عرفاي خود که فلان با جناب خضر ملاقات کرد در فلان محل و از او تلقي کرد و علم آموخت چنانچه محيي الدين در باب بيست و پنجم در باب بيست و پنجم فتوحات گفته که شيخ ابوالعباس

صفحه : ١٤٢

عريني سخن با من گفت و من قبول نميکردم چون از او جدا شدم شخصي را ديدم که ميگفت شيخ ابوالعباس را در فلان سخن مسلم دار در حال بازگشتم و نزد شيخ رفتم گفت تا خضر با تو نگويد سخن من قبول نکني و نظير اين در کتب اهل سنت بسيار است اين ناچيز گويد و از جمله چيزي استکه در ذيل ترجمه صاحب تفسير تبصير الرحمن که شيخ علي مهايمي که از مضافات بمبئي است نوشته شده که و هو من مشاهير العلماء و مقاماته و کراماته اجل من ان تحصي لا سيما انه کان مشرفا بتعليم سيدنا الخضر عليه السلام معلم حضرت سيدنا موشي کليم الله و ولادت شيخ مزبور در سال هفصد و هفتاد و شش و وفاتش در سال هشتصد و سي و پنج واقع شده و تفسيرش در مطبعه بولاق مصر سالها استکه بطبع رسيده است و بالجمله در نجم ثاقب فرموده و اما آنچه ميبدي از عبدالرزاق کاشي نقل کرده که در اصطلاحات گفته خضر کنايه از بسط است و الياس کنايه از قبض و اما بودن خضر شخصي انساني باقي از زمان موسي تا اين عهد يا روحاني که متمثل ميشود بصورت او براي کسيکه خواسته او را ارشاد نمايد پس محقق نيست در نزد من پس بخلاف ضرورت در نزد مسلمين است و شيخ صدوق بسند معتبر از جناب صادق خبري طولاني نقل کرده که در آخر آن فرمود که حقتعالي دراز نکرد

عمر حضرت خضر را براي پيغمبري که بعد از آن اظهار نمايد و نه براي آنکه کتابي بر او نازل گرداند و نه براي دين و شريعتي که بياورد و ناسخ شريعت پيش از خود باشد و نه از براي پيشوائي که لازم باشد اقتداي باوونه از براي اطاعتيکه فرض گردانيده باشد براي او بلکه در علم سابق حقتعالي بود که عمر حضرت قائم عليه السلام در غيبت او طولاني خواهد بود و دانست که گروهي از خلق طول عمر او را انکار خواهند کرد پس باين سبب عمر بنده صالح خود خضر را طولاني گردانيد تا آنکه حجت باشد بر معاندين کلام من العلامه الکراجکي فيسر ثالث لبقاء هذا لنبي بدانکه علامه کراجکي در کنز الفوائد در مقام ذکر معمرين فرموده که يکي از معمرين خضر استکه متصل است بقاي او تا آخر الزمان و از جمله آنچه رسيده از خبر او اين استکه آدم را چون وقت رحلت در رسيد جمع نمود فرزندان خود را پس فرمود اي پسران من بدرستيکه خداي تعالي نازل ميکند بر اهل زمين عذابي را پس هر آينه بوده باشد جسد من با شما در بيابان آنکه چون فرود آمديد در وادئي پس بفرستيد مرا و دفن نمائيد در زمين شام پس جسد آن حضرت با ايشان بود و چون مبعوث فرمود خداوند نوح را آن جسد را با خود گرفت و خداوند طوفان را بر زمين فرستاد و زمين را زماني غرق کرد پس جناب نوح آمد تا در زمين بابل فرود آمد و وصيت نمود سه پسر خود را سام و يافث و حاکم را که ببرند آن جسد را بان مکانيکه امر کرد ايشان را که در آنجا دفن کنند پس گفتند زمين موحش است و انيسي در آن نيست و راه را نميدانيم لکن صبر کن تا زمين مامور نشود و مردم زياد شوند و بلاد مانوس شود و خشک گردد پس بايشان فرمود که آدم دعا کرد خداي تعالي راکه طولاني کند عمر آن را که دفن ميکند او را تا روز قيامت پس همچنان بود جسد آدم تا آنکه خضر کسي بود که متولي دفن او شد و خداوند انجاز فرمود آنچه را که باو وعده کرده بود تا آنجا که خواسته او را زنده دارد و اين حديثي استکه روايت کرده آن را مشايخ دين و ثقات مسلمين دويم حضرت الياس نبي است که آن جناب مثل حضرت خضر زنده است تا زمان ظهور حضرت صاحب الامر و در زمين است چنانکه در روايت محمد بن متوکل که از اخبار الدول در ضمن بيان حالات خضر نقل شد تصريح باين امر است و در تفسير امام عسکري است که حضرت رسول بزيد بن ارقم گفت که اگر ميخواهي که ايمن گرداند خدا تو را از غرق شدن و سوختن و لقمه در گلو گرفتن پس دو صبح اين دعا را بخوان بسم الله ما شاء الله لا يصرف السوء الا الله بسم الله ما شاء الله لا يسوق الخير الله علي محمد و اله الطيبين بدرستيکه هر که سه مرتبه بعد از صبح اين دعا را بخواند ايمن گردد از سوخته شدن و غرق شدن و لقمه در گلو گره شدن تا شام وهر که بعد از شام سه مرتبه بگويد باز ايمن باشد از اين بلاها تا صبح و بدرستيکه خضر و الياس يکديگر را ملاقات ميکنند در هر موسم حج و چون از يکديگر جدا ميشوند اين کلامات را ميخوانند و از يکديگر جدا ميشوند و علامه مجلسي ره در حيوه القلوب بعد از نقل اين

حديث و حديث طولاني که مشتمل بر سئوالات الياس است از حضرت امام محمد باقر و جواب آن بزرگوار ميفرمايد مولف گويد که از اين حديث و حديث سابق معلوم ميشود که حضرت الياس مانند حضرت خضر در زمين است و زنده است تا زمان حضرت الامر و مويد اين معني است آنچه شيخ محمد بن شهرآشوب از طرق عامه روايت کرده است که روزي حضرت رسول صدائي از قله کوهي شنيد که شخصي ميگفت که خداوندا بگردان مرا از امت مرحومه آمرزيده شده يعني امت پيغمبر آخر الزمان پس آن حضرت بکوه بالا رفت ناگاه مرد سفيد موئي را ديد که قامتش سيصد زراع بود چون آن مرد حضرت را مشاهده کرد برخواست و دست در گردن آن حضرت آورد و گفت من سالي يکمرتبه چيزي ميخورم و اين وقت طعام خوردن من است ناگاه در اين وقت خواني از آسمان فرود آمد که انواع طعامها در آن بود و حضرت رسول با او از آن طعامها تناول نمودند و او الياس پيغمبر بود اين ناچيز گويد که ابوالعباس احمد بن يوسف قرماني در تاريخ اخبار الدول اين روايت را با في الجمله اختلافي از مستدرک حاکم نيشابوري نقل نموده است ملاقات بعض الناس و مقالاته مع الالياس ثعلبي در کتاب عرايس التيجان باسناد خود روايت کرده از مردي از اهل عسقلان که او راه ميرفت در اردن و آن اسم يکي از شهرهاي شام است که زمين طائف از آنجا برداشته شده و آنوقت وسط روز بود پس مردي را ديد پس گفت يا عبدالله تو کيستي پس با من تکلم نکرد پس گفتم اي عبدالله تو کيستي گفت من الياسم پس در بدن من رعشه افتاد پس گفتم بخوان خداي را که بردارد از من آنچه را که يافتم يعني اين رعشه را تا بفهم حديث تو را و از تو درک کنم گفت پس دعا کرد براي من به هشت دعا يا بر يا رحيم يا حنان يا منان يا حي يا قيوم و دو دعا به سريانيه که نفهميدم آن را پس خداوند برداشت از من آنچه را که مييافتم از رعشه پس گفت خود را گذاشت ميان دو کتف من پس يافتم سردي بالدت آن را ميان دو پستان خود پس گفتم باو وحي ميشود بتو امروز گفت از آن روز که محمد صلي الله عليه و آله برسالت مبعوث شد پس بمن وحي نميشود گفت گفتم باو پس چند نفر از پيمبران امروز زنده اند گفت چهار دو در زمين و دو در آسمان پس در آسمان عيسي و ادريس و در زمين الياس و خضر گفتم ابدال

صفحه : ١٤٣

چند نفرند گفت شصت نفر پنجاه نفر از ايشان نزديک عريش مصرند تا شاطي فرات و دو مرد در مصيصه است و يک مرد در عسقلان و هفت نفر در ساير بلاد و هر وقتيکه خداوندببرد يکي از ايشان را مياورد سبحانه و تعالي ديگري را بايشان دفع ميکند خداوند بلا را از مردم و بسبب آنان باران بر ايشان باريده ميشود گفتم پس خضر در کجا است گفت در جزيرهاي دريا گفتم آيا تو او را ملاقات ميکني گفت آري گفتم کجا گفت در موسم گفتم چيست کار شما با يکديگر گفت او از

موي من ميگيرد و من از موي او آن مرد گفت که اين حکايت در وقتي بود که ميان مروان حکم و ميان اهل شام قتال بود پس گفتم چه ميگوئيد در حق مروان حکم گفت چه ميکني با او مردي است جبار سرکش بر خداي عز و جل قاتل و مقتول و شاهد همه در آتش جهنمند گفتم من حاضر شدم ولکن نيزه نزدم و تيري نينداختم و شمشيري بکار نبردم و من استغفار ميکنم خداي را از آن مقام که ديگر برنگردم بمثل آن هرگز گفت احسنت چنين باش گفت من و او نشسته بوديم که ناگاه دو قرص نان در پيش روي او گذاشته شد که سفيدتر بودند از برف پس خورديم من و او يک قرص و پاره از ديگري و باقي برداشته شد پس نديديم احدي را که آن را بگذارد و نه کسيکه آن را برداشت و او را ناقه بود که در وادي اردن مي چريد پس سر خود را بلند کرد بسوي او پس او را بخواند پس ناقه آمد و در پيش روي او خوابيد پس سوار شد بر آن گفتم ميخواهم با تو مصاحبت کنم گفت تو آنقدرت نداري که با من مصاحبت کني گفتم من زوجه و عيالي ندارم گفت تزويج کن و بترس از چهار زن بترس از ناشزه ومختلعه و ملاعنه و مبارئت و تزويج کن از زنان هر که را خواهي گفت گفتم باو که من دوست دارم ملاقات تو را گفت هرگاه ديدي مرا پس ديدي مرا يعني براي ديدن من وقتي و مکاني معين نيست آنگاه گفت که من ميخواهم اعتکاف کنم در بيت المقدس در ماه رمضان آنگاه حايل شد ميان من و او درختي پس قسم بخدا که ندانستم که چگونه رفت الزام للعامه ببيانات تامه در نجم ثاقب بعد از نقل اين خبر ميفرمايد و اين را باعدم اطمينان بصدق او نقل کردم تا معلوم شود بي انصافي اهل سنت که اين رقم اخبار را نقل مينمايند و مستبعد نشمرند و طعني بر راوي او نزنند با آنکه آنچه ما دعوي کنيم در حق امام عصر عليه السلام از بقاء و اختفاء و اغاثه و سير در براري و بحار و غير آن ايشان در حق خضر و الياس گويند و در اينجا آنها را غريب و مستبعد دانند و نفي حکمت نمايند و گاهي از آن جناب بامام معدوم تعبير کنند نعوذ بالله من الخذلان و الشقاء سيم حضرت عيسي استکه باتفاق از مخالف و موالف حضرتش زنده و موجود و در آسمان مرزوق از فيض رب و دود است تا آنکه در وقت ظهور حضرت صاحب الزمان بزمين هبوط مينمايد از جانب آسمان پس بيعت مينمايد با انولي حضرت کردگار و ملازم حضرتش ميباشد در ليل و نهار اين ناچيز، در صبيحه پنجم از عبقريه دويم از اين بساط در جواب از شبهه پنجم عامه بر مهوديت حضرت ولي عصر که استبعاد از طول عمر آن جناب است اثبات وجود و حيات حضرت عيسي و آمدنش در زمين در وقت ظهور ولي عصر و از تابعين حضرتش بودن را ببياني اوفي و تبياني مستوفي ذکر نموده ام فلذا در اين مضمار بهمين مقدار اقتصار شد چهارم رغيب است که از اصحاب حضرت عيسي بوده و با آن جناب سياحت مينموده تا آنکه بکوه نهاوند رسيده اند پس آن حضرت بواسطه حسن خدمت او از جنابش فرموده باشد که از من حاجتي بخواه پس عرض کرده که از خداوند بخواه که مرا زنده بدارد تا وقتيکه تو از

آسمان فرود ميائي و قدمي برنمي داري مگر آنکه با تو ذريه پيغمبر آخر الزمان خواهد بود که زمين را پر از عدل مينمايد بعد از آنکه پرشده است از ظلم و جور چنانکه خود حضرت بتمامه اينها تصريح فرموده پس حضرت عيسي دست او را گرفته و فرمود ساکن باش در اين کوه که خداوند تو را مخفي ميدارد از چشم خلق روزگار تا آنکه ميرسند در اين مکان لشکري از امت محمد الي آخر الحکايه که ما آن را بتفصيل تمام در ضمن شبهه هشتم از مخالفين بر مهدويه حضرت غوث الاسلام و غياث المسلمين در صبيحه هشتم از عبقريه دويم از اين بساط سيم ذکر نموديم پنجم سلمان فارسي محمدي است رضي الله عنه در نجم ثاقب است که سيد مرتضي در شافي ميفرمايد که اصحاب اخيار روايت کرده اند که او سيصد و پنجاه سال زندگاني ميکرد و بعضي گفتند بلکه زياده از چهارصد سال و گفته شده که او درک کرده عيسي عليه السلام را اين ناچيز گويد که در عوالم العلوم روايتي بر اين مضمون و مفهوم نقل نموده که انه اي سلمان لقي عيسي بن مريم و شيخ طوسي در کتاب غيبت فرموده که روايت کردند اصحاب اخبار که او ملاقات کرده عيسي بن مريم را و باقي ماند تا زمان پيغمبر ما و خبر او مشهور است و بنابراين پس مدت زندگانيش در دنيا از پانصد سال ميگذرد و حضيني روايت کرده که چون سلمان مسلمان شد مسلمين او را تهنيت ميگفتند پس پيغمبر صلي الله عليه و آله فرمود آيا تهنيت ميگوئيد سلمان را باسلام و حال آنکه او ميخواند بني اسرائيل را بسوي خدا و رسول او از چهار صد و پنجاه سال پيش و در خبر ديگر فرمودند بزوجات خود که سلمان عين ناظره من است و گمان نکنيد که او مثل مرداني استکه ميبينيد بدرستيکه سلمان ميخواند بسوي خداوند و بسوي من پيش از آنکه مبعوث شوم به چهارصد و پنجاه سال و هر کس زياده از اين در حالات او بخواهد رجوع کند بکتب مفصله اصحاب و لا سيما کتاب مستطاب نفس الرحمن که ممحض است از براي ذکر احوال سلمان ششم دجال بدسکال است که از زمان حضرت رسول بلکه بنابر روايت جساسه بمدتها پيش از تولد آن سرور بوده و تا کنون والي وقت ظهور خيريه مقرون حضرت بقيه الله زنده و باقي و با حبس و شکنجه الهي متلاقي است و چون ما اخبار و آثار راجعه باين نابکار را در کتاب القمر الاقمر في علائم ظهور الحجه المنتظر که بساط پنجم از اين سفر جليل العبقري الحسان است بنحوي اوفي و طريقي مستوفي بيان نموده ايم لذا در اين مضمار من باب الاختصار و الفرار من التکرار بنقل آنچه که در نجم ثاقب است اقتصار مينمائيم در کتاب مزبور در ضمن بيان معمرين ميفرمايد لعين کافر دجال مشهور بين علماي اهل سنت آنست که همان ابن صياد استکه پيغمبر او را ديد و عمر قسم خورد که تو دجالي چنانچه صاحب کشف المخفي في مناقب المهدي تصريح کرده ولکن محدث معروف گنجي شافعي در باب بيست و پنجم از کتاب بيان در اخبار صاحب الزمان اين را از اغلاط محدثين شمرده و آنچه خود اختيار کرده مطابق

حديثي استکه دعوي نموده اتفاق علماء را بر صحت آن و آن خبري است که سندا در آنجا روايت نموده از عامر بن شراحيل شعبي که شعبه ايست از همدان که او سئوال کرد از فاطمه دختر قيس خواهر ضحاک بن قيس و او از مهاجرات اولين بود پس باو گفت

صفحه : ١٤٤

خبر ده مرا بحديثي که شنيده باشي آن را از رسول خدا که مستند نکني آن را باحدي غير آن جناب پس گفت اگر بخواهم هر آينه خواهم کرد پس باو گفت آري خبرده مرا گفت من شوهر کرده بودم بپسر مغيره و او از نيکان جوانان قريش بود در آن روز پس کشته شد در اول جهاد با رسول خدا صلي الله عليه و آله و سلم پس چون بيوه شدم عبد الرحمن بن عوف و چند نفر ديگر از اصحاب رسول خدا مرا خواستگاري کردند و رسول خدانيز مرا خواستگاري کرد براي مولاي خود اسامه بن زيد و من شنيده بودم که آن جناب فرمود کسيکه مرا دوست دارد پس دوست داشته باشد اسامه را پس چون خطبه کرد مرا رسول خدا گفتم امر من بدست تو است پس مرا تزويج کن هر کسي را که ميخواهي پس فرمود انتقال کن بنزد ام شريک و او زني بود غني از طائفه انصار و بسيار انفاق ميکرد در راه خدا و فرود ميامد در نزد او مهمانها پس گفتم بزودي خواهم کرد پس فرمود نکن که ام شريک مهمان بسيار دارد و من کراهت دارم که بيفتد معجر تو و کشف شود جامه از ساقهاي تو پس به بينند قوم از تو بعضي از آنچه خوش نيايد تو را ولکن نقل کن بسوي پسر عم تو عبدالله بن عمرو بن ام مکتوم و او مردي است از بني فهر فهر قريش و او از بطني استکه فاطمه از آن بطن است پس منتقل شدم بسوي او چون عده ام منقضي شد شنيدم نداي منادي رسول خدا را که ندا ميکند که نماز بجهات يعني امروز همه براي نماز جمع شويد پس رفتم بمسجد و نماز کردم با رسول خدا چون رسول خدا از نماز فارغ شد بر منبر نشست و آن حضرت ميخنديد پس فرمود هر کس در جاي نماز خود بنشيند آنگاه فرمود آيا ميدانيد شما را براي چه جمع کردم پس گفتند خدا و رسول او داناترند فرمود بدرستيکه من قسم بخدا شما را جمع نکردم براي ترغيبي و نه از براي ترسانيدني ولکن جمع کردم شما را زيرا که تميم مردي بود نصراني پس آمد و بيعت کرد و ايمان آورد و خبر داد مرا بحديثي که موافق بود آنچه را که من خبر دادم شما را از مسيح دجال خبر داد مرا که سوار شد در کشتي در دريا با سي نفر مرداز لخم و جذام پس موجب ايشان را يکماه در دريا چرخ ميداد پس بساحل جزيره رسيدند در دريا ببنزديک مغرب آفتاب پس داخل جزيره شدند پس حيواني را ديدند پر موي که نشناختند پس و پيش آن را از بسياري مو پس باو گفتند واي بر تو کيستي تو گفت من حباسه ام گفتند جساسه چيست گفت گفت اين قوم برويد نزد اين مرد در دير زيرا که اوبسيار شائق است بخبر دادن شما گفت چون نام مردي را برد براي ما ترسيديم از او که مبادا شيطان باشد

گفت من بشتاب رفتم تا داخل دير شدم پس ديدم در او انساني را که دو خلقت اعظم انساني بود که ديده بوديم و در قيد سختي بود دستهاي او را جمع کرده بودند بگردن او و از زانو تا کعبش را باهن بسته بوودند گفتيم واي بر تو کيستي گففت شما قادر شديد بر خبر من پس مرا خبر دهيد که شما کيستيد گفتيم ما مردماني از عرب که سوار شديم در کشتي دريا و مصادف شد با وقت اضطراب دريا پس موج با ما بازي کرد آنگاه ما را بساحل جزيره تو رساند پس داخل جزيره شديم پس حيواني پرموئي را ديديم که پيش و پس او از بسياري موي معلوم نبود پس باو گفتيم واي بر تو تو کيستي گفت من جساسه ام گفتيم جساسه چيست گفت برويد نزد اين مرد در دير که او بسيار مشتاق است بخبر دادن شما پس شتاب نزد تو آمديم و از او ترسيديم و ايمن نيستيم که او شيطاني باشد پس گفت خبر دهيد مرا از نخل بيابان که ثمر ميدهد گفتيم از چه امر او خبر ميگيري گفت سئوال ميکنم شما را از نخل او که آيا ثمر ميدهد پس باو گفتيم آري گفت آگاه باشيد که نزديکست که او ثمر ندهد گفت خبر دهيد مرا از درياچه طبريه گفتيم از چه امر او ميپرسي گفت آيا در آن آب هست گفتيم آبشن بسيار است گفت آگاه باشيد زود است که آب آن برود گفت خبر دهيد مرا از چشمه زعر گفتيم از چه امر آن خبر ميگيري گفت آيا در چشمه آب هست آيا زرع ميکنند اهل او به آب آن چشمه گفتيم باو آري آب آن چشمه بسيار است و اهلش از آن آب آن زرع ميکنند گفت خبردهيد مرا از نبي اميين که چه کرده گفتيم او مهاجرت کرده از مکه و فرود آمده در يثرب گفت آيا عرب با او مقاتله کردند گفتيم آري گفت چگونه رفتار کرد با ايشان پس خبر داديم او را که آن جناب غالب شد بر عربهائيکه نزديک او بودند پس او را اطاعت کردند گفت بايشان که چنين است گفتند آري گفت آگاه باشيد که اين خبر بود براي ايشان که او را اطاعت کنند و من خبر دهم شما را از خودم من مسيح دجالم و بدرستي که زود است که اذن دهند ما در خروج پس خروج ميکنم و سير ميکنم در زمين پس نميماند قريه مگر آنکه نزول ميکنم در آنجا در مدت چهل شب غير مکه و مدينه که هر دو آنها بر من حرام است هر زمانيکه اراده بکنم که داخل شوم در يکي از آنها بيرون ميايد ملکي در پيش روي من با شمشير برهنه پس مرا از او برگرداند و بدرستيکه بر هر نفتي از آن دو بلد ملائکه استکه حفظ ميکنند آنها را راوي گفت که رسول خدا فرمود و بانچيزيکه در دستش بود بر منبر زد که اين طيبه است اين طيبه است اين طيبه يعني مدينه آيا من شما را باين خبر نداده بودم پس مردم گفتند آري پس فرمود که حديث تميم مرا بشکفت آورد که موافق بود آنچه را که من شما را بان خبر داده بودم يعني از امر دجال و از مکه و مدينه آگاه باشيد بدرستيکه او يعني آن بدسکال در درياي شام است يا در درياي يمن نه بلکه از قبل مشرق است نه از خود مشرق و بدست خود اشاره فرمود گفت پس حفظ کردم اين را از رسول خدا و بغوي در مصباح خود اين خبر را از فاطمه نقل کرده

بحذف اول خبر و آن را از صحاح شمرده و در اخبار حسان نيز از فاطمه نقل کرده در حديث تميم داري که گفت ناگاه زني را ديديم که مي کشيد موهاي خود را گفتم تو کيستي گفت من جساسه ام برو باين قصر پس رفتم بانجاناگاه مردي را ديدم که ميکشيد موهاي خود را و بسلسله و غلها بسته بود و بر ميجست ميان آسمان و زمين پس گفتم تو کيستي گفت من دجالم و خبر اول را مسلم در صحيح خود نقل نموده است انتهي في ان بقاء هذا الکافر العلج اغرب من بقاء من بظهوره الفرج در نجم ثاقب بعد از نقل اين خبر فرموده و پوشيده نيست بر هر منصفي که بقاي دجال از آن تاريخ تا ظهور حضرت مهدي از چند جهت غريب تر است از بقاي خودآن جناب اول آنکه زنده بودن شخصي مغلول بان سختي در جزيره که کسي از آن نشاني ندارد و بر حال آن مطلع نيست و خود نيز متمکن از جلب نفعي يا دفع ضرري نيست و اين اعجب است از بقاي شخصي مختار ساير در امصار متمکن از هر چه بخواهد از اسباب مدد حيات و قادر بر دفع هر مضار دويم آنکه عمر او بحسب اين خبر و ساير اخبار زياده است از عمر آن جناب بلکه ظاهر اين خبر دلالت ميکند که مدتها پيش از ظهور ختمي ماب بوده سيم آنکه دجال کافر شرک بلکه مدعي ربوبيت و مضل عباد بلکه در بسياري از اخبار فريقين رسيده که هيچ پيغمبري نيامد مگر آنکه ترسانيد امت خود رااز فتنه دجال پس ابقاي چنين شخصي و روزي دادن

صفحه : ١٤٥

باو از غير طرق متعارفه بمراتب اغرب است از بقاي شخصي که همه پيغمبرها بشارت دادند بوجود او و منتظر بودند ظهور آن جناب را که پر کند دنيا را از عدل و داد و براندازد بيخ و بن و کفر و شرک و نفاق را و بکشاند همه خلق را بسوي اقرار بوحدانيت خداوند عز و جل که ميسر نشده براي هيچ پيغمبري و وصيي البته او سزاوار تر است بتغذيه از خزانه غيبت بر فرض صحت نسبت اهل سنت باماميه که آن جناب مستقر است در سرداب سر من واي چنانکه گنجي شافعي تصريح نموده اگر چه با همه انصافش بجهت بي اطلاعي بر کتب اماميه کول سلف خود را خورده در تسليم نسبت مذکوره و اين ناچيز اگر چه اين جهات اغربيت امر دجال را از امر انولي حضرت ذوالجلال در صبيحه هفتم از عبقريه سيم اين بساط که در رد شبهه هفتم مخالفين است بر مهدويت آن حضرت ذکر نموده ام لکن چون ذکر آنها در اينمقام متمم مرام و ملائم با کلام بود لذا بتکرار آنها اقدام نمودم نعم هو المسک ما کررته يتضوع بلکه توان گفت چنانکه گنجي شافعي گفته که بقاي دجال به تبعيت بقاي آن حضرت و وجود آن نابکار متفرع بر وجود انولي کردگار است و چگونه روا است بقاي فرع بي بقاي اصل و بقاي تابع بي بقاء متبوع چنانچه در ضمن جواب از شبهه پنجم اهل خلاف که در صبيحه پنجم از عبقريه سيم اين بساط است اثبات اين دعوي را بطريق مستوفي نموده ايم فارجع هفتم ابوالرضا با بارتن بن کربال بن رتن ترمذي هندي است که

ششصد و چيزي بالا از سنين عمر او گذشته در قاموس گفته که بعضي گويند او از صحابه نيست چون مدعي رويت حضرت رسول و استماع حديث از آن سرور بود و او کذاب است ظاهر شد در هند بعد از سنه ششصد از هجرت و مدعي شد که از صحابه است و بعضي او را تصديق کردند و احاديثي روايت کرده که ما آنها را از اصحاب احصاب او شنيديم و در نجم ثاقب از سيد فاضل متبحر جليل سيد عليخان مدني در کتاب سلوه الغريب و اسوه الا ريب نقل کرده که ايشان از جزء هشتم تذکره صلاح الدين صدي نقل فرموده که گفته است نقل کردم از خط فاضل علاء الدين علي بن مظفر کندي چيزي را که صورت آن اين بود که حديث کرد ما را قاضي اجل عالم جلال الدين ابو عبدالله محمد بن سليمان بن ابراهيم کاتب از لفظ خود در روز يکشنبه پانزدهم ذي الحجه الحرام سنه هفصد و يازده در دارالسعاده محروسه دمشق گفت خبر داد ما را شريف قاضي القضاه نورالدين ابوالحسن علي بن شريف شمس الدين ابي عبدالله محمد بن حسين حسيني اثري حنفي از لفظ خود در عشر آخر جمادي الاولي سال هفتصد و يک در قاهره گفت خبر داد مرا جدم حسين بن محمد گفت من در زمان صبي که هفده يا هيجده سال داشتم سفر کردم با پدرم محمد و عمويم عمر از خراسان بطرف هند براي تجارتي پس چون رسيديم اوائل هند رسيديم بمزرعه از مزرعهاي هند پس قافله بطرف آن مزرعه ميل کرد و در آنجا فرود آمدند و شورش قافله بلند شد پس از سبب آن سئوال کرديم گفتند اين مزرعه شيخ و تن است و اين اسم او است بهندي و مردم آن را معرب کردند و ناميدند او را بعمر چون عمر کرد عمر خارج از عادت پس چون فرود آمديم بيرون مزرعه ديديم در پيشگاه آن درخت بزرگي را که سايه ميانداخت بر خلق عظيمي و در زير آن درخت جماعت بسياري بودند از اهل آن مزرعه پس تمام اهل قافله بطرف آن درخت رفتند و ما هم با ايشان بوديم پس چون اهل مزرعه را ديديم سلام کرديم بر ايشان و سلام کردند بر ما و زنبيل بزرگي را ديديم معلق در بين شاخهاي آن درخت پس پرسيديم از حال آن گفتند اين زنبيلي است که در ميان او است شيخ رتن که ديده رسول خدا را صلي الله عليه و آله دو مرتبه و دعا کرده آن حضرت براي او بطول عمر شش مرتبه پس سئوال نموديم از اهل آن مزرعه که آن شيخ را فرود آوردند که کلام او را بشنويم که چگونه پيغمبر را ديده و چه روايت ميکند از آن جناب پس مرد پيري از اهل آن مزرعه آمد بنزد زنبيل شيخ و آن بچرخي بسته بود پس آن را فرود آورد پس ديديم که آن زنبيل پر است از پنبه و آن شيخ در وسط آن پنبه است پس سر زنبيل را باز کرد پس شيخي را ديديم مانند جوجه پس روي او را باز کرد و دهن خود را بر گوش او گذاشت و گفت يا جده ايشان قومي هستند که از خراسان آمده اند و در ايشان است شرفا از اولاد پيغمبر و سئوال ميکنند از تو که پيغمبر را کجا ديده و چه فرمود بتو پس در اين حال شيخ آه سردي کشيد و بسخن آمد به آوازي مانند آواز مگس عسل بزبان

فارسي و ما ميشنيديم و سخنش را نميفهميديم پس گفت سفر کردم با پدرم در ايام جواني بسوي بلاد حجاز بجهت تجارتي چون رسيديم بدره از دره هاي مکه در وقتيکه باران پر کرده بود دره ها را پس جواني را ديدم گندم گون مليح با شمائل نيکو که ميچرانيد شتراني را در آن درها و سيل حايل شده بود ميان او و شترانش و او خائف بود از آنکه سيل فرو گيرد چون شدت داشت پس حالش را دانستم آنگاه بنزدش آمدم و او را بدوش خود برداشتم و در سيل داخل شده عبور کردم و بنزد شترانش آوردم بدون سابقه معرفتي بحال او چون او را بنزد شترانش گذاشتم بمن نظر نمود و فرمود بعربي که بارک الله في عمرک بارک الله في عمرک بارک الله في عمرک پس او را گذاشتيم و دنبال شغل خود رفتيم تا آنکه داخل مکه شديم و بجهت امر تجارتي که رفته بوديم آن را بانجام رسانيديم و بوطن خود برگشتيم پس چون مدتي بر اين گذشت و ما در اين مزرعه خود نشسته بوديم در شب ماهتابي که ديديم قرص ماه را در وسط آسمان که بدو نيمه شد نيمي غروب کرد در مشرق و نيمي غروب کرد در مغرب بقدر يکساعت و شب تاريک شد آنگاه طلوع کرد نيمي از آن از مشرق و نيمي از مغرب تا آنکه رسيدند بيکديگر در وسط آسمان بحالت اول که بودند پس بغايت از اين امر متعجب شديم و سبب آن را ندانستيم و از مترددين مستفسر شديم از سبب آن قضيه پس ما را خبر دادند که مردي هاشمي ظاهر شده در مکه و مدعي شده که من رسول خدايم بسوي همه اهل عالم و اهل مکه معجزه از او خواستند مانند معجزه ساير پيغمبران و خواستند از او که امر کند ماه را که بدو نيمه شود در وسط آسمان و غروب کند نيمي از آن در مغرب و نيمي در مشرق آنگاه برگردد بهمان نحويکه بود پس بقدرت الهيه چنان کرد براي ايشان چون اين را از مسافرين شنيدم شوق کردم که او را به بينم پس تهيه تجارتي کردم و سفر کردم تا آنکه داخل مکه شدم و سئوال کردم از آن شخص معهود پس مرا بموضع او دلالت کردند پس رفتم بمنزل او و اذن خواستم رخصت داد داخل شدم پس ديدم او را که در منزل نشسته و نور ميدرخشد از رخسار او و محاسن او و اوصافيکه در آن سفر اول ديده بودم پس او را نشناختم پس چون سلام دادم بر او نظر کرد بسوي من و تبسم نمودو مرا شناخت و فرمود عليک السلام نزديک من بيا و در پيش روي او طبقي بود که در آن رطب بود

صفحه : ١٤٦

و حول او جماعتي بودند از اصحاب او مانند ستارگان و او را توقير و تعظيم ميکردندپس بجاي خود ايستادم از مهابت او پس فرمود نزديک بيا و بخود که موافقت از مردت است از زندقه پس پيش رفتم و نشستم و با ايشان از آن رطب خوردم و آن حضرت با دست مبارک خود بمن رطب ميداد تا آنکه شش رطب بمن داد سواي آنچه که بدست خود خوردم آنگاه نظر کرد بسوي من و تبسم نمود و فرمود آيا مرا نشناختي گفتم گويا ميشناسم ولکن محقق نکردم فرمود آيا مرا

برنداشتي در فلان سال و از سيل مرا گذراندي در وقتيکه سيل حايل شده بود ميان من و شتران من پس در اينحال آن جناب را شناختم به آن علامت و عرض کردم بلي يا رسول الله يا صبيح الوجه پس فرمود دست خود را دراز کن بسوي من پس دست راست خود را دراز کردم بسوي آن جناب پس با دست راست خود مصافحه کرد با من و فرمود بگو اشهد ان لا اله الا الله و اشهد ان محمدا رسول الله پس گفتم آن را بنحويکه تعليم فرمود پس دلم باين خورسند شد و چون خواستم از نزدش برخيزم فرمود بمن بارک الله في عمرک بارک الله في عمرک بارک الله في عمرک پس او را وداع کردم و خوشنود بودم بملاقات آن حضرت و به اسلام خود و خداوند مستجاب کرد دعاي پيغمبر خود را و برکت داد در عمر من بهر دعائي صد سال و اين عمر من است امروز که گذشته از ششصد و چيزي و زياد شد عمر من بهر دعوتي صد سال و جميع کساني که در اين مزرعه اند اولاد اولاد اولاد منند و خداي تعالي ابواب خير را بر من و بر ايشان مفتوح فرمود ببرکت رسول خدا صلي الله عليه و آله فيما قاله الصلاح الصفدي لاعتبار هذا النقل الفندي و ايضا در نجم ثاقب است که صفدي بعد از ذکر اين حکايت گفته که گويا ميبينم بعضي را که واقف ميشوند بر اين حديث اين معمر داخل ميشود شکي در ايشان در طول عمر او تا اين حد و تردد ميکند در صدق او آنگاه سبب شک او را ذکر کرده از تجربه و کلام طبيعين آنگاه رد کرده آن را بکلام ابو معشر وابو ريحان و غير ايشان را از منجمين و گفته که بقاي رتن که اين عمر از او حکايت شده معجزه است براي رسول خدا و بتحقيق که پيغمبر دعا کرد از براي جماعتي از اصحاب خود بکثرت ولد و طول عمر تا آنکه گفته پس تازگي ندارد که دعا کند براي او شش مرتبه که زندگي کند ششصد سال با امکان اين امر غايه ما في الباب آنکه ما نديديم احدي را که رسيده باشد باين حد و عدم دليل دلالت نميکند بر عدم مدلول و محمد بن عبدالرحمن بن علي زمردي حنفي گفته که خبر داد مرا قاضي معين الدين عبد اللحسن بن القاضي جلال الدين عبدالله بن هشام حديث سابق را بنحو سماع بر او گفت خبر داد مرا باين قاضي القضاه مذکور بسند مذکور در پانزدهم جمادي الاخره سنه هفصد و سي و هفت آنگاه نقل کرده از ذهبي که او تکذيب کرده اين دعوي را و مستندي ذکر ننموده و در مجلد اول کشکول شيخ از رضي الدين علي لا لاي غزنوي نقل کرده که شيخ مذکور در سنه شش صد و چهل و دو و وفات کرده و از آخر ثلث اخير نفحات نقل کرده که اين شيخ يعني علي غزنوي به هند مسافرت کرد و مصاحب نمود ابوالرضا رتن راو رتن باو شانه داد که اعتقاد داشت که آن شانه رسول خدا است و شرحي براي شانه ذکر نموده که مناسب مقام نيست و علي لالاي مذکور برادر حکيم سنائي شاعر مشهور است و در دوائر العلوم ابوالرضا رتن بن ابي نصر معمر هندي بعضي گفته اند که از صحابه بود براي او کتبي است وفات کرد سيم جمادي الاولي سنه ششصد و چهل و دو و شيخ

فاضل ابن ابي جمهور احسائي در اول کتاب غوالي اللئالي روايت کرده باسانيد خود از علامه جمال الدين حسن بن يوسف بن المطهر که فرمود روايت کردم از مولاي ماشرف الدين اسحق بن محمود يماني قاضي در قم از حال خود مولانا عماد الدين محمد بن فنحان از شيخ صدرالدين ساوه که گفت داخل شدم بر شيخ با بارتن و ايروان او افتاده بود بر روي مبارک رسول خدا و بتحقيق که ديدم آن جناب را روز حفر خندق و بود که برميداشت خاک را بدوش خود با مردم و شنيدم که ميفرمود در آن روز اللهم اني اسئلک عيشه هنيئه و ميته سويه و مرد اغير مخن و لا فاضح و عالم رباني مولانا محمد صالح مازندراني در شرح اصول کافي فرموده که من ديدم بخط علامه حلي که نوشته بود آن رابدست خود در چهاردهم ماه رجب سنه هفصد و هفت که روايت کردم از مولانا شرف المله و الدين تا آخر آنچه از غوالي نقل کرديم و ظاهر آنست که مثل ايشان تا مطمئن نبودند چنين خبر عجيبي را بحسب سند نقل نميکردند پس معلوم شد که تضعيف شيخ بهائي و تکذيب او مستندي ندارد جز کلام ذهبي صاحب رساله کسر و ثن با بارتن و گويا مستندي غير از استبعاد نداشته باشد و الله العالم عراقيب في اعاجيب الاول بدانکه معاصر جليل جناب حاج شيخ علي يزدي حائري در کتاب الزام الناصب بعد از نقل قضيه بابا رتن ميفرمايد چون ذکر شد قصه شق القمر در ترجمه شيخ بابا رتن ضرر ندارد که بعضي از اخبار شق القمر نقل شود پس از مولوي محمد صاحب حبشي نقل نموده که در کتاب تصديق المسيح در جواب پادريکه سئوال از شق القمر نموده گفته است که صاحب سوانح الحرمين نقل کرده که مردي از کفار هند که عبادت بت مينمود و بزرگ و صاحب اقتدار بود در شهر دهار که متصل بدرياي چنبل و از صوبه مالون است در شهر و ديار خود نشسته ناگاه ديد شبي ماه دو نيمه شد و از يکديگر جدا شدند و بعد از ساعتي آن دو نيمه مثل بار اول متصل بهمديگر شدند پس از علماي مذهب خود از اين کيفيت سئوال نمود آنها گفتند در کتب ما مذکور است که پيغمبري در ميان عرب ظاهر ميشود ومعجزه او شق القمر است پس آن مرد مردي امين که در امور عظيمه محل اعتماد او بود به يثرب فرستاده تا آنکه استکشاف حال کرده و چون از حقيقت امر آگاهي يافت ايمان بحضرت رسول آورده و آن جناب او را عبدالله نام گذاشت و در آن صوبه مزار اين مرد معروف و مشهور است الثاني و ايضا در الزام الناصب از کتاب تصديق المسيح نقل نموده که از مقاله يازدهم تاريخ فرشته نقل کرده است که در مملکت مليبار يهودي بود که نسبش ميرسيد بسامري که ابداع عبادت گوساله را نمود در زمان حضرت موسي پس او در آنشب شق قمر و دو نيمه شدن او را بچشم خود ديده از اين واقعه عجيبه تعجب نمود پس از جماعتي از معتمدين از اين واقعه استعلام نمود و چون بر او معلوم شد که اين از اعجاز حضرت پيغمبر آخر الزمان بوده بسمت حجاز مسافرت نمود و بخدمت آن حضرت مشرف شد و ايمان آورد و در وقت مراجعت

چون بشهر ظفار رسيد لبيک حق را اجابت گفته از دنيا درگذشت و او را در همانجا دفن نمودند و قبر او در آنجا معلوم و مزار عامي است از براي واردين از هر مرز و

صفحه : ١٤٧

بوم الثالث در نفحات جامي در ذيل ترجمه شيخ رضي الدين علي لا لاء چنين آورده که صحبت داشت شيخ رضي الدين علي لالا با صحبت دار رسول خدا ابو الرضا رتن پسر نصر پس داد بوي شانه از شانهاي رسول الله را صلي الله عليه و آله و شيخ علاء الدوله آن شانه را در خرقه پيچيده و آن خرقه را در کاغذي نهاده و بخط خود بر آن کاغذ نوشته که اين شانه از شانهاي رسول الله است که باين ضعيف رسيده از صحبت دار رسول خدا يعني بواسطه و اين خرقه رسيد باين ضعيف از ابي الرضا ليکن بواسطه و هم علاء الدوله بخط خود نوشته است که چنين گويند که آن امانت براي علي لالا بوده ازجانب رسول خدا هشتم سر با يک پادشاه هند است صدوق عليه الرحمه در کمال الدين از علي بن عبدالله اسواري و او از مکي بن احمد روايت کرده که گفت از اسحق بن ابراهيم طوسي در خانه يحيي بن منصور در حاليکه نود و هفت سال از عمرش گذشته بود شنيدم ميگفت در شهر صوح سربا يک پادشاه هند را ديدم و از او پرسيدم که از عمر توچه قدر گذشته گفته نهصد و بيست و پنج سال ديدم که او مسلمان است گفت که رسول خداده نفر از اصحاب که از جمله ايشان حذيفه بن يمان و عمرو بن عاص و اسامه بن زيد و ابو موسي اشعري و صهعب رومي و سقينه و غير ايشان بودند نزد من فرستاد مرا باسلام دعوت نمودند من قبول کردم و اسلام آوردم و کتاب پيغمبر را قبول نمودم آنگاه باو گفتم که با اين ضعف و بيحالي چگونه نماز ميگذاري گفت بهر نحو که مقدورباشد نماز ميگذارم زيرا که خدا فرموده و الذين يذکرون الله قياما و قعودا و علي جنوبهم يعني کساني که خدا را ذکر نموده ميکنند در حاليکه ايستاده اند و در حالي که نشسته اند و در حاليکه دراز کشيده اند بعد از آن گفتم که از کدام طعام ميخوري گفت آبگوشت و کندنا باز پرسيدم که آيا از تو چيزي دفع ميشود يعني در حال تخلي گفت در هر هفته يکدفعه چيزي کمي از من در ميايد و از کيفيت دندانش پرسيدم گفت بيست مرتبه تا بحال افتاده و باز درآمده اند بعد از آن در طويله او حيواني را ديدم از فيل بزرگتر که آن را زنده فيل ميگفتند باو گفتم که با اين حيوان چکار ميکني گفت لباسهاي خدمتکاران مرا بان بار ميکنند و بنزد درخت شور ميبرند و وسعت همه ممالکش طولا و عرضا شانزده سال راه بود و شهريکه خودش نشسته بود طولش پنجاه فرسخ در پنجاه فرسخ راه بود و در هر در آن صد و بيست هزار لشکر بود و در هر دري از اين درها که فتنه واقع ميشد اين لشکر که در اين در بودند دعوي ميکردند و استمداد از لشکر ساير درها نمينمودند و او خودش در وسط شهر ساکن بود و از او شنيدم که ميگفت در مغرب زمين رفتم و برمل عالج رسيدم و بقوم

موسي دچار گرديدم و ديدم که همه پشت بامهاي ايشان در بلندي و پستي با هم ديگر همه برابرند و خرمن طعام ايشان در خارج قريه بود پس بقدر قوت از آن برميداشتند و مابقي را در همان جا ميگذاشتند و قبرهاي ايشان در ميان خانهاي ايشان بود و باغاتشان در دو فرسخي قريه و شهر آنها بود و مرد پير و زن پير در ميان آنها نبود و در ايشان مرضي و علتي نديدم و عليل و مريض نميشدند تا وقتيکه ميمردند و هر که اراده خريد چيزي مينمود ببازار ايشان ميرفت و ساعي را وزن ميکرد و ميبرد بي آنکه صاحبش آنجا حاضرباشد و وقتيکه اراده بجاي آوردن نماز مينمودند همه حاضر شده و نماز ميکردند و برمي گشتند و در ميان ايشان خصومتي و سخن ناخوشي نميگذشت مگر ذکر خدا و ذکر نمازو ذکر مرگ اين ناچيز گويد که خداوند متعال عالم است که سربا يک بعد از آن نهصد و بيست و پنجسال چه قدر ديگر در دنيا زندگي و تعيش داشته و استادنا المحدث النوري در نجم ثاقب با اينکه جل اشخاص معمرين را که در کتب غيبت آنها را اسم برده اند بلکه توان گفت که کل آنها را بطريق اختصار ذکر نموده اين معمر را که سربا يک هندي است بهيچ وجه متعرض نشده و ميتوان گفت که وجه عدم تعرض ايشان بذکر آن با سهو و نسيان و غفلت که اينها انساني را لازمه طبيعت اند بوده و يا عدم اعتناء و اعتماد باصل اين قضيه بوده چه در آن چيزهائي است که قارع آذان و مانع از اعتقاد بجنبانند و الله العالم نهم شيخ صاحب حديث در فضيلت سور ذات قلاقل است چنانکه در بحار و نجم ثاقب از عالم جليل سيد علي بن عبدالحميد نيلي نقل فرموده که ايشان در کتاب انوار المضيه خود از جدش روايت نموده که او باسناد خود روايت نموده از رئيس ابوالحسن کاتب بصري و او از ادباء بود گفت در سال سيصد و نود و سه که چند سال بود که در بريه خشکي شده بود و آسمان خير خود را فرستاد و مخصوص شد باران باطراف بصره و اين خبر بگوش عربها رسيد پس از اطراف بعيده و بلاد نائيه روبانجا آوردند با اختلاف لغاتشان و مبانيت مکانهايشان پس بيرون رفتم با جماعتي ازنويسندگان و وجوه تجار بجهت اطلاع بر احوال و لغات ايشان و جستجو ميکرديم که بساشود فائده در نزديکي از ايشان بدست آريم پس خانه عالي يعني از پشم بنظر ما آمد وبانجا آورديم پس ديدم در گوشه آن شيخي را که نشسته و ابروان او بر چشمهايش افتادو اطراف او جماعتي بودند از بندگان و اصحاب او پس سلام کرديم بر او جواب سلام داد و نيکو ملاقات کرد پس مردي از ما باو گفت که اين سيد و اشاره مگر آنکه نسبت بقبيله ميبرد و مخصوص است بسداد و فصاحتي و او بيرون آمد و ما بيرون آمديم با اوتا اينکه بر شما وارد شديم و جويا هستيم فائده تازه از يکي از شماها و چون تو راديديم اميدوار شديم که هر چه طالبيم نزد تو باشد بجهت علو سن تو پس شيخ گفت و الله اي برادرزاده گان من خداوند شما را تحيه کند بدرستي که دنيا مرا شاغل شده از آنچه که از من طالبيد آن را پس اگر فائده ميخواهيد طلب کنيد آن را از پدرم و اين

خانه او است و اشاره نمود بخيمه بزرگي در مقابل خود پس گفتيم نظر کردن بسوي پدر مثل اين شيخ پرفائده است که بايد تعجيل نمود و تحصيل آن پس قصد آنخانه کرديم پس ديديم در جائي از آن شيخي را که پهلو افتاده و اطراف آن از خدمتکاران بيشتر بود از آنچه از اولي مشاهده نموديم و ديديم بر او از آثار سن چيزي را که جايز بود که پدر آن شيخ باشد پس نزديک او رفتيم و سلام کرديم بر او پس نيکو رد سلام کرد و در جواب اکرام نمود پس گفتيم باو آنچه را که بپسرش گفته بوديم و آنچه را که در جواب ما گفته بود و اينکه دلالت کرد او ما را بسوي تو پس حرکت کرديم بقصد تو پس گفت اي برادرزادگان من حيا کم الله آنچه پسر مرا شاغل شده از آنچه شما از او خواستيد همان چيز مشغول کرده مرا از اينگونه مطالب ولکن فايده اگر بخواهيد درنزد والد من است و اين خانه او است و اشاره

صفحه : ١٤٨

نمود بخيمه عالي در مکان مرتفعي از آنجا پس ما در ميان خود گفتيم کفايت ميکند مارا از فائده مشاهده اين شيخ فاني پس اگر فائده بعد از آن باشد آن ربحي باشد که محسوب نمينمائيم پس قصد نموديم آن خيمه را پس يافتيم حول آن غلامان و کنيزان بسياري پس چون ما را ديدند بسوي ما شتافتند و ابتدا نمودند بسلام بر ما و گفتند چه ميجوئيد حيا کم الله گفتيم ميخواهيم سلام بر سيد شما را و طلب فائده در نزد او ببرکت شماها پس گفتند همه فوائد در نزد سيد ما است و داخل شد از ايشان کسيکه اذن بگيرد پس بيرون آمد با اذن براي ما پس داخل شديم پس ديديم سريري در صدر خيمه که بر آن بالشها است از دو طرف آن و بر اول آن ناز بالشي بود و بر آن ناز بالش سر شيخي بود که کهنه شده بود و موهايش رفته بود و چادري بر روي ناز بالشها بود که در دو طرف سرير بود که او را بپوشاند و سنگيني آن بر او نباشد پس باواز بلند سلام کرديم پس نيکو جواب داد و گفت يکي از ما باو آنچه را که گفته بود بفرزند او و او را آگاه کرديم که او ما را ارشاد نمود بسوي پدرش و او مکالمه کرد بمثل آنچه پسرش کرده بود و اينکه او ما را بسوي تو دلالت کرد و مسرور نمود ما را بگرفتن فائده از تو پس باز نمود شيخ دو چشمان خود را که در کله سرش فرو رفته بودند و بخدمت کنان خود گفت مرا بنشانيد پس پيوسته دستهاي ايشان بمدارا بجانب اوميرفت تا اينکه نشست و با آنچادر که بر بالشها افتاده بود خود را پوشاند آنگاه گفت اي برادر زادگان من هر آينه حديث کنم شما را بچيزيکه حفظ کنيد او را از من وفائده بريد بچيزيکه در آن براي من ثواب باشد پدر من براي او اولاد نميماند و دوست ميداشت که عقبي براي او بماند پس من در پيري او متولد شدم پس خورسند شد بمن و مبتهج گرديد بوجود من آنگاه وفات کرد و مرا هفت سال بود پس عم من کفالت کرد مرا بعد از او و او نيز مثل پدرم بود در خوف بر من پس داخل کرد مرا روزي با خود نزد رسول خدا پس گفت يا رسول

الله اين برادرزاده من است پدرش فوت شده و من متکفلم تربيت او را و من ميترسم از مردن او پس بياموز مرا عوده که او را تعويذ کنم ببا نعوذه تا سالم بماند ببرکت آن پس آن جناب فرمود کجائي تو از ذات القلاقل پس گفت يا رسول الله ذات القلاقل چيست فرمود اينکه تعويذ کني او را پس بخواني براو سوره حجد را قل يا ايها الکافرون لا اعبد ما تعبدون تا آخر سوره و سوره اخلاص را قل هو الله احد الله الصمد تا آخر سوره و سوره فلق قل اعوذ برب الفلق تا آخر سوره و سوره ناس قل اعوذ برب الناس تا آخر سوره و من تا امروز تعويذ ميکنم بان فريام داد پس گرفتار نشدم بمصيبت فرزندي و نه مالي و نه مريض شدم و نه فقير شدم و سن من رسيده باينجا که ميبينيد پس محافظت کنيد و بسيار تعويذ نمائيد بانها اين را از او شنيديم و از نزد او برگشتيم دهم عبدالله يمني است چنانکه در غوالي اللئالي از ابن فهد از علي بن عبدالحميد نيلي از يحيي بن نجل کوفي از صالح بن عبدالله يمني روايت کرده که صالح بکوفه آمده بود و يحيي گويد من او را در سال هفصد و سي و چهار در کوفه ديدم و او روايت مينمود از پدر خود عبدالله که از معمربن بوده و درک کرده سلمان فارسي را و هم روايت کرده عبدالله مزبور از رسول خدا که فرمود دوستي دنيا سر هر خطا است و سر عبادت حسن ظن بخداوند است يازدهم علي بن عثمان معروف بمعمر مغربي است شيخ صدوق در کتاب کمال الدين گفته خبر داد بما عبد الله بن محمد بن عبدالوهاب شجري از محمد بن مسلم رقي و علي بن حسن بن حنکاء لائني ايشان گفته اند در سال صد و نه از هجرت گذشت در مکه معظمه مردي را از اهل مغرب ديديم با جماعتي از اصحاب حديث که در موسم حج آنها بودند بنزد او رفتيم ديديم که او مردي است مويهاي سر و ريس او سياه گويا که خيکيست کهنه در نزد او ازاولادش و اولاد اولادش و مشايخ اهل بلدش جماعتي بودند ايشان گفتند ما از اهل دورترين شهرهاي مغرب هستيم که در نزديکي باهره عليا ميباشد و اين مشايخ شهادت نمودند که ما از پدران خود شنيده ايم که ايشان از اباء و اجداد خودشان حکايت نموده اند که ايشان اين شيخ را که معروف بابي الدنياي معمر است ديده اند و نامش علي بن عثمان بن خطاب بن مره بن مويد است و او خودش گويد که من همداني هستم و اصل من از صعيد يمن است آنگاه باو گفتيم که آيا علي بن ابيطالب را ديده او چشمهاي خود را باز کرد در حاليکه ابروهاي وي چشمهاي او را پوشيده بودند و گفت باين چشمها آن حضرت را ديده ام من خدمتکار او بودم و در دعواي صفين در خدمت آن حضرت بودم و اين جراحتي که بر سر من رسيده است از صدمه اسب او است و اثر جراحت را در ابروي راستش بما نمود و اين جماعت که نزد او بودند از مشايخ و اولاد او بطول عمرش شهادت دادند و گفتند از وقتيکه متولد شده ايم او را بدين حالت ديده ايم همچنين از اباء و اجداد هم احوال وي را بدين نهج شنيده ايم بعد از آن ما سر سخن باز کرده قصه او را و سبب طول عمرش را از او

پرسيديم ناگاه او را با عقل و ادراک يافتيم هر چه که باو گفته ميشد ميفهميد و بعقل و ادراک از آن جواب ميداد پس نقل نمود که پدرم بکتابهاي گذشتگان نظر کرده آنها را خوانده بود و در آنها ذکر نهراب حيوان را و اين را از آن که در ظلمات است و هر که از آن بياشامد عمرش طولاني گردد بنظر در آورده بود آنگاه کثرت حرص او را واداشت بر اينکه بظلمات رود پس توشه برداشت و بار کرد و مرا هم با خود برد و دو نفر شتر نه ساله که قوتشان بيشتر ميباشد با چند نفر شتر شيردار و چند مشک آب با ما برداشت و من در آن وقت در حد سيزده سالگي بودم پس رفتيم تا بظلمات رسيديم بقدر شش شبانه روز راه رفتيم راه رفتن در روز بود زيرا که در آن روشنائي کمي بود آنگاه در ما بين کوهها و بيابانها منزل نموديم و پدرم در کتابها ديده بود که مجراي آب حيوان در اين مکان است چند روز در آنجا مانديم تا اينکه آبيکه برداشته بوديم بر شتران خورانيديم تمام شد اگر شتران ما شير نميدادند هر آينه از تشنگي تلف ميشديم پدرم در اين سرزمين پي طلب آب بحويان مي گشت و بما امر ميکرد که آتش روشن بکنيم براي اينکه در وقت مراجعت ببنزد ما راه پيدا کند بقدر پنج روز در بقعه مانديم پدرم پي نهر ميگشت پيدا نميکرد بعد از آنکه مايوس گرديد از بيم تلف بمراجعت عرض نمودم زيرا که آب و توشه تمام شده بود و خدمتکاران که با ما بودند از خود تلف در خصوص مراجعت بپدرم اصرار نمودند در اين اثنا روزي من از منزل براي حاجتي برخواستم و بقدر انداختن يکتير از آنجا دور شدم ناگاه بجويبار آبي رسيدم که رنگش سفيد و طعمش لذيذ و شيرين بود آن نه بسيار بزرگ و نه بسيار کوچک با ملايمت و همواري جاري

صفحه : ١٤٩

ميگرديد نزديک رفتم با دست خود دو دفعه يا سه دفعه از آن برداشتم و خوردم ديدم که شيرين و سرد و لذيذ است من بسرعت برگشتم بمنزل و بخدمتکاران خود مژده دادم که من آب حيوان را پيدا کردم ايشان همه مشکها را که داشتيم برداشتند تا که آنها را پرکنند در آنحال من از کثرت سرورم ندانستم که پدرم در پي طلب نهر است پس ما رفتيم ساعتي گشتيم ديگر آن را نيافتيم و خدمتکاران مرا تکذيب کردند وقتيکه بمنزل برگشتيم و پدر هم برگشت قصه را باو گفتم او گفت همه اين زحمت و مشقت را که کشيديم براي اين آب بود خدا آن را بمن روزي نکرد و تو را نصيب گردانيد بعد از اين عمر تو طولاني گردد بحديکه از زندگي بتنگ ميشوي بعد از آن باز گرديديم بوطن خود برگشتيم پدرم چند سالي بعد از اين مقدمه عمر نمود بعد از آن وفات کرد وقتيکه سن من بنزديکي سي سال رسيد و خبر وفات پيغمبر و خليفه اول و ثاني بما رسيد آنگاه در آخر ايام خلافت عثمان بعزم حج درآمد و در ميان اصحاب پيغمبر ابعلي بن ابيطالب عليه السلام مايل گرديد پس آنجا ماندم و خدمت او را کردم و با او در دعواها حاضرگرديدم آن جراحت در دعواي

صفين از اسب علي بر من رسيد و در خدمت آن حضرت بودم تا وقتيکه بدارالبقاء تشريف بردنند بعد از آن اولاد و حرمهاي او اصرار و الحاح نمودند که در خدمت ايشان بمانم قبول نکردم بوطن خود برگشتم و در ايام خلافت بني مروان بعزم حج در آمدم باز به اهل بلد خود برگشتم از آنوقت تا حال سفر نکرده بودم مگر اينکه بسلاطين بلاد مغرب خبر طول عمر من ميرسيد ايشان مرا احضار ميکردن تا اينکه مرا ببينند و از سبب طول عمر و چيزهائيکه ديده ام پرسند آروز داشتم و خواهش ميکردم که بار ديگر هم حج کرده باشم تا اينکه اين اولاد و انصار من که ميبينيد مرا برداشتند باينمکان آوردند راوي گويد آن شيخ ذکر نمود که دندانهاي من دو مرتبه يا سه مرتبه افتاده اند باز بيرون آمده اند بعد از آن خواهش کردم که خبر دهد بما چيزهائي را که از اميرالمومنين شنيده گفت در وقتيکه در خدمت آن حضرت بودم مرا حرص و همت در طلب علم نبود و صحابه هم در خدمت او بسيار بودند و از کثرت ميل و محبتم باو بامري سواي خدمت باو مشغول نگرديدم چيزيکه ياد دارم از آنهائيکه از آن حضرت شنيده ام آن را بسياري از علماي مغرب و مصر و حجار از من شنيده اند و ايشان همه منقرض گرديدند و فاني شده اند و اين اولاد و اهل بلد من آن را نوشته اند آنگاه نسخه در آوردند شيخ آن را گرفت از روي خط آن ميخواند که خبر داد بما ابو الدنياي معمر که علي بن ابيطالب بمن خبر داد و گفت رسول خدا فرمود هر که اعانت دلشکسته نمايد خداي تعالي ده حسنه براي او مينويسد و ده سيئه او را محو کند و ده درجه مرتبه او را بلند گرداند بعد از آن علي گفت رسول خدا فرمود هر که سعي کند در حاجت برادر مسلم خود که صلاح او و رضاي خدا در آن باشد گويا که هزار سال عبادت خدا را کرده و يکطرفه العين بر او معصيت ننموده و خبر داد بما ابو الدنياي معمر مغربي که از علي بن ابيطالب شنيدم که ميفرمود که گرسنگي شديدي به پيغمبر خدا حاصل شد در حاليکه در منزل فاطمه بود آنگاه بمن فرمود يا علي خوان را بنزد من آر بنزديک خوان رفتم ديدم که نان و گوشت بريان شده در آن هست ابوالدنياي معمر بما خبر داد که از علي بن ابيطالب شنيدم ميفرمود که در دعواهاي خيبر بيست و پنج زخم برداشتم بعد از آن نزد رسول خدا آمدم وقتيکه حالم را چنان ديد گريست و از اشک چشمش بجراحات من ماليد در همان ساعت خوب گرديدم و خبر داد بما ابوالدنياي معمر که علي بن ابيطالب بما خبر داد و گفت رسول خدا فرمود هر که سوره قل هو الله احد را يکبار بخواند بمنزلت اينست که ثلث قران را خوانده هر که دوبار بخواند مانند اين است که دو ثلث قران را خوانده و هر که سه بار بخواند مانند اينست که تمام قران را خوانده است ابوالدنيا بما خبر داد که ازعلي بن ابيطالب شنيدم ميگفت که رسول خدا فرمود من در وقتي گوسفند ميچرانيدم ناگاه در سر راه گرگي ديدم و باو گفتم در اين جا چه ميکني او گفت تو در اين مکان چه ميکني به او گفتم گوسفند ميچرانم گفت اين راهت بگذر من گوسفندها را راندم

وقتيکه گرگ بوسط گله رسيد ناگاه ديدم که يک گوسفند را گرفت و آن را کشت من برگشتم از پي آن گرگ رفتم سرش را بريدم و در دست خود نگه داشتم و شروع کردم براندن گوسفندان آنقدر راه رفتم ناگاه جبرئيل و ميکائيل و ملک الموت را ديدم وقتيکه مرا ديدند گفتند اين محمد است خدا برکات خود را باو نازل ميگرداند آنگاه مرا برداشتند و خوابانيدند و به چاقوئيکه داشتند شکمم را پاره کردند قلب مرا برگردانيدند و در جاي خود گذاشتند و دستهاي خودشان را بر شکم من کشيدند ناگاه باذن خدايتعالي جراحت شکمم ملغئم گرديد و هرگز درد جراحت را ادراک ننمودم بعد ازآن فرمود از آنجا نزد دايه ام حليمه آمدم از من پرسيد که گوسفندان در کجا يانند من ماجرا را نقل نمودم گفت بزودي در بهشت مرتبه بلندي براي تو خواهد بود خبر دادبما ابو سعيد عبدالله بن محمد بن عبدالوهاب که ابوبکر محمد بن فتح مرکني و ابو اللحسن علي بن حسن لائکي ذکر نمودند که وقتيکه خبر ابوالدنيا بوالي مکه رسيد باومتعرض گشته گفت بايد که تو را ببغداد نزد مقتدر برم و اگر نبرم خوف مواخذه دارم حجاج از والي خواستند که او را معاف دارد زيرا که ضعف پيري دارد والي خواهش ايشان را اجابت کرد و از بغداد بردن ابوالدنيا گذشت ابو سعيد گويد که اگر در آن سال در موسم حج بودم ابوالدنيا را ميديدم زيرا که خبر او در بلاد شايع گرديد و اين احاديث را اهل مصر و شام و بغداد و ساير بلاد که در موسم حج بودند در آنسال از او شنيدند و نوشتند حديث آخر في فصه هذا المعمر و نيز روايت کرده از ابو محمدحسن بن محمد بن يحيي الحسيني که در سال سيصد و سيزده هجري بعزم حج رفتم و در آن سال نصر قشوري مصاحب مقتدر بالله با عبدالرحمن بن حمران ابو الهيجاء حج کردند پس در ماه ذيقعده داخل مدينه رسول گرديدم و بقافله مصر برخوردم ابوبکر محمد بن علي ماورائي را با فردي در آن قافله ديدم مذکور شد که اين مرد رسول خدا را ديده چون مردم اين شنيدند از براي مصافحه بر سر او ريختند نزديک شد که از کثرت ازدحام هلاک شود چون عم من ابوالقاسم طاهرين يحيي اين بديد غلامان خود را امر کرد که مردم را از او دور

صفحه : ١٥٠

کنند او را بردارند و بخانه ابوسهل لطفي که عمم در آنجا منزل کرده بود برند و پس از بردن مردم را اذن دخول دادند و با آن مرد پنجنفر بود از اولاد اولاد او و آنها پيرمردي بود در ميان سن هشتاد و نود و ديگري در سن هفتاد و دو نفر ديگر در سن پنجاه و شصت و سن هفده نام آنها را آن مرد از اولاد اولاد خود گفت و خود آن مرد در سن سي و چهل مينمود و ريش و سرش سياه و بدنش لاغر قدش ميانه موي عارضش کم بکوتاهي نزديکتر ابو محمد علوي گفت که اين اخبار را اشراف مدينه و حجاز و بغداد و غير ايشان نقل نميکردند من آنها را بکسي خبر نميدادم از خوف تکذيب مردم و اين امور را در مدينه شنيدم و در مکه هم در خانه مشهور بمکتوبه که خانه علي بن

عيسي جراح است و در خانه سنوي و خانه مادراني و خانه ابو الهيجا هم شنيدم و نيز از او شنيدم در مني و بعد از مراجعت از حج در مکه در خانه مادراني که در نزديکي باب صفا است و نيز شنيدم که قشوري اراده کرده که او را در بغداد با اولادش نزد مقتدربالله برد فقهاي مکه گفتند که ما در اخبار ديده ايم که چون معمر مغربي داخل مدينه السلام يعني بغداد شود فتنه واقع گردد در بغداد خراب و سلطنت زايل شود قشوري چون اين بشنيد از اراده خود برگرديد و چون احوال آن مرد را از اهل مغرب و مصر پرسيديم گفتند که هميشه از پدران و مشايخ خود ميشنيديم نام او و نام بلده اورا که طبخه باشد و از او پاره احاديث بما نقل کردند و ما آنها را در اين کتاب ذکر کرديم ابو محمد علوي گويد که اين شيخ يعني علي بن عثمان مغربي ابتداي بيرون آمدن خود را از بلدش حضرموت بما خبر داد که پدر و عم من باراده حج و زيارت بر پيغمبر درآمدند و مرا هم با خود برداشتند چون از حضرموت بيرون شديم و چند منزل پيموديم راه را گم کرديم و سه شبانه روز از راه دور افتاديم ناگاه در ميان کوههاي ريگ که آنها را رمل عالج گويند و متصل بصحراي ارم است واقع شديم و متحيرانه در آن بيابان ميگرديديم اتفاقا اثر پاي درازي بنظر در آورديم آن اثر راگرفته ميرفتيم تا اينکه ببياباني رسيده دو نفر را در آنجا ديديم که بر سر چاه ياچشمه نشسته بودند چون ما را ديدند يکي از ايشان برخواست ظرفي از آن چشمه يا چاه آب کرده باستقبال ما شتافت آن آب را بپدرم داد پدرم نخورد و گفت امشب را بر سر اين چاه آب منزل کرده خواهيم وقت افطار بان افطار کرد پس نزد عمم برد او هم چنين جواب داد و نخورد پس آب را بمن داد و گفت بگير و بخور آن آب را گرفته آشاميدم آن مرد گفت تو را گوارا باد بزودي بشرف حضرت علي بن ابيطالب فايز شوي اين واقعه را باو خبر ده و بگو که خضر و الياس بر تو سلام رسانيدند و بدانکه عمر تو طولاني خواهد شد تا آنکه مهدي و عيسي بن مريم را ملاقات نمائي چون ايشان را ديدي سلام ما را بايشان برسان بعد از آن پرسيد که اين دو نفر را بتو چه نسبت باشد گفتم آن يک پدر و ديگري عم منست گفتند عمت ميميرد و بمکه نميرسد تو و پدرت بمکه ميرسيد و بعد از آن پدرت بميرد و عمر تو طولاني شود رسول خدا را نخواهيد ديد زيرا که اجلش نزديک شده اين بگفت و از نظر ما غائب گرديدند هر قدر نظر کرديم کسي را نديديم ندانستيم بزمين فرو رفتند يا آنکه باسمان عروج کردند اثري از ايشان نماندو آن آب را هم ديگر نديديم تعجب کرديم پس روانه شديم تا آنکه بنجران رسيديم عمم در آنجا مريض شده وفات کرد با پدرم بحج رفتيم حج را بجا آورديم بمدينه رفتيم پدرم در آنجا وفات کرد و در خصوص من بعلي بن ابيطالب وصيت نمود آن حضرت مرا در نزد خود نگهداشت در ايام خلافت ابوبکر و عمر و عثمان و خود آن بزرگوار بودم تا آنکه ابن ملجم آن حضرت را شهيد نمود چون عثمان بن عفان را صحابه محاصره کردند مراخواست و مکتوبي با شتر تندر و بمن داد و گفت اين شتر را سوار شو و اين

مکتوب را بزودي بعلي بن ابيطالب برسان و آن حضرت در آنوقت در جائيکه نبيع گويند در سر اموال و اراضي خود بود پس مکتوب را گرفته شتر را سوار شده چون بجائيکه آن را جد ارابي عبايه گويند رسيدم او از قرائت قران شنيدم پس ديدم که آن حضرت از نبيع تشريف مياورد و اين آيه را ميخواند افحسبتم انما خلقناکم عبثا و انکم الينا لا ترجعون چون مرا ديد فرمود يا ابا الدنيا چه خبر داري واقعه را عرض کردم پس مکتوب را گرفته خواند اين بيت در آن بود فان کنت ماکولا فکن انت اکلي و الا فادرکني و لما امزق يعني اگر من خوردني هستم تو خورنده من باشي و اگر نيستم پس مرا درياب پيش از آنکه پاره پاره شوم پس تعجيل بمدينه آمدم چون وارد شديم عثمان کشته شده بود پس بباغ بني نجار وارد شد چون مردم مطلع شدند بنزد او شتافتند و پيش از ورودآن حضرت پاره بناي بيعت با طلحه بن عبدالله داشتند پس بر سر آن حضرت ريختند مانند گله که گرگ بر آن حمله کند اول طلحه بيعت کرد پس زبير پس ساير مهاجر و انصار و من در خدمت آن حضرت بودم و در غزوه جمل و صفين با او بودم در ميان دو صف در طرف آن حضرت ايستاده بودم تازيانه از دست او بيفتاد خواستم که آن را برداشته بانحضرت دهم اسب آن حضرت سر بالا کرد آهني که در دهنه اسب بود بر سر من خورد و اين اثر برسر من حادث شد چون آن حضرت آن بديد قدري از آب دهن خود بر آن ماليد و قدري خاک برآن گذاشت ديگر بخدا قسم دردي در آن نديدم و از جراحت آن زياده بر اثري که ديده باقي نماند و در خدمت او بودم تا آنکه شهيد شد پس در خدمت امام حسن در ساباط مداين بودم که او را ضربت زدند تا آنکه بمدينه تشريف بردند در خدمت او و امام حسين بودم تا آنکه جعده بنت اشعث بن قيس کندي بمکر پنهان معاويه او را مسموم نموده وفات کرد بعد از او با امام حسين بيرون آمدم تا آنکه آن حضرت بکربلا رسيد وشهيد شد بعد از او از خوف بني اميه فرار کرده بمغرب زمين رفتم و انتظار ظهور مهدي و عيسي را ميکشم باو محمد علوي گويد از اين شيخ امر غريبي در خانه عمم طاهر بن يحيي ديده شد و آن اين بود که موهاي لب زيرينش سياه بود پس از آن سرخ گرديد بعد از آن سفيد شد چون اين ديديم از روي تعجب بر او نگريديم شيخ ملتفت گرديد گفت از چه تعجب کنيد من چون گرسنه شوم اين موها سفيد گردد چون سير شوم بازبسياهي خود برگردد عمم چون اين بشنيد طعام از خانه خود خواست سه خوانچه طعام از خانه بيرون آوردند يکي را نزد شيخ گذاشتند منهم از کساني بودم که با او در آن خوان شرکت نمودم و در خوان ديگر را در وسط مجلس گذاردند و حضار را بر آن خواندندعمم در جانب راست شيخ نشسته ميخورد و از طعام نزد شيخ ميگذاشت و او مانند جوانان تناول مينمود و من به

صفحه : ١٥١

موهاي زير لب او نظر ميکردم بتدريج سياه ميگرديد تا آنوقت که بسياهي اول برگرديدديدم از غذا خوردن دست کشيد پس گفت خبر داد بمن علي بن ابيطالب که هر که اهل يمن را دوست دارد مرا دوست داشته و هر که ايشان را دشمن دارد مرا دشمن داشته من الاسناد القصار لنقل الاخبار در انوار النعمانيه بعد از نقل اين دو روايت را از شيخ صدوق روايت نموده از اوثق مشايخ خود سيد هاشم احسائي که او روايت که در شير از در مدرسه امير محمد از شيخ عادل ثقه ورع خود شيخ محمد حرفوشي اعلي الله مقامهم شنيده گفت که روزي داخل مسجدي از مساجد شام شدم که مسجدي بود کهنه و مهجور و در آن مسجد مردي را ديدم با هيئت منکر پس من مشغول مطالعه کتب حديث شدم آن مرد بنزد من آمد و از حالات من پرسيد و گفت حديث را که اخذ مينمائي جواب او را گفتم و از حالات او و مشايخ او پرسيدم چون او را اهل علم و حديث ديدم آن مرد گفت منم معمر ابي الدنيا و علم را از علي بن ابيطالب و ائمه طاهرين اخذ کرده ام و فنون علوم را از ارباب آنها دريافت نموده ام و کتابها را از مصنفين آنها شنيده ام پس من در خصوص کتب احاديث و اصول و کتب عربيه و غير آن استجازه کردم و مرا اجازه داد و پاره احاديث را در آن مسجد نزد او خواندم بعد از آن سيد جزائري ميگويد باينجهت بود که شيخ ما يعني سيد هاشم احسائي ميفرمود بمن که فرزند سند من بمحمدين ثلث يعني شيخ محمد بن يعقوب کليني ثقه الاسلام و شيخ محمد بن باوبه صدوق قمي و شيخ محمد بن حسن طوسي شيخ الطائفه و غير ايشان از ارباب کتب قصير است روايت ميکنم از حرفوشي از معمر ابي الدنيا از علي بن ابيطالب و همچنين از باقر وصادق و سائر ائمه طاهرين عليهم السلام و همچنين است روايت من از کتب اخبار مثل کافي و من لا يحضر و تهذيب و استبصار و غير آن و تو را هم اجازه دادم که روايت کني از من باين اجازه و ما هم روايت ميکنيم کتب اربعه را از مصنفين آنها باين طريق شمع في جمع در داراسلام عراقي بعد از نقل اين دو حديث را در اين قصه چنين فرموده که اين روايت رويم ظاهر ميشود که معمر ابي الدنيا درک خدمت همه ائمه را کرده و اهل علم و حديث بوده چنانکه از روايت سابق بر اين ظاهر ميشود که غير از اميرالمومنين و حسنين عليهم السلام ديگري را از امامان نديده و سبب طول عمر و ابي استکه از دست خضر و الياس نوشيده و از روايت اول ظاهر است که خود بر سر آب رفته و غير از اميرالمومنين زمان ديگري از ائمه را در نيافته و از اهل علم و حديث هم نبوده و ممکن است جمع ميان روايات باينکه آب حيوان را دوبار نوشيده يا آنکه يکي از آن دو آب آب حيوان نبوده و اينکه در زمان اميرالمومنين چون اوايل عمر او بوده قدر علم ندانسته و در طلب آن حريص نبوده بعد از آن در مقام طلب برآمده و آنکه ذکر ساير ائمه را در دو روايت سابق نکرده از باب تقيه و کتمان مذهب خود بوده که عامه او

را از مذهب خود خارج ندانند و شايد او را هم حالت سياحت باشد که بلباس سياحان بر وجه تستر از براي طلب علم و معاشرت علماء و بزرگان سير نمايد و الله العالم نقل عروسي في نقل الطوسي بدانکه شيخ الطائفه در مجالس خود قصه معمر مغربي را که او ابوبکر عثمان بن خطاب بن عبدالله بن عوام است باين کيفيت از ابراهيم بن حسن جمهور از ابوبکر مفيد جرجراني روايت کرده در ماه رمضان در سال سيصد و هفتاد و شش که گفت مجتمع شدم با ابي بکر مذکور در مصر در سنه سيصد و ده در حالتيکه مردم ازدحام کرده ببودند بر او تا آنکه او را بردند در بام خانه بزرگي که در آن بود و رفتم بمکه و پيوسته متابعت ميکردم او را تا آنکه پانزده حديث از او نوشتم و او ذکر کرد براي من که در خلافت ابي بکر متولد شده و چون زمان اميرالمومنين شد با پدرم سفر کرديم بقصد ملاقات آن جناب چون قريب بکوفه رسيديم بغايت تشنه شديم در راه و مشرف بهلاکت و پدرم شيخ کبيري بود پس باوگفتم تو بنشين تا من در اين صحراء سير کنم شايد آبي بدست آورم يا کسي را که مرا بر آب دلالت نمايد يا آبب باراني بيابم پس در مقام تفحص برآمدم و چندان از او دور نشدم که آبي نمايان شد پس بنزديک آن رفتم ديدم چاهي است شبيه حوضي بزرگ با وادئي پس جامه خود را کندم و در آن غسل کردم و آشاميدم تا سير شدم و گفتم ميروم پدرم را مياورم که در نزديکي است پس آمدم نزد او و گفتم برخيز که خدايتعالي بما فرج عنايت فرمود و اين ابي است نزديک بما پس برخواست پس چيزي نديدم و آبي مشاهده نکرديم و او نشست و من با او نشستم و پيوسته مضطرب بود تا مرد و بزحمت او را دفن کردم و آمدم بنزد اميرالمومنين و آن جناب را ملاقات کردم در حاليکه مشغول حرکت بودند بطرف صفين و آن جناب را حاضر کرده بودند و رکاب آن حضرت را گرفته بودندپس افتادم که رکاب را ببوسم پس رويم را خراشيد و زخم کرد ابوبکر مفيد گفت اثر آن زخم را در روي او ديدم که واضح بود گفت پس آن حضرت حالم را سئوال نمود من قصه خودو پدرم را نقل کردم و قصه چشمه را حضرت فرمود آن چشمه است که نخورده احدي از آن مگر آنکع عمر طولاني کند پس مژده باد تو را که عمرت دراز ميشود و بعد از آشاميدن از آن ديگر نبودي که آن را بيابي و مرا عمره نام نهاد ابوبکر مفيد گفت پس حديث کرد مرا از مولاي ما اميرالمومنين باحاديثي که جمع کردم آنها را و غير من کسي آنها را جمع نکرده از او و با او بودند جماعتي از مشايخ بلد او که طنجه است پس سئوال کردم از حال او پس ذکر نمودند که او از بلد ايشان است و خير ميدادند طول عمر او را و پدران و اجداد ايشان نيز بمثل اين خبر دادند و اجتماع او را با اميرالمومنين عليه السلام و او وفات کرد سنه سيصد و هفده رشاده الي زياده در نجم ثاقب بعد از نقل اين خبر فرموده و محتمل است که عبارت اخير جزء و خير نباشد زيراکه علامه کراجکي تلميذ شيخ مفيد در کنزالفوائد ميفرمايد وشايع است در ميان بسياري از خصوم يعني اهل سنت آنچه روايت شده و گفته

ميشود از حال معمر ابي الدنيا معروف باشجع که باقي است از عهد اميرالمومنين علي بن ابيطالب تا حال و اينکه مقيم است در زمين مغرب در بلديکه او را طبخه ميگويند و مردم او را در اين ديار ديدند که عبور کرده بود و متوجه حج و زياره شده بود و روايت ايشان از او قصه و حديث او را و احاديثيکه شنيدند از او از اميرالمومنين و روايت شيعه اين استکه او باقي ميماند تا اينکه ظاهر شود صاحب الزمان و هم چنين حال معمر ديگر مشرفي و وجود او در شهري در ارض مشرق که او را سهرورد ميگويند تا حال و ديدم جماعتي را که او را ديدند و حديث او را برايم نقل کردند و اينکه او نيز خادم اميرالمومنين علي بود و شيعه ميگويند که هر دو اينها مجتمع خواهند شد در وقت ظهور امام مهدي عليه و علي آبائه السلام و بنابراين ذيل اين خبر که او وفات کرد بي اصل باشد و کراجکي که ساکن مصر بود اعرف است باو از مفيد جرجراني و امثال او انتهي اين ناچيز گويد حکم بزيادتي آخر اين خبر شيخ طوسي ره که

صفحه : ١٥٢

آن بيان تاريخ فوت اين معمر است مبتني بر اين استکه اين معمر مغربي شخصا همان معمري باشد که در دو خبر صدوق که نقل شدند و خبر شيخ کراجکي بعد از اين نقل ميشود حکايت او مفصلا ذکر شده است چنانچه مختار استادنا المحدث النوري اعلي الله مقامه الشريف در کتاب نجم ثاقب هم همين استکه اينچهار خبر حکايت حال از يک نفر را مينمايد و اما بنابر مختار که معمر در خبر شيخ طوسي ره غير آن معمري استکه دردو روايت صدوق و روايت کراجکي است چنانکه بيايد پس حکم بزياده بودن آخر خبر شيخ که بيان تاريخ فوت آن معمر است از تامل نيست فتامل حفل ملائکي في نقل الکراجکي بدانکه علامه کرراجکي در کنزالفوائد قصه معمر مغربي را باين نحو نقل فرموده که خبر داد ما را شريف ابوالقاسم ميمون بن حمزه حسيني گفت ديدم معمر مغربي را که آورده بودند نزد شريف ابي عبدالله محمد بن اسمعيل سنه سيصد و ده و داخل کردند اورا در خانه شريف با کسانيکه با او بودند و ايشان پنج نفر بودند و در خانه را بستند و مردم ازدحام کردند و حرص داشتند در رساندن خود را باو پس من بجهت کثرت ازدحام نتوانستم پس ديدم بعضي از غلامان شريف ابي عبدالله محمد بن اسماعيل را که قنبر و فرج بودند پس بايشان فهماندم که من مايلم که او را مشاهده کنم پس بمن گفتند برگرد و برو بدر حمام بنحويکه کسي تو را نبيند پس در را براي من سرا باز نمودند و من داخل شدم و در را بستند و داخل مسلخ حمام شدم ديدم که آن را براي آن شيخ فرش کرده اند که داخل حمام شود پس اندکي نشستم ناگاه ديدم که داخل شد و او مردي لاغر اندام ميانه قد سبک موي گندم گون مائل بکوتاهي بود که چندان معلوم نبود و بنظر در سن چهل ساله ميامد و در صدغ او اثري داشت که گويا ضربتي است و چون در جاي خود مستقر شد با آن چند نفر که با او بودند

خواست جامه خود را بکند گفتم اين ضربت چيست گفت خواستم بدهم بمولاي خودم اميرالمومنين عليه سلم تازيانه را در روز نهروان پس اسب سر خود را حرکت داد پس لجام بسر من برخورد و آن آهن داشت پس سرم را شکست گفتم دخال شده بودي در اين بلد در قديم گفت آري و موضع جامع سفلاني شما جاي فروختن سبزي بود و در آن چاهي بود گفتم اينها اصحاب تو ميباشند گفت نه بلکه فرزند و فرزندزادگان منند آنگاه داخل حمام شد و نشستم تا بيرون آمد و جامه اش را پوشيد پس ديدم موي زير لبش را که سفيد شده پس باو گفتم که در آنجا رنگي بود گفت نه ولکن چون گرسنه ميشوم سفيد ميوشد و چون سير ميشوم سياه ميشود پس گفتم داخل خانه شو که طعام بخوي پس از در داخل شد آنگاه از ابو محمد علوي مذکور در روايت صدوق نقل کرده بنحو مذکور در آن روايت خبر در اصل قصه که گفت ابو محمد گفت از شيخ در خانه عمم طاهر بن يحيي شنيدم که براي مردم حديث ميکرد و ميگفت که بيرون آمدم از بلدم من و پدرم و عمويم بيرون آمديم بقصد ورود بر رسول خدا و ما پياده بوديم در قافله پس وا مانديم و تشنگي بر ما سخت شد و آب نداشتيم و ضعف پدرو عمويم زياد شد پس ايشان را در جنب درختي نشانيدم و رفتم که براي ايشان آبي بيابم پس چشمه آب نيکوئي ديدم که در آن آب صافي بود در غايه سردي و پاکيزه گي پس آشاميدم تا آنکه سير شدم آنگاه برخواستم بنزد پدر و عمم آمدم که ايشان را بنزد آن چشمه ببرم پس ديدم يکي از آنها مرده او را بحال خود گذاشتم ديگر برابر داشتم و در طلب چشمه برآمدم هر چه کوشش کردم که آن را ببينم نديدم و موضعش را نشناختم پس تشنگي او زياد شد و مرد پس سعي کردم در امر او تا آنکه او را دفن کردم و بنزد ديگري آمدم و او را نيز دفن کردم و تنها آمدم تا براه رسيدم و بمردم قافله ملحق شدم و داخل شدم در مدينه در روزيکه وفات کرده بود رسول خدا و مردم ازدفن آن حضرت مراجعت کرده بودند پس آن عظيم ترين حسرتي بود که در دلم ماند و اميرالمومنين مرا ديد پس خبر خود را براي آن جناب نقل کردم پس مرا با خود گرفت تا آخرآنچه گذشت بروايت شيخ صدوق آنگاه کراجکي فرموده که خبر داد مرا قاضي ابوالحسن اسد بن ابراهيم سلمي حراني و ابو عبدالله عبدالله بن حسين بن محمد صيرفي بغدادي و هر دو گفتند که خبر داد ما را ابوبکر محمد بن محمد معروف بمفيد جرجراني بنحو قرائت بر او و صيرفي گفت که شنيدم از او که املاء کرد سنه سيصد و شصت و پنج گفت خبر داد مرا از علي بن عثمان بن خطاب بن عبدالله بن عوام بلوي از اهل مدينه مغرب که او را مزيد ميگويند و معروف است بابن ابي الدنيا اشج معمر که گفت شنيدم علي بن ابيطالب ميفرمود که شنيدم رسول خدا ميفرمود کلمه حق گم شده مومن است هر کجا آن را يافت پس او حق است و دوازده خبر ديگر بهمين سند نقل کرد آنگاه فرمود که ابوبکر معروف بمفيد گفت که من اثر شکستگي را دل صورت او

ديدم و او گفت که من خبرکردم اميرالمومنين را بقصه و حديث خود در سفرم و مردن پدر و عمم و چشمه که از آن نوشيدم تنها پس فرمود که اين چشمه ايست که نمينوشد از آن احدي مگر آنکه عمر را طولاني ميکند و بشارت باد تو را که تو عمر ميکني و نبوديکه بعد از آشاميدن آن رابيابي و کراجکي فرمود و احاديثيکه روايت نموده آنها را از اشج ابو محمد حسن بن محمد حسيني که روايت نکرد آنها را ابوبکر محمد بن محمد جرجراني پس اين استکه شريف ابو محمد فرمود که خبر داد ما را علي بن عثمان اشج آنگاه خبر مدح يمن و يک خبر شريف ديگر نقل کرده تمام شد روايت شيخ کراجکي و مطالب ايشان مطابق ترجمه که در نجم ثاقب از آنها نموده است في ان المعمر المغربي هد هو واحد او متعدد بني بدانکه استادنا المحدث النوري نورالله مرقده بعد از اينکه خبر شيخ طوسي را درباره معمربن مغربي اولا و دو خبر شيخ صدوق را ثانيا و خبر شيخ کراجکي را ثالثادر نجم ثاقب نقل فرموده گفته است مولف گويد که غرض از اين تطويل دفع توهم تعدد اين مغربي است با آن مغربي که از مجالس شيخ نقل کرديم اگر چه بحسب بادي نظر متعدد مينمايد و ما نيز دو عنوان کرديم بلکه محدث جليل سيد عبدالله سبط محدث جزائري در اجازه کبيره خود فرمود و اما آنچه نقل کرده شيخ در مجالس خود از ابي بکر جرجراني که معمر مقيم در بلده طنجه وفات کرد در سنه سيصد و هيفده پس با چيزي منافات ندارد زيرا که ظاهر آنست که يکي از آن دو غير ديگري است بجهت مغايرت نامهاي ايشان و احوالات منقوله از ايشان انتهي و اين عبارت را بعد از نقل قصه معمر مغربي را بروايت شيخ کراجکي فرموده پس استاد مزبور ميفرمايد ولکن حق اتحاد اين دو نفر است اما تفاسير اسم پس دانستي که کراجکي از همان مفيد جرجراني اسم اورا علي بن عثمان بن خطاب نقل کرده پس معلوم ميشود که از مجاس شيخ از اول نسب علي افتاده و اختلاف در بعضي از اجداد در چنين حکايتها بسيار است و اختلاف قصه اگر سبب تعدد شود بايد چهار نفر باشند غرض با اتحاد در اسم خود و پدر و بلد که مغرب باشد و شايد مزايده از نوابغ

صفحه : ١٥٣

طنجه باشد و خوردن آب حيات و شکستگي سر از اسب حضرت امير المومنين در جنگ صفين يا نهروان و قرب عصر ملاقات او و مردن پدر در راه و غير آن نتوان احتمال تعدد داد و از علامه کراجکي قطع بر اتحاد معلوم ميشود چنانچه از کلام منقول ايشان ظاهر است و خبر وفات را نيز نقل نکرده از جرجراني و معلوم ميشود آنهم از اشتباه جرجراني يا روان مجالس شيخ است و بر متامل آنچه گفتيم پوشيده نيست انشاء الله تعالي اين ناچيز گويد که در اينکلام اينخبر علام از جهاتي نقض و ابرام است چنانچه بر متامل بصير و ناقد خبير مخفي و ستر نيست و ما تادبا از تمام آنها چشم پوشيده و اکتفا مينمائيم باثبات تعدد معمر مغربيرا که آب حيات نوشيده و عرضه

ميداريم که با تمامت اصرار استادنا المرحوم در وحدت مصداق اينچهار خبر وارد در قضيه معمر مغربي حق حقيق بتصديق آنست که آنها متعدد اند چه اگر آنمرحوم اعمان نظردر خبر اول شيخ صدوق در باب اينقضيه مينمود و ميديد که در آنمذکور شده که معمر مزبور گفت چون سن من بسي رسيد خبر وفات پيغمبر بما رسيد و خبر مردن دو خليفه بعداز او الخ و همچنين اگر ميديد بدقت نظر که در خبر کراجکي مذکور است که معمر مزبور گفت بيرون آمدم از بلدم من و پدرم و عمويم بيرون آمديم بقصد ورود بر رسولخدا تا آنکه ميگويد و داخلشدم در مدينه در روزيکه وفاتکرده بود رسولخدا و مردم از دفن آن حضرت مراجعت کرده بودند الخ و هم چنين اگر غفلت نميفرمود از ذيل خبر دويم وارد در باره حبابه و البته که صدوق عليه الرحمه او را از جمله معمرين بشما را آورده و بفاصله چند سطر بسيار حديث معمر ابو الدنيا مانده آنخبر را در کمال الدين نقل فرموده که در ذيل آنخبر است که و مخللفونا يصدقون ان ابا الدنيا المعروف بمعمر المغربي و اسمه علي بن عثمان بن خطاب بن مره مزيد لما قبض النبي کان له قريبا من ثلثين سنه و انه خدم امير المومنين الخ و همچنين اگر بتامل تام و تمام ملاحظه ميفرمود در صدر خبر مروي از مجالس شيخ طوسي ره که در آنمذکور استکه آنمعمر خودش از براي مفيد جرجراني گفته که من در خلافت ابو بکر متولد شده ام الخ و همچنين غوررسي ميفرمود در اينکه نوشيدن آب حيات معمر در خبر شيخ درحوالي کوفه بوده و نوشيدن آنرا معمر در اخبار صدوق ره و کراجکي در ارض ظلمات و ي ادر اراضي حضرموت بوده و بالجمله اگر استادنا المرحوم در اينجهات از اختلافات ميان اين اخبار به نظر عمقي ملاحظه ميفرمود نه بنظر سطحي هر آينه قاطع ميشد که معمر مغربي چنانچه سبط سيد جزائري فرموده و خود آنمرحوم هم در نجم ثاقب از براي آن دو عنوان بيان نموده شخص واحد و فرد فاردي نبوده و آنکه در خبر شيخ طوسي مذکور شده غير آنکسي استکه در ورايات صدوق و کراجکي است و معلوم شدن قطع باتحاد از شيخ کراجکي چنانچه استادنا المرحوم فرموده نظر بروايت خود و روايات صدوق استکه از آنسه روايت با تکلفاتيکه استادنا المرحوم ببعضي از آنها اشاره فرمود توان احتمال وحدت مصداق را داد و اما بالحاظ خبر شيخ هم معلوم نيست بلکه مقطوع العدم است که همين قطع از کلام کراجکي ظاهر باشد و مع ذلک کله فالله العالم علي الوحده و التعدد و العاصم عباده عن الجرئه و التجلد دوازدهم معمر مشرقي است چنانکه شيخ کراجکي در کنز الفوائد بعد از نقل قضيه معمر مغربي که معروف به ابي الدنيا است مي فرمايد و هم چنين است در طول عمر حال معمر ديگري که او را معمر مشرقي گويند و او در شهري از اراضي مشرق زمين است و ما جماعتي را ديديم که او راديده و حکايت او را نقل نمودند و اينکه او نيز خادم امير المومنين بوده و طائفه شيعه ميگويند که ايندو معمر مغربي و مشرقي با همديگر ملاقاتکنند در وقت ظهور حضرت حجه بن الحسن عجل الله

فرجه الشريف و در کنز فرموده اين مردي است مقيم در بلاد عجم از زمين جبل چنين مذکور ميشود که او امير المومنين علي عليه السلام را ديده و مردم او را باينوصف ميشناسند در سنين و اعوام متماديه و آنمرد ميگويد رسيده است باو آنچه رسيده است بمعمر مغربي از شجه که در صورت او است و اينکه او مصاحبت نموده حضرت امير را و خادم آن جناب بوده و خبر دادند مرا جماعتي که مختلفه المذاهب بحديث بودند حال او و اينکه ايشان او را ديده و کلامش را بلسان خودش شنيده اند از جمله آن اشخاص که او را ديده اند ابو العباس احمد بن نوح بن محمد حنبلي شافعي است چنانکه حديث نمود مرا در شهر رمله در سال چهار صد و يازده از هجرت و گفت من متوجه ارض عراق بودم از براي تفقه و معرفت احکام فقهيه پس عبور کردم بشهري از اعمال جبلستان که نامش مهرورد و نزديک بشهر زنجان بود در سال چهارصد و پنج پس بمن گفتند که در اينشهر پيرمردي استکه امير المومنين عليه السلام راديده پس اگر در نزد او بروي و او را ببيني هر آينه اين از براي تو فائده عظيمه است احمد بن نوح گفت پس ما بر او داخلشديم ديديم که او در خانه خود مشغول ببافتن نوار است و او پيرمرد لاغري بود که ريش مدور بزرگي داشت و از براي او بود پسر کوچکي که چند سال قبل از ملاقات ما با او بدنيا آمده بود پس باو گفتند ک اينها جماعتي از اهل علمند که بسمت عراق آمده اند و دوست دارند که از شيخ بشنوند کيفيت ملاقاتشرا با حضرت امير المومنين پس گفت بلي سبب ملاقات من با آن حضرت اين بود که من در موضعي از مواضع ايستاده بودم ناگاه ديدم مردي اسب سوار بر من گذشت پس من سر خود را بلند نمودم و آنسوار دست بر سر و صورت من ماليد و در حق من دعا فرمود چون از نزد من عبور کرد و مقداري دور شد پس بمن گفتند که اينسوار علي بن ابي طالب عليه السلام است پس من در عقب آن حضرت دويدم تا آنکه بخدمتش رسيدم و جنابشراملازمت نمودم و آن پيرمرد گفت با آن حضرت بودم در ارض تکريت و موضعي از عراق که آنجا اتل فلان ميگويند و گفت در نزد آن جناب بودم و حضرتشرا خدمت مينمودم تا اينکه از دنيا رفت و بعد از خدمت مينمودم اولاد آن بزرگوار را و احمد بن نوح از براي من نقلکرد که جماعتي از اهل بلد او را ديدم که او را در اين گفتهايش تصديق ميکردند و ميگفتند که ما از پدران خود شنيده ايم که ايشان از اجداد ما نقل ميکردند حال اينمرد و وصف او را باين وصف او را باين صفت و بود اينمعمر مشرقي که اقامت در اهواز داشت پس از آنجا منتقل شد بواسطه اذيت طايفه ديالمه او را بسهرورد و در آنجا اقامت نمود و خبر دادند مرا بحديث او نيز جماعتي از اهل سهرورد و او را باين اوصاف مذکوره وصف نموده و گفتند مشغول ببافتن زنار است تمام شد ترجمه کلام شيخ کراجکي در کنز الفوائد و مراد از نوار و؟؟؟؟

صفحه : ١٥٤

ظاهرا کمربند است که در ميان ميبندند سيزدهم حبابه و اليه است چنانکه شيخ صدوق عليه الرحمه در کمال الدين او را از جمله معمرين بشمار آورده شيخ مربور بسند خوداز حبابه و البيه روايتکرده است که گفت ديدم امير المومنين را در شرطه الخميس و با آن بزرگوار تازيانه بود که بان مي زد فروشندگان جري و مارماهي و زمير و طافي را و بانها مي فرمود ايفروشندگان مسوخ بني اسرائيل و لشکر بني مروان پس فرات بن احنف از جاي برخواسته و عرض کرد يا امير المومنين لشکر بني مروان چه کسانند حضرت فرمودند آنها طوائفي هستند که ريشها را تراشيده و سبيلهاي خود را تاب ميدهند حبابه گويد پس من نديده ام تکلم کننده را که بهتر باشد از آن جناب از حيثيت تکلم کردن پس من در دنبال آن حضرت روان شدم تا آنکه تشريف فرما شده و در فضاگاه مسجد نشست آنگاه عرض کردم يا امير المومنين دلالت بر امامت چيست خداوند رحمت فرمايد شما را حضرت فرمودند اين سنگريزه را بمن ده و اشاره فرمودند بجانب سنگريزه پس من آنرا بحضرتش دادم پس آن جناب خاتم شريف خود را بان سنگريزه گذاشت و آنرا مهر فرموده مثل مهريکه خمير زده شود و فرمود ايحبابه هر گاه مدعي ادعاء امامت بنمايدو قادر باشد که سنگرا بخاتم خود نقش نمايد بدانکه او امام مفترض الطاعه است و امام مفقود نميشود از او چيزي را که اراده فرمايد حبابه گويد پس من از خدمت آن بزرگوار مرخص شدم تا آنکه آن حضرت از دنيا رفت پس خدمت حضرت امام حسن مشرفشدم در حالتيکه او را در جاي امير المومنين نشسته ديدم و مردم از آن جناب مسائل حلال و حرام را سئوال مينمودند پس بمن فرمود ايحبابه و البيه عرض کردم بلي اي آقاي من فرمود بياور آنچه را که با تو هست حبابه گويد پس من آنسنگريزه را بجانبش دادم خاتم خود را بر آن نهاد بهمان نحويکه حضرت امير المومنين نمود و خاتم مبارکش بر آن سنگ نقش بست مثل نقش بستن خاتم امير حبابه گويد بعد از رحلت حضرت امام حسن ازدنيا خدمت امام حسين مشرفشدم و آن حضرت در مسجد رسولخدا تشريف داشت پس نزديک من آمده و مرا ترحيب گفته و فرمود بدرستيکه در دلالت دليلي است بر آنچه تو ميخواهي آيا ميخواهي دلالت امامت را پس عرضنمودم بلي اي آقاي من فرمود بياور آنچه را که با خود داري پس من آنسگريزه را بحضرتش دادم و آن جناب خاتم شريف خود را بر او نهاده نقش بست حبابه گويد پس بعد از شهادت حضرت حسين خدمت علي بن الحسين مشرفشدم در حالتيکه پيري و کبر سن مرا دريافته بود و از ضعيفي عاجز شده بودم و در آنوقت يکصد و سيزده سال از عمرم گذشته بود پس ديدم آن بزرگوار را که مشغول نماز و در رکوع و سجود بود و من از نمايان کردن آن حضرت دلالت امامت را بر من مايوس شدم بواسطه اشتغالش بعبادت و خواستم که از نزدش بيرون روم پس بانگشت سبابه خود اشاره بجانب من نمود و

جواني من عود کرد پس عرض کردم اي آقاي من چه قدر از دنيا گذشته وچقدر از او باقي مانده فرمود اما آنچه از او گذشته است پس بلي يعني از براي ما علم بان هست و اما آنچه که از او باقي است پس نه يعني از براي ما علم بان نيست بنابر تفسيريکه علامه مجلسي ره در بحار از اين دو فقره فرموده حبابه گويد پس آن حضرت بمن فرمود بياور آنچه را که با تو هست پس آنسنگريزه را بجانبش دادم خاتم شريف را بر آن زده و نقش بست پس بعد از رحلت علي بن الحسين خدمت حضرت ابي جعفر مشرفشدم و آن بزرگوار هم خاتم شريف خود را بر آنسنگ زده نقش بست پس بعد از رحلت آنسرور خدمه حضرت ابيعبد الله جعفر بن محمد شرفيابشدم پس آن بزرگوار نيز آنسنگ رابخاتم شريف خود طبع فرمود و بعد از رحلت آن حضرت خدمت حضرت ابو الحسن موسي بن جعفر مشرفشدم و آن حضرت هم آنسنگ را خاتم زده و خاتم شريفش بر آن نقش بست و بعد از رحلت آن حضرت خدمت حضرت رضا مشرفشدم و آنسرور هم آنسنگ را از براي من مهر فرمود راوي گويد پس حبابه بعد از تشرفش بخدمت حضرت رضا ماه ديگر زنده بود بنابر آنچه ذکر نموده است آنرا عبد الله بن همام بروايت صدوق در کمال الدين يا محمد بن هشام بنابروايت ثقه الاسلام در کافي و پس از يکماه برحمت ايزدي پيوست چهاردهم عمرو بن لحي است چنانکه در بحار است که شيخ طوسي در کتاب غيبت او را از جمله معمرين عرب بشمار آورده و فرموده است که او بنابر قول علماء خزاعه ربيعه بن حارثه بن عمرو مزيقيا است و در محاربه خزاعه و جر هم رئيس خزاعه بوده است و او است کسيکه سنت و داب سائبه و وصيله رحام را در ايام جاهليت در ميان کفار و بت پرستان احداث نمود کلام لا يخلوا عن الارتباط في المقام في تفسير البحيره و السائبه و الوصيله و الحام در تفسير منهج است که آورده اند که عمرو بن لحي هفت قبيله بزرگ را از قبايل عرب که يکي از آنها قريش بودند بدين جاهليت دعوتکرد و ازدين اسمعيل منصرف ساخته بر بت پرستي ترغيب نمود و نصب اوثان و تعيين بحاير و سوائب از پيش او بود و اصح روايات در اينباب آنست که چون ناقه پنج بطن بزادي و بطن آخر اگر مذکر بودي گوش او را بشکافتندي و از سواري و دوشيدن و بار کردن و موي بريدن او منع کردندي و از هيچ آب و علف دور نکردندي و او را بحيره گفتندي و اگر شخصيرا بيماري بودي يا مسافري داشتي بجهت شفاي آن بيمار و قدوم آنمسافر گفتي ناقتي هذه سائبه پس آن ناقه را سردادندي و در همه چيز حکم بحيره داشتي و آنرا سائبه گفتندي و از ابن عباس در معني بحيره و سائبه چنين روايتکرده اند که چون شتري پنج بطن بزادي در بطن پنجم نگاه کردندي اگر نر بودي بکشتندي و زنان و مردان نخوردندي و اما اگر ماده بودي پس گوش او را بشکافتندي و رها کردندي و برکوب و شير و موي از او انتفاع نگرفتندي و غير از مردان بار بر او ننهادندي و بر زنان حرام بودي و چون بمردي گوشت او را نخوردندي و آنرا بحيره گفتندي و سائبه آنکه شخصي

شتري از مال خود جدا کردي و بيکي از سد نه کعبه دادي که اينرا نگاه دار تا راهگذريان که فرو مانند بر آن نشينند و گوشت و شير او جز ابناء السبيل نخوردندي و گوسفندي چون هفت بطن بزادي بطن هشتم ملاحظه کردندي اگر انثي بود ميگفتند که ازآن ما است و در ميانه رمه سر ميدادند و اگر ذکر بودي گفتندي که از آن خدايان ما است آنرا ذبح کردندي و اگر نر و ماده بودي نر را نميکشتند و آنرا از براي ماده ميگذاشتند و ميگفتند که وصلت اخاها يعني انثي ببرادر خود پيوست و برادر حکم او را گرفت و آنرا وصيله خواندندي و زنان شير او را نخوردندي بلکه مخصوص بمردان بودي و او را جاري مجراي سائبه گفتندي و فحليکه ده سال ناقه را

صفحه : ١٥٥

آبستن ساختي ميگفتند حمي ظهره پشت خود را حمايتکرد ديگر سوار بر او نميشدند و اورا از هيچ آب و گياه منع نمينمودند و او را حامر ميگفتند و از زمان عمرو بن لحي تا زمان حضرت رسالت اهل اينقبائل سبع بر اين آئين بودند تا آنکه آن حضرت مبعوثشده و بنص قرآن اين آئين را باطل نمود که و ما جعل الله من بحيره و لا سائبه الايه وبالجمله شيخ طوسي رحمه الله عليه ميفرمايد و عمرو بن لحي کسي بود که آن دو بت راکه يکي هبل و ديگري مناه بود از شام بمکه آورد و آنها را براي عبادت تعيين کرد وهبل را بخذيمه بن مدرکه تسليم نمود و از اينجهت آنرا هبل خذيمه ميگفتند و ببالاي کوه ابو قبيس رفت و مناه را در مشلل گذاشت و نرد را که از آلات قمار است او آوردو اول کسي بود که نرد را بحجاز و مکه آورد و در خانه کعبه صبح و شام با آن بازي ميکردند از رسول خدا روايتشده استکه آن حضرت فرمود در شب معراج مرا بسمت آتش بالابردند آنگاه عمرو بن لحي را ديدم که مرد کوتاه قدي و رنگش سرخ مايل بکبودي است وساقهاي پايشرا در ميان آتش ميکشيد گفتم اين کيست گفته شد که عمرو بن لحي است و او بپاره از امورات کعبه مباشر ميشد چنانکه پيش از او قبيله جر هم مباشر ميشدند تا وقتيکه هلاک گرديد اين ناچيز گويد که شمردن عمرو بن لحي را از جمله اشخاصيکه مدت عمر ايشان معين و معلوم نيست بنابر نقل علامه مجلسي است در بحار چنانکه ذکر شد و اما بنا بر فرمايش شيخ طوسي در غيبت خود پس عمر او سيصد و چهل و پنجسال بوده فارجع پانزدهم نردوول نامي استکه در حدود بلده کابل سکونت دارد چنانکه عالم جليل معاصر الحاج شيخ علي اليزدي الحائري در کتاب الزام الناصب في اثبات الامام الغائب نقل نموده که شنيدم از جماعتيکه از جمله معمرين مردي استکه نام او نردوول است و او در غاري از کوههاي حوالي کابل است که از بلاد افاغنه ميباشد پس من اراده کردم کشف نقاب و رفع حجاب را از اين امر عجاب و استفسار نمودم از کسيکه ازعلم سياحت و تواريخ از براي او بود سائغ و شراب از شيخ و نساب و رعيت و ارباب و از مردم پست و انجاب و از ضباط و نواب پس تمامت آنها خبر دادند مرا بنحويکه از اخبار ايشان باقي نماند

از براي من بحال شک و ارتياب باينکه بقدر هشت يا نه منزل بکابل مانده کفاري هستند که معروف بسياه جامه اند و اهل کابل از آنها بنده و کنيز ميگيرند و خوراک ايشان گوشت بز و پوشش آنها پوست بز است و آنها نکاح ارحام را حرام ميدانند و تمامت اهل آنجا از اولاد نردوول و از نتايج او ميباشند و خود نردوول در غاري از کوههاي آن بلد است و اين نردوول در عصر امير المومنين بوده و در غزوه از غزوات آن حضرت در لشکر مخالف بوده و ضربتي از آن بزرگوار بر سر او واردگرديده و از آنوقت تا بحال هر وقت که جراحت سر او نزديک به بهبودي ميرسد از غار بيرون ميايد ناگاه طيري در هوا صدا ميکند پس جراحت سرش عود مينمايد و داخل آنغارميشود و هميشه اوقات مبتلاي باين بلا است و ماکول او در شبانه روزي دو بز است که بيکي از آنها ناهار ميشکند و بديگري تعشي مينمايد و اين روزي دو بز را اهل امن بلد باو ميدهند چه آنکه تمامت ايشان از نتايج او ميباشند و او جد تمامت ايشان است و حکايت نمود از براي من يکي از سياحين و گفت من بر در آنغاريکه او در آن مسکن دارد رفتم تا آنکه او را براي العين مشاهده کنم و از حالاتش با خبر گردم و ببينم که او چگونه آدمي است چون بر در آنغار رسيدم ديدم که او در ميان غار بطريق قرفضاء نشسته باين نحو که زانوهاي خود را بلند نموده بنحويکه آنها محاذي سينه اوبودند و سرش محاذي با دو زانويش بود و او هميشه در آنغار است خوردن و خوابيدن و قضاء حاجت نمودنش تماما در آنجا است تمام شد ترجمه عبارات معاصر مزبور در کتاب مذکور و العهده في هذا النقل العجيب عليه فالله برحمه و يحسن اليه شانزدهم خثعم بن عوف بن جزيمه است که در کمال الدين روايت نموده که او روزگار طويلي عمر نمود و گفت بيت حتي متي خثعم في الاحياء ليس بذي ايد و لا غناء هيهات ما للموت من وراء حاصل معني اينکه تا بکي خثعم زنده خواهد ماند در حاليکه نه قوتي و نه توانگري از براي او هست و همانا آنکه زندگي او دائمي نخواهد بود زيرا که مرگ را علاج و چاره نيست هيفدهم عوام بن منذر است چنانکه در کمال الدين است که عوام بن منذر بن زيد بن قيس بن حارثه بن لام روزگاري طولاني عمر نمود در ايام جاهليت تا آنکه ايام خلافت عمر بن عبد العزيز را دريافت و او را بنزد وي آوردند در حاليکه استخوانهاي چنبره گردنش از غايت لاغري نمايان بودند و موي ابروهايش ريخته بود آنگاه باو گفته شد که در روزگار چه ديده او ايندو بيت را انشا نمود بيت فوالله ما ادري او ادرکت امه( علي عهدي ذي القرنين ام کنت اقدما متي يخلعوا مني القميص تبينا جناحي لم يکسين لحما و لادما يعني سوگند بخدا ياد ميکنم که نميدانم آيا درعصر اسکندر ذو القرنين قدم بعرصه وجود گذاشته ام آيا پيشتر از آنهم بوده ام هر وقت که پيراهن از تن من درآورند آنگاه ظاهر ميشود که در بدنم از شدت ضعف و لاغري نه گوشت هست و نه خون هيجدهم مسجاج بن سباع است چنانکه در همانکتاب روايت نموده که مردي از بني ضبه که او را مسجاج بن سباع گويند روزگاري طولاني

عمر نموده و اين بتها را گفته بيت لقد طوفت في الافاق حتي بليت و قد بي ان ابيد و افناني و لا يفني نهار و ليل کلما يمضي يعود و شهر مستهل بعد شهر و حول بعده حول جديد يعني اطراف روي زمينرا گشتم و سير کردم تا اينکه مهنه و پوسيده گرديدم و مرا کفايت ميکند اينکه هلاک شوم و شبانه روز و ماه و سال مرا فاني گردانيد و خود آنها هيچ فاني نميشوند نوزدهم صبره بن سعد بن سهم القرشي است چنانکه در ناسخ او را در عداد معمرين بشمار آورده و گفته استکه او تا زمان اسلام بزيست و بي ايمان از جهان بمرگ فجاء درگذشت و لکن ما در صبيحه هفتم از اينعبقريه از کمال الدين نقل نموديم که عمر او يکصد و هشتاد سال بوده است و الله العالم بيستم يعرب بن قحطان است که شيخ طوسي در کتاب غيبت او را از جمله معمرين عرب بشمار آورده و فرموده نام او ربيعه است و اول کسي بود که بزبان عربي سخن گفت چه اول زبانيکه آدم و اولادش بدان تکلم ميفرمودند سرياني بود چونحضرت هود بزبان ديگر تکلم فرمودو نام هود عابر بود آنزبان را بنام وي منسوب داشته عبري گفتند و يعرب بن قحطان بن عابر که پسر زاده هود است چنانکه گفته اند او اول من تکلم بالعربيه است و در يمن وارد شده استيلا يافت و تبابعه يمن از نسل اويند و لکن باعتقاد جمعي از مورخين اول کسيکه بعربي تکلم نمود

صفحه : ١٥٦

اسمعيل بن خليل الرحمن بوده و ممکن است جمع ميان ايندو قول باينکه اول کسيکه از اهل يمن بعربي تکلم نمود يعرب بن قحطان بود و اول کسيکه در مکه بعربي تکلم نمود اسمعيل بود و ابو الحسن نسابه اصفهاني در کتاب قرع و شجر مدت سلطنت يعرب را دويست سال ضبط نموده و الله العالم بحقائق الامور.

صبيحه ٢٣

بدانکه ارباب سير و تواريخ در کتب عاليه الشمارنج خود اشخاص کثيره و افراد وفيره از امراء و سلاطين را که مدت عمر آنها در دنيا و مقدار زندگاني ايشان در اينعاريت سرا در نزد ايشان معلوم و محقق نگرديده و لکن طول سلطنت و امارت ايشان معلوم و مقدار زمان خلافت ورياست آنان محقق و منظوم است در سلک بيان و منصه تبيان درآورده اند و چون باللازمه طول مدت اينشغل آنها دلالت بر طول عمر و معمر بودن صاحبان آن دارد لذا اين ناچيز تتميما للفائده و تعميما للعائده و اتماما للحجه لرفع الاستبعاد العامه و العوالم من طول عمر من بوجوده دارت الازمنه و الاعوام بنقل چهل نفر از ايشان در اينمضمار و مقام اکتفا مينمايم ١ - منوچهر استکه در ناسخ مدت ملک او راصد و بيست سال نوشته ٢ - هر اسب است که در آنکتاب مدت ملک او را صد و بيست سال ضبط کرده ٣ - گشتاسب است که مدت سلطنتش يک صد و بيست سال بوده ٤ - حارث رايش

که از تبايعه يمن است مدت ملکش صد و بيست سال بوده ٥ - شمر بن افريقيش که ايضا از تبايعه است زمان امارتش يکصد و بيست سال است ٦ - ابو کرب اسعد بن مالک که تبع اوسط است مدت شاهي او يکصد و بيست سال بوده ٧ - اينال باوقوي خان که از جمله سلاطين ترک است مدت حکمرانيش يکصد و بيست سال بوده ٨ - کيکاوس کياني استکه مدت حکمراني او صد و پنجاه سال بوده ٩ - العبد بن ابرهه که ملقب بذي الاذعار و از تبايعه يمن است مدت سلطنتش صد و پنجاه سال دوام يافته ١٠ - تبع الاقرين شمر بن ارعش که هم از تبايعه است صد و شصت و سه سال حکمراني داشته ١١ - افريقش بن ابرهه که ايضا از تبايعه است مدت پادشاهي او صد و شصت و چهار سال بوده ١٢ - ريان در مصر بعد از ذو القرنين صد و هشتاد و دو سال سلطنت داشته ١٣ - ابرهه بن حارث تبعي در يمن صد و هشتاد و سه سال حکومت نموده ١٤ - مدت حکمراني زيراه در مملکت مصر صدو نود و هفت سال طول کشيده ١٥ - يعرب بن قحطان است که بيستمي از اشخاص مذکوره درصبيحه سابقه بود که ابو الحسن نسابه اصفهاني مدت حکمراني او را دويست سال گفته است ١٦ - کيشوراج که يکي از سلاطين هند است مدت حکمرانيش دويست سال بوده است ١٧ - عاير بن ارم که يکي از سلاطين و ملوک ثمود است و مدت سلطنت او دويست سال بوده ١٨ - غيروز که از سلاطين چين است مدت سلطنتش بنابر نقل صاحب اخبار الدول دويست سال بوده است ١٩ - حارث بن مضاض که يکي از سلاطين جرهم بوده است در مملکت حجاز مدت حکمرانيش بنابر نقل مزبور دويست سال است ٢٠ - سنان بن علوان که يکي از سلاطين طبقه اول از ملوک مصر است بنابر نقل صاحب ناسخ مدت حکمرانيش دويست و سي وچهار سال بوده ٢١ - سورج که يکي از سلاطين هند بشمار ميايد بنابر نقل ناسخ مدت دويست و پنجاه سال حکمراني داشته است ٢٢ - غزوان که يکي از سلاطين چين است بنابرنقل بعضي از ارباب تواريخ و سير دويست و پنجاه سال سلطنت نموده و بنابر نقل اخبار الدول اينمقدار مدت عمر او بوده ٢٣ - بوزبربس که يکي از فراعنه مصر بشمار آمده مدت سلطنتش بنابر نقل ناسخ دويست و پنجاه و سه سال است ٢٤ - فرسون که او نيز يکي از فراعنه است بنابر نقل اخبار الدول دويست و شصت سال حکمراني داشته ٢٥ - شديد بن عاد که از ملوک عاديه است بنا بر نقل مزبور مدت حکمراني او سيصد سال بطول انجاميده ٢٦ - کهلان بن سباکه از تبايعه يمن بشمار آيد مدت ملکش بنابر نقل اخبار الدول قريب بسيصد سال بوده ٢٧ - نسطرصاس که يکي از سلاطين چين شمرده ميشود مدت سلطنتش بنابر نقل مذکور سيصد سال است ٢٨ - اتريب که يکي از ملوک مصر است بعد از طوفان نوح بنابر نقل سابق مدت حکمراني او در آنمملکت سيصد سال بوده ٢٩ - کليکرب که از جمله بتابعه يمن است بنابر نقل ناسخ مدت سيصد و بيست و سه سال در آنمملکت حکمراني داشته ٣٠ -

برهمن اکبر که مقدم طائفه بر اهمه است بنابر نقل اخبار الدول مدت سيصد و شصت سال حکمراني داشته است ٣١ - ني نياس که يکي از سلاطين کلداني بشمار آيد بنابر نقل ناسخ مدت ملک و سلطنتش چهار صد سال بوده ٣٢ -کشن که يکي از سلاطين هند محسوب ميشود مدت سلطنت و حکمراني او در انصوبه چهار صدسال بوده بنابر نقل مزبور ٣٣ - عبد شمس بن يشخب بن يعرب بن قحطان که ملقب بسبا ومذکور در قرآن است في قوله تعالي لقد کان لسباء في مسکنهم آيه الخ و قومش را باونسبت ميدهند بنابر نقل اخبار الدول مدت سلطنتش چهار صد سال بوده ٣٤ - عينان که از سلاطين چين بشمار ميايد بنابر نقل بعضي چهار صد سال سلطنت داشته و بنابر نقل اخبار الدول اينمقدار مدت عمر او بوده ٣٥ - قبطيم و فرزندش قفطريم که هر دو از فراعنه مصر اند هر يک چهار صد و هشتاد سال سلطنت داشته اند بنابر نقل مذکور ٣٦ -حمير بن سبا که از تبابعه است بنابر نقل مزبور پانصد سال حکمراني داشته و هم چنين هوشنگ بن کيومرث را نيز پانصد سال بسلطنت وصف نموده اند ٣٧ - فيروزوائي که يکي از ملوک هند است پانصد و سي و هفت سال سلطنت داشته چنانکه پدر حضرت ادريس بعد از رفع ادريس باسمان همين مقدار در دنيا عمر نموده اگر چه در ناسخ پانصد و سي و پنجسال مرقوم داشته ٣٨ - مهاراج که از ملوک هند بوده مدت سلطنتش را در ناسخ هفتصد سال نوشته ٣٩ - مناوش که يکي از فراعنه مصر است در اخبار الدول هشتصد سال مرقوم داشته سلطنت ويرا ٤٠ - اراوي بن شليم يا اروي بن شلم استکه در روايت کمال الدين وارد شده که او هزار سال سلطنت نموده و ما مسگا للختام بنقل آنروايت در اينمقام آخر اين صبيحه را انجام ميدهيم در کمال الدين در ضمن حديثي طولاني از حضرت صادق روايت نموده که داود نبي بيرون آمده و قرائت زبور مينمود تا آنکه بکوهي رسيد که در آنغاري بود که در آن حزقيل پيغمبر بود چون حزقيل صداي کوهها و جانورانرا شنيد دانستکه داود ميايد چه هر وقتکه داود زبور ميخواند تمامت آنها بااو هم صدا ميشدند پس گفت اين پيغمبر گناهکار است چون داود بانجا رسيد گفت ايحزقيل مرا رخصت ميدهي که بنزد تو آيم گفت نه زيرا که تو گناهکاري پس گريه داودزياده شد خدايتعالي بحزقيل وحي فرمود که سرزنش مکن داود را بخطاي او و از من عافيت بطلب که اگر تو را بخود بگذارم تو نيز گناهي خواهي کرد پس حزقيل بر

صفحه : ١٥٧

خواسته دست داود را گرفت و بسوي خود برد داود فرمود ايحزقيل هرگز قصد گناه کرده گفت نه پرسيد هرگز تو را عجبي از عبادتي حاصلشده گفت نه پرسيد که هرگز ميل بدنياکرده که از شهوات و لذات دنيا چيزي اختيار کني گفت بلي گاه هست که چنين امري در دل من بدر ميايد گفت هر گاه چنين امري عارضت گردد او را بچه چيز علاج ميکني حزقيل گفت داخل رخنه اينکوه

ميشوم و از آنچه در آنجا هست عبرت ميگيرم پس داود داخل آنرخنه شد ديد که تختي از آهن گذاشته است و بر روي آن تخت کله کهنه شده و استخوانهاي پوسيده ريخته است و در آنجا لوحي ديد که در آن نوشته بود که منم اراوي پسر شليم هزار سال پادشاهي کردم و هزار دختر را بکارت بردم و آخر کار من اين شد که خاک نهالي من گرديد و سنگ بالش زير سر من شد مارها و کرمها همسايگان ومصاحبان من شدند پس هر که مرا به بيند بر اينحال فريب دنيا را نخورد تا آخر حديث.

صبيحه ٢٤

بدانکه چون شيخ صدوق در کمال الدين و سيد مرتضي در غرر و درر و کراجکي در کنز و شيخ طوسي در کتاب غيبت بعد از ذکر بعضي از معمر بن پاره از الزامات را بر طائفه عامه و عامه عوام در رفع استبعاد از طول عمر من ينتظره الخاص و العام بيان فرموده اند لذا اين ناچيز خوشداشتم که بترجمه بيانات اين بزرگواران کتاب خود را زينت سازم و بذکر آنها برادران ايمانيرا در رد مخالفين با بصيرت سازم و من الله التوفيق عنوان معبوق في بيان الصدوق در کمال الدين در ذيل خبر تشريف بردن حضرت رسول در مدينه بمنزل دجال و مکالمات حضرتش با آنلعين بد سگال ميفرمايد که اهل عناد و انکار مثل اينخبر را تصديق ميکنند و آنرا در خصوص دجال و غيبت او و در خصوص باقي بودنش در اينمدت طولاني و خروج کردنش در آخر الزمان روايتميکنند و امرقائم را تصديق نميکنند و معتقد نميشوند باينکه مدت مديدي غائب و پنهان ميشود بعداز آنظهور ميکند پس زمين را پر از عدل ميگرداند چنانچه از ظلم و جور پر گرديده با وجود اخباريکه در خصوص بيان نام و نشان و نسب و غيبت آن حضرت در اينمدت طولاني از رسولخدا و ائمه عليهم السلام وارد گرديده و غرض ايشان از اين انکار خواموشکردن نور خدا و باطل کردن امروي او است و خدايتعالي ابا دارد مگر از تمام گردانيدن نور خود هر چند که مشرکان آنرا ناخوش بدارند و اکثر احتجاج و استدلال ايشان در مقام دفع حجه و انکار وجود شريفش اينست که ميگويند که آن احاديثيکه در شان قائم عليه السلام نقل ميکنيد بما روايتکرده نشده و ما آنها را ندانسته ايم چنانچه مانند اينسخن را کساني گويند که نبوت پيغمبر ما را انکار ميکنند مانند ملحدان و براهمه هند و يهود و نصاري يعني ميگويند که معجزاتي و براهيني که از پيغمبر خود نقل ميکنيد در نزد ما بدرجه صحت و ثبوت نرسيده و ما آنها را نميدانيم پس از اينجهت بطلان نبوت او را اعتقاد کرده ايم پس شيخ صدوق ميفرمايد بناء علي هذا اگر گفته اهل سنت در خصوص قائم بما لازم آيد هر آينه گفته اينطوائف يعني ملحدان و براهمه هند و غير ايشان در خصوص نبوت رسولخدا بايشان لازم ميايد و حال آنکه اينطوائف در عدد از اهل سنت بيشترند و اهل سنت نيز در مقام استدلال

ميگويندکه موافق مقتضاي عقل ما نيست اينکه کسي در زمان ما بيشتر از عمرهاي اهل اينزمان عمر نمايد و عمر صاحب شما يعني قائم عليه السلام بنا باعتقاد شما از عمرهاي اهل اينزمان تجاوز نموده در جواب ايشان ميگوئيم که شما تصديق ميکنيد اينرا که جايز است اينکه دجال در ايام غيبتش بيشتر از عمرهاي اهل اينزمان عمر نمايد لکن مثل آنرا در خصوص قائم تصديق نميکنيد با وجود اخباريکه در اينخصوص روايتکرده شده و از جمله اخباريستکه در اينکتاب ذکر نموده ايم و با وجود خبر صحيحي که از رسولخدانقل شده که آن حضرت فرمود که هر چه در ميان امتان گذشته بود مثل آن در ميان امت من طابق النعل بالنعل واقع ميشود و در زمان گذشته از انبياء و اولياء کساني بودند که عمرهاي طولاني داشتند چنانچه نوح دو هزار و پانصد سال عمر نمود و قرآن مجيد ناطق است باينکه نهصد و پنجاه سال در ميان قوم خود مکث نمود و حال آنکه در حديثي که ذکر کرده ايم مروي استکه در قائم سنتي هست از نوح و آن طول عمر است پس چگونه امر قائم و طول عمر آنرا انکار ميکنند و لکن امثال آنرا از پاره اموريکه موافق مقتضاي عقول نيستند تصديق و اذعان مينمايند بلکه بر ايشان لازم است که باينها اقرار نمايند زيرا که اينها از رسولخدا روايتشده هم چنين بر ايشان لازم است اينکه بقائم اقرار نمايند زيرا که کيفيت آن حضرت هم از رسولخدا روايتشده و مقتضاي کدام عقل است از عقول اينکه ممکن بداند اينرا که اصحاب کهف سيصد و نه سال در غار مکث نمايند و اينرا تصديق نکرده اند مگر از طريق سمع يعني از راه دليل نقلي پس چرا وجود و طول عمر و غيبت و ظهور قائم عليه السلام را نيز از راه سمع تصديق نمي کنند و چگونه تصديق ميکنند اخباريرا که از وهب بن منبه و کعب الاخبار وارد ميشود در خصوص پاره چيزهائيکه ممتنع اند و هيچ يک از آنها در قول رسولخدا صحيح نيست و تصديق نميکنند اخباريرا که از رسولخدا و ائمه وارد گرديده در خصوص قائم و غيبت او و در اينکه ان حضرت ظهور ميکند بعد از آنکه اکثر خلايق در خصوص وي شک ميکنند و از اعتقاديکه در باره او کرده بودند برميگردند چنانچه اخبار صحيحه از ائمه عليهم السلام باين ناطق است و انکار ايندليل نيست مگر از راه مکابره و در مقام دفع حق و چگونه قائل نميشوند باينکه وقتي ديده نشد در زمانه چيزيکه در خصوص آن احتمال طول عمر داده شود هر آينه واجب و لازم گرديد اينکه سنت و طريقه اولين در خصوص طول عمر در مشهورترين جنسهاي اينزمان جاريشود وجنسي مشهورتر از جنس قائم نيست زيرا که آن حضرت در مشرق و مغرب در السنه کسانيکه باو اقرار دارند و کساني که او را انکار دارند مذکور است وقتيکه وقوع غيبت براي قائم که امام دوازدهم است با وجود روايات صحيحه که از رسولخدا وارد شده بقول مخالفين بي اصل و دروغگرديد لاز آيد که نبوت رسولخدا هم العياذ بالله دروغ و باطل شود زيرا که آن حضرت از غيبت خبر داده و آنهم بنابر گمان مخالفان واقع نشده و وقتيکه کذب آن حضرت معاذ الله در خصوص يک

خبر ثابت گرديد پس لازم ميايد که پيغمبر نباشد و چگونه خبر آن حضرت را تصديق ميکنند در خصوص عمار که آن حضرت فرمود او را طائفه ظالمان خواهند کشت و در خصوص امير المومنين که ريش مبارکش با خون سرش خضاب خواهد گشت و در خصوص امام حسن که باز هر کشته ميگردد و در باره امام حسين که با شمشير بدرجه شهادت ميرسد و

صفحه : ١٥٨

تصديق نميکنند خبر آن حضرت را در خصوص قائم و غيبت او و بيان نام و نسب وي بلکه آن حضرت در همه سخنانش راستگو است و صحيح نميشود ايمان بنده مگر در وقتيکه از کرده پيغمبر و گفته و حکم او دلتنگ نشود و در همه امور نسبت بانحضرت در مقام تسليم باشد و در افعال و اقوال آن بزرگوار شک و ريب نکند و اين است معني اسلام زيرا که اسلام بمعني تسليم و انقياد است و هر که غير از دين اسلام دين ديگر بطلبد از او هرگز مقبول نه خواهد شد و در آخرت از جمله زيانکاران خواهد گرديد و عجيب ترين عجائب اينست که مخالفان روايتکرده اند که عيسي بن مريم از زمين کربلا ميگذشت آهوئي چند ديد که در آنجا جمع شده اند وقتيکه حضرت عيسي را ديدند گريه کنان بسوي وي دويدند در آنحال حضرت نشست و حواريين هم نشستند پس بگريه و زاري آغاز نمود و حواريون هم گريستند و لکن ندانستند که سبب نشستن او چيست پس عرض کردند که يا روح الله چه چيز تو را ميگرياند فرمود که آيا ميدانيد که اينجا کدام زمين است عرض کردند که نميدانيم فرمود که اينجا زميني استکه در آن فرزند پيغمبر آخر الزمان احمد مختار و نور ديده طاهره بتول فاطمه زهرا که شيعه مادر من است کشته خواهد شد و در اينجا هم مدفون خواهد گرديد و خاک اينزمين از مشک پاکيزه تر است زيرا که آن تربت آنشهيد است و طينت انبياء و اولاد ايشان اينگونه ميباشد و اين آهوان بمن ميگويند که ما در اين سرزمين از راه شوق به تربت پسر پيغمبر آخر الزمان چرا ميکنيم و گمان آنها اين بود که در آن سرزمين با امن و امان ميباشند بعد از آن دست خود را به پشکلهاي آن آهوان زد و آنها را بوئيد و گفت که پروردگار اينها را پنهان بدار تا اينکه پدر اينشهيد اينها ببويد تا آنکه صبر و تسلي بيايد مخالفان گويند که آنها تا ايام امير المومنين باقي ماندند تا آنکه آن حضرت بزمين کربلا گذر نمود يعني در غزوه صفين چنانکه روايتي مفصله در کمال الدين در اينخصوص بعد از اين بيان نقلنموده و گريه نمود و ديگرانراهم گريانيد که از جمله آنها ابن عباس بود و قدري از آن پشکلها باو داد و فرمود يابن عباس هر وقت ديديکه اين پشکلها مبدل بخون شدند بدانکه حسين مرا کشتند و آن حضرت يعني حضرت عيسي اين قصه را در آنجا خبر داد پس ايشان تصديق ميکنند باينکه اين پشکلهاي آن آهوان زياده از پانصد سال باقي ماندند بطوريکه بادها و بارانها و مرور سالها و ماهها آنها را تغيير نداد و تصديق نميکنند باينکه قائم باقي ميماندتا وقتيکه با شمشير خروج ميکند و

دشمنان خدا را هلاک ميگرداند با وجود اخباريکه در بيان نام و نسب و غيبت آن حضرت در مدت مديدي و جاريشدن سنت و شيوه اولين در خصوص طول عمر در آن حضرت که آن اخبار از رسولخدا و از ائمه علهيم السلام وارد گرديده و مکابره مخالفان در اينباب نيست مگر از راه عناد و انکار حق و نيز پيش از نقل حديث حبابه و البيه که ما آنرا در صبيحه بيست و دويم از اين عبقريه ذکر نموديم ميفرمايد و بتحقيق که روايت نموده اند جماعتيکه حبابه و البيه درک نمود زمان حضرت امير المومنين را و بخدمت حضرتش مشرفشده و بعد از آن سرور درک خدمت امامان بعد از او را تا حضرت رضا نمود پس طول عمر آن را انکار نميکنند و چگونه انکار ميکنند طول عمر حضرت حجت را عليه السلام و بعد از نقل آنحديث ميفرمايد هر گاه جايز باشد اينکه خداوند بر حبابه و البيه عودت دهد جواني او را و حال آنکه در آنوقت عمرش بيکصد و سيزده سال رسيده بود و اينکه باقي بماند تا زمان حضرت رضاو بعد از نه ماه از رحلت آن حضرت وفاتکند و اين طول عمرش نبود مگر بدعاء حضرت زين العابدين پس چگونه جايز باشد اينکه وجود مقدس امام منتظر را خداوند بحالت جوانيش باقي بدارد و پيري را از او رفع نمايد و نگاه دارد حضرتشرا تا اينکه خروجکند و زمين را پر از عدل و داد به نمايد بعد از اينکه پر از ظلم و جور شده باشد با وجود اخبار صحيحه که در اينخصوص در باره آن بزرگوار وارد شده از حضرت رسول و ائمه طاهرين عليهم السلام و نيز پيش از نقل خبر معمر مغربي که ما آنرا درصبيحه مذکوره نقل نموديم ميفرمايد که مخالفين ما تصديق ميکنند که معمر مغربي که مکني بابي الدنيا و مسمي بعلي بن عثمان بن خطاب بن مره بن مزيد است در هنگام گذشتن حضرت رسول از اينسراي بي اعتبار سنش قريب بسي سال بوده و تصديق ميکنند که او خادم امير المومنين بوده و اينکه سلاطين و ملوک او را در نزد خود احضار مينموده و از علت طول عمر او از او سئوال مينمودند و از او استخبار ميکردند از آنچه که مشاهده نموده بود پس او ايشانرا خبر ميداد که او از آب حيوان نوشيده پس از اينجهت عمرش طولاني شده و اينکه او تا زمان مقتدر بالله عباسي متيقن الحيوه بوده و اينکه تا اينوقت که ما در آنيم مردنش معلوم نشده و تمامت اينها را که ما گفتيم در حق اينمعمر تصديق دارند و انکار نميورزند و حال آنکه انکار مينمايند امر قائم عليه السلام را بجهت طول عمرش و نيز بعد از نقل خبر شق کاهن که ما آنرادر صبيحه يازدهم از اين عبقريه ذکر نموديم ميفرمايد که مخالفان ما امثال اينحکايات را نقل ميکنند و ميگويند که نهصد سال عمر نمود و صفه بهشت او چنين و چنان است و آن در روي زمين است و از نظرها غائبگرديده همه اينها را تصديق ميکنندلکن بقائم آل محمد منکر ميشوند و اخباريرا که در خصوص آن حضرت وارد شده تکذيب ميکنند انکار اللحق و عناد الاهل الحق پس از آن خبر عبد الله بن قلابه را نقل نموده که در زمان معاويه بهشت شداد بر او نمايان شد و بعد از نقل آن فرموده هر گاه جايز باشد اينکه در روي زمين بهشتي باشد

پنهان از نظر ناظرين و کسي بسوي آن و مکان آن راه نيابد و همه اينها از راه اخبار بر ايشان معلوم شده باشد پس چگونه قبول نمينمايند از راه اخبار بودن حضرت قائم را الان در غيبت خود و هر گاه جايز باشد که شداد نهصد سال عمر نموده باشد پس چگونه جايز نباشد که قائم بهمان مقدار يا زياده بر آن عمر داشته باشد و حال آنکه خبريکه آنرا تصديق مينمايند در باره بهشت شداد و غيبتش از انظار و در باره طول عمر خودش از ابن ابي وائل روايتشده و اخبار وارده در وجود قائم و طول عمر آن بزرگوار و غائب بودنش از انظار از نبي مختار و ائمه اطهار روايتشده پس تصديق آنخبر و تکذيب اين اخبار نيست مگر از راه عناد و مکابره و انکار حق و مجادله و نيز بعد از ذکر جماعتي از معمرين که از جمله قس بن ساعده ايادي استکه ما حالات او را در صبيحه پانزدهم از اين عبقريه ذکرنموديم ميفرمايد اين اخبار که در خصوص معمرين ذکر کردم مخالفن ما هم آنها را از طريق محمد بن سائب کلبي و محمد بن اسحق بن بشار و عوانه بن حکم و عيسي بن زيد بن داب و هيثم بن عدي طائي روايت

صفحه : ١٥٩

کرده اند که با وجود اينها از رسولخدا هم روايتشده که آن حضرت فرمود چيزهائيکه درامتان گذشته بود مثل آنها طابق النعل بالنعل در اين امت ميباشد و اينگونه طول عمر در باره کسانيکه ذکر آنها گذشته و در باره غيبتهاي انبياء و اولياء که در زمان سابق اتفاق افتاده در نزد ما بدرجه صحت رسيده گس چگونه وجود قائم را انکار کنند بسبب غيبت و طول عمرش با اينکه اخبار در اينباب از رسولخدا و ائمه سلام الله عليهم روايتگرديده و آنها همان اخباري بودند که ما با اسانيد آنها را در اينکتاب ذکر کرديم و نيز بعد از نقل قضيه سربايک ملک هند که ما آنرا در صبيحه بيست و دويم از اين عبقريه ذکر نموديم ميفرمايد وقتيکه مخالفين ما اينگونه طول عمر را در حق سربايک پادشاه هند اعتقاد نمودند سزاوار است که مثل آنرا در خصوص حجت خدا اعني امام الزمان و خليفه الرحمن محال و ممتنع ندانند و نيز در کمال الدين بعد از نقل اينخبر سجادي که در ذيل ابواب معمرين است از آن حضرت روايت نموده که فرموده در قائم ما اهل بيت سنتهائي از انبياء عليهم السلام است سنتي ازنوح و سنتي از ابراهيم و سنتي از موسي و سنتي از عيسي و سنتي از ايوب و سنتي از محمد و اما از نوح پس طول عمر است و اما از ابراهيم پس مخفي بودن ولادت و عزلت از مردمان است و اما از موسي پس خوف است و اما از عيسي پس اختلاف مردم است در موت و حيات او و اما از ايوب پس فرج است بعد از بلا و اما از محمد خروج آن حضرت است با شمشير و بالجمله بعد از نقل اينروايت ميفرمايد پس هر گاه صحيح باشد طول عمر از براي اشخاصيکه زمان آنها مقدم بر زمان ما بوده و صحيح باشد خبريکه سنت باين طول عمر جاري در قائم عليه السلام است که آن دوازدهمي از ائمه است جايز نيست مگر

اعتقاد نمودن باينکه آن بزرگوار هر قدر که در غيبت خود باقي بماند قائم نميباشد مگر آنسرور و غير از او قائم موعودي نيست و اگر نماند از دنيا مگر يکروزهر آينه خداوند آنروز را طولاني ميکند تا آنکه آن حضرت ظهور نمايد و خروجکند پس زمين را پر از عدل و داد کند بعد از اينکه مملو از ظلم و جور شده باشد چنانکه ازحضرت رسول و ائمه بر اينمضمون اخبار متواتره وارد شده و از براي ما اسلام نيکو نميباشد مگر وقتيکه تسليم داشته باشيم آنچه را که از آن بزرگواران وارد شده و بصحت رسيده است عنوان مرتضي في بيان المرتضي سيد مرتضي قدس الله روحه الشريف بعداز ذکر جماعتي از معمرين که ما آنها را در اين عبقريه ذکر نموده ايم فرموده که کسيرا ميرسد که بگويد ذکر حکايات اشخاص طويل الاعمار را در مقام اثبات وجود قائم و طول عمر آن جناب چگونه صحيح ميباشد و حال آنکه بسياري از عامه اينها را انکار نموده و محال ميدانند و ميگويند که قدرت بر آنها تعلق نميگيرد و پاره از ايشان يکدرجه از انکار خود تنزل نموده و ميگويد که اينگونه طول عمر هر چند که در تحت قدرت و امکان هست لکن قطع داريم باينکه در خارج موجود نشده است زيرا که وجود آن خارق عادت است و وقتيکه دليل محکم قائم گرديد باينکه خرق عادت نميشود مگر در وقت جدا نمودن حقرا از باطل و ثابتکردن صدق ادعاي پيغمبري از پيغمبران آنگاه دانسته ميشود که همه حکاياتيکه در باره صاحبان عمرهاي طولاني روايتکرده شده ساخته و باطل است و سزاوار جواب نيستند آنگاه در جواب از اين سئوال گفته ميشود که کسيکه طول عمر ها را بنهج مذکور محال دانسته و آنرا از تحت قدرت و امکان بيرونکرده فساد قول او ظاهر و آشکار است زيرا که اگر بداند که حقيقت عمر چيست و بداند که مقتضي طول و قصر و بلندي و کوتاهي آن کدام امر است آنوقت ميداند که طول و امتدادآن امري است ممکن چنانکه ما دانسته ايم پس ميگوئيم که حقيقت عمر دوام و استمرار صاحب حياتي استکه حيات و عدم حيات هر دو نسبت باو جايز و ممکن باشد و اگر خواسته باشي ميگوئي که حقيقت عمر عبارت از استمرار و امتداد حيات صاحب حيات است بجهت بودن او صاحب حيات در اول امر و ابتداء وجودش و شرط نمودن ما استمرار را در عمر بواسطه اينست که بعيد است اينکه وصفکرده شود کسيکه زياده از يک آن حيوه ندارد باينکه او صاحب عمر است بلکه ناچاريم از اينکه نوعي از استمرار و امتداد را هر چند که قدر قليلي باشد در حقيقت عمر اعتبار نمائيم و شرط کرديم که استمرار بايد در ماده کسي باشد که عدم حيات هم مانند حيات نسبت بوي جايز و ممکن باشد يا آنکه استمرار آن بسبب متصف بودن صاحب حيات باشد بان از اول امر و شق ثاني از ترديد راداخل شرط نمودن از اينراه استکه اگر اينرا داخل شرط نکنيم هر آينه لازم ميايد که خدايتعالي با عمر متصف نگردد هر چند که حي بودنش استمرار دارد زيرا که در شق اول گفتيم که بايد عدم حيات نسبت بصاحب حيات جايز و ممکن باشد و آن نسبت بخدايتعالي محال است پس از تمهيد اينمقدمات دانستيم

که فعل حيات و ايجاد آن منحصر بخدايتعالي است و در ميان چيزهائيکه حيات بانها محتاج است پاره چيزها مانند بنيه صاحب حيات و رطوبت بدنش و غير اينها ميباشند که ايجاد آنها منحصر است بخدايتعالي و داخل نميشوند در تحت قدرت احدي مگر در تحت قدرت او جلت قدرته پس وقتيکه خداوندعالم حيات را و چيزهائيرا که حيات بانها محتاج است مثل بنيه و غير آن ايجاد نموددر حق آنها هم بقاء و استمرار جايز و ممکن است پس فاني و منتفي شدن آنها موقوف بر اين است که ضد آنها در محل آنها طاري و عارضگردد و اين در صورتي است که بگوئيم از براي حيات ضدي هست و حال آنکه قول قوي آنست که حيات را ضدي نيست و جماعتي بسيار قائل شده اند که حيات در فاني شدنش محتاج بعروض ضدش نيست و اگر حياترا در نفس الامر هم ضدي باشد باز بمقصد ما در اينباب اخلال نميکند زيرا که اگر خدايتعالي ضد آنرا و ضد چيزهائيرا که حيات بانها محتاج است ايجاد ننمايد و بنيه صاحب حياترا هم در هم نشکند هر آينه حياتش ممتد و مستمر گردد و اگر فرض کنيم که از شان حيات استمرار و امتداد نيست باز مقصود ما که امکان طول عمر است صحيح ميباشد زيرا که خدايتعالي قادر است بر اينکه آنا فانا خود حياترا و هم چنين چيزهائيرا که حيات بانها احتياج دارد باقي بدارد بلکه ايجاد فرمايد پس بنابر اين حيات آنذوحيات ممتد و مستمر گردد و آنچه که بسبب طول زمان و کبر سن عارض گردد مانند پيري و در هم شکستن بنيه انسان از چيزهائي نيست که لزوم داشته باشد اينقدرهست که خدايتعالي عادت را بر اينجاري گردانيده که در وقت درازي عمر انسانرا پير و ضعيف البنيه گرداند و بهيچ وجه از وجوه زمان را در اينباب ايجابي و تاثيري نيست و خداوند عالم هم قادر است بر اينکه ايجاد نکند چيزيرا که عادت را بر آنجاري گردانيده پس وقتيکه اينمقدمات

صفحه : ١٦٠

ثابت گرديد هر آينه ثابت ميشود اينکه طول عمر امري است ممکن و غير محال و کسيکه آن را محال ميداند از اين راه استکه چنين اعتقاد نموده که استمرار حيات ذي حيات واجب است که از طبيعت و قوت وي ناشي گردد و آنها را هم نسبت بماده هر کسي حدي و غايتي هست که از آن حد نمي گذرند و وقتيکه بان حد رسيدند منقطع ميکردند و محال باشد که آنها دائم و مستمر باشند و چنين انسان معتقد باين امر اگر دست از اين اعتقاد خطا برميداشت و طول عمر را بفاعل مختار و صاحب تصرف نسبت ميداد هر آينه طول عمرها از قدر عادت زياد گرديدند بحديکه خارق عادت شدند آنگاه عادت بر اين جاريستکه قدرهاي آنها بهم نزديک باشند الا اينکه ثابت گرديده است که عادات بحسب اختلاف ازمنه و امکنر مختلف ميشوند اين ناچيز گويد اما بحسب ازمنه مثل عمر قوم عاد که هر يک از آنها عادت در آن زمان بر اين جاري شده بود که سيصد سال عمر داشته باشد چنانچه در ناسخ و ساير کتب سير و تواريخ است و اما بحسب امکنه مثل عمر

اهل سند که قطري است مجاور با مملکت هند چنانکه شيخ کراجکي در کتاب برهان علي طول عمر صاحب الزمان که آن را داخل در کتاب کنزالفوائد خود نقل نموده چنين فرموده استکه بتحقيق که شنيدم از جماعتي از مردمان ه بلاد سند از جمله بلادي ميباشد که عمرها در آن طولاني ميشود و ديدم من در بلده رمله در ماه جمادي الاخره از سال چهار صد و دوازده شريفي از اهل سند را که معروف بابي القاسم عيسي بن علي العمري و از اولاد عمر بن علي بن ابيطالب عليه السلام بود پس سئوال نمودم از ايشان از آنچه درباره طول عمر اهل سند شنيده بودم پس فرمودند که صحيح است و چنين ذکر کرد که پيري و شکستگي در ميان ايشان کم است و هم نقل نمود که در بلاد سند درميان ما مرد شريف عمري هست و او اميري از امراء سند است که در وقتيکه من از او مفارقت نمودم يکصد و شصت سال از عمر او گذشته بود و آن شريف عباس بن علي بن عمر بن احمد بن حمزه بن جعفر بن محمد بن عبد الله بن محمد بن عمر بن علي بن ابيطالب است و شيخ مذکور بعد از نقل اين فرموده و نيست اينکه عاقل شک کند در اينکه عادات بيد قدرت خداوند متعال است و اينکه صحيح است از او سبحانه که آنها را بتدريح تغيير دهد و بالجمله سيد ميفرمايد ثابت گرديده است که عادات بحسب اختلاف ازمنه وامکنه مختلف ميشوند پس بنابراين لازم است اينکه در عادات مراعات نمائيم نسبت آنها را بکسانيکه اينها نسبت بايشان در مکانشان و زمانشان عادتند مثلا گوئيم که عادت فلان قبيله در فلان مکان و فلان زمان چنين و چنان است و اينهم ممتنع نيست که چيزيکه عادت بر آن جاري شده بر سبيل تدريح قله بهم رساند بحديکه عادت منقلب گردد و حدوث آن امر که عادت بر آن جاري شده بود در آنحال خارق عادت گردد و در ما بين علماء خلافي در اين نيست و هم چنين ممتنع نيست اينکه امر خارق عادت کثرت بهم رساند بحديکه حدوث آن در آنحال خارق عادت نباشد اين ناچيز گويد از براي تصديق نمودن باين فرمايش علم الهدي کفايه است رجوع بمثاليکه سيد بن طاوس ره در محجه از براي عبور کننده از روي آب بيان فرموده چنانکه ما آن را در صبيحه پنجم از عبقريه سيم اين بساط ذکر نموديم پس سيد فرموده و اين شق دويم در ميان علماء خلاف در آن است و وقتيکه اين مقدمات صحيح گرديد آنگاه ميگوئيم که ممتنع نيست اين که عادت در زمان پيشين بطول و امتداد عمرها جاري شده باشد و بعد از آن بر سبيل تدريج قلت و کوتاهي بهم رسانند بنحويکه عادت ما الحال بخلاف آن جاري گردد و اين گونه طول عمرها که نقل کرديم نظر بعادت ما خارق عادت بنظر بيايند و اينکه مذکور گرديد دليلي است اجماعي که در مقام اثبات مدعاي ما کافي است عنوان قدوسي في بيان الطوسي شيخ طوسي ره در کتاب غيبت ميفرمايد اگر گفته شود که طول عمر صاحب الزمان با باقي بودن کمال عقل و قوت و جواني او چنانکه ادعا ميکنند امري است خارق عادت زيرا که عمر آن جناب در اينوقت که سال

چهارصد و چهل و هفت است باعتقاد شما صد و نود و يکسال است زيرا که ولادتش بنابر قول شما در سال دويست و پنجاه و شش واقع شده و عادت باين جاري نشده که احدي از بشر در اين مدت باقي باشد و چگونه ميشود که در خصوص وي عادت شکسته شود و حال آنکه شکستن آن نميشود مگر در دست انبياء پس ميگوئيم که جواب از اين شبهه بدو طريق است يکي آنکه ما قبول نداريم که بقاي آن حضرت در اين مدت خارق همه عادات باشد بلکه عادت در زمان گذشته بامثال اين نحو ازطول عمر جاري گشته و ما بعضي از آنها را ذکر کرديم مانند قصه خضر و قصه اصحاب کهف و غير اينها پس طولاني بودن عمر نوح و سلمان را ذکر نموده تا آنکه فرموده و هم چنين اخبار معمرين عرب و عجم معروف و در کتب تواريخ مذکور و اصحاب حديث روايت کرده اند که دجال موجود است و در عصر پيغمبر بوده و تا وقتيکه خروج ميکند باقي است پس در صورتيکه باقي بودن براي دشمن خدا براي مصلحتي ممکن گرديد چگونه مثل آن در خصوص ولي خدا جايز نميشود پس انکار اين از راه عناد است آنگاه شيخ مرحوم شروع در نقل اخبار معمرين نموده و جماعت کثيره که ما آنها را در اين عبقريه بدون استثناء احدي ذکر نموده ايم نقل فرموده و بعد از نقل آنها فرموده استکه مخالف مادر اين مقام اگر طول عمر را محال ميداند مانند منجمين و اصحاب طبايع پس گفتگوي ما با ايشان در اصل اين مسئله ميشود که عالم مصنوع است و آن را صانعي هست که عادت را بکوتاهي عمرها و طول آنها جاري گردانيده و او بر طولاني کردن عمرها و فاني نمودن آنها قادر است وقتيکه اين را معين نموديم آنگاه گفتگو آسان ميشود پس اگر مخالف ما امکان طول عمر را تسليم ميکند لکن ميگويد که اين از عادات بيرون است ميگوئيم که اين خارج از همه عادات نيست و اگر گويند که از عادات ما خارج است ميگوئيم که اين ضرري بما ندارد و اگر گفته شود که خرق عادت منحصر بزمان انبياء است گوئيم که با شما در اين خصوص منازعه ميکنيم چه اعتقاد ما اماميه اين استکه خرق عادت از انبياء و ائمه و صالحين صادر ميشود و منحصر بانبياء بتنهائي نيست و اکثر اصحاب حديث و بسياري از معتزله و حشويه اين را تجويز کرده اند لکن ايشان اسم آن خرق عادت را که از ائمه و صالحين صادر ميشود کرامت گذاشته اند نه معجزه واين اختلاف در عبارت است نه در معني تا آنکه فرموده و آنچه که مخالف ذکر نموده که بامتداد زمان و کثرت سن بانسان

صفحه : ١٦١

پيري و تناقض بنيه عارض ميشود صحيح نيست زيرا که ميان کثرت سن و عروض اينها ملازمه نيست بلکه خداي تعالي عادت را بر اين جاري نموده و قادر است بر اينکه نکند و واقع نسازد چيزي را که عادت بر آن جناري کرده و وقتيکه اينها ثابت شد پس ثابت و محقق ميشود اينکه طول عمر ممکن و غير محال است و حال آنکه پيشتر در خصوص جماعتي ذکر کرديم که با وجود

طول عمر و کثرت سن تغيير در بنيه ايشان واقع نشده وچگونه انکار ميکند اين را کسي که اقرار دارد باينکه خداي تعالي مومنين را در بهشت هميشه با صفت جواني نگاه ميدارد بلي ممکن است که نزاع نمايد در جواز طول عمر و پيري و تناقض بنيه انسان در وقت کثرت سن کسيکه انکار ميکند که طول عمر و عدم تناقض بنيه مستند بباري تعالي نيست بلکه مستند به طبيعت و تاثير کواکب است وبتحقيق که دلالت نموده است دليل بر بطلان قول آنانکه اينها را مستند به طبيعت و تاثير کواکب ميدانند باتفاق و اجماع از ما طائفه اثني عشريه و از کسانيکه مخالف با ما هستند در اين مسئله از اهل شرع يعني تمامت اهل شرع اتفاق دارند بر بطلان قول ايشان پس از هر جهت شبهه بر طول عمر آن حضرت ساقط گرديد و لله الحمد عنوان سبائکي في بيان الکراجکي شيخ کراجکي در کتاب البرهان علي طول عمر صاحب الزمان که آن را داخل در کتاب کنزالفوائد خود نموده پيش از ذکر اخبار معمرين که ما تمامت آنها را در اين عبقريه ذکر نموديم ميفرمايد آنچه را که محصل مضمون آن اين استکه ديدم جماعتي از مخالفين را که در انکار وجود حضرت صاحب الزمان صلوات الله عليه بر آنچه که تاريخ ولادت آن حضرت تا امروز اقتضاء دارد اعتماد نموده و گفته اند هرگاه مولد آن جناب در سال دويست و پنجاه و پنج باشد چنانکه شما طائفه اماميه ميگوئيد پس آن جناب تا امسال که سنه چهار صد و بيست و هفت است دويست و هفتاد و دوسال از عمرش گذشته و حال آنکه ميبينم که عمرها از صد و بيست سال تجاوز نميکند دليل بر بطلان آن چيزي استه ما آن را معتقديم از وجود آن جناب و سئوال نمودي در ايراد کلامي برايشان که بيان استدلال آنها را منهدم سازد و شبهات آنها را باطل نمايد و آن اصلي باشد در دست تو که بان در رد آنها متمسک گردي و مستند تو باشد ومن اجابت نمودم تو را در آنچه که سئوال کردي و ميرسانم تو را بان چيزي از ادله که در رد آنها طلب نمودي بدانکه هرگاه در جعل الهي وجود و نصب امام لازم باشد چنانکه در واقع چنين است و هم بادله واضحه ثابت شده باشد که امامت مختص بائمه اثني عشر است چنانچه ثابت شده پس چاره و منصرفي نيست از قول بطول عمر حضرت بقيه الله چه آنکه زمان نبايد خالي از امام باشد بنابر اصول شيعه و بتحقيق که آباء آن جناب هم از دنيا رفته اند و باقي نمانده کسيکه مستحق امامت باشد مگر آن سرور پس اگر عمر او ممتد نباشد از وقت فوت پدرش حضرت عسکري تا وقتيکه او را خداوند ظاهر فرمايد لازم ميايد که زمان خالي از امام باشد و اين دليل از براي کسي است که اقرار بشريعت و بامامت داشته باشد و اما کسي که اقرار بشريعت آن بزرگوار ندارد يعني مقر باسلام نيست صلاحيت ندارد از براي اينکه با تو در طول عمر آن جناب تکلم نمايد و اما کسيکه اقرار بشريعت او ندارد و انکار دارد جواز تراخي و امتداداعماز را پس قران خصم او است و او را رد مينمايد بانچه که متضمن است از اخبار ازطول عمر نوح قال الله فلبث فيهم الف سنه الاخمسين

عاما و طريقي از براي تجاوز و انصراف از ظاهر قران نيست مگر به برهان و بتحقيق که تمامت مسلمين اجماع نموده بربقاء خضر پيغمبر پس راهي از براي دفع اين اجماع بهيچ حالي از احوال نيست و اگر خصم تو بگويد که نوح و خضر پيغمبراند و جايز است که طول عمر آنها از راه اعجاز واکرام آنها باشد و اين اعجاز و اکرام صحيح نيست مگر از براي انبياء پس باو بگو اين قول تو را فاسد ميکند آنچه که بر آن اتفاق است از بقاء شيطان از عهد آدم بلکه پيش از آن تا الان بلکه تا وقت معلوم چنانکه قران بان ناطق است و حال آنکه اين طول بقاء او معجزه از براي او نيست و نه اکرامي است در حق او از جانب خدا پس هرگاه دشمن خدا و دوست خدا هر دو شريک شدند در طولاني بودن عمر ايشان معلوم ميشود که سبب طول و امتداد عمر آنها از راه اعجاز نيست بلکه از وجهه مصلحتي است که نميداند آن را مگر خدا پس اگر خصم انکار نمايد شيطان و بقاء او را هر آينه خارج شده است از ظاهر شريعت و دفع نموده است اجماع امت را و اگر شيطان و بقاء او را تاويل کند و چونکه در قران است آن را رد ننمايد پس از او مطالبه دليل بر صحت تاويل ميشود و اگر با خصم مماشات نموده و از او قبول نمائي که طول عمر معجز و اکرامي است از براي معمر و بر او بابليس و بقاء او نقض ننمائي باز هم ميتوان که او را باين نحو جواب بگوئي که حکم امام در نزد ما طائفه شيعه اثني عشريه مثل حکم نبي است در احتجاج و جواز ظهور معجز واکرام درباره او به چيزيکه از سائر مردم تميز داده شود پس مستنکر نيست که خداوند عمر حجت را که امام زمان است طولاني گرداند بر سبيل اعجاز و اکرام از براي آن برگزيده انام و بدان ايدک الله که مخالفين با تو در جواز امتداد اعمار از کسانيکه اقرار باسلام دارند تکلم نميکنند تو را در انکار امتداد و طول عمر مکر بکلامهاي مستعار پس بعضي از ايشان تنطق ميکند از لسان فلاسفه و ميگويد که طول عمر از جمله چيزهائي است که مستحيل در عقول استکه ثابت شده است بر عدم جواز آن دليل و بعضي از ايشان از لسان منجمين تنطق ميکند و ميگويد که کواکبب عطا نمي نمايند احدي را از عمر زياده از يکصد و بيست سال و از براي ايشان در اثبات اين مدعي هذياني طولاني است و بعضي از ايشان بلسان اطباء و اصحاب طبايع سخن رانده و گفته که عمر طبيعي صد و بيست سال است پس انسان زنده چون باين حد از عمر رسيد پس با علي درجه از آنچه ممکن است که طباغ درآن صحيح و سالم باشند رسيده پس بعد از رسيدن بمنتها درجه سلامت نيست چيزي مگر ضدسلامت و در دست هيچيک از اين مدعيان نيست مگر مجرد دعوي و عصبيت و هواي نفس و هرگاه بر آنها گفته هاي ايشان به حجتهاي واضحه رد کرده شود رجوع ميکنند تمامي اين طوائف بسوي مشاهد و معتاد و ميگويند ما نديده ايم احي را که از يکصد و بيست سال زيادتر عمر کند و راهي از براي اثبات آنچه را که نديده ايم از زيادتر بودن عمر انساني از يکصد و بيست سال نداريم و همين صد و بيست سال است که عادت در عمر

انساني بر آن جاري شده و عادت صحيح تر دليلي است بر اثبات مدعي و جميع اين طوائف باين گفته هاي خود خارجند از حکم ملت و مخالفند آنچه را که بر او اتفاق نموده ان امت و نيز مخالفند آنچه را که در شرايع متقدمه ثابت شده چه آنکه تمامت اهل ملل متفقند بر جواز امتداد و اعمار و طولاني شدن آنها و بتحقيق که متضمن است توريه از اخبار

صفحه : ١٦٢

بطول عمرها بنحويکه نيست ميان اهل توريه در آنها نزاع پس مدت اعمار جماعتي از انبياء و اوصياء را که ما تمامت آنها را در طبقات متقدمه ذکر نموده ايم بيان فرموده تا آنکه ميفرمايد و اين اشخاصي که ذکر شدند توريه متضمن بيان طول عمر آنها است و طوائف بهود و نصاري در طول عمر و درازي مدت زندگاني آنها هيچ اختلافي ندارند و شريعت اسلام نيز متضمن است نظير اين را و نيافته ايم احدي از علماي مسلمين را که مخالفت باشد در جواز امتداد اعمار يا آنکه معتقد باشد بطلان آن را و مستدل بر عدم جواز هرگاه امعان نظر کند جواز آن را در حکم عقل ميداند و مييابدبلي اخبار و استدلال ياري نموده اند همديگر را در قوميکه قريب بزمان ما عمر طولاني نموده اند و زود استکه من ذکر مينمايم جماعتي از ايشان را از براي تاکيد بيان و بعد از آن نيست آنکه با ما در جواز امتداد اعمار و منازعه نمايد اهل بصيرت و عرفان پس اگرر گوينده بگويد که در زمان قديم عمرها طولاني بوده وليکن عصرا بعد عصر کوتاه شده تا آنکه رسيده بانچه ما آن را مشاهده ميکنيم يعني تا صد و بيست سال و امروز تجاوز از اين مقدار نمينمايد پس در جوابش گفته ميشود که عاقل ميداند که زمان را مدخليت و تاثيري در عمرها نيست و ميداند که زياده و کمي آنها از فعل قادر مختار است که تغيير ميدهد آنها را در اوقات بحسب آنچه را که از مصالح عالم است و ما منکر نيستيم که عادت الله در اين وقت بر مقدار متقاربه از اعمار واقع شده که مخالف با مقدار اعمار ارباب ازمنه سابقه است ولکن اين محال نمينمايد طول عمر بعضي از مردمان را از جانب قادر مختاريکه معطي اعمار است و اماکسانيکه مخالف ما هستند و کلام فلاسفه را که آن محال عقلي بودن طول عمر است عاريه ذکر کرده اند پس ايشان در علم بعدم جواز طول عمر و محال عقلي بودن آن اتکال ببداهت و ضرورتي که عقلاء در آن با ايشان شريک باشند ننموده اند و چونکه ضرورت و بداهتي نيست پس لابد بايد حجه عقليه را بر مدعاي خود اقامت نمايند و چنين حجتي ندارند جز اتباع هوا و رجوع بمشاهد و محسوس و حال آنکه متابعت هوا گمراه کننده انسان است و انکار نمودن آنچه را که مشاهد و محسوس نيست لغزش دهنده او است و نيست مشرک و موخد و ملحدي مگر آنکه اثبات مينمايد آنچه را که ديده نميشود و اقرار دارد بانچه که مشاهده نميگردد و علم و اقرار خود را مقصور و بمحض در مشاهدات فقط نمينمايد پس موحد اقرار بوجود صانع و ملائکه و طول عمر آنها داردبا آنکه چيزي

از آنها را نديده و ملحد اقرار بوجود جواهر بسيطه دارد که رويت آنها غير جايز است و ممکن الرويه نيستند و مدعي است نيز بوجود عقل کلي و نفس کلي و حال آنکه آنها را نديده و هر طائفه اقرار دارند بوجود اشيائيکه آنها را نديده اند پس کسيکه گمان ميکند که غير از محسوسات و مشاهدات ثابت نيستند پس بمذهب خود بر نفس خودش ايراد و الزام وارد آورده و اين اشخاص تکلم در عمر مينمايند و حال آنکه حقيقت عمر را نميدانند چه آنکه حقيقت عمر اتصال بودن زنده محدود الحيات است زنده و باقي و اين اتصال موکول بدوام حيات است و حيات فعل خداوند متعال است پس محال نيست از او جل شانه اينکه ادامه بدهد حيات را و آنچه را که جايز است اينکه او را خداوند در عمر بنمايد از طولاني نمودن آن جايز است که مثل آن را در دوام صحت و قوه و عدم ضعف و هرم بنمايد پس رد منجمين را در انکار طول عمر متعرض شده که ما آن را در آخر کلام ذکر مينمائيم بجهت مناسبت با چيزيکه بعد از آن نقل ميکنيم تا آنکه فرموده و اما اشخاصيکه در انکار طول عمر اعتماد بکلام اطباء و اصحاب طبايع نموده اند و گفته اند که منتهاي عمر طبيعي يکصد و بيست سال است پس ايشان در اين مدعاي خود اعتماد بحجتي و تشبث بشبهه ننموده اند و بغير از مجرد دعوي چيزي در دست ندارند و بر تو معلوم ميکند بطلان مقاله ايشان را اينکه طبايع از جمله اعراضند و اعراض في الحقيقه فاعل فعلي نيستند و فاعل خداوند قادر مختار است و طبايع نيز از افعال خدائي هستند و خداوند استکه آنها را در ترکيب انسان قرار داده پس هرگاه جايز و ممکن باشد که باريتعالي آنها را صحيح و معتدل قرار بدهد مدتي از زمان ولو اينکه صد و بيست سال باشد چنانکه خصم امتداد عمر را تا اين مقدار تصديق دارد پس خداوند قادر استکه آنها را صحيح و معتدل قرار دهد در اضعاف از اين مدت و بدينواسطه عمر صاحب آن طباع طولاني گردد و اين استحاله عقليه ندارد در نزد هر صاحب بصيرت و عرفان و اما کسانيکه در انکار طول عمر اتکال بعادات نموده و ميگويند که عادت بر طول آن جاري نيست پس ايشان نيز حجتي در دست ندارند زيرا که عادات باختلاف اوقات و اشخاص و امکنه مختلف ميشود پس کيفيت طول عمر اهالي صقع سند را نقل فرموده بشرحيکه در سابق مذکور افتاد و در رد منکرين طول عمر نظر بقواعد نجوميه چنين فرموده و اما کساني که در انکار طول اعمار کلمات منجمين را عاريت نموده اند پس ايشان اعتمادشان در اين مدعي بر ظنون و اوهام است و عقلا ميدانند که اصول و قواعد منجمين در احکام بنظر و ذليل ثابت نشده بلکه بتجارت ثابت شده و وجود اختلاف در آنها کفايت است در بي اعتباري آنها و يافتم درکتاب يکي از علماي ايشان و آنکتاب معروف است بکتاب ابن بابا حکايتي را از معلم اول و استاد افضل ايشان که در احکام اعتمادشان باو و استنادشان بکلام او است و انعام ايشان معروف بماشاء الله استکه آن حکايت بزرگتر حجتي است در رد قول ايشان در اين مسئله جواز طول عمر که با ما در آن مخالفند و آن اينست که ما

شاء الله مذکور گفته باب اعظم از هيلاج که دلالت دارد بر عمر بسيار اينست که بوده باشد مولود در مثلثه ثاء مثلثه و طالع مولود بيوت يکي از دو کوکب علويين باشد که آنهااز حل و مشتري ميباشند و صاحب طالع کدخداه باشد پس اگر بوده باشد مولود ولادتش در شب و هيلاج قمر پس اگر بوده باشد فوق شمس در برج مونث و اگر بوده باشد مولود در روز پس بوده باشد شمس در برج ذکر پس در اين هنگام دلالت دارد بر بقاء مولود باذن الله تا اينکه متحول بشود قران از مثلثه بسوي مثلثه ديگر و اين دويست و چهل سال ميشود و اما در زمن اول پس بدرستيکه مثل اين دلاله بوده است که دلالت ميکرده بر بقاء مولود تا اينکه برگردد و عود کند قران بسوي مکان خود و اين بعد از نهصد و پنجاه سال است پس چه ميگويند در اين کلام عالم خودشان ماشاء الله نام و بتحقيق که واضح نموده بتخصيص دادنش در دلالت زمن اول بنهصد و سال اين را که مرادش از دويست و چهل سال از سنين اين زمان است و اين گفته او شاهدي است از براي ما بر اين

صفحه : ١٦٣

مهاندين که منکرند حق واضح البرهان را و بعد از ذکر اخبار معمرين ميفرمايد اين جمله از معمرين بودند که ذکر شدند و اين مختصري است از آنچه که اصحاب اثر و علمامصنفين ذکر کرده اند در خصوص طول عمر و هرگاه که جايز باشد اينکه خداوند معمر فرمايد جماعتي از خلق خود را از انبياء و اوليا و مشرکين و دراز نمايد عمر آنان را با صحت اجسام و بجا ماندن عقل و راي آنان پس چه انکاري هست از طول عمر صاحب الزمان و حال آنکه او حجت خداي تعالي است بر بندگان خدا و خاتم اوصياء از ذريه رسول خدا است و موعود ببقاء است تا اينکه بر دست جنابش هلاکت جميع اعداي دين واقع شود و بگردد دين تمام دين از براي خداي تعالي عنوان طهوري في بيان النوري بدانکه استادنا المحدث النوري قدس الله نفسه الزکيه بعد از نقل جمله وافره از معمرين را در نجم ثاقب چنين فرموده توضيح جواب اشکال يعني اشکال بر طول عمر انولي خداوند متعال آنکه استبعاد طول عمر حضرت مهدي صلوات الله عليه خالي از اين چند جهت نيست اول استحاله عقليه که هرگز صاحب عقلي آن را دعوي نکرده و در امکان آن اصحاب شرايع را سخن نيست و وقوع طول عمر در امم سالفه چنانچه در کتب يهود و نصاري موجود و در اين امت باتفاق مسلمين کافي است در رفع آن اگر دعوي شود دويم حديث معروف مروي از پيغمبر که فرمود عمرهاي امت من ميان شصت و هفتاد است و آن محمول بر اغلب است والا لازم آيد کذب آن جناب العياذ بالله و مويد اين حمل آنکه در بعضي از نسخ اين حديث استکه اکثر عمرهاي امت من و از اين جهت معروف شده ما بين شصت و هفتاد بعشره ميشومه و اينکه منتهاي عمر در اين ازمنه از صد و بيست سال نميگذرد جز استقراء و مشاهده مستندي ندارد

سيم قاعده طبيعي بنحويکه اطباء ميگويند که سن کمال تا چهل سال است و سن نقصان دو مقابل و ضعف اين استکه هشتاد سال است و مجموع صد و بيست سال ميشود و در توجيه آن دو وجه اعتباري ذکر کرده انديکي از جهت ماده و ديگري از جهت غايه پس بجهت آنکه در سن شيخوخه يا بس است پس صورت را امساک مينمايد و حفظ ميکند و اما از جهت غايه پس بجهت آنکه طبيعت مبادرت ميکند بسوي افضل که آن بقاي عمر باشد و حفظ ميکند او را و دور ميکند فساد را از انقص و آن رطوبت غريزيه باقي مانده است در سن شبيخوخه و از اين جهت سن نقصان مضاعف سن کمال شده و اين دو وجه وافي از براي اثبات مدعاي مذکور نيست چنانچه از شرح قطب شيرازي بر کليات قانون تصريح بضعف اين دليل نقل شده و اما آنچه ذکر کرده اند و براي آن حجت اقامه کرده اند که اين حيات را نهايتي است و از نوشيدن شربت اجل چاره نيست پس وافي نيست براي تحديد عمر در مقداري معين و تعيين سن در اندازه معلوم و حاصل آن برهان حتميت مرگ است و کسي آن را منکر نميباشد و در کلام خداوند کل نفس ذائقه الموت بي نيازي است از آن برهان مزعوم چهارم قواعد اصحاب نجوم بنابر طريقه آنانکه جز نفوس فلکيه موثري در اين عالم ندانند يا در تاثير آنها را مستقل شمارند و تمام کون و فساد و تغيير و تبديل اين عالم را بانها نسبت دهند پس ايشان گويند که قوام اين عالم بافتابست و عطيه کبراي او در سن صد و بيست سال است و جواب آنکه جايز است در نزد ارباب نجوم که منضم شود بعطيه آفتاب اسبابي ديگر که آن عطيه را اضعاف آن کند توضيح اين اجمال آنکه ايشان را در اين مقام دو اصطلاح است يکي هيلاج دويم کدخداه و اين دو در صورت زايجه طالع مولود دليل عمر باشد که از روي آن حکم بر زيادتي و کمي عمر کنند و يکي از آن دو متعلق بجسم است و ديگري بجان و در تعيين آن خلاف است در بعضي از رسائل ايشان چنين است که دليل عمر بر دو نوح است يکي دليل جسم که آن را هيلاج خوانند دويم دليل جان که آن را کدخداه نامند و اين دو بمنزله هيولي و صورتند اسباب عمر را ولکن معروف عکس اين است که هيلاج در صورت طالع دلايليست که دلالت ميکند بر نفس مولود و کدخداه دلالت ميکند بر بدن مولود و کثرت هيجلاج در نزد ايشان دلالت ميکند بر طول عمر و کثرت کدخداه دلالت ميکند بر خوشي زندگاني و هيلاج در نزد ايشان پنج چيز است آفتاب و ماه و سهم السعاده و جزو مقدم از اجتماع يا استقبال و درجه طالع و کدخداه کوکب صاحب خطي است که ناظر باشد بهيلاج و شرط کردند بعضي از ايشان در کدخدائيت استيلارا بر موضع هيلاج و بعضي از ايشان کافي دانسته اند در اين مقام نظر برجيرا و شايد نظر بدرجه اقوي باشد و اگر آفتاب با ماه در شرف خود باشند پس ايشان سزاوار ترند به کدخدائيت و قطب الدين اشکوري در محبوب القلوب گفته که صلاحيت هيلاجي بکسوف و خسوف و محارق و تحت الشعاع باطل گردد و کدخداه صاحب خطي باشد در موضع هيلاج و ناظر

باو و اگر بدرجه نباشد به برجيت جايز باشد بشرط آنکه در حد اتصال باشد يا با او مساوي بود که موضع تناظر است در درجات مطالع يا در طول نهار و چون کدخداه آفتاب کمتر از شش درجه نباشد کدخدائي را نشايد که در حد احتراق است و هر کدخدا را سه عطيه باشد يکي کبري اگر کدخداه بر درجه و تدبوده باشد دويم وسطي اگربر مرکز مايل باشد سيم صغري اگر بر مرکز زايل باشد و چون اين مقدمه معلوم شد پس جايز استکه اتفاق بيفتد در طالع کثرت هيلاجات و کدخداها که همه آنها در اوتاد طالع باشند و ناظر باشند بان بيوتات و بنظر تثليث و تسديس نظر سعادت داشته باشندو نحوسات از آنها ساقط شده باشد و در اينحال حکم نموده اند براي صاحب طالع بطول عمر و تاخير اجل تا اينکه يکي از معمرين سابق شود و فاضل مذکور نقل کرده از ابو ريحان بيروني که گفته در کتاب خود که مسمي است به آثار الباقيه عن القرون الخاليه که انکار کرده اند بعضي از حشويه آنچه ما وصف نموديم از طول اعمار و خاصه آنچه ذکر شده پس از زمان ابراهيم و جز اين نيست که ايشان اعتماد نمودند در اين سخن آنچه را که گرفتند از اصحاب احکام از اکثر عطيه هاي کواکب در مواليد باينکه بوده باشد آفتاب را در آن هيلاجي و کدخدائيتي يعني آنکه بوده باشد در بيت خود يا در شرف خود و در وتد و ربع و مرکز موافق پس عطا ميکند سنين کبراي خودرا که صد و بيست سال است و ميافزايد ماه بر آن بيست و پنجسال و عطارد بيست سال وزهره هشتاد سال و مشتري دوازده سال و اينسالهاي صغراي هر يک از اينها است زيرا که زيادي آن بيشتر از اين نيست و هرگاه که نظر موافقت و نخستين از او ساقط شود که چيزي از آن گم نکنند و راس در برج با او باشد و دور باشد

صفحه : ١٦٤

از حدود کسوفيت که هرگاه چنين شد بيفزايد بر آن ربع عطيه خود را که سي سال است پس مجتمع از اينها دويست و بيست و پنجسال شود و گفته اند که اين اقتصاي عمر است که انسان بان ميرسد آنگاه استاد ابو ريحان رد کرده بر ايشان و حکايت کرده از ما شاء الله مصري که او در اول کتاب مواليد خود گفته ممکن استکه انسان زندگاني کند بسال قران اوسط اگر اتفاق بيفتد ولادت در وقت تحويل قران از مثلثه بسوي مثلثه و طالع يکي از دو خانه زحل يا مشتري باشد و هيلاج آفتاب در روز باشد و هيلاج ماه در شب در غايه قوت و ممکن است اگر اتفاق نيفتد مثل اين در وقت تحويل قران بسوي حمل و مثلثات او و دلالات بر آن نحوي باشد که ذکر نموديم اينکه مولود بماند سالهاي قرن اعظم که آن نهصد و شصت سال است بتقريب تا اينکه برگردد قران بسوي موضع خود و نيز حکايت کرده از ابي سعيد بن شاذان که ذکر کرده در کتاب مذاکرات خود با اين معشر در اسرار که فرستادند در نزدد ابي معشر مولد پسر ملک سرانديب راو طالع او جواز بود و زحل در سرطان و آفتاب در جدي پس حکم کرد ابي معشر که او زندگي ميکند دور زحل

اوسط و گفت که اهل آن اقليم حکم شده براي ايشان بطول اعمار و صاحب ايشان زحل است آنگلاه ابو معشر گفته که بمن رسيده که انساني از ايشان هرگاه بميرد پيش از آنکه برسد بدور اوسط زحل تعجب ميکنند از سرعت موت او ابو ريحان گفته پس لادت کرد اين اقاويل بر اعتراف اين منجمين بامکان وجود اين عمرها و شيخ کراجکي در کنزالفوائد از ماشاء الله مصري که معلم و مقدم و استاد مفضل اين طائفه است قريب به آن عبارت سابقه را نقل کرده که نظر بهيلاج مولود ممکن استکه عمر بنهصد و پنجاه سال برسد و سيد جليل علي بن طاوس در کتاب فرج الهموم فرموده که بعضي از اصحاب ما ذکر کرده در کتاب اوصياء او آن کتاب معقدي است که روايت کرده آن را حسن بن جعفر صيمري و مولف آن علي بن محمد بن زياد صيمري است و براي او مکاتباتي است بسوي حضرت هادي و عسکري عليهما السلام که جواب دادند آن دو بزرگوار او را و اوثقه معتمد عليه است پس گفت که خبر داد مرا ابو جعفر قمي برادرزاده احمد بن اسحق بن مصقله که در قم منجمي بود يهودي موصوف بحذاقت در حساب پس احمد بن اسحق او را حاضر نمود و گفت مولودي متولد شد در فلان وقت پس طالع او را بگير و عمل آور ميلاد او را پس طالع را گرفت و در آن نظر کرد و عمل خود را بجاي آورد و گفت باحمد بن اسحق نميبينم ستاره ها را دلالت کند بر آنچه حساب معلوم ميکند آن را که اين مولود براي تو باشد و اين مولود نميباشد مگر پيغمبر يا وصي پيغمبر و بدرستيکه نظر دلالت ميکند که او مالک ميشود دنيا را از مشرق تا مغرب و بر و بحر و کوه و صحراي آن را تا آنکه نميماند در روي زمين احدي مگر آنکه متدين شود بدين او و قائل شود بولايت او و شيخ جليل زين الدين علي بن يونس عاملي در صراط المستقيم از علماي منجمين نقل فرموده که دور آفتاب هزار و چهار صد و پنجاه و يکسال است و آن عمر عوج بن عناق است که زندگاني کرد از عهد نوح تا جناب موسي ودور اعظم ماه ششصد و پنجاه و دو سال است و آن عمر شعيب بود که مبعوث شد بسوي پنج امت و دور اعظم زحل دويست و پنجاه سال است و گفته اند که آن عمر سامري است از بني اسرائيل و دور اعظم مشتري چهار صد و بيست و چهار سال است و گفته اند که آن عمر سلمان فارسي است و دور اعظم زهره هزار و چهار صد و پنجاه و يکسال است و گفته اند که او عمر جناب نوح عليه السلام است و دور اعظم عطارد چهار صد و هشتاد سال است و گفته اند که آن عمر فرعون بود و در يونان مثل بطليموس و در فرس مثل ضحاک هزار سال و چيزي کمتر يا بيشتر عمر کردند و حکايت کرده اند از سام که او گفت هرگاه بگذرد از هزار سمکه هفصد سال عدل ظاهر ميشود در بابل و از سابور بابلي نيز مثل اين را نقل کردند و خواجه ملا نصر الله کابلي متعصب عنيد در مطلب چهاردهم از مقصد چهاردهم از کتاب صواق که رد بر اماميه و مملو است از اکاذيب و مزخرفات گفته که اختلاف کرده اند در ميلاد آن حضرت پس جمعي گفته اند که متولد

شد صبح شب برائه يعني نيمه شعبان سنه دويست و پنجاه و پنج بعد از گذشتن چند ماه از قران اصغر چهارم از قران اکبر واقع در قوس و طالع درجه بيست و پنجم از سرطان بود و زحل راجع بود در دقيقه دويم از سرطان و نيز مشتري در آنجا راجع و مريخ در دقيقه سي و چهارم از درجه بيستم جواز بود و آفتاب در دقيقه بيست و هشتم از درجه چهارم اسد بود و زهره در دقيقه بيست و نهم از درجه بيست و هشتم از ميزان بود و جمعي گفتند متولد شد صبح بيست و سيم از شعبان از سنه مذکوره و طالع در دقيقه سي و هفتم از درجه بيست و پنجم از سرطان و آفتاب در دقيقه بيست و هشتم از درجه اسد و عطارد در دقيقه سي و هشتم از درجه بيست و يکم از اسد و زحل در دقيقه هيجدهم ازدرجه هشتم از عقرب و هم چنين مشتري و ماه در دقيقه سيزدهم از درجه سي ام از دلو و مريخ در دقيقه سي و چهارم از درجه بيستم از حمل و زهره در دقيقه هيفدهم از درجه بيست و پنجم از جوز او اين اختلافات نص است بر اينکه آنچه گمان کردند يعني اماميه افترا است بدون ريبه انتهي و قبل از نقل اين کلمات گفته و اما آنچه ذکر کرده آن را اهل نجوم مثل ابو معشر بلخي و ابوريحان بيروني و ماشاء الله مصري و ابن شاذان و مسيحي و غير ايشان از منجمين که اگر اتفاق بيفتد ميلادي از مواليد در نزد تحويل قران اکبر و طالع يکي از آن دو خانه خانه زحل يا خانه مشتري باشد وهيلاخ آفتاب در روز و ماه در شب و خمسه متحيره قوي الحال و در اوتاد باشند و ناظر بهيلاج يا کدخدا بنظر مودت ممکنست که تعيش کند مولود مدت سال قران اکبر و آن نهصد و هشتاد سال شمسي است تقريبا و اگر اسباب فلکيه دلالت کند بر غير اين جايز است که تعيش کند کمتر از اين يا بيشتر از اين اگر صحيح باشد اين سخنان يعني نفعي ندارد زيرا که ولاده (م ح م د) بن الحسن نبود در يکي از قرانات چهارگانه اعظم و اکبر و اوسط و اصغر چنانچه مذکور است در کتب مواليد ائمه عليهم السلام مثل کتاب اعلام الوري و غيره پس گفته و اختلاف کرده اند تا آخر آنچه گذشت و تا کنون در کتب مواليد ائمه عليهم السلام خصوص اعلام الوري بلکه در کتب غيبت صورت طالع ولادت آن حضرت ديده نشده نميدانم اين کابلي از کجا برداشته و علاوه آن را نسبت بجمعي داده و جمعي ديگر بنحو ديگر بنحويکه ناظر گمان ميکند که اين مرد متبع خبير است و ظاهر آنست که از مجعولات خود او باشد که مبناي آن کتاب بر

صفحه : ١٦٥

آنست و بر فرض صحت ضرري بجائي ندارد زيرا که مقصود از نقل کلمات اين طايفه وجود اسباب سماويه و اوضاع نجوميه است براي طول عمر به زعم ايشان حسب آنچه مطلع شدند بر آنها و محتمل است وجود بسياري از آنها که مطلع نشدند بر آن و هرگز نتوانند دعوي انحصار کنند در آنچه دانستند اين ناچيز گويد که بحمدالله العزيز از ذکر معمرين مذکورين در اين عبقريه

پنجم که عدد آنها تالي تلوا نجم است طول عمر امام غائب از انظار کالشمس في رائعه النهار واضح و آشکار گرديد بنحويکه مستبعد آن معدود است از سفهاء و مجانين و مستغرب آن محسوب است از معاندين ضالين زيرا که اين گونه مناقشات کشف از عدم معرفت امام مينمايد و صاحب خود را از اهل جاهليت بودن معرفي تام مينمايد چه آنکه اولا بدن امام ممتاز از سائر ابدان بشري خواهد بود چنانچه اخبار وارده در انعقاد نطفه شريفه و نشو و نمايش در حالت صباوت شاهد بر مدعي است پس از براي بدن او تصرف زمان مثل سائر مردمان نخواهد بود بلکه بدنش مثل وجود شريفش برخلاف متعارف و عاده خلق شده چنانچه از براي او بلي و اندراسي بعد از موت نخواهد بود و ابد الدهر باقي است بنا بمفاد اخبار صحيحه متکاثره بلکه متواترره و چنانچه هر امام قوه چهل مرد شجاع را دارا است چنانچه درباره جدش خاتم الانبياء ثابت است پس بحکم وراثت از براي امام هم ثابت خواهد بود و ثانيا بقاء مدت طولاني بر خلاف عاده بشري وقتيکه بر حسب مصلحت الهي شد البته خداوند او را حفظ ميفرمايد و از تصرفات زمان محفوظش خواهد داشت و اخبار ظهور آن جناب بسن شاب وجوان بر اين مدعي عظيم تر برهان است و ثالثا بدن عنصريکه مرکب از عناصر اربعه مي باشد وقتيکه هيچ يک از اجزاء غلبه بر ديگري پيدا نکند و هيچکدام بر ديگر نسنجد لابد از براي مزاج دوام طولاني خواهد بود مثل بقاء آسمانها و ستارها بنابرآنکه آنها مرکب از مصقاي از عناصر اربعه باشند چنانچه بعضي از ارباب معقول فرموده اند و در حديث علوي است که خلق الانسان ذانفس ناطقه آن زکيها بالعلم و العمل فقد شابهت جواهر اوائل عللها و من اعتدل مزاجه وفارقت الاضداد فقد شارک السبع الشداد و بديهي است که خلقت امام بر وجه اعتدال حقيقي واقع گرديده پس استغراب و استبعادي از طول بقاء آن بزرگوار نميباشد و رابعا آنکه بدن امام در نهايت صفا و جلي خلق شده بنحويکه توان از او تعبير بروح مجسد نمود چنانچه در بسياري از اوقات از بدن طاهر آن بزرگوار آثار روحيه بروز نموده و از جمله آنکه در طرفه العين تمام عوالم امکانيه را سير ميفرمايد و سير درماء مانند سير در هواميکند لابد اين چنين بدن بر خلاف متعارف هم دوام ميکند بلکه اگر مانع خارجي و مصلحت الهي بر بر رفتن امامي از دنيا و آمدن امامي بعد از آن نبودي همانا دوامش ابدي مينمود و از جمله صعود و معراج خاتم بسماء و بردن قنداقه حضرت حسين و حضرت حجت را باسمانها و مهماني جناب امير در يکشب در چهل جا که هر يک از اين موارد باخبار صحيحه متکاثره ثابت شده رافع استبعاد و قالع استعجاب خواهد بود و لعمري ان هذا من الظهور کالنور علي الطور و من لم يجعل الله له نورا فماله من نور تصديق عن بعض الحذاق من دکاتره الاروب بان طول العمر زائد عن العاده ممکن مدئوب بدانکه چون بعضي از اهل اين عصر کنوني متمايلند بمسلک فرنگيها و مخصوصا معتقدند بگفتار دانشمندان ايشان لذا خوش داشتم در آخر اين عبقريه از براي رفع

استبعاد از طول عمر حضرت بقيه الله الحجه بن الحسن عجل الله فرجه الشريف و ارواحنا الفداء نقل نمايم کلمات بعضي از دکترهاي مهره فرنگي را که تصريح نموده اند باين که طول عمر زياده از ميزان معهود و متعارف که در انسان يکصد و بيست سال است از جمله ممکنات بلکه در زمره عاديات است و بهترين مقاله در اين خصوص مقاله (المقتطف است) که در جزء سيم از مجلد پنجاه و نهم و از صفحه( ٢٣٨ )تا صفحه( ٢٤٠ )آنست چه در آنجا عنوان نموده که آيا مخلد سيماند انسان در دنيا و چيست حيات و چيست موت و آيا مقدر شده است مردن بر هر زنده پس از آن مينويسد که هر حبه از گندم جسمي است زنده و بتحقيق آن حبه قرار گاهش در خوشه بوده و آن خوشه روئيده شده است از حبه ديگر از گندم و آن حبه از خوشه ديگر و هلم جرابت سلسل پس بنابر اين سهل ميشود استقصاء تاريخ وجود گندم تا شش هزار سال و بيشتر و بتحقيق که يافت شده است دانهاي گندم در ميان آثار مصريه و آشوريه قديمه که اين خود دليل است بر اينکه مصريين و آشوريين آن را کشته و از مستغلات خود دانسته و نان خود را آرد اوقرار ميدادند و گندمي که الان موجود است از لاشئي خلقت نشده بلکه او متسلسل است از گندم قديم پس اين گندم کنوني جزئي است از حي و آن ديگري هم جزئي است از حي و آن ديگري هم جزئي است از حي و هم چنين تا برسد به شش هفت هزار سال پيش از اين بلکه تا برسد بصدهاي از هزار سالها و اين دانهاي گندميکه ديده ميشود با اينکه خشکيده است و حرکت و نموي ندارند زنده اند مثل ساير زندگان و منقصتي از ساير زندگان ندارند مگر بنداشتن کمي از آب پس زندگي گندم متصل است از چند هزار سال تا کنون و اين حکم که گفته شد جاري است بر تمامت انواع نباتهائي که صاحب تخم و بذر و ثمرند و نيست حيوان خارج از اين قاعده بلکه حال آن حال نباتات است چه آنکه هر يک از حشرات و ماهيها و طيور و وحوش و جنبنده ها حتي انساني که سيد مخلوقات است ميباشد جزئي کوچک از والدين خود پس نشو و نمو کرده است چنانکه والدين او نشوو نمو کرده اند و گرديده است اين جزء کوچک مثل پدر و مادر خود در بزرگي و کبر جثه و والدين آن نيز جزئي از والدين خود بوده و هلم جرا و انساني که نسل او مخلف از او است نسل آن جزئي از او است که زنده است چنانکه تخم جزئي از درخت است و اين جزء که زنده ميباشد در آن ميکروبهائي ميباشد کوچک که در نهايت کوچکي هستند مثل ميکروبهائيکه اعضاء والدين او از آنها متکون شده است پس متکون ميشود اعضاء انسان بغذائيکه آن تناول ميکند پس ميگردد حسته خرما درخت خرمائيکه صاحب ريشه و تنه و شاخه و برگ و ثمر است و قياس کن بر اين ساير انواع نبات را و کذلک قياس کن بر اين بيضهاي حشرات و ماهيان و طيور و وحوش و ساير جنبنده ها را حتي انسان و اينهاتماما از امور معروفه

است که هيچ دو نفري در آن خلاف ننموده ولکن درخت بنفسه گاهي عمر مينمايد هزار سال يا دو هزار سال را و و اما انسان عمر نمينمايد زيادتراز هتفاد يا هشتاد سال و در نادر نادر عمرش

صفحه : ١٦٦

صد سال برسد پس نتيجه اين شد که ميکروبهائيکه معده از براي بجا گذاشتن نسلند باقي ميمانند زنده و نمو ميکنند چنانکه مشروح افتاد ولکن ساير اجزاء جسم ميميرندو بتحقيق که گذشته است قرنها که مردم طلب ميکنند راه نجات از مردن را و چاره ميجويند از موت را و يا آنکه حيله مينمايند در ازدياد و طولاني شدن عمر و بخصوص در اين عصر که عصر مقاومت امراض و آفات است بدواء و حفظ کردن و مع ذلک علي التحقيق ثابت نشده که کسي عمرش بصد و بيست سال رسيده باشد استدراک ارفع من سمال و ايضا در مقتطف بعد از ذکر اين جمله چنين مرقوم داشته که لکن علمائيکه وثون بعلم ايشان هست ميگويند که تمام السنجه رئيسه از جسم حيوان قابل دوام و بقاء است تا مدتي محدود و ايضا ميگويند ممکن است که باقي بماند انسان هزارها سال زنده در وقتيکه عارضه از عوارض بر او برنخورد که ريسمان حياتش را قطع کند و اين قول ايشان نه از روي مجرد ظن و نخمين است بلکه آن نتيجه عملياتي استکه تاييد شده بامتحان پس بتحقيق که يکي از جراحين متمکن شد از قطع جزئي از جسم حيوان و باقي داشتن آن جزء را زنده بسالهائيکه زيادتر از سالهائيکه عمر طبيعي آن حيوان که اين جزو از آن قطع شده بوده است يعني گرديده است حيات اين جزء مرتبط بغذائيکه آن جراح آن را براي آن مهيا ميکرده که آن غذاء اصل جسم آن حيوان را بعد از مضي سالها نگاه ميداشته پس گرديد در امکان اينکه تا آمدي بعيد آنحيوان بلکه آن جزء ميان از آن زنده بماند ماداميکه غذائيکه لازم آنست موفور باشد و باو برسد در اوقات تغذيه اش و اين جراح دکتور (الکس کارل) است که از مشتغلين در (معهدر کفار) که در (بنيوبورک) است بوده و بتحقيق که امتحان نموده آنچه را که گفته شد در قطعه از جنين دجاجه و مرغ پس باقي ماند آن قطعه مبانه در حالتيکه زنده و ناميه بود زيادتر از هشت سال و ايضا اين دکتور و غيران امتحان نموده اند قطعه هائي از اعضاء جسم انسان را از اعصاب و عضلات و قلب و پوست و کليه آن را پس بوده اند اين قطعه هاي از اعضاء جسم انسان که باقي ميمانده اند زنده و نمو کننده ماداميکه غذاء لازم از براي آنها را بانها رسانيده اند حتي اينکه استاد (ديمتد برل) که از ساتده جامعه (جونس هبکنس) است گفته است که همه اعضاء و اجزاء خلويه رئيسه که در جسم انسان است بتحقيق که ثابت شده است عملا و تجربه که خلود وبقاء آن اعضاء بالقوه امري است ممکن و يا آنکه مزحج است بترجيح تام و اين قول از اين استاد در غايه صرافت و اهميت است بر آنچه که در او است از تحرس علمي بظاهر آنست که اول کسيکه اين امتحان را در اعضاء رئيسه از جسم حيوان نموده دکتور (جاک لوب) استکه

ايشان نيز از مشتغلين در (معهدر کفار) بوده چه آنکه او امتحان کده توليد ضفارع و قور بقها را از تخم آنها هرگاه به حد لقاح نرسيده پس ديده است که بعضي از تخمها زنده ميماند زماني طولاني و بعضي از آنها سريعا و بزودي ميميرد پس اين مطلب او را کشانيده باينکه امتحان نمايد اجزائي از جسم قوربقه را پس بعد از جدا نمودن بعضي از اجزاء آن را متمکن شده است از باقي داشتن آن جزء را زماني طولاني پس ثابت نموده است دکتور (ورن لويس) و زن او که معينه در امتحان او بوده که ممکن است گذاشتن اجزاء خلويه از جسم جنين طائر را در ميان جسم سيال ملحي پس باقي بمانند آن اجزاء زنده وحي و هرگاه اضافه شود بان سائل مليحي قدر قليلي از بعض مواد اليه قرار داده ميشوند آن اجزاء ناميه و متکاثره و متواليا اين تجربه بعمل آمده است پس ظاهر شد که اجزاء خلويه از هر حيوانه که باشد ممکن استکه زنده بمانندد و نمو کنند در سائليکه در آن بوده باشد آنچه که غذاء آن اجزاء است ولکن در اين هنگام ثابت نشده استکه چه چيز نفي ميکند موت آنهارا هرگاه بحد شيخوخته رسند پس دکتور (کاول) مزبور بعد از اين تجربه ها و از تمامت اينها اثبات نموده است که اين اجزاء خلويه پير نميشوند چنانکه حيوانيکه اين اجزاء از آن قطع شده پير ميشود بلکه اين اجزاء زنده ميمانند زيادتر از آنچه خود آن حيوان عاده زنده ميماند و بتحقيق که اين دکتور شروع نموده است در اين تجارب مذکوره در ماه (يناير) از سال هزار و نهصد و دوازده ميلادي و عقبات بسيار دشواري را طي کرده در راه اين تجربه تا آنکه خود و همراهانش غالب بر آن شده اند و ثابت شده است از براي او اولا که اين اجزاء خلويه ميمانند زنده ماداميکه عارض نشود عارضه که آنها را بميراند و عوارض حيات آنها يا قله غذاء مناسب رسيدن بانها است و يا داخل شدن بعضي از مکروبات است در آنها و ثانيا اين اجزاء خلويه مبانيه از حي نه بس باقي ميمانند زنده وحي بلکه نمو مينمايند و بزرگ ميشوند چنانکه اگر باقي ميبودند در جسم آن حيواني که از آن جدا شده اند و ثالثا آنکه ممکن است قياس نمو و تکاثر و ازدياد آنها و دانستن ارتباط آنها را بغذائيکه از براي آنها تهيه ميشود و رابعا آنکه تاثيري از زمان در آنها نيست بمعني اينکه آنها پير نميشوند و ضعيف نميگردند بمرور دهور بلکه ظاهر نميشود در آنها با وجود گذشتن مدت مديده و آماده بعيده کمتر اثري از پيري بلکه آنها چنانکه در سال سابق مثلا زياد شده و نمو نموده اند هم چنين در سال لا حق هم بهمان نحوند و دلالت ميکند ظواهر تجربات و عمليات تماما براينکه آن اجزاء باقي ميمانند زنده و نمو کننده ماداميکه با حثون از حال آنها صبر نمايند بر مراقبت و مواظبت آنها و تقديم نمايند بر آنها غذائي را که کافي و مناسب با آنها باشد و اگر گفته شود که بعد ازاينکه حال چنين است پس چرا انسان ميميرد و از براي چيست که ميبينم سالهاي عمر اورا محدود که غالبا از هفتاد و هشتاد سال بيشتر زنده نميماند و نادر است که عمر او بصد سال برسد جوابش اين استکه اعضاء جسم حيوان و انسان بسيارند

و با بسياري مختلفند و مع ذلک همگي بهمديگر مرتبط هستند بارتباطي سخت و محکم بحيثيتي که زندگي بعضي از آنها متوقف است بر زندگي بعض ديگر پس هرگاه ضعيف شد بعضي از آن اعضاء و مرد بسببي از اسباب پس بمردن آن باقي اعضاء ديگرش هم بواسطه شدت ارتباط بهمديگر ميميرند و ملاحظه فتک و سرعت تاثير امراض مکروبيه اقوي بشاهدي است بر مدعي چه آنکه ميکروب در يکعضو که تاثير کرد و آن را ميرانيد ساير اعضاء هم بجهت شدت آنان بان جزء ميميرند و نهايت چيزيکه الان از تجارب مذکوره از اين اساتذه و دکاتره ثابت شد اين استکه انسان نميميرد بجهت آنکه هفتاد يا هشتاد يا صد و يا صد و بيست سال فرضا عمر نموده بلکه مردن او مسبب است از حدوث بعض از عوارض در بعضي از اعضاء

صفحه : ١٦٧

آن و تلف نمودن آن عضو پس بواسطه شدت ارتباط بعضي از اعضاء آن ببعض ديگر آن عضو مرده سيميراند باقي اعضاء او را پس واقع مي شود بر او موت پس هرگاه قوه عليه استطاعت پيدا کند که اين عوارض را زايل نمايد و يا آنکه فعل آنها را مانع شود باقي نميماند مانعيکه منع نمايد استمرار حيات و پاينده بودن انسان و حيوان را دردنيا بچند صد سال چنانکه بعضي از اشجار چندين صد سال پاينده و برقرار ميمانند و اميدي نيست که انساني منتظر باشد که علوم طبيه و وسائل صحيه باين درجه برسند که عوارض متلفه اعضاء حيوان و انسان را زايل نمايند و يا آنکه مانع از فعل آنها کردند ولکن اميد است که قوت اين علوم بدرجه برسد که بواسطه آن عمر رو چنددان و سه چندان و بيشتر از عمر متوسط گردد تمام شد ترجمه مقاله منقوله از مقتطف اين ناچيز گويد که اين بحث لطيف حاکم باين استکه ممکن است انسان زنده بماند زياده ازعمر طبيعي بواسطه حفظ صحت و عدم عروض عارض که متلف است عضوي از اعضاء آن را و مقصود ما در مقام نيز اثبات همين امکنان است از قول اين دکاتره و اساتيد چه جاي آنکه علاوه بر امکان بواسطه تجارب وقوع خارجي هم پيدا کرده پس از امکان عمر و زيادي آن از ميزان طبيعي و وقوع آن چنانکه در حال معمرين مشروح شد استبعاد از طول عمر حضرت بقيه الله ناشي از عناد و حاکي ازازات است فتبصر و استقم.

بيان شبهات طوائف شيعه غير اثني عشريه

در ذکر شبهات طوائف شيعه غير اثني عشريه است در مهدويه حضرت حجه بن الحسن العسکري عليها السلام و قائل شدن هر طائفه است بمهدويت شخصي خاص و انساني مخصوص و رد آنها است و در آن چند صبيحه است.

صبيحه ٠١

بدانکه ما در صبيحه اول از عبقريه دويم از اين بساط در مقام اختلاف در تعيين شخص شريف و هيکل منيف حضرت مهدي موعودچندين قول را از طوائف شيعه غير اثني عشريه بطريق اجمال ذکر نموديم و اکنون در صدد بيان آن اقوال و غير آنها ميباشيم بطريق تفصيل و ذکر شبهات صاحبان آن اقوال در مهدويت حضرت بقيه الله ورد آنها پس ميگوئيم اول طائفه از شيعه غير اثني عشريه که شبهه در مهدويت حضرت بقيه الله نموده اند سبائيه ميباشند که طائفه از غلاه شيعه اند که تابع عبدالله بن سبا هستند در اعتقاد بالوهيت حضرت اميرالمومنين چنانکه آن ملعون بحضرتش عرضه داشت که انت الا له حقا پس حضرت او را اخراج بمدائن نمود و گفته اند که آن لعين در کيش يهود بود و تظاهرش بر اسلام بجهت فساد در دين بوده و اين کافر و اتباعش چنانکه در ملل و محل شهرستاني و غيبت شيخنا الطوسي ره و غير اينها از کتب معتبره است قائلند که حضرت اميرالمومنين زنده است و کشته نشده و در آن بزرگوار است جزء الهي و بدينواسطه جايز نيست که بر آن جناب مستولي کردند و رعد صوت آن سرور راست چنانکه برق سوط آن آقاي قنبر است و اينکه آن جناب است مهدي موعود در آخر الزمان و جواب از اين شبهه بر چند وجه است وجه اول آنست که کفايت ميکند در رد ايشان همان انقراض و معدوميت آنها چه بحمدالله و المنه باقي نيست از اين طايفه خبيثه ساکن دار و الا نافخ نار و اگر قول ايشان رائحه از حقانيت را ميداشت هر آينه پيدا ميشد يکنفر که قائل بان باشد و اذ ليس فليس قولهم بحق بلکه قول ايشان تابع اشخاصشان بوده و بعد از اينکه بسقر مقر گرفتند اقوالشان کالهباء المنشور معدوم و مهجور گرديد وجه دويم آنست که در ورد اخبار کثيره متواتره که تعداد ائمه بعد از حضرت رسالت را تعيين و تحديد در دوازده نفر نموده و آنها تماما در اصول معتبره عامه و خاصه ثبت و ضبط است کفايه است در رد قول آنها کمالا يخفي وجه سيم آنست که در علم بقتل آن بزرگوار که او اشهر از قتل تمامت مقتولين روزگار است غني و کفايه است در مردود بودن قول ايشان و شبهه نمودن در موت و قتل آن سرور مودي بشبهه و شک در موت حضرت خير البشر و اصحاب کباران برگزيده داور و شبهه کننده خارج از زيره انسان و بشر و داخل در زمره گاو و خر است و استر است چه آنکه خبر دادن حضرت رسول بجنابش باينکه يا علي انک تقتل و تخضب لحيتک من راسک گوشزد تمام مسلمانان و ثبت و ضبط است در کتب و دفاتر آنان و وصيت نامه آن بزرگوار از اشتهار و استظهار کالشمس في رائعه النهار در اصول معتبره هويدا و آشکار است روي الشيخ الجليل الطوسي ره في غيبته باسناد عن جابر عن ابي جعفر عليه السلام قال هذه وصيه اميرالمومنين الي الحسن و هي نسخه کتاب سليم بن قيس الهلالي دفعها الي ابان و

قرئها عليه قال ابان و قرائتها علي علي بن الحسين فقال صدق سليم ره قال سليم فشهدت وصيه اميرالمومنين حسين اوصي الي ابنه الحسن و اشهد علي وصيته الحسين و محمد او جميع ولده و روساء شيعته و اهلبيته و قال يا نبي امرني رسول الله ان اوصي اليک و ان ادفع اليک کتبي و سلاجي ثم اقبل اليه فقال يا ببني انت ولي الامر و ولي الدم فان عفوت فلک و ان قتلت فضربه مکان ضربه و لا تاثم ثم ذکر الوصيه الي آخرها فلما فرغ من وصيته قال حفظکم الله و حفظفيکم نبيکم استود عکم الله و اقرء عليکم السلام و رحمه الله ثم لم يزل يقول لا اله الا الله حتي قبض ليله احدي و عشرين من شهر رمضان ليله الجمعه سنه اربعين من الهجره و شيخ جليل مزبور بعد از ذکر اين تاريخ فوت آن سرور فرموده است و هو الاظهر و قبل از اين تاريخ نقل فرموده قبض ليله ثلث و عشرين و کان ضربه ليله احدي و عشرين و بهمين اندازه در رد اين شبهه واهيه قلم فرسائي در اين مقام کفايه است.

صبيحه ٠٢

بدانکه دويم طايفه از شيعه غير اثني عشرريه که شبهه در مهدويت آن بزرگوار نموده اند طائفه کيسانيه است چنانچه معتقد ايشان در صبيحه دويم از عبقريه اول از اين بساط بطريق مستوفي نقل شد چه آنان قائل بامامت محمد بن الحنفيه و معتقد بغيبت و مهدويه و مهدويه آن جناب هستند و از براي اثبات مدعاي خود متمسک بشهات واهيه گرديده اند شبهه اول آنست که آن جناب صاحب رايه پدرش علي بود در جنگ بصره چنانکه خود اميرالمومنين صاحب رايه و لواء رسول خدا بود و چون پدرش بعد از رسول خدا امام بود پس آن جناب هم بايد بعد از پدرش امام باشد و جواب از اين شبهه آنست که اگر حضرت رسول هميشه لواء را بانبزرگوار تفويض ميکرد و از دادنش لواء را بانجناب تخطي نميکرد صورتي از براي اين استدلال

صفحه : ١٦٨

بود وليکن از اخبار و سير و توايخ کالشمس في رائعه النهار هويدا و آشکار استکه حضرت نبوي لواء خود را بغير جناب علوي هم تفويض فرموده و لازمه استدلال و شبهه ايشان اين استکه تمامت آنها بعد از حضرت روسل امام باشند و حال آنکه هيچ احدي تا کنون باين حرف متفوه نشده است عن علم و عقيده شبهه دويم آنست که جناب مرتضوي درباره محمد مزبور فرموده انت ابني حقا پس اين دليل بر امامت او است و جواب از اين شبهه آنست که حقيقت نبوت دلالت بر امامت ندارد زيرا که خلافي نيست اگر آن بزرگوار غير از محمد بن الحنفيه اولاد ذکور بسياري بوده و حال آنکه از براي هيچ يک بغير از حضرت حسنين منصف امامت ثابت نشده است پس حقيقت نبوت مستلزم با امامت نيست کما هو الواضح و فرمودن آن حضرت اين کلام را درباره

آن جناب دلالت بر شجاعت و نجده او دارد نه بر امامتش و ايضا اگر اطلاق نبوت دلالت بر امات اين داشته باشد لازمه اش اينست که حضرت حسنين سلام الله عليهما نبي باشند چه حضرت رسالت پناه درباره ايشان فرموده هذان ابناي و حضرت امير در همان جنگ جمل بعد از اينکه از وجه آن دو بزرگوار از مدحش محمد بن الحنفيه را انکساري ديد بنابر آنچه که در صراط المستقيم بياضي است بايشان فرمود انتما ابنا رسول الله پس اگر اطلاق نبوت مقتضي باشد امامت را بايد اطلاق آن درباره آن دو بزرگوار از جانب رسول مختار و حيدر کرار مقتضي باشد رسالت و نبوت آن دو بزرگوار را واحدي تا کنون اين را نگفته است شبهه سيم ايشان آنست که آن حضرت در جنگ مزبور بانجناب خطاب نموده و فرمود اطعن بها طعن ابيک محمد لا خير في الحرب اذا لم توقد و مثل طعن امام جز از امام صادر نشود پس اين دليل بر امامت مشابهت در طعن است نه اثبات مقام امامت از براي و آن بزرگوار کثيرا ما اصحاب خود را بکيفيات حروب تعليم ميداد و واقف ميگردانيد چنانچه بايشان ميفرمود غضوا الابصار و عضوا علي النواجد و بديهي است که تعليم دادن کسي را باداب حروب دلالت بر امامت آن شخص ندارد والا بايد تمامت مبارزين دررکاب ظفر انتسابش امام باشند و هذا من الشناعه بمکان و من البشاعه فوق التقرير والبيان شبهه چهارم آنست که آن جناب مختار را مبعوث نمود که مردم را بامامت او دعوت کند پس اگر امام نبود مختار را باين امر اجازت نميداد و جواب از اين شبهه آنست که اين افتراء بر آن جناب است بلکه آنچه که از سير و تواريخ و اخبار معلوم ميشود آنست که چون اين خبر از مختار بجانبش رسيد آن را انکار کرد و تبري از گفته اش نمود شبهه پنجم که دليل بر مهدويت او است در نزد ايشان آنست که حضرت رسول فرموده است لا تنقضي الايام حتي يبعث الله رجلا من اهل بيتي اسمه اسمي و اسم ابيه اسم ابي فيملاها قسطا کما ملئت جور او يکي از اسماء حضرت اميرالمومنين عبدالله است چنانکه خود آن حضرت فرموده اند انا عبدالله و اخو رسول الله پس تعريف حضرت نبوي درباره جناب ابن الحنفيه صادق آيد چه اسم خودش محمد و اسم پدرش عبدالله است بتقريبي که ذکر شد و از اين جهت او مهدي موعود استکه زمين را پر از عدل و داد نمايد بعد از اينکه پر از ظلم و جور شده باشد و جواب از اين شبهه آنست که بعد از اينکه بمقتضاي اخبار متواتره عند الفريقين ثابت شده است انطباق اين فرمايش بر حضرت حجه بن الحسن العسکري چنانچه اين مطلب بطريق مستوفي در صبيحه پنجم از عبقريه اول از اين بساط سمت تحرير يافت ديگر وقعي از براي اين شبهه نماند ذيله مهانيه للذله الکيسانيه بعد از اينکه شبهات کيسانيه که آنها را بصورت دليل بر اثبات مدعاي خود از امامت ابن الحنفيه و مهدويه آن و انکار مهدويه حضرت حجه بن الحسن عجل الله فرجه الشريف اقامه نموده بودند با جواببهاي آنها بطريق تفصيل دانسته شد پس بايد دانستکه مدعاي ايشان علاوه بر آنچه که در جوابب از شبهات و استدلالات ايشان

گفته شد مردود است باينکه اگر محمد بن الحنفيه امام ميبود و عصمتش قطعي هر آينه واجب بود که نص صريح در خصوص امامت وي وارد شود زيرا که شرط عمده در امام عصمت است چنانکه در محل خود مبرهن شده و عصمت هم معلوم نميشود مگر به نص و خود اين طايفه هم در اين باب مدعي نص صريح نيستند بلکه بامور ضعيفه که بواسطه آنها بجهت ايشان شبهه عارض شده است تمسک کرده اند چنانکه دانسته شد و باينکه شيعه اثني عشريه در اصول معتبره خود ثبت و ضبط نموده اند که در ميان او وحضرت علي بن الحسين در خصوص امامه گفتگوئي شد و حجرالاسود را در ميان حکم قرار دادند آنگاه حجر به امامت حضرت علي بن الحسين شهادت داد و حکم نمود و اين معجزي بود از جناب علي بن الحسين که بمحمد بن الحنفيه نمودار کرد پس محمد امر را بان حضرت مسلم داشت و قطع گفتگو نمود و باينکه اخبار متواتره را شيعه اثني عشريه روايت مينمايند از جد بزرگوار و اباء تا جدار آن حضرت غائب از ابصار اعني العالم بالسر و العلن الحجه بن الحسين عليه السلام که آن جناب است مهدي موعود و برگزيده خلاق و دود و اين نافي امامت و مهدويه ابن الحنفيه است بدون دغدغه و رکود و باينکه اخبار متواتره از طرق عامه و خاصه از حضرت رسول مختار وارد شده است در تحديد عدد ائمه بهشت و چهار و هر کس که بامامت اين دوازده تور پاک قائل و معتقد است بوفات محمد بن الحنفيه و برسيدن امامت و خلافت الهيه از هر يک از آنان بديگري تا آنکه رسيده است بصاحب الزمان و باينکه بعد از اينکه ما در صبيحه چهارم از عبقريه اول از اين بساط ثابت نموديم که جناب مهدي موعود از جمله فرزندان حضرت امام حسين است بدلالت اخبار متواتره و محفوفه بقرائن قطعيه که از حضرت رسول و اباء طاهرين آن بزرگوار وارد شده پس قول کيسانيه باطل و مذهب ايشان عاطل ميگردد کما هو البديهي عند العالم و الجاهل.

صبيحه ٠٣

بدانکه سيم طائفه از شيعه غير اثني عشريه که شبهه در مهدويه آن جان جهان و امام عالميان نموده اند مغيريه اند که اصحاب مغيره بن سعيد الجلي هستند و آن ملعون از غلامان خالد بن عبدالله قسري بشمار ميامد و بعد از فوت حضرت امام محمد باقر قائل بامامت و مهدويه محمد بن عبدالله بن حسن بن حسن بن علي بن ابيطالب شد چه ايشان ميگويند که محمد مذکور نمرده و او زنده و مقيم است در کوهيکه

صفحه : ١٦٩

آن را علميه مينامند و آن کوهي است در طريق مکه در حد حاجز از طرف چپ آنکه از مدينه بمکه ميرود و آن کوه بزرگي است و در آنجا هست تا که خروج کند و مستند اين طايفه در اين

دعوي خبر نبوي استکه در مقام معرفي حضرت مهدي موعود من حيث الاسم فرموده اسمه اسمي و اسمه ابيه اسم ابي بنابر نقل زائده بن ابي الرقاد باهلي و گفته اند که اين تعريف اسمي بر محمد بن عبدالله مذکور صادق ميايد و منطبق ميگرددپس او است مهدي موعود و جواب از مستند ايشان آنست که ما در صبيحه پنجم از عبقريه اول از اين بساط بمالا مزيد عليه ثابت نموديم که و اسم ابيه اسم ابي را زائده مزبور زياد نموده و جزو خبر نيست و بر فرض جزء خبر بودن آن توجيهاتي از براي آن ذکر نموده ايم که يکسره عاطل و باطل مينمايد تمسک آنان را باين جزو کافي از تکرار است مراجعه بصبيحه مزبوره نمودن و علاوه بر اين کفايت ميکند در رد اين طائفه و بطلان قول ايشان اينکه محمد مزبور در مدينه خروج کرده و بنابر نقل ارباب سير و تواريخ در همان جا هم کشته گرديد نويره في معتقدات المغيره بدانکه مغيره بن سعيد را اعتقاد اين بود که محمد بن عبدالله بن حسن بعد از امام محمد باقر امام است و بعد از آنکه محمد مزبور را در مدينه بقتل درآوردند گفت امام بعد از او منم و پس از آن بنابر آنچه در تبصره العوام علم الهدي رازي و ملل و نحل شهرستاني است مدعي نبوت شد و معتقد به تجسيم بود و ميگفت معبود بر صورت مردي از نور است و تاجي از نور بر سر دارد و وي را اعضاء و جوارح است و دلش منبع حکمت است و حروف هجائيه مثال اعضاي او است و چون خدا خواستکه خلق را بيافريند اسم اعظم بخواند پس طيران نموده تا آنکه واقع شد بر سرش تاجي و اين است مراد از قوله تعالي سبح اسم ربک الاعلي پس از آن باعمال عباد که آنها را در کفنهاي دست خود نوشته بود مطلع گرديد و از معاصي عباد که در کف دست چپ او نوشته بود غضبناک شده عرق نمود پس از عرق آن دو دريا جمعي شد يکي را آب شيرين بود و ديري را آب شور و آن را که آب شيرين بود نوراني مينمود چنانکه آن دريا که آبش شور بود ظلماني مشهود ميگشت پس از آن بر درياي نوراني سرکشيده سايه خود را مشاهده نمود پس عين سايه خود را از آن دريا بيرون آشيده و از آن آفتاب و ماه را خلقت کرد و زيادتي ظل خود را بعد از خلقت آفتاب و ماه فاني نمود و گفت سزاوار نيست که با من خدائي غير از من باشد پس خلايق را تماما از آن دو دريا خلقت فرمود مومنين را از درياي نوراني و کفار را از درياي ظملاني و اول چيزيکه خلق فرمود آن ظل محمد و علي بود پيش از ظلال تمامت مخلوقات پس عرضه داشت بر آسمانها و زمين و کوهها اينکه حمل نمايند امانت را و آن اينست که منع نمايند علي بن ابيطالب را از امامت پس تماما از اين معني ابا و امتناع ورزيدند پس عرضه داشت آن را بر انسان پس امر نمود دويمي اولي را که متحمل بشود منع علي را از امامت و ضامن شد که اولي را در اين امر اعانت کند بشرط اينکه اولي خلافت را بعد از خودش باو تفويض بدارد پس اولي قبول اين معني را نموده و اقدام کردند هر دو انها بر منع آن حضرت را از امامت بنحو تظاهر و اين است مراد از قوله تعالي و حملها الانسان انه کان ظلوما

جهولا وبعد از قتل آن ملعون اصحابش مختلف شدند بعضي قائل بمهدويه خود آن ملعون شده و انتظار رجعتش را بدنيا ميبردند و بعضي بر امامت و مهدويه محمد بن عبدالله بن الحسن باقي مانده چنانچه خود مغيره را هم همين اعتقاد بود و منتظر رجعت او گرديدند و مغيره در حال حيوه خود باصحابش ميگفت منتظر محمد بن عبدالله الحسين باشيد چه آنکه او رجوع ميکند در حالتيکه جبرئيل و ميکائيل با او در ميان رکن و مقام بيعت مينمايند و اقوي دليل بر بطلان قول اين طائفه انقراض آنها است کما هو الواضح کالشمس.

صبيحه ٠٤

بدانکه چهارم طائفه از شيعه غير اثني عشريه که شبهه در مهدويه حضرت امام زمان و خليفه الرحمن العالم بالسر و العلن الحجه بن الحسن عجل الله فرجه الشريف نموده طائفه ناو و سيه است که رئيس ايشان مردي ناووس نام و از شيعيان صادق ال خير الانام بوده و يا آنکه مردي بوده است از اهل قريه ناووساء و بعد از حضرتش امرش قائم مهدي چنانچه در مجمع البحرين است و در صراط المستقيم بياضي چنين آورده که ناو و سيه را اعتقاد اين استکه جناب امام جعفر صادق نمرده است بلکه حضرتش از انظار غائب گرديده و اين طائفه از آن جناب نقل کرده اند که فرموده لو رايتم راسي يدهده عليکم من الجبل لا تصدقوا فان صاحبکم صاحب السيف و من اخبرکم انه غسلني و کفنني فلا تصدقوه فاني صاحبکم يعني اگر به بينيد شماها سرمرا که غلطاينده ميشوده از طرف کوه بسمت شما پس تصديق مينمائيد چه آنکه صاحب شماصاحب شمشير است و کسيکه خبر بدهد شما را باينکه او مرا غسل داده و کفن پوشانيده و در قبرم کرده پس او را تصديق منمائيد چه بدرستيکه منم صاحب شما و کفايه است در رد اين طايفه و ابطال قول ايشان اينکه اولا ايشان منقرض شده اند در بدو امر بنحويکه کسي ترجمه درستي از رئيس ايشان ننموده و اين اقوي دليل است بر بطلان معتقد ايشان و ثانيا آنکه آنچه را که ايشان از حضرت صادق روايت نموده اند در هيچ اصلي از اصول اماميه اثني عشريه ديده نشده است و بسا که اين افترائي باشد از آنان بر جناب صادق ال بجهت رواج دادن امر خود را در ميان جهال و قضيه لو کان لبان گوشزد تمام مردمان حتي نسوان و صبيان است و ثالثا بنابر آنچه شيخ طوسي فرموده است آنست که ما موت جعفر بن محمد را يقين داريم چنانکه موت پدرش و جدش را ميدانيم و چنانچه قتل علي را بالقطع و اليقين ميدانيم پس اگر خلاف در موت جعفر بن محمد جايز باشد همانا در همه اينها هم جايز خواهد بود و علاوه بر اينکه اين منجر بقول غلات و مفوضه ميشود که منکر قتل علي و حسين آن دو بطلان آن اظهر من الشمس و ابين من الامس است و از قبيل شبهات سوفسطائيه است که در امر بديهي شبهه مينمايند پس اعتناء بچنين شبهه

نيست و رابعا آنکه وصيت فرمودن حضرت صادق در هنگام رحلتش از دنيا بطريق صحت پيوسته و راه احتمال عدم موت آن سرور را بالکليه بسته چنانچه در غيبت طوسي باسناد خود از سالمه مولاه حضرت صادق روايت نموده که گفت در هنگام وفات آن حضرت در نزد جنابش بودم که او را غشوه در ربود و پس از افاقه فرمود عطا کنند بحسن بن

صفحه : ١٧٠

علي بن الحسين و هو الافطس هفتاد دينار و عطا نمائيد فلان را اينقدر و فلان را اينقدر ساله گويد من بحضرتش عرضه داشتم آيا چيز عطا ميفرمائي بمرديکه با شفره برجنابت حمله نموده و ميخواستکه شما را بقتل برساند حضرت فرمود ميخواهي من از جمله اشخاصي نباشم که خدداوند اين آيه را درباره آنها نازل فرموده و الذين يصلون ما امر الله به آن يوصل و يخشون ربهم و يخافون سوء الحساب بلي ايساله بدرستيکه خداي تعالي خلق فرموده است بهشت را پس طيب گردانيده است آن را و طيب گردانيده است بوي آن را و بدرستيکه بوي بهشت از مسافه دو هزار سال راه استشمام ميشود و بوي آن را نمييابد عاق والدين و نه قطع کننده رحم و ايضا در کتاب مذکور باسناد خود از ابو ايوب خوزي روايت نموده که گفت در دل شب ابو جعفر منصور مرا خواهان شد پس من بر او داخل نمودم آن مکتوب را بجانب من انداخت و مشغول گريه شد و گفت اين مکتوب محمد بن سليمان است و او عامل منصور بود در مدينه منوره که خبر داده است ما را که جعفر بن محمد از دنيا درگذشت فانا لله و انا اليه راجعون و بعد از اينکه سه مرتبه کلمه استرجاع را گفت چنين بزبان آورد که اين مثل جعفر پس از آن مرا امر نمود که بنويس چون عنوان مکتوب را علي الرسم نوشتم گفت بنويس بمحمد بن سليمان که اگر جعفر بن محمد مردي معين و مخصوص را وصي خود قرار داده او را طلبيده و گردن بزن پس نامه را بمدينه فرستاد و محمد در جواب او چنين نوشته بود که آن بزرگوار امور وصاياي خود پنج نفر را دخالت داده که يکي از آنها خود خليفه ابو جعفر منصوراست و ديگري منم و سيمي و چهارمي دو پسر خود عبدالله و موسي بن جعفر است و پنجمي حميده که يکي از ام ولدهاي آن جناب و مادر حضرت موسي سلام الله عليه است چنانچه در جنات افحلود مرحوم مدرس امامي خواتوان آبادي است که مادر حضرت موسي جاريه بوداز جواري ولايت بربر که او را حميده بربريه ميگفتند و بقولي از مردم اندلس و نامش فاطمه و کنيه اش ام اسحق بود و اول اصح است و آن زني بود صاحب جمال و کمال و ديانت و حضرت صادق او را نيز با امام موسي وصي خود نموده بود در باب وصاياي چند مرويستکه منصور خليفه و عبدالله پسر خود را و محمد بن سليمان را نيز براي مصلحت در آن وصيت داخل نموده بود و اين نيز از معجزات آن حضرت است زيرا که خليفه يعني منصور بعد از فوت آن حضرت فرمود که هرگاه وصيت تنها بموسي کرده باشد وي را گردن بزنند و چون ديد که

خودش را نيز داخل در وصاياي خود نموده غضبش تسکين و بنابر روايت اولي که از غيبت طوسي نقل شد منصور چون بر اوصياء آن حضرت واقف شد گفت راهي از براي کشتن اين اشخاص اوصياء نيست و همين قدر در بطلان قول و سخافه عقيده ناووسيه کفايه است.

صبيحه ٠٥

بدانکه پنجم طائفه از شيعه غواثني عشريه که شبهه در مهدويه حضرت مهدي موعود و آن برگزيده حضرت و دود نموده اند آنها طائفه هستند که مسمي ميباشند بطائفه اسماعيليه و ايشان دو فرقه اند خالصه که منکر فوت اسماعيل پسر حضرت صادق شده و او را بعد از حضرت صادق امام حي و مهدي قائم ميدانند و مبارکه و ايشان ميگويند بعد از پيغمبر هفت امام بيشتر نيست امير المومنين امام و پيغمبر است و حسن و حسين و علي بن الحسين و محمد بن علي و جعفر بن محمد و محمد بن اسماعيل بن جعفر که امام عالم و پيغمبر و مهدي است و ميگويند معني قائم اين استکه او مبعوث برسالت و شريعت تازه ميشود که نسخ ميکند بان شريعت محمد را صلي الله عليه و آله اين آن چيزي استکه استادنا المحدث النوري نورالله مرقده الشريف در نجم ثاقب از معتقدات اين طايفه نقل فرموده است و در بستان السياحه استکه اعتقاد اسماعيليه بنابر آنچه که در کتب اسماعيليان ديده و از بزرگان آنقوم شنيده و در تاليفات مردمان بيغرض مشاهده گرديده است خلاصه آن اينست که ايشان گويند باخبار متواتره معلوم شده است که حضرت صادق نص بامامت اسماعيل فرمود و بر مادر اسماعيل تا او د حيات بود هيچ زن و جاريه نگرفت چنانچه حضرت رسول با خديجه و حضرت امير با فاطمه و در وفات اسماعيل مردم اختلاف نمودند بعضي گويند در زمان حيات امام جعفر صادق وفات يافت و فائده نص انتقال امامت است از حضرت صادق باولاد اسمعيل چنانچه حضرت موسي بهارون نص فرمود و هارون در زمان موسي درگذشت و خلافت باولاد هرون منتقل گشت و نص بقهقري باز نميگردد و بدامحال است و حضرت امام جعفر بي اذن ملک علام و بي اسناد اباء گرام تعيين يکي از اولاد عظام ننمايد و جهل و ناداني و سهو و غفلت امام را نشايد و هر که امام را خطاکار و غفلت شعار داند شقي است و بر کلمات واهيه او اعتبار نيست و در آنکه حضرت صادق براسمعيل نص فرمودند شک و شبهه نيست و فرقه اثني عشريه نيز بر اين قائلند و بعضي گويند اسمعيل فوت نکرد وليکن اظهار کرد فوت او را بجهت تقيه تا مخالفات او را نيابند و بر قتل آن بزرگوار نشتابند و حضرت امام جعفر بر ففوت او محضري نوشت منقول استکه بخليفه عباسي که منصور بود رسانيدند که اسماعيل را در بصره ديده اندو بدعاي او بيماري شفا يافت منصور از حضرت امام جعفر صادق استفسار نمود امام همان محضر را که خط عامل منصور نيز در آن بود براي منصور

فرستاد بنابر اين بعد از حضرت صادق امامه باسماعيل رسيد و بعد از اسماعيل محمد بن اسمعيل امام باشد و امامت باسمعيل ختم آمده و بعد از او ائمه مستورند و راعيان ظاهر و عالم از امام ظاهر يا مستور خالي نباشد چون امام ظاهر شود حجتش نيز ظاهر گردد و مدار احکام بائمه هفت است مانند ايام هفته و سماوات سبعه و کواکب هتفگانه و طبقات زمين و بعد از اينکه در کتاب مذکور فصلي مشبع در معتقدات اين طايفه در اصول و فروع مينويسد چنين مينگارد که و گويند هر پيغمبري را وليعهدي باشد که در حال حيات باب شهرستان علم او است و تمام دور او بهفت امام منقضي باشد نخستين آدم بود بدين صفات و شرائط و قائم مقام و وليعهد وي بعد از وفات او شيث بود و تمامت دور از بهفت امام منقضي گشت بعد از دور آدم حضرت نوح و شريعت آن حضرت ناسخ شريعت آدم بودو دور او نيز بهفت امام تمام شد و وصي او سام بود و بعد از آن حضرت ابراهيم بود وشريعت آن حضرت ناسخ شريعت نوح بود و وصي آن حضرت اسمعيل بود و دور او بگذشت و بهفت امام تمام شد و بعد از آن حضرت

صفحه : ١٧١

موسي بود و شريعت او شريعت ابراهيم را نسخ فرمود و وصي او هرون بود در حين حيات موسي رحلت نمود وصي او يوشع بن نون بود و دور او بهفت امام تمام شد بعد از آن حضرت عيسي پديد آمد و بوجود آن حضرت شريعت موسي منسوخ شد و وصي او شمعون بود و دور او بهفت امام بانجام رسيد بعد از آن خاتم انبياء محمد مصطفي مبعوث گشت و شريعت عيسي درگذشت و وصي او علي بن ابيطالب بود و حسن و حسين و زين العابدين و محمد الباقر و جعفر الصادق و امام هفتم اسمعيل بن امام جعفر صادق بود و دور مهدي بدو تمام شد اين ناچيز گويد اين بود خلاصه آنچه از اين طايفه در باب مهدويه اسمعيل و پسر او محمد نقل شده است و هرر که زيادتر از اين طالب فهميدن کفريات و الحادات ايشان باشد رجوع بکتاب مزبور و ملل و نحل و دائره المعارف محمد فريد و جدي مصري و غير اينها بنمايد و کفايه ميکند در رد اين طايفه اولا مشتهر بود نشان در ميان ارباب ملل و نحل بملاحده چه آنکه حزئيات و کليات امور ديانه اسلاميه را اصولا و فروعا تاويل نموده و اصل و حقيقت آنها را انکار دارند چنانکه بنابر نقل صاحب کتاب صراط المستقيم ايشان خارجند از ملت حقيقيه حقيه اسلاميه بواسطه اعتقادات رديه که دارند چنانکه ميگويند که هر ظاهري از براي آن باطني است و خداوند بتوسط کلمه کن عالم امر و خالق را ايجاد فرموده و اين محتاج دانستن خدا است در افعالش بسوي واسطه واله و گفته اند که عالم امر و خلق از اوج کمال بحضيض نقصان نزول مينمايند و از حضيض نقصان باوج کمال صعود ميکنند و هم چنين اند هميشه و اين مقتضي است قديم بودن کلمه کن را ولازمه آن قدم عالم و ابديت آن است چه آنکه کن اگر حادث است پس آن را مثل آن سبقت گرفته پس يا دور

لازم آيد و يا تسلسل و ايضا مخاطب بکلمه کن که صيغه امر حاضر است يا موجود است پس خطاب کن باو عبث است و يا معدوم است پس خطاب کن نسبت باو که معدوم است قبيح و ناروا است و هم چنين ميگويند علم بخدا حاصل نميشود بدون امام و در اين گفته آنها دوربين و ظاهر است چه آنکه چنانچه علم بخدا حاصل نميشود بدون امام هم چنين علم بامام هم حاصل نميشود بدون خدا و ايضا گفته اند امام مظهر عقل است و او است حاکم در عالم باطن و نببي مظهر نفس است و او است حاکم در عالم باطن و نبي مظهر نفس است و او است حاکم در عالم ظاهر پس باين گفته خود تفضيل داده اند امامت را بر نبوت زيرا که قرار داده اند امامت را مظهر اشرف که آن عقل است و آن را حاکم در باطن دانسته ان پس ظاهر گرديد از اين کلام خروج اين طائفه خبيثه اسماعيليه از دين اسلام تمام شد ترجمه عبارت صراط المستقيم و در بستان السياحه استکه اين طايفه ميگويند وضوء عبارت از پذيرفتن آئين است از امام و تيمم از ماذون در غيبت امام و نماز عبارت است از رسول بدليل قوله تعالي ان الصلوه تنهي عن الفحشاء و المنکر و احتلام عبارتست از افشاء سر نزد ايشان بغير قصد هدايت کسي و غسل تجديد عهد است و زکوه تزکيه نفس است بمعرفت دين وصوم عبادت از محافظت اسرار امام است و زناء عبارت از افشاي اسرار دين است و نماز جماعت عبارت از متابعت امام است و زکوه کنايه است ازکنايه خمس اموال را بامام دهند و کعبه پيغمبر و باب علي است و صفا و مروه و ميقات وصي انبياء است و تلبيه عبارت از اجابت مدعو است و هفت طواف خانه مولا است و بهشت عبارت از راحت ابدان است از تکاليف و دوزخ عبارت از زحمت و مشقه ابدان است بتکاليف و قيامت عبارت از مرگ آن کس است که مرده است که من مات فقد قامت قيامه پس طائفه را که اصولا و فروعا اينچنين معتقداني باشد قطعا در نزد شيعه و سني خارج از دين قويم اسلام و ملحد و مبدع در شريعت سيد انام و قول آنان قابل توجه و اصفاء نيست بدون دغدغه و کلام و ثانيا بر فرض مماشات و گوشدادن بکلمات آنها ادله را که از براي اثبات مدعاي خود متمسک شده اند اوهن از بيت عنبکوت و آن اوهن بيوت است زيرا که دليل اول ايشان ادعاي تواتر اخبار است بر تنصيص حضرت صادق بر امامت فرزندش اسماعيل و اين فريه بينه و کذبي صريح است زيرا که روايت ننموده هاست احدي از حضرت صادق نصيرا که دلالت بر امامت فرزندش اسماعيل داشته باشد بلي از حضرتش چند روايت در تجليل آن ثبت شده و آنها را متواتر فرض کردن و پس از آن حمل بر نص بر امامتش نمودن نيست مگر از عصبيت و حب بعقيدت دليل دويم ايشان اينست که اسمعيل اکبر اولاد ذکور حضرت صادق عليه السلام است و واجب استکه امام نص بر امامت اکبر اولاد خود بنمايد و جواب از آن اين استکه اکبر بريه نه موجب امامت است و نه موجب نبوت بلکه اينها موهبتي الهيه هستند که بهبهما لن يشاء صغيرا کان کيحيي و عيسي ام کبيرا و اگر مماشاه

لهم اين را مسلم بداريم پس در صورتي است که ولد اکبر بعد از فوت پدر زنده باشد و اسمعيل در حيوه حضرت صادق در گذشت پس نص برامامت او از جانب باري تعالي يا از جانب باري تعالي يا از جانب پدرش عبث و سفه بلکه کذب محض است چه گفته شد که آن را احدي روايت ننموده است الي آخر دليل سيم ايشان اينست که مردن اسمعيل پيش از پدرش باعث ابطال امامت او نميگردد چنانچه موت هرون پيش از حضرت موسي باعث ابطال خلافت او حتي در نزد شما طائفه اثني عشريه نيست و جواب از آن اين استکه علاوه بر آنکه اين مبتني بر ثبوت نص است بر امامت اسمعيل و نصي موجود نيست کلام در خليفه است که وصي امام باشد يا وصي پيغمبر باشدبعد از مردن هر يک از آنها پس موسي در وقتيکه از دنيا درگذشت اگر وصي از براي درميان مردم نبوده پس نستجير بالله بمردن جاهليت مرده است و حال آنکه نه چنين است بلکه بعد از موت خود يوشع بن نون را وصي خود قرار داد و هم چنين است امر امامت چه حضرت صادق بعد از موت اسماعيل و هنگام مردن خودش حضرت موسي را وصي خود قرار داد دليل چهارم ايشان بنابر آنچه که در کتاب صراط المستقيم بياضي است اينست که درامامت او احتجاج نموده اند بفرموده پدرش حضرت صادق که درباره او فرموده ما بدالله في شي ء کما بدا في اسمعيل و جواب از اين استدلال بنابر آنچه در کتاب مذکور فرموده اين است که بدا از باري تعالي درباره امامت هيچوقت صادر نميشود چه آنکه از ائمه طاهرين وارد شده است که مهما بدالله في شي ء فلا يبدا في نقل نبي عن نبوته و لا امام عن امامته و لا مومن قد اخذ الله عهده بالايمان عن ايمانه پس بصريح اين فرمايش هدايت فرسايش اگر خداوند کسي را منصب امامت و يا نبوت و يا موهبت ايمان کرامت فرمود پس او را از اين منصب و موهبت معزول نفرمايد پس بدائيکه حضرت صادق

صفحه : ١٧٢

درباره اسمعيل فرموده نه بداء در امامت است بلکه بداء در قتل او است چه آنکه از آن حضرت روايت شده که فرمود که نوشته شده بود قتل بر فرزندم اسمعيل دو مرتبه و درهر يک از آن دو مرتبه من از خداوند مسئلت نمودم تا آنکه قتل را از او برداشت و او را عفو فرمود فما بداله شي ء کما بداله في اسماعيل دليل پنجم ايشان اين استکه چون مدارا اشياء عظيمه از آسمان و زمين و کواکب سياره و عدد ايام هفته و عدد بحار و انهار و عدد اندام آدمي و عدد دوزخ هفت است پس مدار احکام هم مبتني بر وجود هفت امام استکه بنابر عقيده بعضي ديگر از ايشان هفتمي اسماعيل است که دور مهدويه باو تمام ميشود و بنابر عقيده بعضي ديگر از ايشان هفتمين محمد بن اسمعيل استکه دور مهدويه باو ختم است و جواب از اين آنست که علاوه بر اينکه بامور اعتباريه نشايد که اثبات مدعائي را نمود خاصه در وقتيکه آن مدعي رياست عامه و زعامه

تامه و ولايت مطلقه الهيه باشد که آن منصب امامت است از براي شخصي خاص و انساني مخصوص اين دليل اعتباري معارض است با متواترات از اخبار وارده از طرق پيروان چاريار و شيعيان حيدر کرار که حضرت رسول در آنها تحديد و تعيين فرموده است عدد ائمه را بعد از خود بدوازده و هم چنين تعيين نمودن ايشان مهدوبت را باسمعيل و يا بپسر او که محمد است منافي است با اخبار متواتره وارده از طرق اثني عشريه بلکه از طرق عامه نيز که مهدي موعود حضرت حجه بن الحسن العسکري عليه السلام است چنانکه آن اخبار در اصول معتبره ثبت و ضبط شده اند دليل ششم ايشان ايشان چنانکه در سابق از نقل صاحب بستان السياحه اشاره بان شده اينست که ايشان ميگويند اسماعيل فوت نکرد وليکن حضرت صادق اظهار کرد فوت او را بجهت تقيه تا مخافان او را نيابند و بر قتلش نشتابند و جواب از آن اينست که اين دعوي علاوه بر اينکه مخالف با قول طايفه ديگر از اين گروه است که قائل بوفات اسمعيل و معتقد بانتقال امامت هستند از او بفرزندش محمد مخالف با نقل تمامت اربااب تواريخ و سيرو علماء اهل حديث و خبر نيز ميباشد از فوت آن ممجد و مدفون شدنش در بقيع غرقد شاهد حقاني عن المجلسي الثاني در بحار يازدهم است که اسمعيل فرزند بزرگتر از اولاد ذکور حضرت صادق بود و حضرت او را بسيار دوست ميداشت و زياده شفقت باو مينمود بمرتبه که بسياري از شيعيان را اعتقاد آن بود که عبد از پدر او جانشين خواهد بود ليکن در حيات آن حضرت در عريض وفات يافت و جنازه او را به دوش کشيدند تا آوردند در مدينه نزد پدرش حضرت صادق تا آنکه او را در بقيع دفن کردند و آن حضرت در تشييع جنازه اسمعيل پابرهنه و بدون رداء رفتند و امر فرمودند که مکرر جنازه او را بزمين گذاردند و برداشتند و در هر مرتبه صورت او را باز مينمودند و ميديدند و ميبوسيدند و بمردم ميفرمودند به بينيد و قصد آن حضرت اين بود که وفات او را ظاهر و آشکار سازند از براي کسانيکه مظنه امامت او را داشتند که شبهه و تشکيکي از براي ايشان در فوت نمودن آن نماند چنانچه اغلب ايشان از آن اعتقاد فاسد برگشتند و نماندند بر آن اعتقاد مگر قليلي از بي گانگان و مردم اطراف که اعتقاد بغيبت و حيوه او بهم رسانيدند پس از آن ذکر فرق اسماعيليه را نموده تا آنکه روايت نموده که حضرت موسي بن جعفر پيرهن خود را چاک زد در وفات او و امام صادق او را تسلي داد و فرمود يا نبي قد بدالله في شانک يعني چون امامت در ولد اکبر است نظر بنص ائمه و اسمعيل ولد بزرگتر بود و محبت حضرت هم نسبت باو زيادتر از سايرين از اولادش بود و هم او افضل و اعلم و اصلح بود و مردم يقين داشتند که امام بعد از آن حضرت او خواهد بود لهذا از مردن اسمعيل در حيات پدر ظاهر شد بر مردم خلاف آنچه ظاهر در نزد ايشان بود و آنکه تقدير الهي برخلاف اين معتقد بوده و اين است معني بدا درباره موسي بن جعفر از جانب خداوند و اين از معاني صحيحه است که اطلاق بدا بر آن نسبت بساحت قدس الهيه ممکن و جايز است نه

محال چنانکه ازاين طائفه نقل شد که بدا محال است دليل هفتم ايشان آن چيزي استکه نقل نموده اند از خبر رسانيدن بمنصور خليفه بعد از فوت جناب اسمعيل که او را در بصره ديده اند که بدعاي او بيماري شفا يافت و اين دليل است بر نمردن او و جواب از اين آنست که بر فرض صحت اين نقل و حال آنکه دون صحته خرط القتاد ممکن است که آنکه در بصره ديده اند همان شيطاني بوده که اسمعيل در حال حيوه مبتلاي بانشده بود چه آن ملعون مشکل بشکل اسمعيل و مصور بصورت او ميگرديد چنانکه در بحار يازدهم از کمال الدين صدوق نقل نموده و او باسناد خود از وليد بن صبيح روايت کرد که گفت مردي نزد من آمده و گفت زود بيا تا بنمايانم بتو پسر آن مرد را يعني حضرت صادق وليد گويد با او رفتم تا آنکه مرا وارد نمود بر گروهيکه مشغول شرب خمر بودند و در ميان ايشان بود جناب اسمعيل فرزند امام صادق پس با کمال غم و اندوه از آنجا بجانب مسجد الحرام شدم چون داخل مسجد شدم ديدم اسماعيل را که خود را بپرده کعبه چسبانيده درنزديک حجرالاسود وگرنه در حجر اسمعيل و گريه مينمايد بنحويکه پرده کعبه از اشک چشم او تر شده است پس بسرعت هر چه تمامتر خود را در آن مجلس که شرب خمر مينمودندرسانيدم باز ديدم که اسمعيل در ميان آن قوم استکه مشغول بانعمل هستند پس با سرعت و عجله خود را بمجسدالحرام رسانيده اسمعيل را ديدم همچنان خود را بپرده کعبه چسبانيده و مشغول گريه است بقسميکه پرده کعبه از اشک چشمش تر شده است پس شرفياب حضور حضرت صادق گرديده و اين کيفيت را بحضرتش عرضه داشتم حضرت فرمود هر آينه بتحقيق که مبتلا شده است پسر من اسمعيل بشيطاني که متمثل ميشود بصورت او اين ناچيز گويد و بديهي استکه شغل شيطان ارائه فحشاء و منکر و اشاعه آنها است غبناء عليهذا ممکن استکه ديدن اسمعيل را در بصره بعد از وفاتش صدق و راست باشد باينکه آن شيطان ممثل و مصور بصورت آن جناب شده باشد و شفاء بيمار بدعاي آن شيطانهم محض اضلال و گمراهي معتقدين بامامت او و راسخ شدن ايشان در آن عقيده باشد چنانچه از اين قبيل از اضلالات در بسياري از اوقات از شيطان و اتباع او نسبت بمردم صادر شده و ميشود و قضيه ابو محمد خفاف که ما آن را در بساط دويم در ضمن بيان خصيصه علامت پشت مبارک حضرت ولي عصر که بمثل مهر نبوت است که در پشت مبارک جدش رسول خدا بوده نقل نموديم يکي از موارد اينگونه از اضلالات او است فارجع و تبصر و لا تغتر و از بطلان امامت و مهدويه اسماعيل ثابت شد بطلان امامت

صفحه : ١٧٣

و مهدويه فرزندش محمد چه آنکه امامت و مهدويه او متفرع بر ثبوت اينها بود از براي پدرش و چون آن باطل است پس متفرع بر باطل هم باطل است.

صبيحه ٠٦

بدانکه ششم طائفه از شيعه غير اثني عشريه که شبهه در مهدويت حضرت امام زمان حضرت حجه بن الحسن عجل الله فرجه الشريف نموده اند آنها طائفه واقفيه است که ميگويند حضرت موسي بن جعفر قائم و مهدي موعود است و ايشان دو گروهند گروهي از ايشان معترفند بوفات آن جناب و ميگويند زنده ميشود و عالم را مسخر ميکند و گروهي ميگويند که آن جناب از حبس سندي بن شاهک در ميان روز بيرون آمد واحدي او را نديد و اصحاب هرون بر مردم مشتبه نمودند که او مرده و حال آنکه نمرده و غائب شده است و مستند اين طائفه اخبار ضعيفه است که آنها را ابو محمد علي بن احمد علوي موسوي در کتاب خود که در نصره مذهب واقفيه نوشته است ايراد نموده و شيخنا الجليل الطوسي قدس سره القدوسي آنها را در کتاب غيبت خود نقل فرموده و متعرض جواب از آنها شده است و اين ناچيز عمده و زبده آن اخبار را در اين عجاله بار دود شيخ جليل مزبور به ترجمه فارسيه نقل مينمايم خبر اول موسوي مزبور گويد حديث کرد مرا محمد بن بشير واو از حسن بن سماعه و او از ابان بن عثمان و او از فضيل بن يسار که گفت شنيدم ازحضرت صادق که فرمود لا ينسجني و القائم آب يعني نيافته است مرا با قائم پدري پس اين دليل است که حضرت موسي که بعد از آن بزرگوار امام بود قائم باشد و جواب از آن اين استکه اولا اين خبر واحد است و بواسطه او اخبار متواتره معلومه را که مفيد قطع و يقين بر مهدويه و قائميت حضرت حجه بن الحسن العسکري ميباشند نشايد طرح نمود کما هو الحق المحقق في محله و ثانيا آنکه مراد از اين کلام يا اين است که آن حضرت فرموده نيست ميان من و قائم پدري و يا آنکه اراده فرموده از آن اين راکه توليد ننموده است مرا و قائم پدري پس اگر مراد معني اولل باشد پس در آن تصريحي بقائميت حضرت موسي نيست چه چنانکه محتمل است مراد آن حضرت باشد محتمل است که مراد پسر ديگر آن جناب باشد که عبدالله افطح است که فطحيه او را امام ميدانند و اين طائفه فطحيه را نيز برسد که باين خبر استدلال بر امامت عبدالله کنند پس اين احتمال معارض است با احتمال شما که مراد حضرت موسي است فاذا جاء الاحتمال بطل الاستدلال پس قائميت حضرت موسي باينخبر ثابت نشود و ثالثا آنکه مراد از قائم در اينگونه از اخبار کسي است يعني امام لا حقي است که بعد از امام سابق قيام بامر امامت مينمايد نه قائم معهود و مهدي موعود کمالا يخفي و رابعا بنابر معني اول محتمل است که اين فرمايش از آن حضرت در رد طايفه اسماعيليه که محمد بن اسمعيل را بعد از فوت پدرش اسماعيل امام و قائم ميدانستند صادر شده باشد و مراد از قائم قيام کننده بعد از آن حضرت بامر امامت باشد که آن حضرت موسي است و معني کلام آن بزرگوار بر اين تقدير اينست که نيست

ميان من و کسيکه بعد از من امام است پدري واسطه و اين برخلاف معتقد اين طائفه از اسماعيليه است چه ميان امام ايشان که محمد بن اسماعيل است با آن حضرت پدري واسطه است که آن اسماعيل ميباشد و خامسا آنکه اگر مراد معني دويم آن کلام باشد پس نفي مينمايد امامت برادران ديگر حضرت موسي را و ما هم قائل بر اين هستيم چه قائم بامر امامت بعد از حضرتش جناب امام موسي است خبر دويم ايضا علوي موسوي از علي بن خلف آن ماطي و او از عبدالله بن وضاح و او از يزيد صايغ روايه کرده که گفت چونکه متولد شد از براي حضرت صادق ابوالحسن موسي من از براي او حليه از نقره ترتيب داده و آن را هديه از براي آن مولود مسعود قرار دادم و چون آن را خدمت حضرت صادق بردم حضرت بمن فرمود اي يزيد هديه آورده اين حليه را قسم بخدا از براي قائم ال محمد و جواب از آن اين استکه اين خبر با آنکه خبر واحد است و جان آن نيز معروف نيستند و اگر سندش را مسلم بداريم ميگوئيم مراد از قائم ال محمد همانا آن امامي استکه بعد از آن سرور قيام بامر امامت مينمايد و آن نيست مگر حضرت ابوالحسن موسي الکاظم عليه السلام خبر سيم ايضا موسوي مزبور از احمد بن حسن ميثمي و او از پدرش حسن و او از ابي سعيد مدايني روايت نموده که گفت شنيدم از حضرت ابا جعفر که فرمود بدرستيکه باري تعالي خلاصي داد بني اسرائيل را از فرعون بوجود موسي بن عمران و بدرستيکه خداوند خلاص ميفرمايد اين امت را از فرعون اين امت به همنام موسي و جواب از اين آنست که با اينکه اين خبر از اخبار احاد است که لا يسمن و لا يغني من جوع در مقام استدلال ميگوئيم مراد از اين خلاصي امه است بانوجود شريف باينکه خداوند امت را دلالت امت را دلالت بر امامت آن بزرگوار نمود و حقانيت او را آشکار کرد بخلاف آنچه که واقفيه بسوي آن رفته اند از اعتقاد فاسد کاسد خبر چهارم ايضا موسوي مزبور از حنان بن سدير روايت کرده که گفت پدرم نشسته بود با عبدالله بن سليمان صيرفي و ابو المراهف و سالم الاشل پس عبدالله بن سليمان بپدرم گفت يا اباالفضل آيا دانسته که پسري از براي حضرت صادق متولد شده و آن جناب او را موسي نام نهاد سالم چون اين خبر را از عبدالله شنيد گفت آيا اين راست و صدق است عبدالله گفت بلي اين خبري است حق و صدق سالم گفت قسم بخدا هر آينه بودن اين خبر حق و صدق دوست راست در نزد من از اينکه در نزد اهل خود برگردم با پانصد دينار زر سرخ و حال آنکه من محتاج به پنج درهم ميباشم که آن را نفقه خود و عيال خود قرار دهم عبدالله بن سليمان بسالم گفت اين گونه محبه تو بحق و صدق بودن اين خبر از چه راه است سالم گفت بمن رسيده است در حديث که بدرستيکه خداي تعالي عرضه داشت سيره قائم ال محمد را بر موسي بن عمران موسي عرض کرد خدايا اين صاحب سيره را از بني اسرائيل قرار ده خطاب آمد که نيست از براي اين مسئله تو راهي پس موسي عرض کرد بار خدايا مرا از ياوران او قرار ده باز خطاب آمد که از

براي اين مسئول تو راهي نيست تا آنکه عرض کرد بار خدايا صاحب اين سيره را همنام تو قرار ميدهيم و طريق استدلال ايشان باين خبر اينست که حضرت موسي که همنام موسي بن عمران است صاحب سيره قائميه است پس او است قائم موعود و جواب از اين آنست که اين خبر و حديث نيست که بتوان باو تمسک نمود چه آنکه سالم خودش ميگويد بلغني في الحديث کذا و اسناد او را بيان ننموده وچنين نيست که هر چيزي از اخبار که باو رسيده باشد حق و صحيح و صدق باشدد و علاوه بر اين بتحقيق که ما گفتيم آنکس که بعد از امام ماضي قيام بامر امامت مينمايد اوناميده شده است بقائم و لازم ميشود او را از سيره مثل سيره امام اول يعني امام

صفحه : ١٧٤

سابق و بعباره آخري هر اماميکه بعد از مردن امام ديگر قيام بامر امامت بنمايد اوموسوم بقائم است و سيره ائمه صلوات الله عليهم اجمعين هم سيره واحده است پس از اين منقول از سالم نتوان استدلال بر مهدويه حضرت موسي بن جعفر نمود کما هو الواضح خبر پنجم و ايضا موسوي مزبور از بحر بن زياد طحان و او از محمد بن مروان و او از حضرت ابيجعفر روايت نموده که فرمود در حالتيکه مردي از حضرتش سئوالنمود که قربانتگردم بدرستيکه ايشان روايتميکنند که حضرت امير المومنين در منبر کوفه فرموده استکه اگر نماند از عمر دنيا مگر يکروز هر آينه طولاني ميکند خدايتعالي آنروز را تا آنکه مبعوث بفرمايد مرديرا از من يعني از اولاد آن بزرگوار که پر بنمايد زمين را از عدل و داد بعد از اينکه پر شده باشد از ظلم و جور پس حضرت ابوجعفر فرمودند بلي يعني اينکلام جدم امير المومنين است در منبر کوفه پس آنمرد بحضرتش عرضه داشتکه شما آنمرد هستيد حضرت فرمودند نه آنمرد همنام است با فالق البحر که مراد حضرت موسي بن عمران است و جواب از اين آنست که علاوه بر آنکه از اخبار آحاد استکه مفيد علم و عمل نيستند معني خبر اين استکه از براي همنام موسي بن عمران است که زمين را پر از عدل و داد بنمايد اگر متمکن از آن به شود و اينکه حضرت ابو جعفر اين را از خود نفي نمود و فرمود من آنمرد از اولاد علي نيستم که زمين را پر از عدل و داد نمايم هر آينه بجهت خوف از خليفه وقت بوده است نه آنکه آن جناب خواسته استکه نفي استحقاق خود را از امامت بنمايد کما هو الواضح ذنابه علي الواقفه کشعله النار( )و خطابه في الجواب الحق عن هذه الاخبار بدانکه طائفه واقعيه را بر اثبات مدعاي خود از مهدويه و قائميت حضرت موسي بن جعفر اخبارچندي استکه عمده و زبده آنها اين پنج خبر استکه دانستي دلاله نداشتن آنها را بر مدعاي ايشان و چون در نقل تمامت آن اخبار تضييع وقت بود لذا مناسب چنين دانستم که جوابي را که شيخ جليل طوسي از تمامت آنها بيان فرموده در اينمقام نقلنموده و اکتفاء بان بنمايم پس ميگويم که شيخ مزبور در کتاب

مذکور در پنج مقام متعرض جواب از اخباريکه مستند اينطايفه است در مدعاي خود گرديده است مقام اول بعد از نقل اخبار بسياري استکه در فوت حضرت موسي وارد شده چه بعد از ذکر آنها ميفرمايد و اخبار در فوت آن جناب زياده از آنست که احصاء شود و آنها موجودند در کتب اماميه درحالتيکه معروفه و مشهوره ميباشند و کسيکه اراده کند آنها را وقوف بر آنها پيدا ميکند و در همين مقدار از اخبار که در فوت آن بزرگوار نقلشد در اينجا کفايه است انشاء الله پس از آن فرموده پس اگر گفته شود که چگونه شما طائفه اثني عشريه تعويل مينمائيد بر اين اخبار که در فوت آن بزرگوار نقل نموده ايد و مدعي علم بموت حضرت موسي هستيد و حال آنکه طائفه واقفيه روايه مينمايند اخبار کثيره را که مضمون آنها اين استکه آن حضرت نمرده است و او است قائم مشار اليه و آن اخبار در کتب ايشان و کتب اصحاب شما موجود است پس چگونه جمع مينمائيد ميان اخبار خود از موت آن جناب و اخبار ايشان از حيات آنسرور و با اين کيفيت چگونه ادعا مي نمائيد علم بموت آن جناب را ميگوئيم ما که ذکر ننموده ايم اخبار متضمن موت آن حضرت را مگراز باب استظهار و تبرع نه از باب اينکه ما در علم بموت آن حضرت محتاج بانها باشيم چه آنکه علم بموت آن جناب حاصل است و شکي در آن نيست مثل علم بموت اباء طاهرين آن بزرگوار و مشک در موت آن حضرت مثل مشک در موت آن بزرگوارانست و مثل مشک در موت هر کسي است که ما علم بموت او داريم يعني تشکيک او لغو و بي فائده بلکه ناشي از خرافت و سفسطه است زيرا که موت آن بزرگوار بحدي مشهور گرديد که موت پدرانش بان نحو مشهور نگرديد بجهت آنکه در وقت موت آن جناب شهود و قضاه را حاضر نمودند و در سرجسر بغداد ندا کردند که اين است آنکه طائفه رافضي اعتقاد کرده بودند باينکه اوزنده است و نخواهد مرد الان او مرده پس امريکه باينگونه اشتهار بهم رساند خلاف در آن بيمعني است و ما که اخبار متضمنه موت آن حضرت را نقل نموده ايم نه از باب استناد بانها است در موت آن جناب بلکه از باب تاکيد و تبثيت اينعلم بموت او است که از براي ما از غير طريق اخبار حاصلشده است چنانکه اخبار بسياريرا نقل مينمائيم در موارديکه علم بانها پيدا نموده ايم از طريق عقل و شرع و ظاهر قرآن واجماع و غير اينها پس نقل نموده اند پس تمامت آنها اخبار آحادي هستند که معتضدي از حجت و برهان ندارند و ممکن نيست ادعاي علم بصحت آنها و با اينوصف پس راويان آنها مطعون عليهم و غير موثوق بقولهم ميباشند و غير معتني بروايتهم هستند و بعد از تمامت اينها که ذکر شد از عيوب پس نقل تمامت آن اخبار بطريق مناوله است اين ناچيز گويد مناوله اينست که صاحب کتاب واصل آنرا بغير بدهد و بگويد اخبار اين را من شنيده ام و اينکتاب يا از اصل از مسموعات من است و اقتصار بر همين قول بنمايدو بانکسيکه آنرا باو ميدهد نگويد اخبرتک و مشهور در ميان علماء عدم جواز روايه وعدم عمل بر اخبار آنکتاب واصل است چنانچه شيخنا

البهائي نور الله مرقده الشريف در وجيزه رجاليه خود تصريح باين فرموده و اخبار واقفيه از اين قبيل است بنابر تصريح خريط هذه الصناعه شيخنا الجليل الطوسي عطر الله مرقده الشريف مقام دويم که شيخ مزبور در کتاب مذکور متعرض جواب از اخباري که مستند اينطايفه واقفيه است گرديده بعد از نقل اخباري استکه بزعم اينطايفه دلالت بر مهدويه حضرت موسي سلام الله عليه دارند که ما پنج خبر از آنها را ذکر نموديم چه بعد از نقل تمامت آن اخبار ميفرمايد و از طرايف امور اينست که توصل جسته شود بسوي طعن بر قوميکه اجلاءدر دين و علم و ورع ميباشند بحکايات از اقواميکه شناخته نيستند پس قناعت کرده نشود باين تا آنکه حکايات از چنين اشخاص را دليل بر فساد مذهبي قرار دهند و مرادآنمرحوم مذهب حقه اثني عشريه است در امامت و مهدويه و قائميت حضرت حجه بن الحسن پس از آن فرموده است بدرستيکه اين هر آينه عصبيتي است ظاهره و زورگوئي است عظيم و بزرگ و اگر نه اين بود که مرديکه منسوب بسوي علم است و از براي او صيت و اشتهار و آوازه است و او از وجوه مخالفين ما استکه مراد علوي موسوي است اين اخبار را نقل نموده و ايراد کرده و متعلق بانها شده و در مقام اثبات مذهب متشبث بانها گرديده هر آينه نيکو نبود ايراد آن اخبار و نقل آنها زيرا که تمامت آن اخبار اخبار ضعيفه استکه روايت نموده

صفحه : ١٧٥

اند آنها را کساني که وثوق بقول ايشان نيست پس ادل دليل بر بطلان آن اخبار اينست که خود قائل و مورد آنها وثوق بانها ندارد و اگر نبود صعوبه کلام بر متمسک بان اخبار در غيبت بعد از تسليمش اصول و قواعد را و اگر نبود ضيق امر بر آن متمسک و عجزش از اعتراض بر او هر آينه ملتجي باين خرافات نميشد چه آنکه متمسک باين اخبار خودش اعتقاد دارد بطلان تمامت آنها را مقام سيم که شيخنا الطوسي قدس سره القدوسي در کتاب غيبت متعرض جواب از اخبار مستند واقفيه گرديده بعد از نقل عده از اخبار استکه در آنها بيان شده است سبب و علت حدوث مذهب وقف و اينکه جهت احداث اينمذهب چه بوده که از جمله آنها اين استکه ثقات اثبات روايت نموده اند که چون ايام حبس آن حضرت يعني حضرت موسي بن جعفر طول کشيد و وکلاء آن حضرت خصوصا علي بن ابيحمزه بطائني و زياد بن مروان قندي و عثمان بن عيسي الرواسي مال بسياري در آنظرف مدت در نزد ايشان جمع شده بود و طمع کردند در آن اموال و جمعيرا تطميع نموده از همان اموال بايشان نيز دادند و با خود متفق ساختند چون حمزه بن بزيع و ابو سعيد مکاري و گرام خثعمي چنانچه يونس بن عبد الرحمن که ثقه و جليل القدر است نقلکرده که نزد زياد بن مروان هفتاد هزار اشرفي بود و نزد علي بن ابيحمزه سيهزاراشرفي و پنج کنيز بود و بعد از وفات آن حضرت که جناب علي بن موسي الرضا حسب الوصيه آن جناب

وصي و امام و مقدم در امور بود فرستاد نزد ايشان و مطالبه آن اموال را نمود و ايشان بطمع خام در جيفه دنيا افتاده انکار نمودند وفات آن حضرت را و ادعا کردند که غائب شده است و او است قائم آل محمد و تو وصي او نيستي و باعث مذهب وقف اينها شدند و بالجمله شيخ جليل طوسي ره بعد از نقل عده از اخباريکه مضمون آنها قريب است بانچه که ذکر شد ميفرمايد و هر گاه بوده باشد اصل اينمذهب واقفيه و موسس آن امثال اين اشخاصيکه خائن و طامع در دنيا و بي شرافت و لا ابالي در ديانت بوده اند پس چگونه وثوق و اطمينان حاصل ميشود برواياتيکه ايشان آنها را روايت نموده اند و يا آنکه رکون و اطمينان و تعويل بر مرويات ايشان حاصل ميشود انتباه في دفع اشتباه و اگر کسي را در اينمقام شبهه در ذهن عارض شود و يا در خاطرش خطوري خلجان نمايد که چگونه حضرت موسي بن جعفر اين اموال کثيره را جمع فرموده و اين ازراء در منصب امامه است جوابش آنست که صدوق عليه الرحمه فرموده است بنابر نقل صاحب مجمع البحرين چه آن جناب فرموده که حضرت موسي بن جعفر از اشخاصي نبوده که جمع نمايد مال دنيا را و لکن چونحضرتش در وقت هرون الرشيد واقع شده بود و اغلب اوقات در حبس آن بي دين بود و مع ذلک اعداء و دشمنان آن حضرت نيز زياد بود پس آن بزرگوار به اينجهات قادر نبود بر تفريق آنچه که از اموال جمع ميشد مگر بر قليل اشخاصيکه وثوق و اطمينان داشت بايشان در کتمان سر فلذا اين اموال بيواسطه نيافتن مصرف جمع شده بود علاوه بر اين آن اموال از فقراءنبود که جمع آن موجب ازراء در مقام امامت باشد بلکه آنها اموال شخصي خود آن بزرگوار بوده که مواليان آن حضرت آنها را ايصال بحضور باهر النور آن بزرگوار مينمودند و چون حضرتش بحسب ظاهر متمکن از اخذ آنها نبود پس از اينجهت اخذ آنها را بر عهده وکلاء خود قرار داده بود و هذا الاخزازه فيه عند العارفين بمقام الامامه مقام چهارم که شيخنا المزبور البسه الله من حلل النور متعرض جواب از اخبار مستند واقفيه گرديده بعد از نقل عده از اخبار است که در مذمت و طعن بر روات واقفيه وارد شده که اينملعونها بطمع دنيا چنين انکاري نمودند و ايشانرا کلاب ممطوره ميناميدند يعني سگهاي باران رسيده اما کلاب بودن ايشان پس شايد بجهت همين احداث مذهب وقف نمودن ايشان و انکار اموال حضرت موسي و امامت حضرت رضا است و اما باران رسيدگي ايشان پس شايد بجهت عقيدت ايشان بامامت حضرت علي بن ابيطالب و ائمه بعد از آن حضرت است تا بحضرت رضا و از جمله آن اخبار بنابر آنچه در بحار است اينخبر استکه پسر ابو سعيد مکاري خدمه حضرت امام رضا رفت و عرض کرد که در خانه خود را باز نموده و نشسته و فتوي ميدهي بمردم و پدرت چنين نميکرد حضرت رضا فرمود از هرون ضرري بمن نميرسد خدايتعالي روشني دل تو را ببرد و تو را کور باطن بسازد و فقر بخانواده تو بيندازد مگر نميدانيکه خدا بمريم وحي فرمود که در شکم تو پيغمبري هست پس مريم عيسي را زائيد و

عيسي از مريم است و مريم از عيسي است من نيز از پدرم ميباشم و پدرم از من است گفت ميخواهم از تو مسئله بپرسم حضرت فرمود با من که دوستي نداري و از رعيت من نيستي از چه ميپرسي بپرس گفت کسي در حالت احتضار وصيت کرده که هر مملوک قديم او آزاد باشد و مماليک بسياري دارد چه بايد کرد فرمود واي بر تو مگر قرآن نخوانده و القمر قدرناه منازل حتي عاد کالعرجون القديم آنچه پيش از شش ماه مالک بوده آزاد است و آنچه بعد از ششماه است آزاد نيست پس بيرون آمد و چنانچه آن حضرتدعا کرده بود فقر و بليه چند بر او عارض گرديدکه عبرت از براي خلق واقع شد و هم چنين علي بن حمزه بطائني ملعون نيز همين بحث را بر آن جناب کرد کسي از پدرانت ادعا نکرد فرمود بلي بخدا قسم بهتر پدرانم که رسولخدا است چهل نفر از خويشان خود را جمع کرد و فرمود من رسولخدا ميباشم و از همه بيشتر کسي که او را انکار و تکذيب نمود عمش ابو لهب بود و پيغمبر فرمود اگر خدشه بمن برسد من پيغمبر شما نيستم و دروغ گفته ام منهم ميگويم اگر خدشه بمن رسيد من امام نيستم و اين اول علامتي است که از براي امامت خود ظاهر کرده ام علي بن ابيحمزه گفت از پدران تو بما رسيده که امام را بايد امام غسل و کفن کند و غيرامام نميکند تو کجا بودي در وقتيکه پدرت را تجهيز ميکردند فرمود اي بدبخت حسين بن علي امام بود يا نه گفت بلي امام بود گفت متوجه دفن او که شد گفت علي بن الحسين حضرت فرمود او اسير و محبوس بود در دست عبيد الله بن زياد گفت چنان رفت که نديدند و پدر را دفن کرد و برگشت فرمود اگر علي بن الحسين با وجود حبس و اسيري تواند در خفيه برود و تجهيز پدر خود نمايد من نميتوانستم که بروم به بغدادو تجهيز پدر مرا نمايم و حال آنکه نه محبوس بودم و نه اسير و بالجمله شيخ جليل طوسي بعد از نقل عده از اخبار ناصه در طعن و مذمه روساء واقفيه ميفرمايد و طعنهاي بر اينطايفه زياده از آنست که شمرده شوند و ما طول نميدهيم بذکر آنها کتاب را پس چگونه حاصل ميشود

صفحه : ١٧٦

وثوق بروايات اينطايفه و حال آنکه اين احوال ايشان است از مکابره با حضرت رضا و انکار امامت آنسرور و اين است اقوال سلف صالح که طعن و لعن و مذمت است در باره ايشان و اگر نبود معاندت کسيکه متمسک باين اخبار است که آنها را ايشان نقل نموده اند هر آينه سزاوار نبود اينکه گوش داده شود بسوي کسيکه آنها را ذکر مينمايد چه آنکه ما بتحقيق که بيان نموده ايم از نصوصيکه دلالت بر امامت حضرت رضا دارد بعد از فوت پدرش آنچه را که در آنها در اثبات امامت آنسرور و ابطال قول اينطايفه کفايه است مقام پنجم که شيخ جليل مزبور متعرض رد قول اينطايفه شده است صريحا که مستلزم رد اخبار آنها استکه مدرک قول ايشان است ضمنا در مورد بيان فساداقوال غير اثني عشريه از اماميه است چنانکه در بيان فساد قول اينطايفه فرموده و اما

واقفه و آن اشخاصي هستند که توقف نمودند بر موسي بن جعفر و گفتند او مهدي موعود است پس بتحقيق که ما فاسد نموده ايم اقوال ايشانرا بانچيزيکه دلالتکرده شده ايم ما از موت حضرت موسي و اشتهار امر در موتش و از ثبوت امامت فرزندش حضرت رضا و در اين کفايه است از براي کسيکه منصف باشد و اين ناچيز شبهه ديگر از اينطايفه را که بطريق استدلال آنرا بر نفي ولد از براي حضرت امام حسن عسکري ذکر نموده اند و مخالفين هم تبعا لهذه الطائفه آنرا بيانکرده و عنوان نموده اند در صبيحه سي و دويم از عبقريه سيم از اين بساط که در بيان شبهه سي ام مخالفين است متعرض شده ام و تکرار آن در اينمقام خالي از فايده است بدانجا رجوع شود.

صبيحه ٠٧

بدانکه هفتم طائفه از شيعه غير اثني عشريه که شبهه در مهدويه حضرت بقيه الله الحجه بن الحسن العسکري سلام الله عليهما نموده اند محمديه است و آنچه مشهور و در دفاتر و زبر مذکور است اينست که اينطايفه کساني هستند که بعد از حضرت هادي پسرش سيد جليل سيد محمد را که در حيوه آن حضرت وفات يافت و او را در هشت فرسنگي سامراء نزديک بقريه بلد دفن نمودند و مزار او در آنجا مشهور و معروف و کالنور علي الطور است امام ميدانند و ميگويند او نمرده و زنده است و او است قائم مهدي واينمطابق آنچيزي استکه شيخنا الطوسي در غيبت و استادنا المحدث النوري نور الله مرقده الشريف در نجم ثاقب ذکر فرموده اند و لکن آنچه از کتابمستطاب صراط المستقيم شيخ جليل زين الدين ابو محمد علي بن محمد بياضي استفاده ميشود اينست که محمديه دو طايفه اند يکطايفه کساني هستند که ميگويند حضرت امام رضا وصيت فرمود بپسرش محمد و او در حيات پدر درگذشت پس انکار نموده اند موت او را و گفته اند که او است مهدي و اينکلام چنين ظاهر ميشود که حضرت رضا عليه السلام را غير از حضرت امام محمد تقي پسري بوده محمد نام که در حال حيات خود آن بزرگوار آنخلف نامدار ازدنيا درگذشته است و طائفه ديگر محمديه معروفه است که محمد فرزند امام علي النقي را امام و خود حضرت هاديرا امام و مهدي موعود ميدانند و بهتر آنست که عبارت شيخ جليل مذکور را در اينمقام ذکر نمائيم قال في الکتاب المذکور و اما القائلون بامامه الرضا فاختلفوا فشذوذ منهم رجعوا عن امامته الي الوقف علي موسي تشارکوا الواقفيه في الابطال السالف و آخرون مثلهم قالوا ان الرضا اوصي بها الي احمد بن موسي و اعتل الفريقان بصغر الجواد و لم يتفطنوا ان الله خص الانبياء و الاولياء بالاحلام قبل الاحتلام فقال عيسي في مهده و جعلني نبيا و قال الله في يحيي و اتيناه الحکم صبيا و دعي النبي الي الاسلام عليا و لم يدع غيره صبيا و اني بالسبطين الي البهال و لم يباهل بغيرهما من الاطفال و اخرون منهم قالوا اوصي الي ابنه محمد و قد کان

مات في حيات ابيه فانکروا موته و قالوا هو المهدي تا آنکه ميفرمايد و اما القائلون بامامه الهادي فافترقوا فمنهم من قال انه حي و الاکثرون قطعوا بموته و اختلفوا فشدت منهم طائفه بالقول بامامه ابنه جعفر و اخري قالت بامامه ابنه محمد و انه بعث بعد موته بمواثيق الامامه مع غلام له يقال له نفيس الي اخيه جعفر فدفعها اليه و کان جعفر الامام بعد اخيه انتهي موضع الحاجه و کيفکان پس کفايتميکند در فساد قول فرقه اولي که محمد بن الرضا را که در زمان حضرتش از دنيا گذشته مهدي موعود ميدانند اينکه علماء انساب و فضلاء اطياب فرزندي محمد نام را از براي آن امام همام غير از محمد بن علي الجواد نام نبرده و ثبت ننموده اند چنانچه در بحار بنقل از کشف الغمه است که قال محمد بن طلحه و اما اولاده اي الرضا سلام الله عليه فکانوا سته خمسه ذکور و بنت واحده و اسماء اولاده محمد القانع الحسن جعفر ابراهيم الحسن و عايشه و من دلائل الحميري عن حنان بن سدير قال قلت لعلي بن موسي الرضا ايکون امام ليس له عقب فقال ابو الحسن اما انه لا يولد لي الا واحد و لکن الله ينشي ذريه کثيره قال ابو خداش سمعت هذا لحديث منذ ثلثين سنه و قال ابن الخشاب ولد له خمس بنين و ابنه واحده اسماء بنيه محمد الامام ابو جعفر الثاني ابو محمد الحسن و جعفر و ابراهيم و الحسن و عايشه فقط و در اعدام الوري و مناقب است که کان المرضا من الولد ابنه ابو جعفر محمد بن علي الجواد لا غير و در ارشاد مفيد است که کان له ولد ان احدهما محمد و الاخر موسي لم يترک غيرهما في کتاب الدر مضي الرضا و لم يترک ولدا الا ابا جعفر محمد بن علي عليهما السلام و کان سنه يوم وفات ابيه سبع سنين و اشهر و در جنات الخلوداستکه بقولي نسل آن حضرت يعني حضرت رضا سلام الله عليه منحصر بود بيکپسر که او امام محمد تقي است و بقولي سه پسر داشت و بقولي شش پسر امام بقول اصح پنج پسر داشت و يکدختر بدين تفصيل محمد قانع که مراد از آن حضرت جواد است چه آنکه قانع از القاب آن بزرگوار است چنانچه در بحار در ضمن القاب آن بزرگوار اينرا نقل فرموده حسن مکني بابيمحمد جعفر و ابراهيم و حسين و عايشه و بالجمله کفايه است در رد اينفرقه ضبط نشدن چنين فرزندي از براي آن بزرگوار و اگر کسي احتمال دهد که شايد بنابر نقل جنات الخلود که گفته و بقولي شش پسر محمد آنپسر ششم باشد که او را اسم نبرده اند و يا آنکه احتمال دهد که شايد مراد از آنحسن فرزند آنسرور است که مکني بابيمحمد بوده و لفظ اب را از او اسقاط نموده و آنرا اسم آن جناب قرار داده باشندپس جوابش آنست که کفايتميکند در رد قول بامامت و مهدويه هر يک از ايندو محتمل نقل اعلام الوري و مناقب و کتاب الدر که منحصر نموده اند فرزند آن جناب را بحضرت جوادو اگر نگوئيم که من الاول فرزند ذکور آن حضرت منحصر بحضرت جواد بوده چنانچه ظاهر کلام ايشان است پس در حال رحلتش از دنيا که قطعا چنين بوده که بغير از حضرت جوادو بقول شيخ مفيد بغير آنسرور و

موسي اولاد ذکوري مخلف نگذاشته پس فوت هر يک از آندو محتمل در زمان حضرتش قطعي است و اگر

صفحه : ١٧٧

احتمال داده شود که فرزند ششم که در جنات الخلود اسم آنرا ذکر نکرده همان موسي باشد که شيخ مفيد فرموده باز در رد اينطايفه کافي است چه قطعا ايشان موسي را امام و مهدي نميدانند و کفايتميکند در فساد قول فرقه ثانيه که حضرت هاديرا مهدي موعود ميدانند اشتهار و معروفيت ستاره سهي و عجب است از شهرستاني عاري از لباس انساني که قبر شريف آن حضرت را در ملل و نحل خود در بلده قم نوشته و تخم بي اطلاعي و عدم خلوص خود را بائمه شيعه در آنکتاب کشته و کفايتميکند در فساد قول فرقه ثالثه که جناب سيد محمد بن علي الهادي را امام و مهدي موعود ميدانند فرموده شيخنا الطوسي در کتاب غيبت چه در آنکتاب استکه قول طائفه محمديه که بامامت پسر حضرت امام علي النقي قائلند و گويند که او نمرده است باطل است زيرا که ادله و براهين بامامت برادرش امام حسن عسکري اقامه نموديم و حال آنکه محمد در زمان پدرش آشکارا وفات يافت چنانکه پدرش و جدش وفات نمودند و انکار اينمردنها بمنزله انکاربديهي است و در موضع ديگر از آنکتاب ميفرمايد که محمد پسر حضرت امام علي النقي در حال حيوه آن حضرت وفات نمود بطرزيکه بر اکثر مردم فوت او ظاهر گرديد و اخبار در اينباب در مرتبه ظهور و اشتهار است و هر که وفات ويرا انکار نمايد مانند کساني استکه وفات پدران او را مثل علي و حسين انکار کرده اند و بالجمله فوت جناب سيد محمد مزبور در زمان حيوه پدر بزرگوارش حضرت هادي اظهر من الشمس و ابين من الامس است در نزد هر حاضر و بادي کلام عن صاحب رياض الشهاده في تجليل هذا السيد ابن الساده العالم الجليل و المولي النبيل مرحوم مغفرت لزوم حاج محمد حسن قزويني که از اجله ملامذه مرحوم آقاي بهبهاني و معروف بمجتهد اصولي در نزد هر عالي و داني است در رياض الشهاده فرموده سيد محمد که کنيه او ابو جعفر است بسيار جليل القدر و فاضل بوده و حضرت هادي او را بسيار دوست ميداشت و بحسب سن اکبر از امام حسن عسکري بود و باينجهت شيعيانرا اعتقاد آن بود که او امام است بعد از پدر بزرگوار خود تا آنکه در حيات پدر خود بجوار رحمت الهي رفت و برادرش امام حسن بسيار جزع و بي تابي نمود و گريبان خود را بجهت او چاک زد و در جنازه او پابرهنه رفت و پدر بزرگوارش او را تسلي داد و فرمود يا نبي قد بدا الله في شانک يعني ظاهر شد بداي الهي و تقدير حتمي او در تو بمردن برادرت چنانچه در مردن اسماعيل پسر صادق ظاهر شد نسبت بموسي بن جعفر و قبر سيد محمد الحال در مابين سامره و بغداد نزديک بشط دجله محل عبور از سفينه معروفست و کرامات بسيار از او ظاهر ميشود و اعراب و بدويين نهايه اعتقاد باو دارند و

از قسم دروغ خوردن باو احتراز ميکنند خبر في وفات هذا لسيد العابد ظاهره مخالف للاصول و القواعد شيخ مفيد در ارشاد و شيخ طوسي در غيبت خود از ابو هاشم جعفري روايت نموده اند که گفت خدمت حضرت هادي بودم در حالت وفات فرزندش ابو جعفر و چون پيش از آن چنان ميدانستم که او اسب جانشين آن حضرت و بعضي اشارات و دلائل نيز از پدر بزرگوارش ظاهر ميشد که دلالت بر آن ميکرد چون ديدم که متوفي گرديد در دل خود فکر ميکردم و ميگفتم اينهم مثل اسماعيل پسر امام جعفر صادق و موسي بن جعفر شد ناگاه حضرت هادي نگاهي فرمود و گفت بلي اي ابو هاشم بدا از براي خدا واقع شد در ابو جعفر و بجاي او ابو محمد را قرار داد چنانچه در اسمعيل نيز چنين شد بلي بهمانطريق استکه بخاطرش رسيده هر چند که مبطلانرا خوش نيايد ابو محمد خلف و جانشين من است بعد از من و نزد او است آنچه بان احتياج داشته باشيد و آلات امامت با او است و حمد مر خدايرا بر آن بدانکه اينخبر شريف اگر چه اوائل آن نص است بر وفات جناب سيد محمد رضوان الله عليه و از اينجهت او را شيخ طوسي از اخبار ناصه بر وفات آن جناب قرار داده در کتاب غيبت خود و لکن اواخر آن مخالف است بحسب ظاهر با اصول و قواعد مذهبيه و منافي است با اخبار متواتره از طرق اماميه چه آنکه مشتمل بر بدائي است که اماميه آنرا در ساحت قدس الهيه روا ندارند و آن نص فرمودن بر امامت اسمعيل و سيد محمد مزبور است اولا و پس از آن بدا حاصل شدن است از براي جناب قدسش در نص فرمودن بر امامت حضرت موسي و حضرت عسکري سلام الله عليهما و ثانيا اينچنين بدائي بر خداوندتبارک و تعالي که عالم بعواقب امور است روا نيست و آنچه جايز و روا است از بداء در ساحت قدس ربوبيت و اطلاقش آنظهور امري است از جانب خدا که آن امر سابق بر آن ظاهر از براي غير خداوند متعال نبوده اگر چه آن امر قبل از ظهورش در نزد مردم درعلم خدا و در لوح محفوظ بهمان عياني و نماياني بعد از ظهورش بوده است عند الله تبارک و تعالي و چون ظاهر اينخبر منافي با متواترات از اخبار و با دليل عقل و اعتبار است لذا شيخ جليل طوسي ره آنرا حمل بر بدا بمعني دويم نموده که جايز و روا است در ساحت قدس ربوبيت و در کتاب غيبت فرموده و اما ماتضمنه الخبر من قوله بدا لله فيه معناه بدا من الله فيه و هکذا بقول في جميع ما يروي من انه بدا لله في اسمعيل معناه ان بدا من الله فان الناس کانوا يظنون في اسمعيل بن جعفر انه الامام بعد ابيه فلما مات علموا بطلان ذلک و تحققوا امامه موسي و هکذا کانوا يظنون امامه محمد بن علي بعد ابيه فلما مات في حيوه ابيه علموا بطلان ما ظنوه انتهي و در موضع ديگر از آنکتاب نيز اينخبر را نقل نموده و در بيان آن چنين فرموده قال محمد بن الحسن ما تضمن الخبر من قوله بدا لله في محمد کما بدا له في اسمعيل معناه ظهر من الله و امره في اخيه الحسن ما ازال الريب و الشک في امامته فان جماعه من الشيعه کانوا يظنون ان الامر في محمد من حيث کان الاکبر کما کان

يظن جماعه ان الامر في اسمعيل بن جعفر دون موسي فلما مات محمد ظهر من امر الله فيه و انه لم ينصبه اماما کما ظهر في اسمعيل مثل ذلک لانه کان نص عليه ثم بدا في النص علي غيره فان ذلک لا يجوز علي الله تعالي العالم بالعواقب و بالجمله حمل نمودن بدا در اينخبر را بر اينمعني صحيح از بدا اگر چه في حد نفسه جايز و ممکن است لکن منافي با تصريحاتي در آنخبر است که دلالت دارند بر بودن بداء در آن بمعني اول که غير صحيح و نارواي در ساحت قدس الهي است و آنسب آنست که ما اصل آنخبر را در اينجا نقل نمائيم اگر چه در سابق بترجمه نقلشده است تا آنکه تنافي اينحمل با تصريحاتيکه در آن است هويدا و آشکار گردد قال الشيخ الجليل الطوسي في غيبته و اما موت محمد في حيوه ابيه فقد رواه سعد

صفحه : ١٧٨

بن عبد الله الاشعري قال حدثني ابو هاشم داود بن القاسم الجعفري قال کنت عند ابي الحسن وقت وفات ابنه ابيجعفر و قد کان اشار اليه و دل عليه فاني لا فکر في نفسي و اقول هذه قضيه لابي ابراهيم و قضيه اسماعيل فاقبل علي ابو الحسن فقال نعم يا ابا هاشم بدا لله تعالي في ابي جعفر و صير مکانه ابا محمد کما بدا لله في اسمعيل بعد ما دل عليه ابو عبد الله و نصبه و هو کما حدثت نفسک و ان کره المبطلون ابو محمد ابني الخلف من بعدي عنده ما تحتاجون اليه و معه اله الامامه و الحمد لله انتهي و وجه منافات اين استکه قول ابو هاشم جعفري و قد کان اشار اليه و دل عليه و قول حضرت هادي بدا لله تعالي في ابيجعفر و صير مکانه ابا محمد و قول آنسرور که در باره اسمعيل فرموده بعد ما دل عليه ابو عبد الله و نصبه تماما صراحه در بداناروا دارند پس اوفي و انسب طرح اينخبر و آنچه مثل او است در دلالت داشتن بر نص و نصب اسماعيل و محمد و پس از آن بدا واقع شدن در باره آنها است اگر ممکن نباشد تاويل و توجيه نمودن آنها را با اينکه صدور اينگونه بيانات از حضرت صادق و حضرت هادي بر وفق معتقد رواه و اصحاب خود مثل ابو هاشم جعفري و غيره بوده چه ايشان باجتهادات خود بسا آنکه خبر الامامه لا تکون الا في الاکبر و امثال آن مثل قول حضرت هادي عهدي الي الاکبر من ولدي چنين فهميده باشند که مراد آن بزرگواران مطلق ولد اکبر است پس اينرا نص و اشاره و دلالت بر نصب مثل اسماعيل و سيد محمد بر امامت دانسته و حال آنکه مراد ايشان اکبر حين الوفاه است که در وقت فوت حضرت هادي حضرت ابو محمد الحسن العسکري بوده و آن بزرگواران هم بر وفق معتقدانان کلام را رانده باشند و از اينگونه اشتباهات و اجتهادات از براي اصحاب و رواه فهميده شده است چنانچه معتقد طائفه فطحيه که بامامت عبد الله افطح قائلند نه بامامت حضرت موسي از روي همين قسم اشتباه است زيرا که ايشان نصي صريح بر امامت عبد الله اقامه ننموده اند بلکه اخذ بر حديث الامامه لا تکون الا في الاکبر کرده و قائل بامامت عبد الله

شده اند که اکبر اولاد ذکور حضرت صادق بوده در حين موت و اينطايفه اگر چه قيد حين الموت را در اکبر ولد متنبه شده اند و ليکن از قيد ديگردر روايت غفلت ورزيده اند که آن ما لم يکن به عاهه است يعني امامت در اکبر اولادامام است در صورتيکه آنصاحب عيب بدني و عاهه جسدي نباشد و عبد الله افطح بود و افطح کسيرا گويند که عريض الراس و يا عريض الرجلين باشد و بديهي است که انسان سرپهن و يا پا پهن صاحب عاهه است چه در معني حديث لم يزل الامام مبرا عن العاهات گفته اند اي هو مستوي الخلقه من غير تشويه.

صبيحه ٠٨

بدانکه هشتم طائفه از شيعه غير اثني عشريه که شبهه در مهدويت حضرت ناموس دهر و امام عصر الحجه بن الحسن العسکري سلام الله عليهما نموده اند آن اشخاصرا طائفه عسکريه مينامند که حضرت امام حسن عسکريرا امام غائب قائم و مهدي موعود ميدانند و ايشان دو فرقه اند فرقه اول کساني هستند که معتقدند که آن جناب نمرده و زنده و غائب است و مهدي موعوديکه اسمش در لسان حضرت سيد مختار و ائمه اطهار ساري و جاري است عبارت از همان شخص شريف و هيکل منيف است و فرقه دويم اشخاصي ميباشند که معتقدند آن حضرت فوتکرده و از دنيا در گذشته و لکن بعد از مردنش زنده شود و در قيد حيات آيد چنانچه در غيبت طوسي است و يا آنکه زنده شده و در قيد حيات آمده چنانچه در صراط المستقيم است و او است امام زمان و حجت وقت و مهدي موعود غائب از انظار تا آنکه خداوند ظهور حضرتشرا اراده فرمايد و کفايتميکند در فساد قول و معتقد فرقه اول اخبار متواتره که مويدند علم ما را بموت آنسرور مثل علم ما بموت اباء گرام و اجداد عظامش و بمعارض بودن ايندعوي ايشان با آنچه که واقفيه و کيسانيه معتقدند از مهدويه حضرت کاظم و محمد بن الحنفيه و زنده و غائب بودن ايشان و اينکه شبهه در موت آنسرور مثل شبه در بديهيات و انکار مدفن شريفش در سامراء از انکار ضروريات است و از جمله اخباريکه دلالت بر فوت آن جناب و رفتنش از ايندهر پر از انقلاب دارد خبري استکه آنرا شيخ جليل طوسي در کتاب غيبت ايراد فرمود و گفته است و دلالت ميکند برصحت وفات آن بزرگوار يعني حسن بن علي العسکري خبريکه روايتکرده است آنرا سعد بن عبد الله اشعري گفت شنيدم احمد بن عبيد الله بن خاقان را و او عامل سلطان بود دربلده قم در حديثي طولاني که ما آنرا مختصر نموده ايم که گفت چون حضرت عسکري بيمار شد خليفه فرستاد نزد پدرم که بيمار شده است زود بيا پس پدرم در نهايت استعجال روانه شد بدار الخلافه و برگشت با پنج نفر از خدمتکارهاي خليفه از ثقات و خواص او که يکي از آنها نحرير بود و مامور شدند که ملازم خانه آن جناب باشند و اطبا را حاضر سازند در هر صبح و شام و متعهد احوال او

شوند و بعد از دو روز ديگرخبر رسيد که بسيار ضعف و نقاهت دارد و بيحال است پدرم سوار شد و رفت بخانه آن حضرت و اطبا را قدغن نمود که از آنجا نروند و پيوسته نزد او باشند و قاضي القضاه را نيز طلبيد و امر کرد که ده نفر از کسانيکه وثوقي و اعتمادي بر ايشان باشد نيز ملازم خانه آن جناب نمايد و بهمين نسبت در آنجا بودند تا آنکه بعد از چند روزي از ماه ربيع الاول سال دويست و شصت گذشته آن جناب وفات يافت و در روز وفات آن حضرت سامره مثل روز قيامت شده بود و تمام خلق در گريه و ناله بودند و خليفه کسان بسياري را فرستاد که تفتيش کنند در خانه آن جناب و کسان او و حجرهاي خانه او را مهر کنند و بيشتر تفحص از اولاد آن جناب ميکردند و زني چند را آوردند که مظنه حمل در ايشان بود و ايشانرا در حجره کردند و نحرير خادم را با يارانش موکل بر آنحجره ساختند با زني چند از براي تشخيص احوال آنزنان که مظنه حمل در ايشان بود و بعد از آنکه از اينها فراغت بهم رسيد بازارها را بستند و پدرم با تمامت بني هاشم و سرکردگان و نويسندگان و سائر مردم به تشييع جنازه آن جناب حاضر شدند و سامره در آنروز چون روز قيامت بود و چون از غسل و کفن او فارغ شدند سلطان ابو عيسي بن متوکلرا فرستاد تا بر او نماز کند و چون جنازه را گذاردند از براي نماز ابو عيسي روي جنازه را باز نمود به بني هاشم از علويين و عباسيين و همه سرکردگان و نويسندگان و قضاه و فقها و کل معارف و اعيان و گفت ايها الناس اين حسين بن علي بن محمد بن الرضا

صفحه : ١٧٩

ميباشد که بخودي خود در رختخواب خود وفات يافته و در بيماري او جمعي از ثقات و خواص امير المومنين از قبيل فلان و فلان و از اطباء فلان و فلان و از قضاه فلان و فلان حاضر بوده اند بعد از آن روي او را پوشانيد و نماز کرد و پنج تکبير گفت وامر کرد که بردارند از قضاء خانه که بجهت نماز گذارده بودند و بردند در حجره که پدرش علي بن محمد در آنمدفون بود و در پهلوي او دفنش نمودند باتمام رسيد ترجمه خبريکه شيخ طوسي آنرا در غيبت نقل فرموده و اين از جمله اخبار طويله استکه در بحار و ديگر از کتب نقلشده انشاء مقال و جواب و عال عما آورد علي الخبر من الاشکال بدانکه بعضي از شراح احاديث بر ظاهر اينخبر اشکالي متوجه نموده و گفته است که اينخبر از حيثيت مشتمل بودنش بر وفات حضرت امام حسن عسکري موافق است با اخبار معتبره ديگريکه در اينخصوص وارد شده اند و بهمين ملاحظه شيخ مرحوم در کتاب غيبت آنرا در عداد اخبار داله بر وفات حضرت عسکري نقل فرموده و اما از حيث مشتمل بودنش بر نماز گذاردن ابي عيسي بن متوکل بر جنازه آن جناب پس آن شاذ است و اعتمادرا نشايد و در طريق او احمد بن عبيد الله بن خاقان استکه او از عمال خلفاء عباسيه بوده است و هم چنين معارض است با اخبار کثيره شهيره معتبره که دلالت دارند بر اينکه جعفر بن علي که مشهور بجعفر کذاب و برادر

آن حضرت بود مقدم شد از براي نماز گذاردن بر جنازه آن بزرگوار پس حضرت حجه بن الحسن از خانه بيرون تشريف آورده و رداء جعفر را گرفته کشيد و فرمود تنح يا عمل و امر فرمود او را بتاخر پس جعفر موخر شده و آن بزرگوار مقدم بر جعفر گرديده و بر جنازه پدر بزرگوارش نماز خواند تمام شد کلام اين بعض اين ناچيز گويد که اين اشکال سيال است چه بر نماز خواندن مامون بر جنازه حضرت رضا و بر نماز خواندن سندي بن شاهک بر جنازه حضرت موسي بن جعفر چنانکه صدوق عليه الرحمه در عيون الاخبار و کمال الدين نقلنموده اين اشکال وارد است با اينکه اينخبر و خبر عيون و کمال الدين معارضند با آنچه که در ميان شيعيان اخيار کالشمس في رائعه النهار است از اشتهار که بر جنازه امام جزامام نماز نميخواندند و جواب تحقيقي از اينمعارضه و اشکال اين استکه در واقع و نفس الامر نماز بر جنازه امام را امام لاحق متکفل است اگر چه بحسب ظاهر متغلبي تغلبکرده و متصدي نماز او گردد چنانچه همين جواب را حضرت رضا سلام الله عليه در باب غسل امام تلقين هرثمه نموده که در مقابل سئوال مامون بگويد چنانچه در حديث هرثمه بن اعين که آنرا شيخ صدوق در عيون نقل فرموده چنين استکه بعد از اينکه حضرت رضا باو فرمود که مامون در عمارت بلندي مينشيند که مشرف بر موضع غسل من باشد که تماشا کند و تو بهيچ وجه متعرض مشو که خواهي ديد خيمه سفيدي زده ميشود بر يک گوشه خانه چون چنان ديدي نعش مرا با رختهائيکه پوشيده ام و بر روي فرشيکه هستم مرا در وسط آنخيمه بگذار و خود در عقب آنخيمه بايست و ديگران که همراه تو باشند از تو اندک پست تر بايستند زينهار نگاه در ميان خيمه مکنيد که کور خواهيد شد در آنوقت مامون بتو ايهرثمه گويد آيا گمان نميکنيد شما شيعيان که امام را غسل نميدهد مگر امام حال علي بن موسي را که غسل ميدهد و حال آنکه پسرش در مدينه ميباشد و ما در طوس ميباشيم چون اينسخن را بگويد در جوابش بگو که ما را عقيده آنست که امام را غسل ندهد مگر امام و اگر متغلبي تعدي کند و ظاهر امام را غسل دهدامامت آن امام باطل نميشود بعله تعدي که آنمتعدي کرده و امامت آن امام بعد هم باطل نميشود که مغلوب و مقهور شده در غسل دادن پدرش و اگر علي بن موسي در مدينه بود ظاهرا پسرش محمد بن علي او را غسل ميداد ظاهر و برهنه ليکن حال که او را آورده اند بخراسان پسرش مخفي او را غسل خواهد داد تا آخر خبر علاوه بر اينها ميتوانگفت که اين اشکال از اول وارد نيست تا محتاج بتجشم در جواب باشد چه آن در صورتي وارد است که در خصوص نماز امام بر جنازه امام و بودن او از خصايص امامت روايتي وارد شده باشد و بر متتبع در اخبار بسي واضح و آشکار استکه چنين روايتي در کتب معتبره و اصول معتمده ديده نشده است و نيست در مقام مگر اشتهار در مابين عوام و رب مشهور لا اصل گوشزد هر خاص و عام است و مويد اينمطلب آنست که مامون که از فضلاء خلفا بوده از هرثمه سئوال از غسل دادن امام مر

امام ديگر را نمود و اصلا از نماز و ساير امور تجهيزيه آن تکلمي ننمود چه ميدانستکه ورود روايت از خانواده عصمت و طهارت در خصوص غسل دادن امام است مر امام ديگر را چنانکه اينروايت هرثمه يکي از اخبار باب است و از جمله خبر مفضل است که آنرا در بحار نقل فرموده که مفضل گفت خدمه حضرت صادق عرضه داشتم که فداي تو شوم که غسل داد حضرت فاطمه سلام الله عليها را حضرت فرمودند غسل دهنده او امير المومنين بود مفضل گويد که اينقول را من عظيم شمردم حضرت ملتفت شده فرمود از آنچه من تو را خبر دادم گويا حوصله تو تنگشد گفتم بلي قرار داده بشوم من فداي تو پس فرمودند حوصله ات تنگ نشود زيرا که آنمخدره صديقه بود و صديقه را غسل ندهد مگر صديق آيا ندانسته که مريم را غسل نداد مگر عيسي عليه السلام و از جمله خبري استکه آنرا درعوالم نقل نموده از حضرت صادق که آن بزرگوار فرمود از جمله چيزهائيکه پدر بزرگوارم بمن وصيت فرمود اين بود که فرمود اي پسر من وقتيکه من از دنيا درگذشتم پس بايد مرا غير از تو غسل ندهد چه آنکه امام را غسل نميدهد مگر امام و از جمله خبري استکه ايضا آنرا در عوالم از احمد بن عمر الخلال يا غير آن نقل نموده از حضرت رضا سلام الله عليه چه آنکه راوي ميگويد خدمه آنسرور عرضه داشتم که مخالفين ما با ما محاجه مينمايند و ميگويند که امام را غسل نميدهد مگر امام پس حضرت موسي بن جعفر را که غسل داد راوي گويد حضرت رضا چون اينکلام را شنيد فرمود آنها چه ميدانند که او را غسل داد پس فرمود تو در جواب آنها چه گفتي گفتم قربانتگردم من در جواب ايشان گفتم اگر مولاي من بفرمايد که آن بزرگوار را در زير عرش پروردگار من غسل داده پس بتحقيق که راست فرموده است حضرت فرمودند چنين مگو راوي گويد که عرض کردم پس چگونه بايشان بگويم فرمود بگو بدرستيکه من حضرت رضا ميباشم آن بزرگواررا غسل دادم راوي

صفحه : ١٨٠

گويد که پس ميگويم بايشان بنحو صراحت که جناب شما پدرت را غسل داده و بالجمله خبريکه دلالت کند بر اينکه نماز بر جنازه امام سابق از وظائف امام لا حق است موجود نيست چنانکه در باب غسل آن موجود است و اشکال مزبور در صورتي ورود دارد که چنين خبري موجود باشد و مراد از وظيفه نبودن آن آنست که آن از خصايص امامت نيست والا از باب احق الناس بالميت اولاهم بميراثه فعلا و اقربهم اليه من الرحم التي تجره اليها البته نماز بر جنازه امام سابق بحسب قواعد شرعيه لدي الامکان و بحسب ظاهر از وظائف امام لا حق است و تمسک نمودن از براي الحاق غير غسل را از ساير امور تجهيزيه ديگر امام سابق بر غسل و آنها را نيز از خصايص و وظائف خاصه امامت دانستن به تنقيح مناط يا بعدم قول بفصل چنان استکه ميبيني و دور نمودن حضرت بقيه الله عم خود جعفر را و نماز خواندش بر جنازه پدر بزرگوارش از باب قاعده احق

الناس بالميت اولاهم بميراثه و از باب اظهار داشتن و نماياندن خود بوده است بر مردم تا اينکه گمان نکنند که حضرت عسکري سلام الله عليه بلا عقب از دنيا رفته است کمالا يخفي و مع ذلک کله معتقد آنست که امور تجهيزيه امام سابق از غسل و کفن و نماز و دفن بحسب واقع و في نفس الامر بر عهده امام لا حق است و لا غير و ان لم يساعدنا عليه الدليل الظاهري الفقاهتي فانه تساعدنا الشامه الايمانيه الولايتي وکفايت ميکند در فساد قول و معتقد فرقه دويم که ميگويند حضرت امام حسن عسکري بعد از وفاتش زنده شد و يا زنده خواهد شد و او است مهدي موعود اينکه بعد از اينکه وفات آن سرور مثل وفات ساير اباء کرامش محقق و معلوم گرديده بنحويکه خود خصم هم اقرار و اعتراف بر آن دارد پس علم بحيات آن سرور نيز بايد بمثابه علم بموتش باشدو دليليکه بر اين مدعاي خود اقامه نموده اند مفيد ادني ظني نيست چه رسد باينکه مفيد علم و قطع و يقين بحياتش باشد زيرا که دليل ايشان اين روايه استکه اولا صحت اين خبر معلوم نيست چه آنکه آن را خودشان ثبت نموده و روايت نموده اند و استناد او را هم بمعصومي نداده اند و ثانيا آنکه محتمل بلکه ظاهر آنست که بقرينه اخبار ديگري که در موت ذکر قائم وارد شده است مراد اين باشد که قائم کسي استکه ذکر او زنده ميشود بعد از مردم آن يعني بعد از فراموشي و غفله از ذکرش که در مدتي طولاني بنحويکه نسيا منسيا شود اسمش زنده و بر السنه وافواه ساري و جاري ميگردد و ثالثا آنکه محتمل استکه مراد از موت موت شخص باشد نه موت ذکر و اسم لکن موت امام سابق و مردن شخص آن و مراد از قائم قائم بامر امامت باشد نه قائم معهود و مهدي موعود و معني خبر بنابراين احتمال اين استکه قائم بامر امامت آن کسي است که بعد از موت امام سابق قيام مينمايد و بنابراين احتمال بهيچ وجه رائحه قابليت استدلال بان از براي اثبات مدعاي ايشان که حيات حضرت عسکري باشد بعد از موتش نميرود و رابعا بنابر صحت استدلال ايشان باين خبر از براي اثبات مدعاي خود لازمه اش آنست که بعد از وفات حضرت عسکري تا وقتيکه خداوند او را زنده گرداند و لو اين که بفاصله بسيار اندکي باشد زمين خالي از حجت بماند زيرا که تفاوتي در ميان زمان قليل و کثير نيست چه آنکه لو جاز خلو الارض عن الحجه آنا لجاز دهرا و حال آنکه بادله عقليه و نقليه متواتره فساد جايز بودن خلو ارض را از حجت و اگر چه بمقدار يک آن باشد علماء اعلام و فضلاء ارباب کلام ثابت نموده اند و از جمله ادله نقليه قول شريف حضرت اميرالمومنين است که در اصول معتبره و کتب معتمده روايت نموده ان که فرموده اللهم انک لا تخلوا الارض بغير حجه اما ظاهرا مشهورا او خائفا مغمورا يعني بار پروردگارا بدرستيکه تو روي زمين را خالي از حجت نخواهي گذاشت که او يا ظاهر است و مشهور و يا ترسان است و مستور و خامسا آنکه کفايت ميکند در رد قول و معتقد ايشان از مهدويه حضرت عسکري اخبار متواتره از طرق فريقين بر بودن ائمه دوازده نفر چه آنکه بنابر معتقد

ايشان حضرت امام حسن امام يازدهمي است جواب صائب عن النجم الثاقب بدانکه کلام استادنا المحدث النوري نور الله مرقده در نجم ثاقب ناظر باين چيزهائي استکه اين ناچيز در بيان فساد قول و معتقد اين طايفه بطريق تفصيل ذکر نمودم چه در آن کتاب مستطاب را بعد از عنوان قول و معتقد اين طائفه بطريق تفصيل ذکر نمودم چه در آن کتاب مستطاب بعد از عنوان قول و معتقد اين طايفه در مقام جواب از قول ايشان فرموده است که مستند اين جماعت باخبر ضعيفي استکه خودمنفردند در نقل آن و يا خبر معتبريکه ابدا دلالت بر مقصود ايشان ندارد يا تاويلي در اخبار معتبره است بي شاهد و برهان و يا حدس و تخميني استکه تجاوز نکند از و هم و گمان و چگونه روا دارد عاقلي که چنين مطلب بزرگي را و منصب عظيمي را براي شخصي ثابت کند که زمام دين و جان و عرض و مال تمام عباد بدست او باشد و تواند ازعهده حفظ و حراست و تکميل و قوت آن برايد بخبري ضعيف و مستندي سخيف هر چند که معارض و منافي براي او نباشد انتهي تتميم نفعه عميم بدانکه چون معاصر مرحوم الواصل الي رحمه الله الملک السبحاني الاخوند المولي حبيب الله الکاشاني در کتاب عقايد الايمان که در شرح دعاء عديله معروفه است در ذيل اين فقره از آن که ثم الخلف الصالح المنتظر است اشاره بفساد مذهب فرق باطله که مدعي مهدويه اند درباره شخصي خاص و يا آنکه بنحو عموم که آن تعبير به مهدويه نوعيه ميشود فرموده لذا خوشداشتم که تتميما للفائده و تعميما للعائده و تزيينا للکتاب و تلذيذ الاولي الالباب مرقومات آن مرحوم را در اينجا درج نمايم پس ميگوئيم در کتاب مزبور در ذيل فقره مذکوره فرموده است که اين فقره اشاره است ببطلان و فساد بيستت فرقه از فرق باطله فرقه اولي کساني بودند که ميگفتند حضرت امام حسن عسکري را فرزندي نشد و اگر شد و فات کرد پس امامت بعد از آن حضرت از زمين مرتفع شد و ديگر از آل محمد حجتي باقي نماند جز کتاب خدا و سنت خاتم الانبياء زيرا که چون خلق شکر نعمت وجود حجه نکردند و رعايت حرمت او ننمودند حق بر آنها غضب فرمود و اين نعمت را ازآنها گرفت و از حضرت صادق مروي است که فرمود خدا خالي نميگذارد زمين را از حجتي مگر آنکه بر اهل دنيا غضب نمايد و لا يخفي که مراد از حجت در اين حديث بر تقدير صحت سندش

صفحه : ١٨١

حجت ظاهر است نه مطلق حجه زيرا که عقل و نقل متواتر دلالت دارد بر اينکه اگر طرفه العيني حجت از زمين برداشته شود زمين اهل خود را فرو ميبرد و ايضا اخبار متواتره است بر اينکه حضرت امام حسن عسکري را فرزندي استکه الحال غائبب و زنده است پس چگونه گفته ميشود که او را فرزندي نبود و ايضا معلوم است که ظاهر کتاب و سنت وفاي بجمييع احکام و شرايع نميکند و آن دو را ميبيني لازم است و ايضا اگر حجت مرتفع باشد حديث لن يفرقا حتي

يردا علي الحوض دروغ خواهد بود و حال آنکه مسلم بين الفريقين است و ايضا همه اديان متفق است بر اينکه در آخر الزمان بايد قائميکه مروج دين است بيايد فرقه ثانيه کساني هستند که ميگويند فرزند امام حسن عسکري وفات کرد ولکن بعد از مردن زنده شد و چون ايستاد بعد از مردن او را قائم ناميدند و لا يخفي که در هيچ خبري اشاره بوفات اين بزرگوار نشده است بلکه در اخبار بسيار بر معتقد بوفاتش انکار شده است و ايضا لازم ميايد که در آن زمان که متوفي بوده زمين از حجت خالي باشد فرقه ثالثه کساني هستند که قائل شدند باينکه در حال حيوه امام يازدهم فرزندي برايش متولد نشد و چون وفات کرد بعد از هشت ماه آن حضرت متولد شد و فساد اين مذهب بوجوه مذکوره معلوم ميشود فرقه رابعه کساني هستند که قائلند باينکه امام دوازدهم در حال وفات پدر در شکم بود و هنوز در شکم است و چون آخر الزمان شود متولد خواهد شد و بطلان اين مدعي اظهر من الشمس است فرقه خامسه جماعتي از صوفيه اند که امامت را نوعي ميدانند و ميگويند که خصوص شخصي مدخليتي در قائميت ندارد و انتساب ظاهري به پيغمبر شرط اين مطلب نيست بلکه هر کامل مرتاضي که صفات پسنديده و اخلاق حميده دارد در هر عصريکه ظاهر شود همان قائم است و واجب الاطاعه است پس بهر دوري وليي قائم است تا قيامت آزمايش دائم است هر که را خويش نکو باشد برست هر کسي کوشيشه يابد شکست پس امام حي قائم انولي است خواه از نسل عمر خواه از علي است مهدي هادي ويست اي نيک خو هم نهان و هم نشسته پيش رو ورد مينمايد اين مذهب را اخبار متواتره که وارد شده است بر انحصار ائمه در دوازده تن و اينکه دوازدهمين همان قائم ال محمد است فرقه سادسه جماعتي هستند از صوفيه که ميگويند قائم موعود همان کاملي است که در راس الف ميايد چنانکه در راس هر ماه مروج ميايد بهر الفي الف قدري برايد الف قدم که در الف آمد ستم که ميگويند روز خدائي هزار سال است که آن يوما عند ربک کالف سنته مما تعدون و او هر هزار سال کاملي راپديد مياورد و براي هدايت خلق تربيت مينمايد که کل يوم هو في شان شعر اي اخي هر قرن از بهر حيات جوهري سر برزند بهر ثبات هر زمان وقتي اميري ديگر است مستي هر شي زخمري ديگر است تابش خورشيد هر روز اي جوان حسن تو همراه دارد بيگمان که مکرر نيست فعل کردگار گرچه يکرو مينمايد کار و بار گوش جان پيش آرو مقصودم شنومسکن خود باز جوهر سو مدو و بعضي استدلال کرده است بر اين مدعي باينکه در حديث آمده که چون عمر حضرت قائم بهزار سال رسد ظاهر خواهد شد و لا يخفي که براي اين حديث سندي ديده نشده و مع ذلک منافي است با اخباريکه تکذيب کرده است آن کساني راکه براي ظهور قائم وقتي معين کرده اند فرقه سابعه جماعتي هستند نيز از صوفيه که ميگويند قائم موعود بايد از عجم برخيزد نه از عرب پس نبايد که فرزند صلبي امام حسن عسکري باشد و از نرجس خواتون

متولد شده باشد قطب الدين ببن محيي الدين بن محمود الخرقاني الکوشکناري که صاحب مکاتيب است بهمين عقيده بوده است بلکه از بعضي از کلمات او چنان مفهوم مي شود که او خود را قائم موعود ميداند و او در بعضي از مکاتيب خود ميگويد که نزد اهل بصيرت اين معني محقق است که از خصايص محمدکه بان ممتاز است از ديگر انبياء آنست که هر نبي را يکقيام بيش نيست و آن قيام دنيوي است چون روح طاهر ايشان ببرزخ منتقل شد مقام ايشان مقام استغراق است در جلال خداي تا روز قيامت الا محمد که او را دو قيام است يکي قيام دنيوي که مشترک است ميان آن حضرت و ساير انبياء و يکي قيام برزخي که خاصه آن حضرت است و دليل بر ثبوت آن رد سلام است عن عروه بن الزبير ان رسول الله قال ما من مسلم يسلم علي الارد الله الي روحي حتي ارد عليه السلام جز آنکه سلام دو است سلام احد و سلام احاد اين آن سلام است که احاد اين امت کنند و بسبب آن رد شود فراخور حال ايشان وسلام احد حقيقت سلام است که غير يک کس از امتان سلام بر آن حضرت نميکند و آن ولي آخر الزمان است چون او آنسلام که حقيقت سلام است بر حقيقت محمديه که معدن سلام است کند روح طاهر آن حضرت بانحضرت مردود گردد ردي کلي و السلام هو التحيه و بجواب سلام او ايستادگي فرمايد جوابيکه تمام حقايق اسلام که مشتق است از سلام همراه بردل او فرود آيد و نزد انولي آخر الزمان قيام نمايد مبشر اسلام مستد از سلام محمداز خداي آيد که افمن کان علي بينه من ربه و ولي آخر الزمان از محمد آيد که ويتلوه شاهد منه و چون محمد بميان موسويه و مهدويه واقع است چون ثاني محمد ذکر کرد سابق او ذکر کرد و گفت و من قبله کتاب موسي اماما و رحمه و اگر قائم آخر الزمان احکام از روايات متداوله و اسانيد متناوله فرا گرفتي سبيل او سبيل ديگر مجتهدان امت بودي گاه صواب و گاه خطا او استحقاق آن نداشتي که امت همه بر او جمع شوند و يقفوا اثري لا يخطي در حق ايشان راست نيامدي ولکن او بطريق الهام از روحانيت محمد تلقي نمايد چنانکه صحابه از صورت ظاهر آن حضرت تلقي مينمودند و چنانکه بعث صوري دنيويه آن حضرت براي صحابه بود که اول امتند بعث برزخي آن حضرت که سيد لا حقين است براي افاضه بر صورت قائم موعود است که ولي آخر نيست بالکسر که آخرين بالفتح اشارت است بايشان و چون آيه و آخرين منهم لما يلحقوا بهم نازل شد صحابه پرسيدند که ايشان کيستند يا رسول الله حضرت جواب نفرمود تا سه بار پرسيدندبعد از آن دست بر سلمان نهاد و گفت لو کان الايمان عند الثريا لنا له رجال او رجل من هولاء اشاره است بانکس که حامل بعث برزخي محمدي باشد و متلقي افاضات الهاميه روحانيه او و از اينجا معلوم ميشود که آنکس از عجم خواهد

صفحه : ١٨٢

بود چون محمد رسول عرب و عجم است و بعث صوري دنيوي آن حضرت اولا براي عرب بود که هو الذي بعث في الاميين رسولا و منسجب شد بر عجم سزاوار است براي حفظ تعديل بعث روحاني برزخي آن حضرت ثانيا براي عجم باشد و منسحب شود و از احاديث هم چنين فهم ميشود که بعث آخر الزمان در عجم باشد و هر معني که هنگام وجود آن نزديک شود طوالع آن نمودن گيرد و نباشير و لوائح آن ظهور کند مانند صبح که پيش از طلوع آفتاب دمد تا آن زمان که آن معني بتمام در ميان آيد و اول و آخر آن بهم در آميزدو جماعتي از امت آخره محمديه که پيمان بسته اند بر اقامه اخوانيه الهيه و خواسته اند امت باخر آن رسانند و اول و آخر دائره بهم پيوندانند و در مائه تاسعه بتحديد موعود و اندراج در طائفه ظاهرين علي الحق ايستادگي نمايند و مصداق و مما خلقنا امه يهدون بالحق و به يعدلون کردند و بايد که بوفاي آن پيمان خود را بمقتضاي همت خود رسانند و خردمندي و جوانمردي خود بخداي مومنان نمايند الي آخر ما ذکره و لا يخفي که اين مذهب نيز خلاف مقتضاي اخبار متواتره است که مصرح است باينکه قائم ال محمد فرزند صلبي امام حسن عسکري خواهد بود و از ذريه رسول و سمي آن حضرت خواهد بود پس چگونه شود که او عجم باشد و حديث لو کان الايمان في الثريا دلالتي بر اين مدعي ندارد و از اينجا نيز معلوم شد بطلان دعوي محمود نامي از صوفيه مقام مهدويت را که در سنه ثمانمائه بوده است و او در کتاب خود ميگويد که وآنچنانکه اول محمد عربي آمده ام آخر محمود عجمي بيايم تا به واسطه دو زبان که اهل جنت راست اهل جنت کردم و مرا همچنانکه اول امي آمدم آخر عامي بايد آمد تا بکل شي ء شامل آيم و مرا آنچنانکه اول شرع نموده ام آخر حقيقت بايد نمود تا باول و آخر کامل آيم فرقه ثامنه جماعتي از جهالند که اين عصرها پيدا شده اند و معروف ببابيه اند و معتقدند باينکه قائم ال محمد ظاهر شد و او پسر مرد بزازي بود از اهل شيراز که مهملاتي بر هم بافته که نه لفظش درست است و نه معني دارد و آن را بهتر از قران دانسته و ما کتابي عليحده در رد اين فرقه نوشته ايم مسمي برجوم الشياطين في رد الملاعين اگر چه نطاق بيان از احاطه بمفاسد اين مذهب و ضلالت اين فرقه ضاله قاصر است شعر نامحرمان بسازيد با جاهلي و پستي ايکوته استينان تا کي دراز دستي با خارجي نگوئيد حرف خروج قائم تا بيخبر بميرد در درد خود پرستي قدر امام بشناس ورنه جهان سرايد تا خوانده نقش مقصود از کارگاه هستي گر شيعه تو خوش باش با ضعف و ناتواني بيماري آن در اينغم خوشتر زتند رستي در غيبت امامت اجر عمل زياد است پس صبر کن تو اي فيض بر حالتيکه هستي فرقه تاسعه آنکساني بودند که قائل شدند باينکه قائم غائب حي همان محمد بن علي عليه السلام بود که برادر امام حسن عسکري بود و مردن او در حيات پدر در رد اين فرقه کافي است فرقه عاشره آن

کساني بودند که قائل شدند بامامت جعفر معروف بکذاب که نيز برادر امام عسکري بود و آنچه معروف است از او از اعمال شنيعه در رد او کافي است و حديث يا عم تاخر فانا احق بالصلوه علي ابي مشهور است فرقه يازدهم کساني بودند که ميگفتند علي بن الحسن العسکري امام است بعد از پدرش و اکنون زنده است و غائب و او است که در آخر الزمان ظاهر خواهد شد و زمين را پر خواهد کرد از عدل و حديث يواطي اسمه اسمي در رد اين مذهب کافيست فرقه دوازدهم کساني بودند که گمان کردند که حضرت امام حسن عسکري نمرده است و او قائمي استکه در آخر الزمان ظاهر ميشود فرقه سيزدهم متوقفه اند و آنها کساني بودند که ميگفتند شکي در امامت امام حسن عسکري نداريم ولکن بعداز او نميدانيم که امام کيست آيا جعفر برادر او است يا غير او است پس قائل بامات احدي نميشويم تا دليلي معلوم شود بر امامت کسي فرقه چهاردهم واقفيه اند که قائلند باينکه مهدي همان موسي بن جعفر است و اينها بر دو فرقه اند بعضي را گمان آنست که آن حضرت نمرد و نخواهد مرد تا آنگاه که ظاهر شود و زمين را پر از عدل و داد نمايد چنانکه پر شده باشد از ظلم و بعضي را چنان گمان شد که مرد ولکن در آخرالزمان زنده خواهد شد بوصف قائميت موعوده و اين فرقه نيز اختلاف کرده اند در سائر امامانيکه قائم مقام او شده اند پس بعضي را گمان آنست که آنها امام نبودند ولکن از جانب آن حضرت امراء و فرمانفرما بودند و بعضي گفتند که آنها گمراه و خاطي بلکه کافر بودند و بعضي از واقفيه در موت و حيات آن حضرت متوقف شدند و آنها را ممطوريه گويند و بالجمله اين فرقه بحديث را بعهم قائمهم استدلال کرده اند و اين حديث با احاديث متواتره نه تواند معارض شود فرقه پانزدهم ناو و سيه اند و آنها کساني بودند که قائل شدند باينکه حضرت امام جعفر صادق نمرد و نخواهد مرد تا آنکه در آخر الزمان ظاهر شود و او است قائم موعود و رد ميکند اين مذهب را تواتر اخبارموت آن حضرت فرقه شانزدهم کساني هستند که قائلند باو که محمد بن الحنفيه زنده است و در جبل رضوي پنهان است و در نزد او از جانب حق عسل و آبست و در آخر الزمان بوصف قائميت ظاهر خواهد شد و بعضي ميگويند که او مرد ولکن زنده خواهد شد فرقه هفدهم کساني هستند که ميگويند عبدالله پسر محمد بن الحنفيه زنده و غائب است و درآخر الزمان ظاهر خواهد شد فرقه هيجدهم اسمعيليه اند که ميگويند اسمعيل پسر حضرت صادق قائم ال محمد است و بايد در آخر الزمان ظاهر شود فرقه نوزدهم کساني بودند که پسر همين اسمعيل را مهدي موعود دانستند فرقه بيستم جماعتي از اهل سنتند که ميگويند قائم موعود همان عيسي بن مريم است و اين مذهب انصاري استکه معتقدند باينکه او در آخر الزمان ظاهر ميشود و با لشکر ابليس مقاتله ميکند و دجال را ميکشد چنانکه يهود را گمان آن استکه مهدي موعود از اولاد اسحق است و نامش ياشع است که در زمان حضرت داود غائب شد و کشنده دجال او

است و بالجمله دليل اين فرقه حديث لا مهدي الا عيسي بن مريم است و اين حديث ضعيف و قابل تاويلست پس معارض با اخبار متواتره مرويه بطرق شيعه و سني نيست که صريحت در اينکه قائم موعود از اولاد رسول الله و نامش نام او است و در زمان او عيسي بزمين نزول خواهد کرد و ازاتباع او نيز خواهد بود اين ناچيز گويد اين بود معتقدات غير شيعه اثني عشريه در مهدويه اشخاص خاصه که غير از حضرت قائم معهود

صفحه : ١٨٣

و مهدي موعود که آن حجه بن الحسن العسکري عجل الله فرجه الشريف است با دلائل هر يک از آن طوائف از براي اثبات مدعاي خود و جواب از آنها که در اين هشت صبيحه بيان گرديد و الحمد لله تعالي علي ايضاح الحجه و افصاح المحجه.

صبيحه ٠٩

بدانکه چنانچه در صبيحه پنجم از اين عبقريه ششم مشروحا ذکر شد طائفه اسماعيليه خروج موضوعي از طوائف مسلمين دارند بواسطه فساد عقايد اصوليه و فروعيه ايشان پس عدم انقراض آنها ضرر باين دليل عامي که شيخنا الجليل الطوسي ره از براي فساد معتقدات اين طوائف غير اثني عشريه اقامه فرموده ندارد چه آن مرحوم در کتاب غيبت فرموده که ادل دليل بر فساد و بطلان معتمدات اين طوائف عموما همان انقراض آنها است زيراکه در زمان ما بلکه در زمان طويلي پيشتر از اين کسي پيدا نشده که باعتقاد آنها قائل شود و اگر طريقهاي آنان حق ميبود هر آينه انقراض ايشان جايز نميشد پس از آن فرموده است که اگر گويند که چگونه انقراض ايشان معلوم ميشود و حال آنکه جايز است که در بلاد بعيده و جزاير درياها و اطراف زمين جماعتي باشند که باين اقوال قائل شوند چنانکه جايز است در اطراف زمين کسي يافت شود که بمذهب حسن بصري که مرتکب گناه کبيره منافق است قايل شود پس ادعاي منقرض بودن اين فرق ممکن نيست بلي اگر علماء عدد محصور ميبودند و مسلمين قليل آنگاه علم بانقراض ايشان ممکن ميشد و در صورتيکه اسلام منتشر و علماء کثير باشند اين علم از کجا حاصل ميشود در جواب آنهاميگوئيم که اين سخن شما مودي ميشود باينکه علم باجماع امت از براي هيچکس حاصل نشود زيرا که در مسئله که ادعاي اجماع نمايند ميگوئيم احتمال هست باينکه در اطراف زمين کسي باشد که بخلاف اين قول قائل شده باشد و نيز بر کلام ايشان لازم ميايد که احتمال داده شود اينکه در اطراف زمين کسي هست که قائل است باينکه تکرگ خوردن روزه را باطل نميکند و روزه دار را خوردن تا طلوع آفتاب جايز است زيرا که قول اول مذهب ابي طلحه انصاري و دويمين مذهب حذيفه و اعکش است هم چنين است کلام در مسائل کثيره فقهيه که

پيشتر از اين در ما بين صحابه و تابعين ايشان خلافي بودو بعد از آن خلاف برداشته شده اجماعي کشتند پس در آنها هم ميگوئيم احتمال هست که در اطراف زمين کسي باشد که بخلاف اين قول قائل شود چنانکه در عصر صحابه خلافي بوده فبناء عليهذا در هيچ مسئله که پيشتر خلافي بوده و الحال اجماعي شده با جماعي بودن آن اعتماد و وثوقي باقي نميماند و اين شبهه دليل کساني استکه گويند شناختن اجماع و رسيدن بان ممکن نيست و بعد از اينها همه ميگوئيم که طايفه انصار طلب خلافت کردند و مهاجرين ايشان را منع نمودند بعد از آن بنا بمذهب اهل سنت انصار بقول مهاجرين رجوع نمودند و با ايشان يکي شدند پس بنابراين اگر کسي گويد که عقد بيعت امامت براي کسي از انصار جايز است زيرا که پيشتر مسئله امامت ما بين انصار و مهاجرين خافي بوده هر چند که الحال اجماعي شده و احتمال هست که در اطراف زمين کسي پيدا شود که بامامت انصار قائل شود پس در اينوقت جواب اهل سنت از اين اشکال چه ميباشد و هر جوابيکه ايشان از اين اشکال گويند ما همان را در خصوص انقراض اين طوائف غير اثني عشريه ميگوئيم و اگر بما ايراد نمايد که حجت بودن اجماع در نزد شما طائفه اماميه اثني عشريه ازاين راه استکه معصوم داخل آن اجماع است و از کجا ميدانيد که قول او داخل اقوال امت است پس ميگوئيم وقتيکه معصوم از جمله علماء امت شد قولش لا محاله داخل اقوال ايشان ميشود زيرا که اگر قول او داخل اقوال امت است پس ميگوئيم وقتيکه معصوم از جمله علماء امت شد قولش لا محاله داخل اقوال ايشان ميشود زيرا که اگر قول امت خطا باشد بر او واجب ميشود که ايشان را از خطا باز دارد وقتيکه باز نميدارد معلوم ميشود که آن جناب هم بقول امت قائل است هر چند که او را بعينه و شخصه نشناسيم پس در خصوص مسئله وقتيکه ما اقوال امت را ديديم و بعضي از علماء را در آن مخالف يافتيم پس اگر شخص آن بعض و مکان ولادت و نشو و نماي وي را شناختيم و دانستيم بقولش اعتماد نميکنيم زيرا که ميدانيم که او امام نيست پس مسئله از اين جهت اجماعي نميشود و اگر نسب او را نداستيم مسئله اجماعي ميشود پس بنابراين ما اقوال علماء امت را ديديم و کسي را از ايشان قائل بمذهب کيسانيه و واقفيه نيافتيم و اگر فرضا دو نفر يا يکنفر که بمذهب ايشان قائل است پيدا شود بقول او اعتماد نميکنيم زيرا که مولد و نسب او راميشناسيم پس اقوال مابقي معتبر ميشود زيرا که قطع داريم باينکه معصوم در ميان ايشان است پس اين شبهه بسبب اين تحقيق ساقط گرديد و لله الحمد اخطار فيه اعتذار اين ناچيز گويد که شيخنا الجليل الطوسي قدس سره القدوسي اگر چه اين دليل را در ذيل بيان مذهب کيسانيه و از براي فساد معتقد ايشان بيان فرموده ولکن چون عموميت آن از براي فساد کليه مذاهب غير طائفه اثني عشريه نمايان و منضم نمودن رد واقفيه را بر رد کيسانيه در آخر کلامش مشهود و عيان و اين خود دليل بر

عموميت اين دليل است در رد اين طوائف خارج از ايمان لذا ما آن را دليل عام قرار داديم در رد آنان باقي الجمله تصرفي در فرمايشات آن مرحوم در مقام انشاء و بيان و الله الملهم للحجه علي تدمير اهل البغي و العدوان.

صبيحه ١٠

بعد از اينکه فساد مذاهب و معتقدات غير طائفه اثني عشريه از سائر طوائف شيعه و بطلان قول هر يک از ايشان بمهدويه شخصي خاص و انساني مخصوص معلوم گرديد پس بايد دانستکه مذهب اين طايفه جليله يعني شيعه اثني عشريه که قائل بامامت حضرت حجه بن الحسن صلوات الله عليهما بعد از پدرش شده اند اتفاقي بود و اجماع بر اين داشتند که آن حضرت مهدي مبشر است و موعودبنصر و ظفر است و آنکه آن جناب در قيد حيات و قطع علاقه از بدن مبارک نفرموده و بحيوه دنيويه زنده و در همين عالم دنياويه غائب و پنهان است تا وقتيکه خداي عز و جل در ظهورش رخصت داده ظاهر شود و داد مظلومين را از ظالمين بگيرد و بناي مذهب اين طايفه جليله از زمان وفات حضرت عسکري بر اين بوده تا در قريب اين اعصار يعني در بين دويست و سيصد بعد از هزا سال گذشتن از هجرت سيد مختار بنابر نقل سيد جليل و عالم نبيل مستغرق بحار رحمت ايزدي الا قال مير سيد علي المدرس اليزدي در کتاب الهام الحجه خود که بعض از عرفاء مشايخ ضاله چنين منتشر ساخت که امام زمان اعني حجه بن الحسن عليه السلام از اين عالم غائب و بعالم ديگر منتقل شده که اين عالم در طول آنعالم است و نسبت اين عالم بانعالم مثل نسبت ظل است بشاخصر

صفحه : ١٨٤

نهايت اينکه هرگاه خواسته باشد که در اين اقاليم سبعه داخل شود صورتي از صور اهل اين اقاليم را ميپوشد و اين سخن فتح بابي شد از براي صاحبان اغراض فاسده بقيام بدعوي رياست کليه و امامت عامه نظر باينکه هر کس که قائل است باينکه زمين خالي از امام نميشود لابد بايد جسد عنصري از براي او که بواسطه آن در اين عالم باشد وزيست نمايد قائل گردد و معترف شود چنانچه آيه مبارکه و لو جعلناه ملکا لجعلناه بشر او للبسنا عليه ما يلبسون دلالت بر اين دارد و کلام جناب ختمي ماب در محاجه با عبدالله بن ابي اميه مخزومي بنابر روايت تفسير امام متنبه بر ماخذ آنست چه آن جناب باو فرمود و اما قولک لي و لو کنت نبيا لکان معک ملک يصدقک و نشاهده بل لو اراد الله ان يبعث الينا نبيا لکان انما يبعث ملکا لا بشرا مثلنا فالملک لا تشاهده حواسکم لانه من جنس هذا الهواء الاعيان منه و لو شاهد تموه بان يزاد في قوي ابصارکم لقلتم ليس هذا ملکا بل هذا بشر لانه انما کان يظهر لکم بصوره البشر الذي الفتموه لتفهموا عنه

مقالته و تعرفوا خطابه و مراده الي اخر الخبر الشريف وبناء عليهذا آنانکه سخن اين شيخ عارف ضال را تلقي بقبول کرده و حضرت حجه الله رااز اين عالم غائب دانستند معتقد باين شدند که آن حضرت آنجسد عنصري را که در سنه ولادت دارا شده و بان در اين عالم ظهور فرموده در زمان غيبت انداخته و در آن عالم رفته است و باينواسطه در دائره عنصريه آن حضرت سعه داده سخن هر بي سر و پائيکه ادعاي سر تا پا نموده گوش دادند تا امر ايشان باينجا کشيد که پسر فلان شيرازي را قائم بحق و ولي مطلق خدا دانستند انتهي کلامه اين ناچيز گويد از اين بيان ماخذ و منشا حدوث مذهب بابيه هويدا و آشکار گرديد و رفع حيرت شد از قاطبه شيعه حقه اثني عشريه که چگونه کسيکه پدرش ميرزا رضا نام بزاز شيرازي و مادرش خديجه نام و خود را منتحل بمذهب اماميه اثني عشريه ميداند ادعا کند که مهدي موعود و قائم معهود من هستم و حال آنکه آن جناب باسمه و رسمه و حسبه و نسبه مشخص است که نام ماميش (م ح م د) و پدرش حضرت امام حسن عسکري که يازدهمي از ائمه اثني عشر است و مادرش نرجس خواتون است و جنابش فرزند نهم از صلب حضرت حسين بن علي بن ابيطالب و با اين نسب و مزايا و خصوصيات در ميان طائفه اثني عشريه از اشتهار کالشمس في رائعه النهار است پس چنين ادعا از چنين کسي صورت نپذيرد الا به تلقي قول اين شيخ ضال که امام عصر از اين عالم غائب گرديده و بعالم ديگر منتقل شده و هرگاه که خواسته باشد که در اين اقاليم سبعه داخل شود صورتي از صور اهل اين اقاليم را مي پوشد و مدعي شدن اينکه امام صورت او را پوشيده و گفتن اينکه اينک منم امام که ظاهر شده ام و اينقول باطل و اعتقاد سخيف مردود است بچند وجه وجه اول آنست که اين قول مخالف با ضروري مذهب و قول حق و اعتقاد صحيح قاطبه شيعه حقه اثني عشريه است که از هزار سال متجاوز است که فحول از علماء و دانشمندان و بزرگان از اهل ديانت و زيرکان فضلا عن النساء و الصبيان بواسطه پيروي از دليل و برهان قائل و معتقد بر خلاف آنند که امام عصر فرزند امام حسن عسکري است و جنابش با همين بدن عنصري حين التولد در قيد حيوه و زنده و در اين عالم است و غائب از انظار و سائر در بلدان و امصار و خلايق آن حضرت را بوصف ظهور و خروج نشناسند مگر وقتيکه اراده باريتعالي بر آن تعلق بگيرد پس قائل اين قول شق کننده عصاي فرقه اثني عشريه از شيعه و مخالف با مذهب حقه ايشان است با کمال شين و شنيعه وجه دويم آنست که اينقول و اعتقاد ففهميده نميشود از کلام آن شيخ خارج از رشاد و ايکاش که اين مرد معروف شيرازي با پيروان موصوف بخذلان و مخاري او در اطراف کلام مقتداي خود نظر تامي نموده تا چنين اعتقادي را باو نه بسته و چنين فتح بابي را ننموده بودند و بهتر آنست که کلام مقتداي ايشان در اين مقام تذکار گردد تا تغلب اين مرد و پيروانش در دسيسه قرار دادن آن کلام را از براي رياست خود آشکار گردد و بدانندکه

هر چند که آن شيخ بگفته ايشان تصريح باين نموده که هرگاه امام که در آن عالم رفته خواسته باشد در اين عالم داخل شود لباس اين عالم را ميپوشد و صورتي از صور يکي از اهل اين اقاليم را بر خود مياندازد وليکن در اين لباس و صوره بظهور آن جناب قائل نشده بلکه معتقد او اين استکه هر چند که بجسد عنصري ديده شود وليکن بقائميت او را نتوان شناخت بلکه ظهور او و بوصف قائميت شناختن حضرتش منوطه بترقي خلق و موکول بترفع ايشان و رسانيدن خودشان است بانعالم نه آنکه شناختن آن حضرت رابوصف قائميت موکول بتنزل حضرتش باشد در اين عالم و منوط بپوشيدنش بباشد صورتي ازصور اهل اين اقاليم سبعه را چنانکه اين مرد و پيروانش ميگويند و آن شيخ کلامش ناظر بر اين است که خود آن حضرت در عالم حاضر و بر اهل آن ظاهر و باحوال اهل اين عالم ناظر است و ناظر نيست کلام او بر اينکه آن حضرت متولد شود و ظاهر گردد و يا آنکه در وقت توجهش باينعالم صورت يکي از اهل اين عالم را بپوشد و کلام آن شيخ چنانچه در الهام الحجه نقل کرده و خود اين ناچيز در رساله رشتيه اش ديده ام ابن است و اما امر ظهوره عجل الله فرجه و بيان زمانه و مکانه فاعلم ان الدنيا هذه قدخاف فيها من الاعداء فلما فرمن هذه المسماه بالدنيا انتقل الي الاولي و الخلق يسيرون اليها لکنه عليهالسلام سريع السير فقطع المسافه في لحظه و الناس يسيرون الي الاولي يسير بهم التقدير سير السفينه براکبها في هذا النهر الراکد الذي هو الزمان و کان طرفا الزمان اوله و آخره لطيفين کلطافه الاجسام الواقعه فيها و لطافه تلک الامکنه و وسطها کثيف ککثافه اجسامه و امکنه فاذا و صلوا اليه قام بالامر و ظهر الدين کله فالايام ثلاثه قال الله تعالي و ذکرهم بايام الله فاليوم الاول هو الدنيا و اليوم الثاني هو الاولي و هو يوم قيامه و رجعه مع آبائه عليهم السلام و شيعتهم و اليوم الثالث يوم القيامه الکبري و في الزياره الجامعه و حجج الله علي اهل الدنيا و الاخره و الاولي فذلک الزمان الطف و اهله الطف و امکنتهم الطف حتي انه في آخره يکون لطافه زمانه بقدر لطافه هذا الزمان سبعين مره و هذا معني ما اردنا من انه في هور قليا و انه الاقليم الثامن الخ و دلالت اين عبارت بر صحت آنچه را که ما نسبت باو داديم که معتقدش آنست که امام عصر بجسد عنصري حين التولد خود در عالم هور قليا و اقليم ثامن است و خلايق بترقيات و تکميل استعدادات بايد خودشان را بانعالم

صفحه : ١٨٥

برسانند نه آنکه بتنزل آن بزرگوار باينعالم خلايق باو ميرسند و معني ظهور آنسرورظاهر شدن او است بر اهل اينعالم در وقتيکه بترقي خودشان را بانعالم رسانيدند نه اينکه حضرتش صورتي از صور اهل اينعالم را بر خود پوشيده و ظاهر شود چنانچه اين مرد شيرازي و پيروانش را عقيدت اين است بسي واضح و آشکار است علاوه بر اينکه بهيچ وجه اينکلام آن شيخ دلالت بر قول و

معتقد اينها ندارد و نيست نسبت اينقول واعتقاد سخيف را بانشيخ و مقتداي خود دادن مگر محض اظهار رياست باطله زائله داثره و لذا در اول امر اينمرد شيرازي مدعي با بيت از براي امام زمان شده و پس از آن ادعاي مهدويه نموده و بعد از برهه از زمان ادعاي نبوت و بالاخره ادعاي الوهيت کرد چنانچه بزرگان در کتبي که در رد اينمرد و اتباعش نوشته اند تصريح باين دعاوي او نموده اند و آنها را از کلمات او بمنصه ظهور و بروز درآورده اند بلکه کلام اين شيخ در رساله حيوه النفس صريح است بر اينکه آن بزرگوار القاء نفرموده است جسدعنصري خود را که مستلزم موت است چنانچه گفته و يجب ان يعتقد ان القائم المنتظر حي موجود اما عندنا فلا جماع الفرقه المحقه علي انه حي موجود الي ان يملاء الله به الارض قسطا و عدلا کما ملئت ظلما و جورا و هو ابن الحسن العسکري القائم المفتقد و اجماعهم تبعا لاجماع ائمتهم اهل البيت حجه لان الله اذهب عنهم الرجس و طهرهم تطهيرا فيکون قولهم حجه لا يقولون الا الحق و اما اجماع شيعتهم فهو حجه لکشفه عن قول امامهم المعصوم الخ بلي چيزي را که ميگويد اينست که جسد آن بزرگوارتلطيف شده و بانعالم رفته چنانچه در رفتن خلايق بسوي آن بزرگوار نيز بايد باين طريقه دو تيره قائل شد وجه سيم آنست که اصل اين قول و اعتقاد که امام عصر بنحو طفره بواسطه خوف از ادعاي از اين عالم تحت کره قمر بعالم ديگر که آنعالم مثال و هورقليا است تشريف برده اگر چه بتلطيف همين بدن عنصري وا نگذاشتن آن باشد چنانچه از کلمات اين شيخ و مقتداي اين طايفه فهميدي عاطل و باطل و از درجه اعتبار بلکه اصغاء بان هابط و ساقط است چه آنکه بر فرض تسليم آنکه سبب غيبت آن بزرگوار خوف آن جناب باشد از ادعاي لازم نکرده که حضرتش بدينواسطه از اينعالم بعالم ديگر برودبلکه کفايه است در مندوحه و چاره از آن اينکه حضرتش در اين عالم و در تحت کره قمر باشد و مردم او را بشخصه و عينه نشناسند چنانچه مفاد اخبار کثيره هم همين است که آن حضرت در مجالس و محافل خلايق وارد ميشود و بر بالاي فرشهاي ايشان مينشينيد و مردم حضرتش را نميشناسند پس لابديه رفتن آن بزرگوار از اين عالم بانعالم قول زور و دعوي منکره است و اگر بخواهد لابديه تشريف بردن حضرتش را از اين عالم با جسد عنصريش بعالم هورقليا و بودنش را در آنجا از اين راه ثابت نمايدکه چون جسد عنصري آن بزرگوار از مکونات تحت اين فلک قمر است و مکون تحت آن را قابليت اينقدر ثبات و بقاء نيست پس آن بزرگوار حفظا لجسده العنصري و دفعا عن کونه معرضا للزوال و الموت و الفنا بطريق طفره خود را بانعالم کشانيده چنانچه مثل اين را در مسئله معاد ميگويد که آنچه معاد است همان بدن هورقليائي است که قابل ثبات و دوام است چه آن از مکونات تحت ان فلک قمر نيست و اين بدن عنصري را معادي نيست زيرا که مرکب از عناصر اربعه است و بعد از موت هر عنصري باصل خود ملحق ميشود چنانکه اين مدعاي او بر ناظرين بر کتب و رسائل آن پوشيده نيست پس جوابش

اينست که اين دعوي علاوه بر آنکه مخالف با صريح قران و منافي با اخبار وارده در حالات معمران است منقوض است بطلا که يکي از فلزات مکونه تحت اين فلک قمر است و مع ذلک بتصديق تمامت ارباب کيميا و صناع صياغت هر چند که بسوهان ريز ريز شود و هر قدر که در ميان خاک بماند از براي او فنا و آن عدامي نيست و در سابق از صاحب کتاب بستان السياحه نقل شد که ميگويد انکار وجود آن حضرت در حقيقت انکار قدرت باريتعالي است و منت خداي را که حقير را هم چون آفتاب روشن است که کيمياگر اگر از اجزاي متفرقه اکسيري ساخته بر نقره طرح ميکند و آن نقره را طلاي احمر ميسازد و حال آنکه نقره در اندک زماني پوسيده و نابود ميشود و طلا برعکس آن چند هزار سال بر يک منوال است و نابود نميشود پس اگر ولي خدا و امام عصر مانند آن کيمياگر از اکسير التفات خويش بدن خود را همرنگ روح گرداند و باقي و دائم سازد بعيد نخواهد بود انتهي وجه چهارم آنست که اين قول سخيف و اعتقاد کثيف منافي با اخبار وارده بر غيبت مهدي عليه السلام است که کتب و دفاتر فريقين را پرنموده و زبر و صحف آنان را مملو ساخته و آنها را قريب بدويست سال پيش از وقوع آن از حضرت رسول مختار و ائمه اطهار روايت کرده اند و بامثال خود نقل نموده اند تا زمان وقوع اين بليه کبري و اين محنت عظمي و اين اخبار بالاتر از آنست که بحصر گنجد و بعد و شماره در آيد و از براي دلالت آنها بر رد مدعاي اين مرد شيرازي و اتباعش گذشته از فهم مخاطبين که اوضح دليل است چند طريق است اول آنکه هر کس را که اندک شعوري باشد بنظر او در اين اخبار معلومش ميشود که حجه بن الحسن العسکري را بعنوان غيبه از مردم در ميان ائمه اثني عشر اختصاصي است و عنوان ظهور وي را عنوان رجعت است و اگر مراد از غيبت انتقال از اين عالم بعالم ديگر باشد اين معني اختصاص بانسرور ندارد بلکه اين معني در ساير ائمه هدي نيز جاري است علاوه بر اينکه ظهور آن حضرت باعنوان رجعتش در اين صورت هيچ فرقي نخواهد داشت دويم آنکه هرکس را که في الجمله الفت و انسي بمجاورت و مکالمات باشد ميداند که لفظ غيبت در وقتيکه اطلاق ميشود در محاورات ظاهر است در پوشيدن بدن خود را از چشم مردم نه ترک علاقه از جسم و رفتن روح از بدن و چون معلوم است در نزد متحاورين که تا قرنيه که صارف لفظ نباشد از معني ظاهر آن با لفظ نباشد و مقارن با او ذکر نشود بايد آن لفظ را حمل بر همان معني ظاهري نمود پس حمل غيبت را بر معني ظاهري آن که پوشيدن بدن است از انظار خلق لازم و اراده اين معني از آن جزمي و قطعي خواهد بودسيم آنکه ضمائم داله بر معني مطلوب از غيبت که آن پوشيدن بدن است از خلق يا انضمامش باخبار داله بر غيبت آن جناب کفايت ميکند در رد مدعاي اين مرد و پيروانش و از انضمائم اخباري استکه در تعلل غيبت آن جناب بخوف از قتل وارد شده و اين اخبار

از غايه اشتهار کالنار علي المنار و از کثرت و زيادتي کقطر الامطار است و بديهي است که قتل وارد نميشود

صفحه : ١٨٦

مگر بر اين بدن عنصري دنيا وي که در حال حيات مرکب روح است با انضمام باخباريکه آن حضرت در زمان غيبت ديده ميشود و شناخته نميگردد مثل روايت سدير صيرفي و غيره وبا انضمام باخباريکه دلالت صريحه دارد بر مذمت و نکوهش کسانيکه ميگويند قائم را بموت درک کرده مثل دو روايت مفضل بن عمر و روايت ابي الجارود و غير اينها که همگي در کتب معتبره مثل بحار و غيره ثبت و ضبطند و بالجمله در اخبار غيبت آن حضرت با انضمام آنها باخبار متفرقه مصرحه بحيات دنيويه آن جناب از قبيل آنچه ذکر شد و از غير اين قبيل که از جمله تشبيه غيبت آن جناب است بغيبت موسي و عيسي و ساير انبياء کفايه است در رد اين اعتقاد فاسد وجه پنجم آنست که اکثر اخبار غيبت دال است بر لزوم تمسک بامامت و ولايت حضرت حجه بن الحسن العسکري و در آنها تصريح شده است باينکه امام زمان آن حضرتست بشخه الخاص و جثته المخصوصه و اين مطلب با انتقال آن حضرت از اين عالم منافي است چه بنابراين زمين خالي از حجت خواهد بود و اين خلاف ضروره مذهب طائفه شيعه اثني عشريه است کما هو البديهي الواضح عقد معقود لفذلکه الردود بدان که مقتضاي اجماع شيعه اثني عشريه بر امامت حضرت مهدي موعود وحجه معهود که آن حجه بن الحسن العسکري است و هم چنين مقتضاي اخبار متواتره در نزد فريقين از انحصار عدد ائمه بدوازده و هم چنين مقتضاي اخبار متواتره وارد بر قائميت دوازدهمي ايشان و همچنين مقتضاي اخبار متواتره وارده در غائب بودن آن جناب اين استکه حضرتش در اين اوقات غائب از انظار است و بر خفاء و غيبت خود باقي است و هنوز ظاهر نشده چه آنکه مقتضاي اين ادله که ذکر شد ولايت شخصيه آن جناب است بدون آنکه روح آن حضرت بهيکل ديگري تعلق بگيرد و به اين ملاحظه آنکس که نسب او معلوم و پدر و مادر او معين بود و در قريب باين اعصار علم شين و شنا را از شيرازبرافراشت و خود را قائم معهود موعود انگاشت قولش مردود و اعتقادش مطرود است و آن حضرت باقي بر غيبت و استتار و مرجو الظهور در نزد اهل روزگار است اللهم عجل فرجه و ظهوره و ارزقنا الاستضامه من نوره اعجوبه فيها اضحوکه بدانکه بعضي از پيروان اين مرد شيرازي انتصار له از براي صحت دعواي او باين تمسک نموده است که صدق امامت بر امام ثاني عشر باعتبار بودن نفس قدسيه آن جناب است محل تجلي نور دوازدهم از انوار عاليه محتجبه بنفوس مقدسه و موضوع له اسم آن جناب مثل اسامي سائر ائمه بالاصاله همان انوار متجلينه بر اين نفوس قدسيه است و صدق اسامي با آنکه موضوع له آنها همان انوار است بر اين نفوس باعتبار مظهريه آنها است از براي آن انوار بالعرض و اين منافي نيست با

اخباريکه وارد شده است در انحصار عدد ائمه بدوازده چه آنکه انحصار حقيقت راجع بان انوار است نه بنفوس و اشخاصيکه آن انوار در آنها جلوه نموده اند و بنابراين پس اين مرد دشيرازي مجلاي آن نور دوازدهم است خواهي او را (م ح م د) ببنام و خواهي او را عليمحد بخوان چه آنکه در موضوع له که همان نور دوازدهم است تصرفي نشده و اختلاف اسامي اختلاف در موضوع له را لازم ندارد و جواب از اين انتصار آنست که اولا اسامي شريفه ائمه طاهرين برو تيره و طريقه ساير اسامي مردم موضوع است از براي نفوس شريفه و اشخاص منيفه ايشان که بان اعتبار عنوان بشريه صادق است و متعلق است ببدن اعم از آنکه بدن را در آن خطي دانيم يا نه و دليل بر اين با آنکه محتاج باستدلال نيست اين استکه بي شبهه اين اسامي نه از قبيل آن اسماء است که مدلول و موضوع له آنها مخفي باشد بلکه غرض از وضع آنها اين استکه بان مسميات آنها را بشناسند مثل ساير اسامي که مردم از براي اولادهاي خود ميگذارند و وضع ميکنند از جهت اهتمام به نصب علامه از براي ايشان باعتبار مزيد حاجت بتعريف و تبيين ايشان فبناء عليهذا نميتوان آن انوار که اين نفوس مظاهر آنها ميباشند علي فرض الثبوت و التحقق للمظهريه موضوع له اسامي اين بزرگان دين و ائمه راشدين باشند بوصف خفاء آنها با فرض عدم خفاء در مدلول اين اسامي و بالجمله فرقي ما بين اسامي شريفه اين بزرگواران و ساير اعلام شخصيه از مردمان نيست و چنانچه اباء در تعريف اولاد خود اسامي وضع نموده که آن اسامي آن اولاد را معرفي مينمايد هم چنين است نسبت باسامي شريفه انبياء و مرسلين و ائمه طاهرين سلام الله عليهم اجمعين و چنانچه اينگونه احتمالات را در آنها راهي نيست همچنين در اين مقام هم آنها را مجال نباشد پس واضح شد که اسامي آن بزرگواران موضوعند از براي آن انوار قدسيه بالحاظ تعلق آنها بجثتهم المخصوصه العنصريه المتولده في الدنيا و ثانيا آنست که اگر مراد از اين اسماء شريفه مبارکه آن انوارکليه باشد و مداليل آنها حقيقت نفوس شخصيه آن بزرگواران نباشد پس بايد آن اخبار مفصله که در امامت ائمه اثني عشر باسمائهم و اشخاصهم وارد شده کافي نباشد در اثبات امامت اشخاص ائمه عليهم السلام مگر بدليل ديگر مثل اينکه وارد شود که اميرالمومنين مظهر نور اول است و امام حسن مثلا مظهر نور دويم است و هکذا و قول بعدم کفايت آن اخبار به تنهائي در اثبات امامت آن بزرگواران مگر بانضمام مذکور قولي است مخالف باو تبره تمامت عقلاء و ارباب محاورات و کلامي است منکور و ثالثا آنست که اينقول و معتقد مخالفت صريحه دارد با تنصيصي که هر يک از ائمه بر امامت ديگري نموده اند چه بنابر گفته اين انتصار کننده بايد آن اخبار هم کافي در تنصيص و تعيين نباشند مگر بضميمه چيز ديگري از دلائل و فساد اين مطلب اظهر من الشمس و ابين من الامس است کمالا يخفي علي اولي النهي دفع و خم و رفع و هم و اگر کسي را چنين گمان افتد که اين قول و عقيدت اين مرد

شيرازي ناشي از اعتقاد او بمذهب تناسخيه است که ميگويند ارواح بشريه هميشه ساير در اجسادند و از جسدي بجسد ديگر منتقل ميشوند پس آن روح حضرت بقيه الله را نستجير بالله و نعوذ به سائر در بدن خود ميدانست و لذا اين دعوي باطل را اظهار داشت پس بداند که اين دعوي اولا مستبني بر اثبات موت حضرت بقيه الله است و اين مخالف با ضرورت مذهب اثني عشريه و طائفه معظمه از عامه است که تصريح بحيات و غيبت آن بزرگوار را نموده اند چنانچه در قسم سيم و چهارم از اقسام اعتقاد مخالفين درباره وجود مسعود آن حضرت درصبيحه چهارم از عبقريه دويم اين

صفحه : ١٨٧

بساط مذکور افتاد و ثانيا بطلان اين مذهب از کتاب خدا در مواضع عديده و باخبار ائمه هدي عليهم السلام و بمنافات آن با حکم عقل مستقل ثابت و اجماع تمامت فرق ملت اسلاميه بر کفر معتقد بان محقق است و از جمله موارديکه در کتابب خدا تصريح ببطلان اين مذهب شده است قول او است سبحانه حکايه عن الکافرين ارجعنا نعمل صالحاو رب ارجعوني لعلي اعمل صالحا و اين را در معرض محال بودن رجوع کفار بسوي دنيا فرموده چنانکه ايشان را بقول خود که فرموده اولم نعمرکم ما يتذکر فيه من تذکر و جائکم النذير ملزم ساخته چه ميفرمايد آيا ما شما را عمري نداديم که کافي باشد ازبراي اينکه متذکر شود در آن کسيکه اراده ميکردند تذکر را و بيامد شما را از رسولان کسانيکه انداز فرمودند شما را باينحال و از جمله اخباريکه دلالت بر کفر اين طايفه دارد خبري استکه در عيون اخبار الرضا آن را از حسن بن الجهم روايت نموده که گفت مامون بحضرت امام رضا عرض کرد يا ابا اللحسن چه ميفرمائيد در حق قائلين بتناسخ پس حضرت فرمود کسيکه قائل بتناسخ باشد پس آن کافر بخداي عظيم است و تکذيب کننده بهشت و دوزخ است و ايضا در آن کتاب بسند خود از حسين بن خالد روايت نموده که حضرت رضا سلام الله عليه فرمود که کسيکه قائل بتناسخ باشد پس آن کافر است و اما منافي بودن اين مذهب با حکم عقل مستقل پس بيانش اجمالا اين است که چنانچه انصاف گرفتن از ظالم براي مظلوم در حکم عقل لازم و متحتم است هم چنين لازم و متحتم استکه بنحوي داد مظلوم را از عالم بگيرند که مسرتي و فرحي بمظلوم روي دهد تا تلافي آن اندوه و غمي را کند که از ظالم باو رسيده است و اينگونه دادگرفتن مبتني بر اين استکه هنگام سياست ظالم و عقوبت کشيدن از آن مظلوم بحال او نگران باشد تا تشفي قلبي از براي او حاصل شود و چون از مسلمات اصحاب تناسخ بودن معاد است در همين نشائه کون و فساد و مکافات اعمال است برد در هياکل شريفه و خسيسه و نيکي حال از کسيکه مره اولي بدحال بوده و بالعکس پس لازمه اين اعتقاد ايشان اين است که نشائه منحصر بهمين نشائه دنيا باشد که دار خلط و مزج است و تلافي ظالم اگر

واقع شود بر وجهي واقع شود که تشفي قلب از براي مظلوم حاصل نشود چه آنکه معلوم است که بعد از ظهور ظالم و مظلوم در هيکل ديگر که وراي هيکل اول آنها است هيچکدام بحال يکديگر معرفتي ندارند و از ازمنه گذشته غافل و از اعمال صادره در آنها ذاهلند پس اگر بر ظالم همي وارد و المي واقع گردد مظلوم نميداند که اين تلافي ستمي استکه بر او نموده و بالجمله بنابر مذهب تناسخ و انحصار نشائه بهمين نشائه دنياويه چنانچه اين انحصار از مسلميات در نزد ايشان است لازم ميايد عدم تدارک ظلم ظالم بر وجهيکه عقل مستقل حاکم بتدارکست کما هو الواضح و اگر خواهي حکم مستقل عقل را بر فساد اين مذهب چنين تقرير کن که هرر کس که داراي فهم سليم و عقل مستقيم باشد ميداند که اين تخليط را تفصيلي در پي است و اين زرع را حصادي در کنار است و هر آزمايشي را آسايشي است و البته آنچه در کمون است بايد بحد ظهور رسد و آنچه در حد قوه است بايد بمقام فعليت درآيد و البته بايد در پي اين نشائه نشائه باشد که خوب از بد آشکار و خبيث از طيب پديدار آيد و اما بيان اجماع بر بطلان اين مذهب سخيف و اعتقاد کثيف پس کفايه است در آن آنچه را که ابن حزم ظاهري در کتاب فرق و مقالات خود که موسوم بکتاب الفصل و الملل و الاهواء و النحل است ذکر نموده و دعوي کرده و اين ناچيز در نقل عبارت او تعمد نمودم چه آن که ابن حزم مذکور خودش بجنابه کفر و تضليل اخراج از بلاد شده و آخر الامر در باديه از دنيا رفت چنانکه ابن خلکان متعرض است پس بس است در شناعت و فساد اين مذهب آنکه ناقل اجماع بر فساد و بطلان او چنين شخصي باشد و چه قدر مناسب مقام است اين مثل معهود که ويل لمن کفره نمرود و بالجمله ابن حزم مذکور در کتاب مزبوربعد از اينکه مذهب ارباب تناسخ را عنوان ميکند و فصلي مشبع از عقايد آنها را مينگارد مينويسد اما الفرقه المرتسمه منهم باسم الاسلام فيکفي من الرد عليهم اجماع جميع اهل الاسلام علي تکفيرهم و علي ان من قال بقولهم فانه علي غير الاسلام و ان النبي اتي بغير هذا و بما المسلمون مجمعون عليه مع ارواحها التي کانت فيها انتهي سد راسخ و هد للتناسخ بدانکه از جمله ادله عقليه بر بطلان مذهب تناسخيه که مبناي آن بر اين استکه تعلق نفس ببدن تعلق عرضي است چون تعلق صاحب خانه بخانه و تعلق صانع بالات صنع خود و حال آنکه اين مبني خودش في حد ذاته باطل است چه آنکه وجدان حاکم استکه تعلق نفس ببدن تعلق اتحادي طبيعي است آيا نميبيني اگر چيزي بر خانه و اهل خانه زنند نميگويند بر صاحب خانه زده اند مگر بنحو مجاز و در او تاثيري نميکند و هم چنين افعال اهل خانه را باو نسبت نتوان داد و انفعالات آنها را انفعال نفس صاحب خانه نتوان شمرد مثلا اگر عيال او که قائمه بتدبير اهل خانه است سير شود او سير نشده و اگر فرضا گرسنه شود صاحب خانه گرسنه نشده و اگر صحيح باشد او صحيح نباشد و اگر مريض باشد او مريض نباشد و اگر بد کنداو بد نکرده و اگر خوب کند او

خوب نکرده و بر اين قياس است ساير چيزها وليکن اگربر بدن صاحب خانه زنند حقيقت او را زده اند و اگر راحتي بر بدن او وارد شود بر نفس او وارد شده و اگر زحمتي ببدن او رسد حقيقت بر نفس او رسيده و هکذا و بالجمله علاوه بر فساد اين مبني در بطلان مذهب ايشان چنين گفته ميشود که در اين مقام يکي از سه وجه است اول آنکه بدن ماده نفس باشد و نفس در بدن بالقوه و الامکان باشد و منافات اينوجه با مذهب تناسخ بسي واضح است چرا که لازمه اينوجه آنست که نفس بحدوث بدن حادث گردد و مبناي تناسخ که تردد نفوس است در ابدان بر تحصل نفس است پيش از تعلق ببدن دويم آنکه نفس ماده بدن باشد و شناعت اين احتمال ظاهر است زيرا که بنابراين احتمال صورت که جهت فعليه است اولي بوجود است از ماده که جهت قابليه است و شکي نيست که نفس اتم وجودا ميباشد از بدن و چگونه چنين نباشد و حال آنکه او محيط است و بدن محاط و او فرمانده است و بدن فرمان بردار و او مجتمع است و بدن منتشرف

صفحه : ١٨٨

او داراي جنبه وحدت و بدن داراي جنبه کثرت سيم آنکه از اين دو نسبت که ذکر شدند هيچکدام در ميان نفس و بدن نباشد و لازم اين احتمال اينست که وجود هر يک مستقل باشد و بالفعل و در اينصورت تعلق نفس ببدن بتعلق اتحادي طبيعي معقول نخواهد بود و حال آنکه در سابق گفته شد که تعلق نفس ببدن تعلق اتحادي طبيعي است چنانچه وجدان بر آن حاکم است عبارات تواسخيه في مقالات التناسخيه بدانکه از اول بناي اين ناچيز بر نقل مقالات اين طايفه خبيثه تناسخيه نبود چه آنکه عمر اشرف و اعلي و مداد و قرطاس اغلي از اينند که بنقل ترهات آنان مصروف کردند وليکن در ثاني الحال بملاحظه ارشاد و تنبيه نمودن برادران ايماني را بر تولي فاسده اين مذهب کاسد خيال قوت گرفت در نقل شطري از مزخرفات اين طايفه و چون از ميان ناقلين آنهامرحوم سيد مرتضي رازي ملقب بعلم الهدي در کتابب تبصره العوام خود مزايا و خصوصياتي را از مذهب ايشان نقل نموده و الزاماتي برايشان فرموده که کلمات ديگران از ناقلين فاقد آنها است فلذا بنقل عبارات آن بزرگوار در اينمقام و مضمار اکتفا و اقتصار رفت در باب دوازدهم از آن کتاب که در مقالات ارباب تناسخ است ميفرمايد بدانکه جمله فلاسفه و مجوس و نصاري و صابيان بر تناسخ گويند و در فرق اسلام پيشتر آن باشد که در اعتقاد تناسخي باشند اما فلاسفه گويند نسخ چهار نوع است نسخ و مسخ و فسخ و رسخ نسخ در اجسام آدميان بود و مسخ در بهايم و سباع و طيور و انواع حيوانات و فتسخ در انواع دواب و حشرات زمين و آب مثل کژدم و غير آن و رسخ در انواع اشجار و نبات و گويند ايشان را در اصناف چهارگانه مسخ کنند بر قدر و مراتب ايشان و هميشه ميکردند در اجساد از جسدي بجسدي ديگر و گويند عالم دوار است و جز از اينعالم سراي ديگر نيست و حشر و نشر و قيامت و صراط و ميزان و حساب و

بهشت و دوزخ همه محال است و گويند قيامت عبارت از بيرون آمدن روح از بدن و رفتن ببدن ديگر است اگر خير کرده باشد ببدن خير و اگر شر کرده بود ببدن شرير و ايشان را در اجساد راحه و لذت و عذاب و مشقت باشد هر روح که در جسد ايشان بود اورا راحت و لذات بود و هر روح که در اجساد بد شد مثل کلاب و خنازير نيز معذب بود و آخر مسخ ايشان در کرمکي بود کوچک بقدر آنکه بسوراخ سوزني رود و معني آيه که و لا يدخلون الجنه حتي بلخ الحملل في سم الخياط گويند اين است چون بدين حد رسيد از اين کرمک کوچک که در طبرستان آن را رکيا خوانند مفارقت کرده يکي نقل بجسد آدمي مي کند و ابدا چنين نقل ميکند و گويند اين معني عبارت است از بهشت و دوزخ و معاد و گويند قوله کلما نضجت جلودهم بدلنا هم جلودا غيرها اين معني را دارد و قوله في اي صوره ماشاء رکبک معنيش اين است که در هر صورتي که خواهد تو را بنشانداگر خواهد بادمي نقل کند و اگر خواهد بسگ و خوک و غير آن و گويند قوله تعالي و ما من دابه الا علي الله رزقها و قوله و ما من دابه في الارض و لا طائر يطير بجناحيه الا امم امثالکم از آن بدن ميخواهد و هر چه در روي زمين ميرود در دور اول آدم بوده اند چون شما و گويند قوله تعالي و نشاءکم فيما لا تعلمون آن ميخواهد که شما در دور خود ندانيد که روح نقل بکدام کالبد ميکند کالبد آدمي يا حيوانات انتهي احمد حابط و فضل حدثي در تناسخ غلو کرده اند و گويند هر زبح و بلائکيه باطفال و بهائم رسد از آنست که در دور اول گناه کرده باشند در اين دور جزاي او مييابند و گويند هر چه ذبح آن مباح است از بهر آنست که در دور اول قتال وخونريز بوده است و هر چه گوشت حرام است از بهر آنست که در دور اول خون ريخته باشدو گويند شهوات استر براي آن بريده شد که در دور اول زانيه بوده و اگر شهوت نبريده باشد او را حلقه در اندازند تا بمقصود نرسد و گويند تيس از بهران با مادرو خواهر و دختر و خاله و عمه خود جفت شود که در دور اول زنا کرده است پس ايشان را لازم شود که ملامت کسي نکنند که ظلم برايشان کند چه اين جزاي آنست که در دور اول کرده است و اگر کسي ايشان را بکشد دليل بود براينکه ايشان در دور اول خون ناحق کرده باشند پس قصاص لازم نباشد و اگر با زن و فرزند ايشان فساد کنند هم چنين چيزي بر فساد کننده لازم نيايد بطلان اين طايفه بسيار است و بعضي گويند که هر که در دور اول زن بوده در دور دويم مرد باشد و بالعکس تا مناکحتيکه در دور اول با ايشان رفته باشد در دور دويم بقدر آن استيفا کند تا اگر وطي او بحلال بوده باشد در اين دور هم حلال بود و اگر بحرام بوده در اين دور نيز بحرام باشد واين قوم را در مدت ادوار خلاف است بعضي گويند ده هزار سال و برخي گويند هزار سال و جمعي گويند ارواح در جسدها بگردد تا پاک شود آنگاه باسمان روند و با ملائکه باشند و اينقوم را طياريه خوانند و قومي از ايشان نيز گويند که خداي تعالي هفت آدم بيافريد يکي بعد از يکي و آدم اول پنجاه هزار سال در زمين مقام کرد با نسل خود احياء

و امواتا پس قيامت برخواست اهل خير باسمان شدنند و اهل شر بطبقه دويم زمين فرو رفتند و معني بهشت و دوزخ اين است و شش آدم ديگر بر اينمنوال و اهل خيرکه باسمان روند ملائکه شوند و عبادت خداي کنند و اهل شر از زمين بزمين ديگر فرو روند تا بزمين هفتم رسند و در آنجا مور و جغد و خنافس و امثال آن شوند و اهل تناسخ را خرافات بسيار است انتهي و در ملل و نحل شهرستاني استکه تناسخيه بانتقال ارواح از بدن شخصي ببدن شخص ديگر قائلند و ميگويند آنچه را که انسان مييابد از راحت و تعب پس آن مرتب است بر آن چيزيکه آن را پيش در بدن ديگر بجاي آورده است وآنچه را که در اين بدن دويم ميبيند مکافات و جزاء آنست که در بدن اول بجاي آورده و انسان هميشه در ميان يکي از دو امر است يا در مقام فعل و عمل است با انتظار جزاء آن و يا در مقام مکافات و مجازات از علمي است که آن را قبلا بجاي آورده است و بنقل همين قدر از ترهات ايشان کفايه است.

صبيحه ١١

بدانکه راعي را در اين عجاله بناي دنباله گيري از ذکر مزخرفات طائفه بابيه و جواب از آنها نيست چه آنکه اولا مذهبيکه اساس و اصل آن از روي چنان استدلالاتي باشد که در صبيحه سابقه شنيدي معلوم استکه فروع و مبتنيات آن را چه نحوه استحکامي است پس از سستي مبنا بايد پي بسستي بنابرد و از کجي اصل ديوار بايد کجي ديور را تا باخر فهميد بلي خشت اول چون ننهد معاد کج

صفحه : ١٨٩

تاثر يا ميرود ديوار کج و ثانيا در کتب و صحايفيکه علماء اعلام اثني عشريه و امناء احکام حضرت خير البريه در رد خرافات اين طايفه غويه تصنيف و تاليف فرموده اند بي نيازي از اين رويه است ولکن از براي تفريح خاطر دوستان در سير ايشان در اين بوستان نقل مينمايم آنچه را که محدث ماهر و متتبع باهر مرحوم آقا شيخ جلال الدين شيرازي حشره الله مع النبي التهامي الحجازي در خاتمه کتاب بشاره الظهور که الحق در جمع اخبار داله بر اثبات حضرت مهدي موعود سفري است مسفور از ابوالفضل گلپايگاني در اثبات مهدويت آن مرد شيرازي نقل نموده و آن را بعبارات رائقه و بيانات فائقه خود مردود فرموده تا اينکه برادران ايماني مبلغ علم اول دانشمند اين طائفه را بدانند و مقدار غوايه و يا جهالت و ناداني او را هميشه نصب العين بدارند شيخ مزبور در آخر کتاب مذکور ميفرمايد که ما در اين مختصر کتاب قريب پانصد نص و خبر معتبر از ماخذ معتمده روايت کرده ايم که کلا در مهدويه حضرت حجه بن الحسن همزبانند و حال آنکه اسباب استقصاء براي اين بيمقدار فراهم نبوده و نيست و کتابخانه و مويد و مسدد و معاضدي نداشته و ندارد و خداي توانا

دانا است که چه اندازه از اخبار و نصوص در کتابها موجود است کهمراد بدست نيست و چه بسيار از کتابها که مشتمل بر نصوص کثيره بوده و بکلي مفقود و معدوم شده اثري از آنها نيست چنانچه بر متتبع در تراجم علماء و بصير بر مولفات آنان آشکار است پس با اين اخبار کثيره و احاديث وفيره و نصوص متواتره آيا آنکس که حضرت ختمي مرتبت و اهل بيت او را صادق المقال ميدانند هيچ ميتواند از اين نصوص که هر يک برهاني منصوص است اعراض کند و بمهدويه و قائميت غير حضرت حجه بن الحسن ارواحنا لتراب مقدمه الفداء معتقد شود پس از وضوح اين مطلب اندکي نظر کن در مرتبه جهالت و يا ضلاله وغوايه و بي انصافي و بي حيائي ابوالجحد گلپايگاني که بزرگتر دليلي بر مهدويه ميرزا علي محمد مخبط شيرازي اقامه کرده از آيات قران اين آيه مبارکه از سوره حديد است فضرب بينهم بسور له باب باطنه فيه الرحمه و ظاهره من قبله العذاب استدلال ابو الجحد باين آيه بمناسبت آنست که در اين آيه لفظ باب واقع شده که در فارسي بمعني در ميباشد و چون عليمحمد خود را باب ميخوانده پس مرا خدا عليمحمد است شمارا بخدا قسم به بينيد تا در چه درجه اينطايفه عاجز و بيچاره اند که از شدت بيچارگي قناعت کرده ان بصرف لفظ باب که در قران واقع است اگر چه باب جهنم باشد آري خداوند حق را برلسان اين گمراه جاري فرموده چه هر مبدع گمراه کننده دري است از درهاي جهنم چنانچه هرر مرشد هدايه کننده دري است از درهاي بهشت بزرگتر دليل او از اخبار و احاديث اين خبر است لو کان العلم في الثريالنا ولته ايدي رجال من اهل الفارس يعني اگر علم در ثريا باشد هر آينه فرا گيرد آن را دستهاي مرداني از مردمان فارس و خبر اذا سمعتم بالمهدي قاتوه و بايعوه يعني هرگاه شنيديد که مهدي ظاهر شده پس بپائيد نزد او و بيعت کنيد با او و از همه بامزه تر استدلال او است بشعر خواجه حافظ بعد از استدلالاتش بحديث لو کان العلم في الثرياچه گفته و بعضي از ارباب حقايق و دقايق و صاحبان صفاي باطن هم خبر داده اند که تولد قائم موعود در ملک فارس واقع ميگردد از جمله صاحب اين شعر است شعر شيراز پرغوغا شود شکر لبي پيدا شود ترسم که آشوب لبش بر هم زند بغداد را از همه مضحکتر آنست که بعد از استدلال بعشر مزبور گفته اگر چه نسبت اين شعر بخواجه است ولکن در ديوانهاي چاپي اين شعر نيست و شايد از کتاب خواجه بيرون کرده باشند چه که ديده اند دلالت بر ثبوت اين امر دارد و شايد هم شهر از ديگري باشد الحق اگرر شيعه اثني عشريه اين شعرر را از ديوان خواجه بيرون نيمکردند جوابي از اين برهان قاطع نداشتند لذا خيانت بعالم ديانت کرده اين شعر را سرقت کرده اند بالله المدرک المهلک اگر چنانچه ميشنيديم که کسي باين نحو از سخنان از براي اثبات امري استدلال کرده هرگز باور نميکرديم و جزو حکايات مجعوله و داستان افسانه سرايان ميشمرديم اينک مينگريم که با نهايت وقاحت و جرئت کتاب مينويسند و باين قسم لاطائلات استدلال مينمايند

بديهي استکه مصدر اينگونه خرافات جهل و سفاهت است چه که لطيفه علم و عقل مانع است از تفوه باين کلمات رکيکه و تمسک باين ادله سخيفه چون دليل و برهان مهدويه باب مکشوف خاطر خردمندان افتاد حال گوئيم يا ابا الجحد آيا قائم موهوم ميرزا علي محمد شيرازي است که تو از بيچارگي و وامانده گي بشعر موهوم خواجه حافظ شيرازي و آيه فضرب بينهم بسور الايه و حديث لو کان العلم في الثريا و خبر اذا سمعتم بالمهدي و امثال ذلک بر قائميت او استدلال ميکني يا آن وجود مقدس که اين عبد بي بضاعت که احقر و اجهل منتظرين او است با عدم مساعدت اسباب و نداشتن کتب احاديث و اخبار قريب پانصد نص قاطع و خبر معتبر جلي الدلاله که فعلا در کتابهائيکه از آنها اخذ و روايت شده موجود و مسطور است در اين مختصر کتاب رروايت نموده است يا ابا الجحد اين مثل ميان اهل فارس معروف استکه به لبلبونميتوان مکه رفت بنده هم با کمال ادب خدمت شما عرض ميکنم که بشعر شاعر و يا آيه و خبر بي ربط بمدعي نميتوان اثبات مذهب نمود و اگر مثل شما شخصي پيدا شود که هيچ چيز را شرط هيچ چيز نداند و دلالت الفاظ را تابع وضع واضع نشناسد و اراده هر معني را از هر لفظ جايز بداند و اينگونه دليل بر اثبات ذهب تصنعي خود اقامه نمايد از اين سود اجز فضاحت و رسوائي سودي نخواهد ديد و از اين نخل جز ميوه ملامت نخواهد چيد و از اين کشت جز نام زشت برندارد و از اين زحمت جز شنعت بهره نيابد بسيار کسان از مردمان ضلالت پيشه و اشخاص بدعت انديشه در دنيا آمدند و براي فريفتن عوام کالانعام و تحصيل جاه و مال به پيمودن راه ضلال شتافتند و چه بسيار طب و يا بس درهم بافتند ليکن جز لغته ابديه و عقوبت سرمديه و نام نکوهيده و فرومايگي نزد دانشمندان چيز ديگر نيافتند کجا است ماني نقاش و مزدک اقلاش و مسليمه کذاب و طلحيه اسدي طرار و سجاح بي نجاح عيار و بيان بي سمعان نهدي و حارث شامي و محمد بن بشير و علي بن حسکه و امثال آنها از اهل بدعت و ضلالت و مغيره بن سعيد شقي و محمد بن حسن سولعي غير متقي و ابن هلالي و بلالي و شلمغاني و حسن صباح و امثال

صفحه : ١٩٠

اين اشخاص بي صلاح و فلاح از اهل بدعت و ضلالت فاضحوا رميما في التراب و اصبحت مجالس منهم عطلت و مقاصر بلي فرقيکه در ميان است اين استکه در قرون خاليه و اعصار ماضيه مردمان ضلالت پيشه گذشته از دانش و عقل اهل فهم و فضل بودند هر چند که راه باطل ميپيمودند لکن قواعد عقليه و قوانين وضعيه را عاطل نميشمردند الفاظ را از قيد اعراب ازاد نکردند و معاني را تابع ارادت شخصيه ندانستند عام و خاص مطلق و مقيد مجمل و مفصل نص و ظاهر را از يکديگر امتياز ميدادند هرزه گوئي را مايه عيب وعار و ژاژ خوائي را اقامه شني و شنان ميدانستند ليکن در اين عصر و او آن بحمدالله المنان مردمان ضلالت بنيان فهم و فضل که ندارند

سهل است وجودشان از حيله عقل و دانش که مميز زشت و زيبا و حسن و قبح اشياء است عاري و تهي است لذا بدون انديشه هر چند خواهند گويند و هر چه بر قلمشان آيد نويسند عبارات رکيکه مغلوط را وحي آسماني خوانند و الفاظ سخيفه نامربوط را کلام رباني دانند بديهي استکه اگر در کسي عقال عقل و قوه شاعر باشد بشعر شاعر در کتاب خويش که عنوان عقل و فضل او است استدلال نکند و آن را نص قاطع قرار ندهد چه هر که را که اندک شعور باشد ميداند که اولا شعر مزبور بهيچ وجه دلالتي بر ظهور قائم ندارد و ثانيا دلالت بر تولد او در فارس ندارد و ثالثا بر فرض که دلالت داشته باشد گويند آن معلوم نيست که کيست و رابعا بر فرض که گويند آن هم معلوم باشد کلام فلان شاعر چه حجه دارد و از همين قبيل است تمام ادله رئيس و مرئوس اين طايفه ضاله که مرا از تصدي ذکر و جواب آنها بسي عار و ننگ آيد انتهي اي برادران ايماني اي شيعيان اثني عشري اي مسلمانان اي خردمندان عالم اي دانشمندان بني آدم شما را بخداي داناي تواناي بيهمتا سوگند ميدهم به بينيد چگونه اين فرقه سفيه از حقق محض صريح اعني مهدويه حضرت حجه بن الحسن العسکري ارواحنا لتراب مقدمه الفداء با آن ادله قطعيه و نصوص صحيحه صريحه متواتره اعراض کرده و بواسطه شکوک شيطانيه و شبهات و هميه نفسانيه که ما نمونه آن را در اينجا نکارش دارديم راه ضلالت و غوايت را پيموده اند و ليس هذا باول قاروره کسرت في الاسلام بعد از واقعه گوساله و سامري وقوع اين امور موجب هيچ حيرت نيست و باعث هيچ تعجب نباشد بلي کمال جلوه طاووس را از اين چه زيان که ابلهي بگزيند غراب بر طاووس تمام شد عبارات صاحب بشاره الظهورر البسه الله في الجنان من حل النور اين ناچيز گويد که بعينه حال اين طايفه مانند حال آن مرد استراسلي استکه مولوي در مثنويش ذکر نموده که حضرت موسي هر چند که او را دعوت بدين خود فرمود او از حضرتش قبول ننمود تا آنکه آن حضرت بميقات پروردگار رفت و قومش گوساله پرست شدند پس از مراجعت ملتفت شد که آن اسرائيلي نيزعابد گوساله شده است پس در معرض عتابش درآورده و فرمود تو آنهمه معجزات و خوارق عادات از من ديدار کردي مع ذلک در پذيرفتم به پيغمبري انديشها نمودي و بگمان خودفطانت و متانت ورزيدي چه شد آن انديشهاي تو بد پيشه که بيک صداي گاو بر الوهيت آن يکدل و يکجهت شدي مثنوي آن تو همات را سيلاب برد زيرکي بارد تو را و خواب برد بر خدائي گاو و چون يکدل شدي و زهمه انديشها عاطل شدي پيش گاوي سجده کردي از خري گشت عقلت صيد سحر سامري گاو ميشايد خدائي را بلاف در رسوليم تو چون کردي خلاف باطلان را چه خوش آيد باطلي عاطلان را چه ربايد باطلي ذره ذره کاندرين ارض و سما است جنس خود را همچه کاه کهربا است بر کلابي کر جعل راغب بود اندليل ناکلابي مي بود بلي خردمندان ايام ماضيه و دانشمندان قرون خاليه اين معني را بخوبي در اين شعر بيان فرموده اند و

آن اينست شعر گاو را باور کنند آن در خدائي عاميان نوح را باور ندارند از پي پيغمبري تعسف غريب و تعصب عجيب عجب است از اين مرد گلپايگاني که در کتاب موسوم ببحر العرفان مطبوع غير معلوم التاريخ و المطبعه در صفحه يکصد و سه آن استدلال بحديث از اسمعتم بالمهدي فاتوه و بايعوه از براي مهدويه آن مرد شيرازي نموده بتقريب اينکه در اين حديث که در عوالم و در ثالث و ثلثين از کتب آن است که رسول الله فرموده هرگاه که شنيديد بمهدي پس بسوي او آمده و با او بيعت کنيد ديگر هيچ نفرموده که چنين و چنان باشد يا فلان علامت و فلان خارق عادت و معجزه ظاهر فرمايد انتهي چه اينکه اولا رسول خدا نفرموده اذا سمعتم مهديا و نيز نفرموده اذا سمعتم مهديا و نيز نه فرموده اذاسمعتم من بدعي المهدويه فاتوه و بايعوه بلکه فرموده اذا سمعتم بالمهدي و هر کس که اندک آشنا بزبان عرب باشد ميداند که اين الف و لام عهد است و نميتواند بود که الف و لام جنس و طبيعت يا الف و لام استغراق باشد چه آنکه مراد بمهدي طبيعت کليه جنسيه يا نوعيه نيست که مراد نفس آن طبيعت يا تمام افراد آن باشد زيرا که هر چندمفهوم مهدويه کليه دارد ليکن خودش با ما طائفه حقه اثني عشريه اتفاق دارد که معنون باين عنوان و مصداق اين کلي جز يکفرد خاص و شخص مخصوص و احدي نباشد پس معين استکه الف و لام آن از براي عهد است و آن در موردي استعمال ميشود که اشاره باشد بسوي شخص خاص معين معهود ميان متکلم و مخاطب خواه معهوديه بسابقه ذکر باشد يا بسابقه ذهن باشد مثلا اگر شخصي بخواهد بغلام خود امر کند که فلان تاجر معين چون بيايد او را اکرام نما وقتي جائز است که بگويد اذا جائک التاجر فاکرمه که آن تاجر ميان آن شخص و غلام خود معهود و معلوم و معين باشد والا اگر آن تاجر فردي غير معهود را اراده نمايد همانا بر حسب قواعد محاورات و اهل لسان خطا کرده و غلطگفته است پس معني کلام حضرت خاتم انبياء مطابق قواعد محاورات و موافق تکلمات اهل لسان عربيه اين استکه هرگاه بشنويد آن مهدي معلوم معين که در نزد شما عرفي شده واز پيش نام و نسب و صفات و حالات او را گفته ام ظهور نموده پس نزد او رفته و با حضرتش بيعت نمائيد مگر آنکه اين مرد گلپايگاني بگويد که باب ضلالت ماب بحروف و کلمات نظر عنايت انداخته و آنها را از قيد اسارت اعراب و بناء و مطلق قواعد و قوانين اهل لسان و ارباب محاورات آزاد ساخته چه در اين هنگام او را در اين گفته اش تصديق ميکنيم وليکن ميگوئيم اي بيچاره و از شهرستان علم و دانش آواره باب اينکار را کرده

صفحه : ١٩١

نه حضرت ختمي ماب و اين فرمايش را آن بزرگوار زياده از هزار و سيصد و پنجاه سال قبل از اين فرموده که کلمات و حروف هنوز مشمول چنين عنايت و مورد چنين الطاف بي نهايتي از باب نشده بوده اند و ثانيا ميگوئيم بر فرض اينکه رسول خدا در اين خبر نفرموده باشد که مهدي چنين

و چنان است و حال آنکه معهوديه حاوي بيان تمام صفات وحالات و علامات است آيا خبر در باب مهدي منحصر بهمين يک خبر است آيا ديگر در خصوص تعيين مهدي موعود خبري از آن حضرت روايت نشده اگر آن اخبار را نديده ايد خوب بود که شما گلپايگاني که اول دانشمندان اين طايفه مانند ماني هستيد در همان مذهبيکه نخست در دست داشتيد بتقليد اکتفا نکرده خود را بمقام تحقيق برسانيد پس از آن اگر بطلان آن بر شما معلوم ميشد عدول ميگرديد و اگر آن اخبار و احاديث متواتره قطعيه را ديده و خوانده و فهميده ايد پس چرا حق را از روي تعمد انکار کرده و در باطل در نهايت جد و جهد اصرار مينمائيد عجب استکه قريب دو هزار خبر بلکه زياده را که همه در نهايه صحت و اعتبار آندو هر يک لسان فصيح و ناطق صريح وشاهد صحيحند بر مهدويه و قائميت فرزند ارجمند حضرت عسکري اين مرد گلپايگاني زير قدم گذاشته و پس از آن از براي اثبات مهدويه آن مرد شيرازي تمسک باين خبر اذا سمعتم بالمهدي نموده بخيال اينکه در آن تصريجي بمهدويه حضرت حجه بن الحسن نيست پس ميتواند که مغلطه ه نمايد و آن را بر آنمرد شيرازي متمهدي کاذب منطبق سازد غافل از اينکه مطابق مثل معروف کل الصيدي جوف الفراء تمام بيان خصوصيات و جميع حالات و صفات آن برگزيده خالق البريات از الف و لام عهد معلوم و مشهور و خدشه کننده در اين استفاده از زمره جاحدين عنود است بلي و من لم يجعل الله له نور افماله من نور و لو تليت عليه آيات الفرقان والتوريه و الانجيل و الزبور.

صبيحه ١٢

بدانکه اين ناچيز محض تثبيت عقايد برادران ايماني بر قائميت و مهدويه حجه رباني اعني (م ح م د) بن الحسن العسکري عليهما صلوات الله الملک العلي مناسب چنين ديدم که خاتمه دهم اين عبقريه ششم از اين بساط را بتقرير اجماع بر امامت و مهدويه و قائميت آن بزرگوار از وقت فوت حضرت عسکري تا اين اعصار از طائفه حقه شيعه اثني عشريه و نبودن مخالفي در ميان ايشان در اين عقيده مرضيه ببيان صاحب کتاب المهام الحجه حشره الله مع اجداده الادلاء علي المحجه فنقول سيد جليل که صاحب آن تاليف نبيل است ميفرمايد اجماعي بودن اين مسئله يعني بقاء حضرت حجه بن الحسن از زمان فوت حضرت عسکري و مهدويه و قائميت آن بزرگوار و غائب بودنش از انظار اهل روزگار تا اين ازمنه و اعصار در نزد شيعيان ائمه هشت و چهار عليهم صلوات الله الملک الغفارنه چنان استکه اجماع بر آن بخواص اختصاص داشته باشد بلکه خواص و عوام را شامل و علم بان عالم و جاهل را حاصل است و در اعتقاد باينکه بناي مذهب بر اين و باين مطلب است خلط و آميزش با اماميه کافي است بدون آنکه نظري در کار داشته باشد با بتوسط مقدمات حاجه افتد بلکه آنانکه اذهان ايشان بعلوم مرتاض نشده مانند زنان و امثال

ايشان بضرورت ثبوت آن را دانسته و ميدانند نهايه در اين اوقات بواسطه پاره از شبهات در بعض نفوس موانعي روي داده که علم ضروري از ايشان مسلوب شده و طريقه رفع آن اين استکه ميل برجال و حب غلبه بجدال را کنار نهاده بانصاف نظر کند و اين خبر را يعني مهدويه فعليه آن جناب را بسنجد بسائر اخبار ضروريه که بتکذيب آنها داعي پيدا نشده و نفوس نسبت بانها بر فطرت خود باقي است و شبهه در آنها ايشان را روي نداده چون مسح بر خفين و تحليل متعرکه که شبهه در آنها راه يافته بلکه نظر بچيزهائيکه ببداهت از طريقه اهل بيت عليکم السلام ثابت است پس اگر اين خبر را چون آن اخبار ديد يا در ظهور و اشتهار و انتشار فوق آن اخبار دانست با جان خود خصمي نکند و متمسک بحجت شده ترک شبهت گويد و هم ملاحظه کند و به بيند علماي اماميه اثني عشريه را از زمان غيبت صغري تا سنه هزارو دويست و شصت هجري که قريب بهزار سال است چگونه بر اين مذهب که بقاي حيات دنيويه حضرت حجه بن الحسن العسکري صلوات الله عليهما است ايستادگي داشته اند و چقدر از اخبار معمرين را در مقام محاجه با عامه ثبت و ضبط نموده اند و با کمال تخالفي که در ميان خود ايشان بوده در مسائل در اين مسئله اصلا و ابدا خلاف نکرده اند و بملاحظه اين اتفاق عظيم بضميمه آنچه که بطريق بداهت و ضرورت از ايشان معلوم است از رسوخ آنها در تمسک باهلبيت عصمت و طهارت عليهم السلام نفوس مستقيمه را بحدس صائب قطع حاصل ميشود که اماميه اين اصل و مذهب را از امامان خودتلقي نموده و اخذ کرده اند و او را معلوم ميشود که اجماع اماميه بر اين اصل و مذهب به تبعيت اهلبيت است چرا که شبهات عقليه در اين مطلب راه ندارد و مشبته شدن نقل بر همه ايشان که هيچ يک بر آن اشتباه وقوف پيدا نکند و راه نيابد بحسب عادت محال است و الحاصل چنانچه از اتفاق بر آن اتفاق نموده اند پس هم چنين از اتفاق طائفه اماميه اثني عشريه با بناي ايشان بر متابعت اهل بيت عليهم السلام منکشف ميشود که مذهب ائمه ايشان موافق با متفق عليه در ميان ايشان است از مهدويت و قائميت و حيات و غيبت امام عصر و ناموس دهر و ظاهر شدنش در هر وقت که خدا بخواهد با علائم حتميه که از براي ظهور آن بزرگوار بيان فرموده اند و اگر بجهت رسوخ شبهه بهمين قدر در رکون باجماع بل ضرورت و سکون بان قانع نشدي و مطمئن نگشتي بياني ديگر از براي حقيت اين مطلب از طريق اجماع آريم و بالله التوفيق و آن اين است که اگر خداي تعالي را نسبت باعمال و عقايد عباد رضا و غضبي باشد البته بر آن دلالت ميفرمايد و اگر در تحصيل علم بمرضي و مغضوب خود عباد را استقلال نفرموده چنانچه نفرموده است البته بطريق وحي بعضي را تعليم فرموده و بر ديگران متابعت او را لازم ساخته و در صورت تعذر تلقي از او البته واسطه در کار استکه حامل اخبار او و ناقل آثار او باشد و باين واسطه نبايد مخفي باشد بر وجهي که

صفحه : ١٩٢

کسي راه بسويش نبرد و دعويش را نشنيده باشد زيرا که چنين خفاء با دليل بودنش از براي اهتداء ضافات دارد و از اينجا استکه ما بانقراض بسياري از طوائف حکم ببطلان ايشان مينمائيم و بعد از تمهيد اين مقدمه واضحه عرض ميشود که عبد از حضرت امام حسن عسکري مسلما و ضروره تکليف از خلق برداشته نشده و نيز مردم در حکم بهائم نشدند و البته در ميان تکاليف يکنوع از تکليف هست که جز بتوقيف بان نتوان رسيد واز آنجمله تولي امام است که عقل در معرفت آن بر وجه کلي هر چند که مستقل است وليکن در معرفت آن بر وجه جزئي استقلال ندارد و بناء عليهذا گفته ميشود باقرار خصم آنانکه از اصل امامت حضرت حجه بن الحسن را انکار دارند حامل لواء علم امامت نيستند بلکه در ساير تکاليف هم قابل وساطت نيستند و قبول چيزي از احکام از ايشان روا نيست و در ميان معترفين بامامت حضرت حجه دعوتي جز بنام نامي آن حضرت نبوده و همه معترفين بامامت آن حضرت بغير خلاف ائمه را در اثني عشر منحصر ميدانستند و ميدانند و اعتراف ببقاء و حيوه آن جناب را در اين عالم لازم بلکه صحت ساير اعمال را بر آن موقوف ميدانستند و ميدانند و اگر اين دعوت را باطل دانيم لازم آيد که بر مکلفين قرنها گذشته باشد که راهي بمعرفت تکليف خود نداشته باشند و دعوت حقي در روي زمين ظاهر نباشد و فساد اين اظهر من الشمس و ابين من الامس است حکايه للتنبه کفايه و در کتابب مذکور استکه در بلد يزد حکايت غريبه اتفاق افتاده که ازآن معلوم ميشود که چکسي اين حيله را تعليم اين مرد شيرازي نموده و في نقلها عبره لاولي الابصار از جماعت کثيره مسموع شد بنقل از مرحوم آخوند مللا صادق سريزدي و از آنجمله است استاد معظم عالم و فاضل کامل و عارف زاهد محقق سيد سند المشرف ببيت الله الحرام و زياره جد خيرالانام الحاج ميراز سيد حسين وامق آدام الفضاله بعد از استماع شفاهي بخط مبارک از براي اين حقير مرقوم فرمودند و بعبارتهم الشريفه نقل ميشود در سنه ١٢٧٠ هجريه از مرحوم آخوند ملا صادق سريزدي که اسمش موافق مسمي بود حکايت ظريفه استماع شد و چون تمام تفصيل آن در نظر نيست آنچه در خاطر مانده ذکر ميشود و آن اين استکه مذکور نمود در اوقاتيکه در دارالعباده يزد بتحصيل علوم مشغول بودم مزاجم را اختلالي بهم رسيد و اشتها نقصان يافت و هم و غم بسيار بهم رسانيدم تا بحديکه از ابناء جنس متوحش گرديده عزلت مينمودم تا کار بجائي رسيد که توقف در بلده ميسر نبود لابد بقريه سريزد رفتم و در آنجا هم از معاشرت مردم دلتنگ شده روزها را در قبرستان خارج قريه بتنهائي بسر ميبردم روزي ندائي را شنيدم که مرا باسم صدا ميزند هر چند نظر بجهات نمودم و دقت کردم کسي رانيافتم و مکرر ندا ميشنيدم متفکر و متحير ايستاده گفتم اي صاحب صدا من تو را نميبينم کيستي و مطلب تو چيست جواب گفت من ملک موتم و بقبض

روح تو مامور بهيئت محتضر بخوابب تا روح تو را قبض نمايم بفرموده عمل نمودم و پاي بقبله خوابيدم و دامن خود را بر روي خود افکندم طولي کشيد گفتم چه شد چرا بامر خود مشغول نميشوي جواب داد که الحال موت تو بتاخير افتاد تا بروي بخانه و جمعي از عدول را طلبيده وصيت مينمائي حال برخيز و برو ميگويد برخواستم و بخانه رفتم و وصيت نمودم و باطاق خلوتي رفتم و خوابيدم و گفتم بسم الله جواب داد بدا حاصل شد و موتت بتاخيرافتاد بجهه آنکه بايد بمقامات عاليه فائز شوي و ترقيات کليه از براي تو حاصل شودچند روزي انواع صحبت با هم ميداشتيم و مکرر تسلي ميداد و ميگفت مردم درباره تو گمان پريشاني حواس و مشاعر و جنون مينمايند لکن تو انديشه مکن که عما قريب صاحب مقامات خواهي شد تا آنکه در شبي احساس نمودم که چيزي بپاي من خورد مثل آنکه سر پائي بکسي بزنند و صدائي بگوش من رسيد که برخيز و تهجد بجاي آور و پيش از آن بر بام خانه برو و اذان بلند بگو موافق آنچه گفته بود عمل نمودم بعد از اتمام اذان بمن گفت حال فلان و فلان و اشخاصي چند را شمرد که اينها بخانه تو ميايند و اعتراض ميکنند اعتنا مکن که ميبايد ترقي کلي بکني طولي نکشيد که همان اشخاص آمدند و اعتراض نمودند که اين اذان مخالف با شريعت بود و يکي از آنها اصرار داشت بمن گفت باو تعرض کن و بگو که تو در خلوت مرتکب چنين معصيت و عمل خلاف شرع ميشوي و مرا از عبادت منع ميکني آخوند ميگويد بمحض گفتن اين سخن ديدم در حالت آنشخص قلق و اضطرابي حاصل شد و بنهايه خجل شد بنوعيکه سر بزير افکند و ديگر سخني نگفت بالجمله بر اين منوال گذشت مدتيکه هر روز و هر شب صدا ميشنيدم و مرا امر و نهي مينمود و اخبار غريبه بمن ميداد و از آنجمله روزي شهرت يافت که شخصي که بسفر تبريز رفته بود فروت شده با من گفت اين خبر اصلي ندارد و او در حيات است و چند روز ديگر کاعذ او ميايد و مطالبش چنين و چنان است بعد از چند روز بهمان طور شد ديگر آنکه انتشار يافتکه شريعتمدار آخوند ملا محمد تقي عقدائي برحمت خدا رفته بامن گفت اين خبر کذب است و او در حيوه است و از اين مرض که دارند سالم ميشوند چندروز بهمان نحو صورت گرفت آخوند مذکور ميگويد وقتي شد که هيولائي در هوا مشاهده مينمودم در نهايت نزديکي که گوييا تمثال هوائي بود و صورت و نقش بر هوا بود در نهايت لطافت که با من مکالمه مينمود و مرا امر و نهي ميکرد و ترغيب مينمود باين طور که عمل باينها موجب رسيدن بمقامات عاليه است و اندک اندک حالت تجردم بجائي رسيد که بنظرم ميامد که جميع بلاد و اقاليم و خلايق را ميبينم و بنظرم ميامد که همه افلاک را مشاهده ميکنم که در حرکتند و مردم به تبعيت آنها موافقت دارند گاهي ميديدم يکي در حرکت توقف ميکند و في الفور ميافتاد و ميمرد و مکرر خبر از فوت هر کسي ميدادم که بعد که خبر ميرسيد موافق بود تا آنکه وقتي مرا امر نمود که کسي را از بالاي بام بزير اندازم ترسيدم و عمل

نکردم و وقتي ديگر بمن گفت که امام غائب در مکه ظهور کرده و تو بايد بروي حضور ايشان اگر بخواهي تو را بر ابر سوار نمايم و هرگاه بخواهي صلوات بخوان و بر هوا راه رو گفتم هر چه تو بهتر داني گفت بر بام رو و صلوات فرست و بر هوا رو رفتم و صلوات خواندم تا لب بام آمدم ترسيدم و ايستادم گفت چرا نميروي گفتم ميترسم که بزمين افتم گفت مترس و برو و قبول نکردم مدتي معارضه

صفحه : ١٩٣

بود تا بکلي مايوس شد و گفت تو بايست بمقامات عاليه برسي و در فلان امر و فلان امر ترسيدي و مخالف نمودي و پا ببخت خود زدي من از نزد تو ميروم نزد ميراز علي محمد شيرازي که او قابليت دارد آخوند ميگويد ديگر من آن صورت را نديدم و خواهش کردم از اهل خانه گوشتي را بريان نموده و قدري استشمام و قليلي تناول نمودم خورده خورده مزاجم باعتدال آمد و ملتفت شدم که مرا بچه امرهاي خلاف شرع امر مينموده و در آن حالت ملتفت نبوده ام شکر الهي را بجاي آوردم بعد از چندي خبر ميرا علي محمد منتشر شد و من دانستم که چه شد و او بر باطل است و سابقا اسم او را نشنيده بودم مگر از اين صورت که مشاهده اش مينمودم و اين ناچيز حکايت نظير اين حکايت در وجه دهم از وجوه تشبيه اهل بيت بکشتي نوح در کتاب راحه الروح که بطبع رسيده نقل نموده ام مراجعه شود که بسيار مناسب اين مقام است.

بيان اخبار مشکله مجمله متعلقه به امام عصر

درذکر بعضي از اخبار مشکله و مجمله که تعلق و ارتباط با امام زمان عجل الله فرجه دارند در زمان غيبتش و بيان حل اشکال و رفع اجمال از آنها و در آن چند صبيحه است.

صبيحه ٠١

در غيبت طوسي ره باسناد خود از اصبغ بن نباته روايت نموده که وقتي شرفياب حضور باهر النور جناب اميرالمومنين شدم پس ديدم آن حضرت را که نکت در ارض مينمود مثل کسيکه متفکر است پس عرض کردم چه شده است مرا که جناب شما را متفکر ميبينم که نکت در زمين مينمائي آيا بواسطه رغبتي است که شما را بزمين پيدا شده است حضرت فرمود نه والله من رغبت بزمين و بدنيا هيچ وقت نداشته ام بلکه تفکر من في مولود يکون من ظهر الحاد يعشر من ولدي در مولودي استکه ميباشد از پشت يازدهم از اولاد من که او مهدي است که خداوند پر مينمايد بواسطه وجود شريف او زمين را از عدل و داد چنانکه پرشده باشد از ظلم و جور ميباشد

از براي او حيرت و غيبتي که گمراه ميشوند در آن اقوامي و هدايت مييابند در آن اقوام ديگر اصبغ گويد عرض کرد اي مولاي من چه قدر ميباشد حيرت و غيبت آن سرور فرمود شش روز يا شش ماه يا شش سال پس عرض کردم آيا اين امر شدني است پس فرمودند بلي چنانکه او مخلوق است و از کجا است از راي تو اي اصبغ باين امر آنکسانيکه باين امر تامل ميشوند خيار اين امت ميباشند که ببا ابرار اين عزت مصادف و معاصر ميشوندد گفتم پس از آن چه خواهد شد فرمود مينمايد خداوند آنچه را که ميخواهد چه آنکه از براي او سبحانه بداات و ارادات و غايات و نهايات بدانکه در ظاهر نظر اين خبر شريف خالي از اشکال نباشد چه حضرت امير فرمودند تفکر من در مولودي استکه ميباشد از پشت يازدهم از اولاد من و حال آنکه حضرت حجه عجل الله فرجه از پشت نهمي از اولاد آن بزرگوار است و جواب از آن اينست که اشکال در صورتي استکه لفظ من من ولدي بيانيه باشد از براي حاد يعشر ولکن اگر من تبعيضيه باشد اصلا و ابدا اين اشکال توجه باين خبر شريف پيدا نميکند و معني کلام آن سرور در اين صورت اينست که امام حاد يعشر او بعض از اولاد من است و بعباره اخري لفظ من ولدي صفه از براي مولود است نه آنکه متعلق بحاد يعشر است و معني آن چنين استکه مولود من ولدي من ظهر الحاد يعشر من الائمه فافهم پس اين خبر شريف نيز دليل ميشود بر نفي بودن مهدي موعود از اولاد عباس بن عبد المطلب چنانچه در سابق يکي از اختلافات نسبيه آن سرور اين بوده.

صبيحه ٠٢

بدانکه در بحار از جامع شريف کافي نقل نموده که ولد الصاحب للنصف من شعبان سنه خمس و خمسين و ماتين يعني متولد شده حضرت بقيه الله در نصف از ماه شعبان سال دويست و پنجاه وپنج و از کمال الدين باسنادش از معلي بن محمد نقل فرموده که خرج عن ابي محمد حين قتل الزبير هذا جزاء من افتري علي الله تبارک و تعالي في اوليائه زعم انه يقتلني و ليس لي عقب فکيف راي قدره الله عز و جل و ولد له ولد سماه (م ح م د) سنه ست و خمسين و ماتين و در بيان خود نيز فرموده که بساهست که جمع شود ميان اين روايه که تولد حجت عليه السلام در سال شصت و شش بعد از دويست است با روايتيکه تولد آن جناب در شصت و پنج بعد از دويست است باينکه سنه ست و ستين و ماتين که در اين روايه است ظرف باشد و متعلق بخرج يعني در اينسال خارج شد توقيع رفيع آن حضرت و يا متعلق بقتل باشد يعني قتل زبير در اينسال واقع شد و در اين دو صورت روايه بهيچ نحو ناظر بسال ولادت حضرت نيست و روايه خمس و خمسين بلا معارض ميشود و ممکن است که مراد از خمس و خمسين سال شمسي باشد و از ست و ستيز سال قمري انتهي اين ناچيز گويد که جمع دويم ايشان ميان اين دو خبر

بحسب ظاهر وجهي ندارد زيرا که تفاوت ميان سال شمسي و قمري در مدت دويست و پنجاه و پنج سال قريب بهشت سال است نه يکسال که آن مرحوم فرموده کما هو الواضح و بعض از فضلاء در جمع ميان اين دو روايت چنين فرموده است که اخبار در تعيين ماه از سال ولادت آن بزرگوار مختلف است پس در بعضي از آنها نصف از شعبان از سال دويست و پنجاه و پنج است و در بعضي از آنها نصف از ماه رمضان از همانسال است و در اين خبر کمال الدين که سال ولادت ظاهرا سال دويست و پنجاه و شش تعيين شده اسمي از ماه ولادت برده نشده است پس ممکن استکه در آن شهر ولادت ماه رمضان قرار داده شود پس موافق ميشود با اخبار ديگر که در آنها شهر ولادت ماه رمضان است پس از آن ست و ستين حمل شود بر اينکه اول سال ماه رمضان است چنانچه در بعضي از اخيار وارده شده است که اول سال ماه رمضان است نه اول محرم و خمس و خمسون که در خبر ديگر است حمل شود بر اينکه اول سال محرم است و بعباره آخري ست و ستين باعتبار بودن اول سال است ماه رمضان و خمس و ستين باعتبار بودن اول سال است ماه محرم پس از آن فرموده است که اين وجه جمع اگر چه بعيد ميباشد از متعارف الا اينکه بعيدتر از آنچه که علامه مجلسي ره در وجه جمع ميان آنها فرموده است نباشد بخصوص وجه دويم آن مرحوم که حمل بر سال شمسي و قمري باشد چه آنکه از براي آن وجهي از صحت نيست اصلا و ابدا.

صبيحه ٠٣

بدانکه در غيبت طوسي استکه نام مبارک مادر حجه عصر ريحانه است و گفته ميشود از براي او نرجس و يقال لها صنيقل و يقال لها سوسن الا انه قيل بسبب الحمل صقيل بدانکه نسخ کتب مثل نسخ اخبار و ضبط اين اسم

صفحه : ١٩٤

آخر آنمخدره مختلف است چه در بعضي از آنها صيقل بتقديم ياء مثناه تحتانيه بر قاف ضبط شده و در بعض ديگر بتقديم قاف بر ياء است و در بحار فرموده آنمخدره مستماه بصيقل شده است بجهه آنچه او را فرو گرفته بود بواسطه حامل بودنش نور دهنده را که آنوجود مبارک امام عصر است يقال صقل السيف اي جلاه و بعيد نيست که صقيل مصحف از جمال باشد انتهي و در اينجا دو احتمال ديگر است يکي آنکه در اول ناميده شده باشدبصقيل و پس از آنکه حامل شد بکسيکه خروج بسيف مينمايد بلکه خود جنابش سيف الله المسلول است خوانده شده بصيقل زيرا که از آنمخدره ظاهر شد جلاء سيف الله که آن حجت منتظر است و ديگري آنکه از اول بر آنمخدره اطلاق اسم صقيل.

صبيحه ٠٤

شيخ صدوق درکمال الدين در ذيل باب ما روي عن علي بن الحسين بالقائم در جمله حديثي از آن حضرت روايت نموده که فرمود ان للقائم مناغيبتين احدهما اطول من الاخري اما الاولي فتنه ايام و سته شهر و ست سنين و اما الاخري فيطول امدها حتي يرجع عن هذا لامر اکثر من يقول به الحديث و علامه مجلسي ره در بيان اين چنين فرموده که شايد اين اختلاف که در غيبت اولي است اشاره باشد باختلاف احوال حجت کردگار در اينغيبت باينمعني که تا شش روز از روز ولادت مطلع نشده اند بر ولادت آن بزرگوار مگر خاص الخاص از اهالي آنسرور پس بعد از گذشتن ششماه از آن مطلع شده اند براي غير ايشان نيز از خواص اصحاب و شيعيان پس بعد از گذشتن شش سال که در نزد وفات والد ماجدش ميباشد ظاهر شده باشد امر آن بزرگوار از براي بيشتري از خلايق و ممکن است که اين اختلاف باين لحاظ باشد که تا شش روز بعد از امامت آن بزرگوار مطلع نشده باشد بر خبر آن احدي از خلايق و پس از مضي ششماه امر امامت آنسرور مشهور و مشتهر گرديده باشد و بعد از مضي شش سال از امامتش امر آن بزرگوار ظاهر شده باشد و امر سفراء ازجانب سني الجوانبش انتشار يافته باشد و اظهر آن استکه اين اختلاف اشاره باشد بسوي بعضي از ازمان مختلفه که مقدر شده است از براي غيبت آنسرور و باينکه زمان غيبت آن بزرگوار قابل از براي بدا است پس از آن تاييد نموده است اين احتمال اخير را بخبر علوي که بروايت اصبغ بن نباته در صبيحه اولي از اين عبقريه نقلشد.

صبيحه ٠٥

شيخ طوسي ره باسناد خود از علي بن يقطين روايت نموده که گفت حضرت ابي الحسن بمن فرمود يا علي شيعيانرا امامان ايشان مدت دويست سال استکه تربيت ميدهند و اصلاح حال ايشانرا مينمايند باينکه آنها را بتعجيل فرج و نزديکي ظهور حق اميدوار ميسازند و يقطين که از اتباع بني عباس بود بپسرش علي که از جمله خاصان امام موسي بود گفت چرا وعده که رسول خدا در خصوص سلطنت ما يعني بني عباس نموده بود بوقوع پيوست و وعده که در خصوص ظهور دولت ائمه شما نموده بود واقع نگرديد علي گفت که عده ما و شما هر دو از يکمصدرند يعني از رسولخدا صادر گرديده مگر اينکه وعده که بشما شده بود زودتر ظهور بهمرسانيد و بشما داده شد و چنانکه وعده شده بود بوقوع پيوست و امر ما هنوز وقوع بهم نرسانيده پس ما خود را بارزومندي و اميدواري نگه ميداريم و اگر بما گفته ميشد که اين امر تا دويست سال يا سيصد سال واقع نخواهد شد هر آينه دلها قساوت بهم ميرسانيدند و اکثر از مسلمانان از اسلام برميگشتند ليکن ائمه ما اينطور گفتند که ظهور دولت ما نزديک است و بزودي واقع خواهد شد تا

اينکه تاليف قلوب شيعيان نمايند يعني دلهاي آنها را بدست آورند و آنها را از قساوت و ارتداد نگاه بدارند اين ناچيز گويد علامه مجلسي ره در بحار فرموده که قول حضرت موسي که فرمود شيعيانرا امامان ايشان مدت دويست سال استکه تربيت مينمايد الخ تحديد فرمودن آن بزرگوار مدت تربيت شيعيانرا بدويست سال مبني بر آنچيز استکه آن مقرر در نزد منجمين و محاسبين است از اتمام کسور اگر بيشتر از نصف باشد و اسقاط آنها اگر کمتر از آن باشند و گفتن اينرا بدينواسطه استکه اگر صدور اينخبر در اواخر حيات حضرت کاظم باشد مدت ميباشد ناقص تر از دويست سال بنقصي فاحش زيرا که وفات آن بزرگوار در سال صد و هشتاد و سه واقع شده است فکيف اذا کان قبل ذلک پس بنابر اين مبني ذکر دويست سال بجهت اين استکه مائه مکسوره محسوب شود صحيحه چه آنکه تجاوز از نصف شده است در آن اينچنين در تحديد اينمدت خطور در بال نموده است و ظاهر شده از براي من وجه ديگري از براي اين تحديد و آن اين استکه ابتداء دويست سال از اول بعثت حضرت رسول ماخوذ شود چه از آنزمان شروع شده است باخبار بائمه عليهم السلام و بمدت ظهور و خفاء ايشان پس ميباشد بر بعضي از تقادير قريب بدويست سال و اگر در عشر اخير از مائه ثانيه في الجمله کسري باشدميتوان آنرا بقاعده سالفه تمام محسوبداشت و وجه سيمي و آن اين استکه مراد بتربيت امامان از شيعيان اعم از زمان سابق بر حضرت موسي و از زمان لاحق بر آن حضرت باشد و مويدان است ايتان فعل را بصيغه مضارع که در آن مشمول است زمان استقبال و در اينصورت ابتداء دويست سال از اول هجرت ميباشد و منتهي ميشود آن بزمان ظهور امر حضرت رضا و ولايت عهد آنسرور و سکه باسم آن جناب بر دراهم و دنانير زدن چه آن در تاريخ دويست سال بعد از هجرت بوده و وجه چهارمي و آن اين استکه تربيه مثل وجه سم اعم از زمان سابق و لاحق باشد و لکن ابتداء تربيت بعد از شهادت حضرت حسين باشد چه شهادت آن بزرگوار طاقه الکبري بوده و از آنوقت محتاج شدند شيعيان به تربيت که نلغزند و از دين بيرون نروند و انهاء آن اول امامت حضرت صاحب الزمان باشد و بنابر اين وجه مدت دويست سال تمام ميشود بدون زياده و نقيصه و توقيت نمودن تربيه و تمنيه را باينمدت بجهت اين استکه شيعيان بعد از اينمدت نمي بينند اماميرا که ايشانرا تربيت و تمنيه نمايد و نيز بعد از علم ايشان بوجود مهدي عليه السلام رجاء ايشان قوي ميشود

صفحه : ١٩٥

پس ايشان مترقب ظهور آن بزرگوار گردند و ديگر محتاج به تمنيه نباشند و شايد اينوجه بهترين اينوجوه باشد که همه آنها خطور در بال نموده و الله تعالي اعلم بحقيقه الحال.

صبيحه ٠٦

در بحار از غيبت طوسي نقلفرموده که باسناد خود از ابو حمزه ثمالي روايتکرده است که بخدمت حضرت امام محمد باقر عرض کردم که علي عليه السلام فرمود که تا هفتاد سال شدت و بلا هست و ميفرمود که بعد از بلا وسعت و استراحت است و حال آنکه هفتاد گذشت و ما وسعت و استراحت نديديم حضرت فرمود که خدايتعالي اين امر را در اينهفتاد سال قرار داد وقتيکه امام حسين کشته گرديد غضب الهي بر اهل زمين شدت نمود پس آنرا تا بصد و چهلسال تاخير نمود ما آنرا بشماها خبر داديم شما آنرا پنهان نداشته فاش نموديد و پرده پنهانيرا از روي آن برداشتيد بحديکه مشهور گرديد پس از اينجهت خداوند عالم آنرا از اينوقت تا خير نمود و بعد از اين ديگر خدايتعالي وقتي در خصوص آن امر بما خبر نداده يمحوا لله ما يشاء و يثبت و عنده ام الکتاب ابو حمزه گويد که اينحديث را بخدمت حضرت صادق عرض کردم فرمود صحيح است بهمين نهج واقع شد که نقلکردي علامه مجلسي ره در بيان اينخبر فرموده که گفته شده است که سبعون اشاره بخروج حضرت حسين و مائه و اربعون اشاره بخروج حضرت رضا بسمت خراسان است و اين با تواريخ مشهوره درست نشود چه سال شهادت حضرت حسين شصت ويکم از هجرت است نه صد و چهل و آنچه در خاطر خطور ميکند اين استکه ممکن است که ابتداء تاريخ از بعثت باشد و بوده باشد ابتداء اراده فرمودن حضرت سيد الشهداء خروج و مبادي آنرا چند سال پيش از فوت معويه زيرا که اهل کوفه در آن اوقات نامهابحضرتش مينوشتند و آن جناب را دعوت بخروج و طلب حق خود مينمودند و بوده باشد يکصدو چهل اشاره بخروج زيد بن علي بن الحسين چه آن جناب در سال يکصد و بيست و دو هجري خروج نمود و هر گاه سنين ماتين بعثت و هجرت نبوي را منضم بيکصد و بيست و دو بنمائي قريب بيکصد و چهلسال مذکور در خبر ميشود و ممکن است که يکصد و چهل اشاره باشد بانقراض دولت بني اميه با ضعف ايشان و استيلاء ابو مسلم بر مملکت خراسان چه او مکتوباتي بحضرت صادق نوشته و آن جناب را دعوت بخروج نموده و حضرتش از مدعاي اوپذيرائي نفرمود و قبول دعوتش را ننمود و خروج ابو مسلم در سال يکصد و بيست و هشت هجري بوده و چون ابتداء تاريخ مذکور در خبر از اول بعثت ماخوذ شود با يکصد و چهل تطابق پيدا کند و بنابر اينکه ابتداء تاريخ در خبر اول هجرت باشد ممکن است که هفتاد سال مذکور در آن اشاره باستيلاء مختار باشد چه او در سال شصت و هفت هجري مقتولشد و يکصد و چهل سال اشاره بظهور امر حضرت صادق باشد و منتشر شدن شيعيانش در آفاق با اينکه تصحيح بدا چنانکه ظاهر از خبر است بقرينه آيه مبارکه يمحوا لله ما يشاء الايه احتياجي باين تکلفات ندارد.

صبيحه ٠٧

در بحار سيزدهم است که محمد بن مسعود عياشي در تفسير خود از لبيد مخزومي روايت نموده که او گفته که حضرت ابيجعفر فرمود يا ابا لبيد بدرستيکه از بني عباس دوازده نفر بسلطنت ميرسند چهار نفر ايشان بعد از هشتم ايشان کشته ميشوند و نصيب يکي از آن هشت نفر در گلو است که او را گلوگير نموده ميميراند ايشان طائفه هستند که عمرشان کوتاه و مدت سلطنتشان کم و شيوه و سيرتشان خبيث از ايشان فاسق کوچکي هست ملقب بهادي و ناطق وغاوي يا ابا لبيد بدانکه در هر يک از حروف مقطعه قرآن علم بسياري هست بدرستيکه خداي تعالي الم ذلک الکتاب را نازل نمود آنگاه محمد قيام نمود تا اينکه نورش ظاهر شد و کلمه اش ظاهر گرديد و ثابتشد و متولد شد در روزيکه متولد گرديد و در روز ولادتش از ابتداء خلقت آدم ششهزار و يکصد و سه سال گذشته بود بعد از آن فرمود که اينمعني از حروف مقطعه قرآن در وقتي کهانها را بدون تکرار بشماري واضح و آشکار است و عدد حرفي از آنحروف نميگذرد مگر اينه در وقت گذشتن آن مردي از بني هاشم به سلطنت قيام ميکند بعد از آن ابتداي خروج حسين عليه السلام الم الله بود وقتيکه مدتي که بخروج آن حضرت متعلق بود بسر رسيد در مدت المص قائم اولاد عباسي قيام نمود و در وقت گذشتن آن در مدت الر قائم ما قيام خواهد نمود پس اين گفته مرا بفهم و بقوه حافظه خود بسپار و از ديگران پنهان بدار علامه مجلسي بعد از نقل اينخبر فرموده چيزيکه در حل اينخبر که از جمله مشکلات اخبار و پنهانکرده شده اسراسرار است بخاطر ميرسد اين استکه آن حضرت بيان نمود که حروف مقطعه که در اوائل سورهاي قرآن است اشاره است باوقات ظهور سلطنت جماعتي از اهل حق و جماعتي از اهل باطل پس آن حضرت استخراج فرمود ولادت رسولخدا را از نام هاي اينحروف که بزير و بينه بسط داده شوند چنانکه در وقت قرائه بانها تلفظ کرده ميشوند ليکن بحذف اوائل سورهائيکه مکررند مثل اينکه الم را نه عدد بشماري و مگرر آنرا در پنج سوره بحساب نياوري زيرا که الم در اول شش سوره واقع شده است الم ذلک الکتاب الم الله الم احسب الناس الم غلبت الروم الم تلک آيات الکتاب الم تنزيل پس يکي از اينها را ميشماري و مابقي را چونکه مکررند مياندازي وقتيکه حروف مقطعه اوائل سورها را بدين نهج شمردي همه آنها صد و سه حرف ميشود و اين موافق با تاريخ ولادت حضرت پيغمبر است زيرا که ولادت با سعادتش از وقت تمام شدن ششهزار سال از ابتداي خلقت آدم صد و سه سال گذشته اتفاق افتاد پس بنابر اين مبدا تاريخ ولادتش از آخر اين ششهزار سال قرار داده ميشود پس قول آن حضرت که اينمعني از حروف مقطعه قرآن در وقتيکه آنها را بدون تکرار به شماري واضح و آشکار است اشاره است باينمعني که تقرير نمودم بعد از آن

بيان فرمود که هر يکي از اوائل اين سوره ها اشاره است به ظهور دولتي از بني هاشم که آندولت در وقت گذشتن از مدتي که از حروف اول آنسوره مفهوم ميشود ظاهر خواهد شد پس الم که در سوره بقره است اشاره بظهور دولت رسولخدااست زيرا که اول دولتيکه در طائفه بني هاشم ظاهر شد دولت عبد المطلب بود

صفحه : ١٩٦

پس آن مبدا تاريخ است و از وقت ظهور دولت وي تا ظهور دولت حضرت رسول که وقت بعثتش باشد قريب بهفتاد و يکسال است و اين عدد عدد الم است پس الم اشاره باين است و بعد از اين بترتيب قرآن الم است که او سوره آل عمران ميباشد و آن اشاره است بخروج حسين بن علي چه خروج آن حضرت در اواخر سال شصتم هجرت واقع شد و بعثت رسولخدا سيزده سال پيش از هجرت بوقوع پيوست ليکن شيوع يافتن امر نبوتش دو سال ازابتداي بعثت گذشته است و مبدا اين تاريخ دو سال از ابتداي بعثت گذشته اعتبار کرده ميشود پس از آن وقت تا خروج جناب سيد الشهداء هفتاد و يکسال است که موافق عدد الم است چنانکه مذکور گرديد بعد از آن بترتيب قرآن المص است و دولت بني عباس در وقت انقضاء آنمدت ظاهر گرديد ليکن اين سخن اشکال بهم ميرساند باينکه بروز و ظهور دولت ايشان و ابتداء بيعت مردم با ايشان در سال صد و سي و دوم هجرت واقع شدو حال آنکه در آنوقت از بعثت صد و چهل و پنجسال گذشته بود پس آنچه که در خبر است با اين موافق نميشود زيرا که عدد المصد و شصت و يک است و مبدا آنهم مبدا الم است که بعثت باشد پس بنابر اين بايد ظهور دولت ايشان صد و شصت و يکسال از بعثت گذشته اتفاق افتاده باشد و حال آنکه چنين نيست و خلاصي از اين اشکال بچند وجه ممکن است اول آنکه مبدا اين تاريخ يعني تاريخ المص غير مبدا الم باشد مثل آنکه مبدا آن ازولادت رسولخدا گرفته شود زيرا که ابتداي داعيه بني عباس در سال صدم هجرت گرديد وظهور بعضي از امورات ايشان در خراسان در سال صد و هفتم يا هشتم بوقوع رسيد پس ازولادت آن حضرت تا اينزمان صد و شصت و يکسال ميشود که تمام عدد المص است دويم آنکه مراد از قيام قائم بني عباس استقلال بهم رسانيدن دولت ايشان باشد و اين در اواخرزمان سلطنت منصور بود و اينمدت اگر چه مبدا آنرا از بعثت بگيريم باز با عدد المص مطابق ميشود سيم آنکه اينحساب مبني باشد بر حساب ابجد قديم که بمغاربه منسوب است چه در آنحساب ترتيب ابجد ايشان چنين است (ابجد هوز حطي کلمن صعفص قرست تخذ ظغش پس صاد در حساب ايشان شصت محسوب ميشود پس بنابر اين عدد المص صد و سي و يک ميباشد و بعد از اين در کتاب القرآن خواهد آمد تصريح باينکه حساب المص که در حديث رحمه بن صدقه است مبني بر حساب ابجد قديم است که همين ابجد مغاربه باشد پس تاريخ آن با تاريخ الم موافق ميشود يعني مبدا هر دو

يکي ميباشد زيرا که صد و هفده سال از هجرت گذشته مبداء و دعوت آنها در خراسان ظاهر گرديد آن بود که دستگير شدند و بعضي از ايشان هم کشته گرديدند و سيزده سال تخمينا هم از بعثت است تا هجرت و اينرا وقتيکه بانمقدار افزودي صد و سي سال تخمينا تمام ميشود و ظهور دعوت ايشان در سال صد و سي و يکم بوده است که عدد المص است و احتمال هست که مبداء اين تاريخ زمان نزول همين آيه باشد بنابر اين اگر نزول آن در مکه معظمه است چنانکه مشهور اين است در اينوقت ميگوئيم که محتمل استکه نزول آن چند سال پيش از هجرت اتفاق افتاده باشد و بنابر اين فرض مدتيکه مابين نزول آيه و ظهور دعوت وبيعت ايشان است در خراسان بعدد المص نزديک ميشود و اگر محل نزول آيه مدينه منوره است گوئيم که ممکن است اينکه نزول آن در وقتي باشد که از آنوقت تا وقت بيعت ايشان نيز با عدد مذکور مطابق آيد و اگر بانچه که در کتاب القرآن در خصوص خبر رحمه بن صدقه تحقيق کرده ايم رجوع کني هر آينه براي تو ظاهر ميشود اينکه وجه سيم اظهر وجوه مذکوره است و با خبر رحمه بن صدقه هم مويد است يعني اينحساب مبني بر حساب ابجد قديم است پس بنابر اين حضرت باقر در اينحديث صاد را شصت حساب نموده ليکن نسخه نويسان آنرا تغيير داده نود نوشته اند و اينگونه تغيير و تبديل از نسخه نويسان بسيار صادر ميشود زيرا که ندانسته اند که خبر مبني بحساب ابجد قديم است پس چنان گمان نموده اند که شصت است غلط افتاده زيرا که بحساب ابجد جديد که در ميان ايشان متداول است مطابق نيست پس آنرا تغيير داده نود نوشته و مراد از مدت خروج امام حسين که در اينحديث واقع است مدتي استکه بخروج آن حضرت تعلق دارد پس بنابر اين مدتيکه از وقت شهادت آن حضرت تا خروج بني عباس است از توابع و لواحق خروج آن حضرت محسوب ميشود چنانکه در اينمدت خداوند عالم انتقام او را از بني اميه گرفت حتي همه ايشانرا فاني و مستاصل گردانيد و معني قول حضرت باقر که فرمود قائم ما در وقت انقضاي مدت المص در مدت الر قيام ميکند بچند وجه محتمل است اول آنکه اينخبر از جمله اخباري باشد که تحقق مضمون آنها موقوف است بحصول شرطي از شرائط و آنشرط حاصل نشده و بجهت عدم حصول آن در مضمون خبر بدا واقع گرديده و تحقق بهم نرسانيد چنانکه اخبار اين باب بر اينوجه دلالت دارد دويم آنکه الم تصحيف المر است يعني آن حضرت المر فرموده ليکن نسخه نويسان غلط کرده الر نوشته اند و مبداء اين تاريخ را مانند المر وقتي قرار بدهيم که به بعثت نزديکست و مراد هم از قيام قائم قيام او باشد بامر امامت در پنهان زيرا که امامت آن حضرت بعد از پدرش که فوتشد در سال دويست و شصتم از هجرت شد و وقتيکه يازده سال پيش ازهجرت را هم بانمقدار فزودي با عدد المر مطابق آيد سيم آنست که مراد از الف لام رامجموع عدد همه الرهاي قرآن است و آن پنج است و مجموع عدد آنها هزار و يکصد و پنجاه و پنج ميشود و اينوجه را تاييد ميکند اينکه

آن حضرت در وقت ذکر الم بسبب مکرر بودنش ما بعد آنرا که لفظ الله باشد هم ذکر نمود چنانکه گفت الم الله تا اينکه سوره که مقصود او بود معين گردد و ظاهر شود اينکه مراد از آن يک الم است نه همه آنها بخلاف المر چون که همه آنها مراد بود از اينجهت آنرا مطلق گذاشت يعني ما بعد آنرا ذکر ننمود و اينوجه را نيز تاييد ميکند چيزيکه بعد از اين در خبر امام حسن عسکري خواهد آمد چهارم آنکه مراد از انقضاء مدت الر انقضاء مدت حروف مقطعه است که ابتداي آنها از الر باشد باينمعني که غرض از گرفتن آنها از الر اين باشد که عدد المص تنها با عدد الم نيز از مجموع حروف مقطعه قرآن اسقاط شود و عدد همه آنها بنابر تقدير اول هزار و ششصد و نود و شش ميشود و بنابر تقديرثاني هزار و ششصد و بيست و پنج و بحساب مغاربه بر تقدير اول دو هزار و يکصد و نود و چهار ميشود و اينوجه چهارم انسب است بقاعده کليه که آن حضرت فرمود و آن اين بود

صفحه : ١٩٧

که در وقت انقضاء مدت حرفي از حروف مقطعه قرآن دولتي از بني هاشم ظاهر ميشود زيرا که دولت قائم آخر همه دولتها است پس مناسب اين استکه ظهور آن در وقت انقضاي مدت همه حروف مقطعه باشد که هر يکي از آنها بدولتي متعلق است ليکن اينوجه از ظاهر لفظ حديث دور است و ما هم بان راضي نميشويم زيرا که ظهور آن حضرت بنابر اين تقدير بسيار طول ميکشد و ما طاقت بر آن نداريم خداوند واهب العطايا تعجيل فرمايدفرج او را و اين تحقيقات در حل اينخبر مشکل و شرح آن از ذهن و قريحه خودم بفضل خدا بعرصه ظهور درآمد فخذ ما اتيتک و کن من الشاکرين.

صبيحه ٠٨

در بحار سيزدهم از جامع شريف کافي باسنادش بابي بصير از حضرت صادق روايت نموده که فرمود بدرستيکه خداوند متعال وحي فرمود بسوي عمران بدرستيکه من بخشنده ام بتو فرزند ذکر سوي مبارکيرا که ابراء نمايد اکمه و ابرص را و احياء فرمايد مرده ها را باذن الله و قرار دهنده ام او را پيغمبر و رسول بجانب بني اسرائيل پس عمران اين بشارت الهيه را بحنه زوجه خود بيان نمود و حنه مادر مريم است پس چون حنه حامله شد در پيش خودچنين گمان نمود که آنفرزند همان استکه خداوند فرموده و چون وضع حملش شد و ديد که دختر است عرض کرد رب اني وضعتها انثي و ليس الذکر کالانثي چه آنکه دختر پيغمبريرانشايد پس خداوند فرمود و الله اعلم بما وضعت تا آنکه خداوند عيسي را بمريم عطا نمود و عيسي بود که خدا عمران را بوجود او وعده و بشارت داده بود پس هر گاه گفتيم ما در باره مردي از خودمان اهلبيت چيزيرا پس يافت

شود در پسر و پسر او پس انکار نکنيد آنرا و علامه مجلسي ره بعد از ذکر اينحديث فرموده که حاصل اينحديث وامثال آن اين استکه گاه باشد که مصالح عظيمه انبياء و اوصياء عليهم السلام را براين بدارد که در بعضي از امور تکلم فرمايند بر سبيل مجاز و توريه و بفرمايند امور بدائيه را بر نحويکه در لوح محو و اثبات مسطور شده پس ظاهر بشود از براي مردم خلاف آنچه را که از فرمايشات ايشان فهميده اند پس واجب است بر ايشان که کلام آن بزرگواران را حمل بر کذب ننمايند و بدانند که مراد از آن غير آن چيزي استکه ايشان از ظاهر آن فهميده اند از اراده فرمودن ايشان معني مجازي آنکلام را يا واقع شدنش مشروط بشرطي که هنوز محقق و موجود نشده است و از جمله اينموارد زمان قيام قائم عليه السلام است و تعيين وقت ظهور او است از ميان ايشان عليهم السلام تا اينکه مايوس نشوند شيعه و تسليه بدهند خود را از ظلم ظالمين بتوقع نزديکي فرج پس بسا اينکه ميفرمايند فلان که يکي از ائمه باشد قائم است و مراد ايشان قيام او بامر امامت باشد چنانچه فرموده اند کلنا قائمون بامر الله و بساهت که شيعه از اين لفظ قائم قائم بامر جهاد و خروج بسيف را ميفهمد و يا مراد ايشان اين استکه او قائم است اگر خداوند اذن بدهد او را بقيام يا او قائم است اگر عمل نمايند شيعه بانچه بر ايشان واجب است از صبر و کتمان سر و طاعت امام يا چنانکه از حضرت صادق روايه شده استکه فرمود ولد من قائم است و مراد آن حضرت هفتمي از اولاد او است نه ولد بلا واسطه اش پس حضرت صادق تمثيل فرمود بقضيه عمران و ولد بخشيدن باريتعالي باو که مراد ولد ولد بود و حال آنکه حنه چنين فهميد که آن ولد بلاواسطه است پس مراد بقول آنسرور که در اينحديث فرمود هر گاه که گفتيم در باره مردي از خودمان اهلبيت چيزيرا اين استکه هر گاه گفتيم بحسب فهم مردم يا بحسب ظاهر لفظ يا اينکه گفتيم حقيقه چيزي را و لکن آنمشروط بوده در متن واقع بامريکه هنوز آن امر محقق و موجود نشده پس واقع گردد در آن بدا و واقع شود آنچيز در فرزند آنکسيکه آنرا در باره او گفته ايم پس آنرا انکار ننمائيد و بنابر اين پس آنچه را که در باره عيسي فرمود بر سبيل تنظير است اگر چه ما بين آن جناب و مقام مطابقه تامه نباشد با اينکه امر عيسي هم بهمين نهج بوده چه اول تقدير ولد ذکر سوي از جانب باري تعالي از براي عمران و حنه بلاواسطه بوده است و خداوند هم بهمان خبر داده پس از آن در آن بدا واقع شده و گرديد در ولد ولد و محتمل است مثل مضرب آن وجه ديگريرا و آن اين استکه مراد در هر دو آنها معني مجازي باشد بر نحو ديگر باينکه در مثل اطلاق شده باشد ولد ذکر سوي بر مريم بواسطه اينکه او سبب وجود عيسي بوده است اطلاقا لاسم المسبب علي السبب و هم چنين در مضرب اطلاق شده باشد قائم بر کسيکه از صلب او قائم بوجود ميايد و لو بواسطه يا از باب اطلاق اسم المسبب علي السبب يا از باب اطلاق اسم

جزو بر کل اگر چه جزئيه هم جزئيه مجازيه باشد کما في المقام و الله يعلم مرادهم عليهم السلام.

صبيحه ٠٩

در بحار و غيبت نعماني طوسي از حضرت امير المومنين روايتشده استکه آن حضرت فرمود که شما مانند زنبور عسل باشيد در ميان مرغان هيچ مرغي نيست مگر اينکه زنبور را ضعيف و حقير ميشمارد اگر آنها بدانند که در شکم زنبور چگونه برکت هست هر آينه آنرا ضعيف نميشمارند با خلايق باز بانها و بدنهاي خود خلطه و آشنائي بکنيد ليکن با دلها و کردارها از ايشان دوري بورزيد سوگند ياد ميکنم بانخدائيکه روح من در قبضه قدرت او است هر آينه چيزيرا که دوست ميداريد يعني ظهور صاحب اين امر را نخواهيد ديد تا وقتيکه بعضي از شما بروي بعض ديگر تف بيندازد و بعضي هم بعض ديگر را کذاب و دروغگو بنامد و تا وقتيکه از شما يا اينکه فرمود از شيعه من باقي نماند بقدر سرمه در چشم و نمک در طعام يعني همه از دين برگردند و در سر اعتقاد خود باقي نمانند مگر قليلي و مثلي در اينباب براي شما ميگويم و آن اين استکه مردي قدري گندم داشته باشد و آنرا از غش و زوان و غيره پاک و پاکيزه کند و در ميان خانه اش بگذارد و زماني در آنجا بماند بعد از آن برود و به بيند که شپش گندم در ميان آن افتاده پس آنرا بيرون آورد و پاک و پاکيزه گرداند و بعد از آن برگرداند و در جاي خودش بگذارد و تا بمدتي آنرا بدين نهج بکند تا اينکه قدر قليلي از آن بقيه خرمن که شپش بان ضرري رساند باقي بماند هم چنين است حال شما که از يکديگر تميز يافته و جدا کرده ميباشيد حتي آنکه باقي نميماند از شما مگر قدر قليلي که فتنه بانها ضرر نرسانيده اين ناچيز گويد که قول آن حضرت که فرمود شما مانند زنبور عسل باشيد الخ امر فرمودن ايشان است به تقيه يعني شما اعتقادات خود را در دلهاي خود پنهان بداريد و بدشمنان اظهار مکنيد آنها را چنانکه زنبور عسل چيزيرا که در شکم دارد اگر

صفحه : ١٩٨

ظاهر بکند هر آينه مرغان به تمناي بيرون آوردن عسل از شکم آنها همه آنها را فاني ميکنند و زنبوري باقي نميگذارند.

صبيحه ١٠

حسن بن سليمان حلي که شاگرد شهيد اول عليه الرحمه است در کتاب مختصر فرموده که روايتشده است اينکه بخط شريف امام حسن عسکري يافته شد حديثيکه ظاهرش اين استکه بقدمهاي نبوت و رسالت بمراتب بلند حقيقه قدم گذاشتيم تا اينکه فرمده بزودي براي شيعيان

چشمه هاي آب حيوان بعد از چشيدن عذاب آتش نيران ظاهر ميشوند يعني بعد از ابتلاي بشدائد ايام غيبت که مانند آتش نيران است لذا اين فرج بظهور قائم ما که بمنزله چشمهاي آب حيوان است براي ايشان ميسر خواهد آمد در وقتيکه از سالها بقدر عدد الم و طه و طسينها بگذرد علامه مجلسي ره در بحار سيزدهم در بيان اينخبر شريف چنين فرموده که احتمال هست که مراد از الم جميع المها و المص و المر باشد زيرا ه عدد همه اينها با طه و طسينها بهزار و يکصد و پنجاه و نه ميرسد و اين نزديکست بوجه سيم که اظهر همه وجود بود که در خصوص توجيه خبر ابي لبيد ذکر نموديم و اينکه در اينجا ذکر کرديم آنرا تاييد ميکند چنانکه در آنجا باين تاييد اشاره نموديم يعني گفتيم که اينوجه را وجهي که بعد از اين در خصوص خبر حضرت عسکري بيان خواهيم کرد تاييد ميکند و بعد از اينها فرموده که اين توقيت تعيين وقت ظهور نمودن که از اين اخبار فهميده ميشود بر تقدير صحت آن اخبار منافات ندارد با اينکه در ساير اخبار از توقيت نهي وارد گرديده زيرا که مراد از آنها نهي است در توقيتيکه بطريق بت و جزم باشد نه توقيتيکه در آن بدا احتمال رود چنانکه در اخبار گذشته باينمعني تصريح گرديده پس مابين آنها منافاتي نيست يا اينکه اخبار نهي بغير امام تخصيص داده شود يعني جايزنيست تعيين وقت ظهور نمايد و وجه اول اظهر است و غرض ما از ذکر اينوجوه اظهار احتمالي استکه منافي آنزمان نباشد که در خصوص ظهور ذکر کرديم پس بنابر اين اگر آنزمان بگذرد و العياذ بالله فرج ظاهر نشود و از آنزمان تخلف کند هر آينه آن تخلف ببدفهمي ما مستند خواهد بود يعني اخبار توقيت بوجوه کثيره احتمال داشتند و مراد از آنوجوه در نفس الامر يکي بوده و ما خطا نموده مر او را نفهميده ايم و باوجود اين ميگوئيم که احتمال بدا و وقوع آن در جميع محتملات اخبار توقيت هست يعني بهر احتمال که تعيين وقت ظهور شود و ظهور از آنوقت بتاخير افتد در آنحال ميتوانگفت که بدا واقع گرديد و از اينجهت بتاخير افتاد چنانکه در حديث ابن يقطين و ثمالي و غير آنها بوقوع بدا اشاره گذشت پس از وساوس شياطين انس و جن با حذر باش و بخداوند عالم توکل کن يعني اگر ظهور فرج از آنزمان بتاخير افتد و شياطين انس و جن بتو وسوسه بکنند که هر گاه قائم موجود بود هر آينه در آنزمان ظاهر ميشددر آنجا بمسئله بدا ملتفت شده فريب ايشانرا مخور اعلان النداء بتبيان البداء بدانکه اين ناچيز اگر چه در کتاب رشحه الندي في مسئله البداء معني بدا و تحقيقاتيکه از علماء اسلاميه در آن شده است بما لا مزيد عليه در ضمن سي مجلس مرتب منبريه ذکر نموده ام و ليکن چون در اخبار غيبت و وقت ظهور حجه عصر عجل الله فرجه الشريف بسيار اشاره بان شده خوشداشتم که مختصرا معني آنرا در اين مقام بلسان فارسي بيان نمايم که برادران فارسي زبان که از فهم کلمات عربيه جاهل و نادانند آنرا دانسته و چنانکه در ترجمه کلام علامه مجلسي ذکر شد ملتفت بان شده واز تاخير زمان ظهور و فرج که

بعضي از اخبار دلالت بر آندارد متزلزل نشوند و فريب وسوسه شياطين انس و جن را نخورند پس بنابر اين ميگوئيم بهترين بيانات در کشف از معني بدا همان بياني استکه شيخنا الطوسي قدس سره القدوسي تحقيق نموده در کتاب عده الاصول خود چه در آنکتاب استکه و اما البدا فحقيقته في اللغه الظهور و اما بدا پس حقيقت آن در لغت عرب بمعني ظهور است و از اينجهت استکه گفته ميشود بدا لنا سور المدينه و بدا لنا وجه الراي ظاهر شد از براي ما حصار بند شهر و ظاهر شداز براي ما جهت و عله راي و خداوند عالم فرموده است و بدا لهم سيئات ما عملوا يعني ظاهر شد از براي ايشان بديهاي آنچه را که کرده بودند و فرمود و بدا لهم سيئات ما کسبوا ظاهر شد از براي ايشان بديهاي آنچه را که کسب کرده بودند و لفظ بدا در تمامت اينها بمعني ظهور است و گاهي بدا استعمال ميشود در علم بچيزي بعد از آنکه علم بان حاصل نبوده و در ظن بچيزي بعد از آنکه ظن بان حاصل نبوده و اما هر گاه اضافه و نسبت داده شود اين لفظه بسوي باريتعالي پس بعض از اطلاقات آن در ساحت قدس باري جايز است و بعضي از اطلاقات آن جايز نيست پس اما آنچه جايز است ازاطلاقات آن بر باريتعالي اين استکه افاده کند بدا آنچه را که نسخ افاده ميکند بعينه که آن رفع حکم ثابت بدليل و موقت بودن حکم اول باشد در وقت جعلش بوقتي معين و بنابر اين اطلاق بدا در چنين صورتي که مفاد آن مفاد نسخ است بر نحوي از توسع است و بنابر اين اطلاق است آنچه که از صادقين عليهم السلام وارد شده از اخباريکه متضمن هستند اضافه بدا را بسوي باري نه بر آن اطلاقيکه آن در ساحت قدس باري سزاوار نيست که آن حاصل شدن علم بچيزي استکه پيش از آن علم بان حاصل نبوده و وجه اطلاق بدا بمعني اول که مفادش مفاد نسخ بود بر باريتعالي و جهه تشبيه اين است که چون آنچه که دلالت بر نسخ ميکند ظاهر مينمايد و ظاهر ميشود بان از براي مکلفين چيزيکه پيش از آن ظاهر نبوده و حاصل ميشود از براي ايشان علم بان بعد از اينکه از پيش حاصل نبوده پس از اينجهت اطلاق لفظ بدا در آن شده است تمام شد ترجمه کلمات آنمرحوم اين ناچيز گويد که ماحصل فرمايشات شيخ مرحوم اين استکه بدا در تکوينيات نسبه بباريتعالي بعينه همان نسخ در تشريعيات است چنانکه از محقق داماد نقل شده است و نسبت بمخلوق علم بشئي است بعد ان لم يکن يا ظن بشئي است بعدان لم يکن که همانظهور بعد الخفاء است و ليکن تحقيق اين است که بدا غير از نسخ است چه آنکه حکم نسخ شده حکم ثابت معين است و آنچه در او بدا است حکم موقوف معلق است و اگر خواهي چنين تعبير کن که نسخ رفع ثابت است براء و بدا دفع ثبوت است بدال چنانکه از فرموده حضرت باقر بنابر آنچه در جامع کافي است اين فرق ظاهر و هويدا

صفحه : ١٩٩

ميشود قال من الامور امور موقوفه عند الله يقدم منها ما يشاء و يوخر منها ما يشاء و هذا هو المعني المراد عند الاماميه من القول بالبدا فافهم و استقم.

صبيحه ١١

در بصائر الدرجات باسناد خود از حضرت باقر روايت نموده که فرمود روزي رسولخدا درحالتيکه جماعتي از اصحاب در خدمتش بودند بدرگاه الهي عرضنمود در آنحال اصحاب عرض کردند يا رسول الله آيا ما برادران تو نيستيم فرمودند نه شما اصحاب من هستيد و برادران من جماعتي هستند که در آخر الزمان ميباشند ايشانند که بمن ايمان مياورند و حال آنکه مرا نديده اند بدرستيکه خدايتعالي ايشانرا بنامهاي خودشان و نامهاي پدرانشان پيش از آنکه ايشانرا از پشتهاي پدران و بچه دانهاي مادران بيرون آورد بمن شناسانيد هر آينه باقي بودن هر يکي از ايشان بر سر دين خود شديدتر و دشوارتر است از خرط قتاد در شب تار يا اينکه هر کسي از ايشان که در سر دين خود باشد مانند کسي استکه اخگر درخت غضا را در دستش نگاه دارد ايشان مانند آن چراغهاي شب تارند خداوند عالم همه ايشانرا از فتنه هاي تيره و تار نجات ميدهد اين ناچيز گويد که در ترجمه جلد سيزدهم بحار است که مترجم گويد که درخت غضا بنابر آنچه که نقلشده درختي استکه آتش آن بغايت تيز ميشود که از شدت گرمي و تيزي تا چهل روز خواموش نميباشد پس اخگر آنرا بسبب تيزيش بدست گرفتن بغايت دشوار است و از اين جهه رسولخدا باقي بودن برادران خود را در سر دين خودشان بان تشبيه نمود و في المجمع الغضا بالقصر شجر ذو شوک و خشبه من اصلب الخشب و لذا يکون في فحمه صلابه و کذا في غيره من کتب اللغه.

صبيحه ١٢

در کافي باسناد خود از فضيل بن يسار از حضرت باقر روايت نموده که بخدمت آن حضرت عرض کردم که آيا اين امر را وقت معيني هست فرمود وقت قرار دهندگان دروغگويانند بدرستيکه موسي بعزم مناجات با پروردگار خود بيرون رفت و سي روز با قوم خود وعده گذاشت وقتيکه خداوند عالم ده روز بر بالاي آن افزود قوم او گفتند که موسي با ما خلف وعده نمود پس کردند يعني اساس گوساله پرستي را بنا نمودند پس بنابر اين هر وقتيکه ما از امور آينده چيزيرا بشما خبر داديم و آنهم با گفته ما مطابق آمد پس بگوئيد که خدايتعالي راست فرموده تا اينکه دو بار اجر و ثواب بشما داده شود اين ناچيز گويد که بعضي از شراح احاديث در بيان اينحديث چنين فرموده که محتمل استکه اين دو اجر که در اينحديث شريف فرموده در عوض و مقابل تصديق قول

خدا باشد در هر دو صورت از مطابقت و عدم آن و محتمل استکه آن دو اجر متعلق بصورت عدم تطابق باشد که يکي از آندو اجر در مقابل تصديق قول خدا باشد در هر دو صورت از مطابقت و عدم آن و محتمل استکه آن دو اجر متعلق بصورت عدم تطابق باشد که يکي از آندو اجر در مقابل تصديق قول خدا باشد و ديگري در عوض ياس و نوميدي که قلب ايشانرا فرا گرفته و در مقابل آن باشد زيرا که چشم داشت چنين داشتند که فرموده امام مطابق با آنچه که آنها او را واقع ميدانستند درآيد ووقتيکه مطابق درنيامد پس مايوس و نوميد ميگردند و از جهت اين حرمان و مايوسي مستحق اجر و ثوابيکه وراي اجر تصديق قول خداوند است ميباشند و الله يعلم.

صبيحه ١٣

شيخ الطائفه قدس سره در غيبت خود فرموده که پاره از اخبار متضمن اين استکه صاحب زمان ميميرد و بعد زنده ميشود مثل حديثيکه فضل بن شاذان از موسي بن سعدان و او از عبد الله قاسم و او از ابي سعيد خراساني روايتکرده که گفت بخدمت حضرت صادق عرض کردم که بچه سبب قائم را بقائم مينامند فرمود زيرا که قيام ميکند بعد از آنکه ميميرد بامر بزرگي قيام مينمايد و هم چنين از ابي بصير از حضرت باقر روايت نموده که فرمود مثل امر ما مثل صاحب حمار است در کتاب که خدايتعالي او را صد سال بميراند بعد از آن زنده اش گردانيد و باسناد خود از موذن مسجد احمر روايتکرده که گفت از حضرت صادق پرسيدم آيا در کتاب خدا امر قائم را مثلي هست فرمود آري آيه صاحب حمار است اماته الله ماته عام ثم بعثه يعني خدايتعالي صاحب حمار را صد سال مرده گردانيد بعد از آن زنده نمود و از فضل بن شاذان باسنادش از حضرت صادق روايت نموده که فرمود بدرستيکه در وقتي که قائم قيام کند خلايق گويند از کجا قيام نمودو حال آنکه بسيار وقتي استکه استخوانهاي وي پوسيده شده اين ناچيز گويد که شيخ مزبور بعد از نقل اين اخبار فرموده پس همه اين اخبار دلالت دارند بر اينکه قائم ميميرد و بعد زنده گردد و اولي و اقرب در تاويل آنها اين است که مراد از موتش موت ذکر او است يعني خلايق از ذکر او خاموش و نامش از خاطر ايشان فراموش گردد و تاويل ديگر اين است که اکثر خلق اعتقاد ميکنند باينکه استخوانهاي او پوسيده بعد از آن خدايتعالي او را ظاهر گرداند چنانکه صاحب حمار را بعد از موت حقيقي ظاهر آردانيد و اينوجه در تاويل اين اخبار دور نيست علاوه بر اينها اخبار آحادند و افاده علم نميکنند پس بسبب آنها از اعتقادي که عقول بر آن دلالتکرده و اعتبار صحيح ما را بسوي آن کشيده و باخبار متواتره هم که پيشتر ذکر کرديم قوت پذيرفته عدول نميتوان نمود بلکه لازم است که در اين اخبار توقف نمائيم و باعتقاديکه معلوم ما گرديده تمسک جوئيم و حال آنکه تاويل

آنها بر فرض اين است که ما صحت آنرا قبول کنيم چنانکه در تاويل نظائر آنها داب و عادت بدين نهج است و اثبات صحت آنها دو نه خرط القتاد.

صبيحه ١٤

در کفايه الطالب و کشف الغمه و بحار از حضرت رسول روايت نموده اند که فرمود هلاک نميشود هرگز قوميکه من در اول او هستم و عيسي در آخرش و مهدي در وسطش و در کفايه الطالب است که معني قول آن حضرت که آخر ايشان عيسي است اين نيست که عيسي بن مريم بعد از مهدي ميماند زيرا که اين از چند وجه جايز نيست وجه اول قول آن حضرت استکه در حيات و زندگي بعد از مهدي خيري نيست وجه دويم اينست که مهدي امام آخر زمان است و امامي بعد از او در هيچ روايت مذکور نشده لکن اين ممکن نيست زيرا که مردم بي امام ميمانند اگر گويند که عيسي بعد از او امام امت ميشود ميگوئيم اين جايز نيست زيرا که در حديث تصريح گرديد باينکه در حيات و زندگي بعد از مهدي خيري نيست پس چگونه ميشود که عيسي در ميان قومي باشد ودر ايشان خير نباشد و نيز جايز نباشد که گفته شود که عيسي نائب مهدي است زيرا که بشان او نيابت سزاوار نيست و جايز نيست که باصالت بامور امت مشغولشود زيرا که عوام

صفحه : ٢٠٠

بتوهم افتند که ملت محمديه بمله عيسويه انتقال يافته است و اينهم کفر است پس لابد استکه حديث را بمعني صحيح تاويل نمائيم و آن اين استکه من اول داعي هستم بمله اسلام و مهدي اوسط داعي و مسيح آخر داعي است و احتمال هست که معني حديث اين باشد که مهدي اوسط اين امت است يعني بهترين ايشان و امام است و بعد از او عيسي نازل ميشود و مهدي را تصديق ميکند و ياري او را مينمايد و صحت آن چيزي را که او ادعا ميفرمايد به امت بيان ميکند پس بنابراين حضرت مسيح آخر مصدقين ميشود و در کشف الغمه بعد از نقل آنچه را که ما از کفايه ميفرمايد به امت بيان ميکند پس بنابراين حضرت مسيح آخر مصدقين ميشود و در کشف الغمه بعد از نقل آنچه را که ما از کفايه الطالب نقل نموديم گفته است که آنچه در تاويل اين حديث ذکر شد موهم اين است که مهدي از علي بهتر و خير باشد و باينقول کسي قائل نشده و چيزيکه بنظر ميايد در معني اين حديث اين استکه پيغمبر اول داعي باسلام است و مهدي بسبب اينکه هدر مله پيغمبر است و تابع او است اوسط داعي باسلام است و عيسي بجهت اينکه صاحب مذهب ديگر است آخر داعي است زيرا که در آخر زمان بغير از شريفه خود و بسوي غير آن که شريعت اسلام است داعي خواهد شد و الله تعالي يعلم.

صبيحه ١٥

شيخ نعماني در غيبت خود از حضرت صادق روايت نموده که آن حضرت فرمود که باموال خود برو احسان وصله ارحام کنيد سوگند بخدائيکه دانه را رويانيده و انسان را نيز خلق کرده هر آينه ميايد براي شما روزيکه در آن روز براي درهم و دينار خود محلي پيدا نخواهيد کرد يعني در وقت ظهور قائم محل صرف نخواهيد يافت زيرا که در آنوقت همه خلايق از فضل خدا و فضل ولي او مستغني خواهند شد راوي عرض کرد که اين کي خواهد شد فرمود در وقتيکه امام خود را نه بينيد و مفقود بکنيد و با اينحال بمانيد تا آنکه آن حضرت مانند آفتاب طلوع نمايد پس هر جا که باشيد از شک و ريب نمودن درباره حذر کنيد و شکوک را از نفوس خود دور نمائيد من شما را ترسانيدم پس حذر بکنيد و از خدداي تعالي من توفيق و ارشاد شما را مسئلت مينمايم علامه مجلسي ره بعد از نقل اين روايت را در بحار سيزدهم فرموده ظاهر اين استکه لفظ يعني از کلام نعماني است و آنچه در ظاهر بنظر من ميرسد اين استکه او در اين تفسير خطا نموده زيرا که آن حضرت در صدد وصف زمان غيبت بود نه زمان ظهور چنانچه از آخر روايت معلوم ميشود و معني روايت در نظر من اين استکه خلايق در زمان غيبت همه خائف ميشوند پس براي امانت سپردن درهم و دينار اميني پيدا نخواهيد کرد که آنها را باو بسپاريد.

صبيحه ١٦

در کمال الدين باسناد خود از اسحق بن يعقوب روايت نموده که گفت از شيخ عمري شنيدم ميگفت که با مردي از اهل عراق مصاحب نمودم نزد وي مالي براي غريم بود او آنمال را فرستاد آنگاه پس گردانيده شد و باو گفته شد که مال پسر عم خود را که چهارصد درهم است از ميان اين اموال بيرون کن آنگاه آن مرد مبهوت شده تعجب نمود وبحساب اموال خود نظر کرد و در دست او بود زمين محل زراعتي که از مال پسر عمش بود پاره از آن زمين را بپسر عمش رد نموده و پاره نگاه داشته بود وقتيکه محاسبه را تمام نمود ديد که حاصل زمين پسر عمش چهارصد درهم است چنانکه آن حضرت فرموده بود پس آنمقدار از آن مال را بيرون کرد و مابقي آن را فرستاد پس مقبول گرديد اين ناچيز گويد که در قاموس اللغه است که الغريم المديون والد اين ضد انتهي و در بحار فرموده که غريم کنايه از حضرت بقيه الله است که از باب تقيه از آن جناب تعبير بغريم مينمودند و محتمل استکه بمعني مديون باشد بمشابهت اينکه چون کسي را دين بسيار باشد خود را از مردم مخفي ميدارد و چون آن حضرت نيز از مردم مخفي شده است پس باين مشابهت حضرتش را غريم ميگفتند و يا آنکه بواسطه آنکه مردم آن جناب رامطالبه مينمودند از براي گرفتن علوم و شرايع از آن حضرت و آن بزرگوار ميگريخت از آنها بواسطه تقيه پس آن

بزرگوار مديون مستتربه حق بود و محتمل استکه بمعني دائن باشد و در اين صورت معني آن واضح و ظاهر است چه آنکه اموال آن جناب در دستهاي مردم و ذمهاي ايشان بسيار است.

صبيحه ١٧

صاحب کفايه الطالب في مناقب علي بن ابيطالب در باب سيزدهم از ابو ابيکه در حالات حضرت مهدي قرار داده است گفته اين باب در ذکر کنيه آن جناب است و اينکه او در خلق شباهت به پيغمبر دارد پس باسناد خود از حذيفه روايت نموده که گفت رسول خدا فرمود هرگاه از دنيا غير از يکروز باقي نماندهر آينه مبعوث گرداند خدا مردي را که نامش نام من است و خلق او خلق من است پس بعد از نقل اين روايت صاحب کتاب گفته استکه اينحديث حسن استکه ما باو روزي داده شديم و معني قول آن حضرت خلق او خلق من است بهترين کنايه است از انتقام کشيدن مهدي از کفار براي دين خدا چنانکه پيغمبر ميکرد و حال آنکه خداوند درباره اين بزرگوار فرموده انک لعلي خلق عظيم و در کشف الغمه بعد از اينکه اين روايت را با معني آن که صاحب کفايه الطالب گفته نقل نموده فرموده استکه بنده فقير علي بن عيسي عفي الله عنه گويد العجب قول صاحب کفايه است که گفت خلق او خلق من است از بهترين کنايات است از انتقام کشيدن مهدي از کفار براي دين خدا پس چگونه خلق را منحصر بانتقام کشيدن از کفار نمود و از کجا اين تحجير و توقيف را دانست چه آنکه او بي معني است زيرا که مهدي در جميع اخلاق پيغمبر با او شريکست مانند کرم و شرف و علم و حلم و شجاعت و غير آن از اخلاقي که در صدر کتاب از براي آن حضرت تعداد نمودم و از اين عجب تر اين استکه آيه انک لعلي خلق عظيم را دليل بر اين انحصار قرار داده و لقد اجاد علي بن عيسي فيما افاد و الله الهادي عباده الي سبيل الرشاد.

صبيحه ١٨

گنجي شافعي در کتاب البيان في اخبار صاحب الزمان باسناد خود از محمد بن الحنفيه و او از پدرش اميرالمومنين روايت نموده که فرمود رسول خدا فرموداستکه المهدي منا اهل البيت يصلحه الله في ليله يعني مهدي از ما اهل بيت را خداوند اصلاح ميفرمايد او را در يکشب اين ناچيز گويد که مراد از اين خبر نه اين استکه نستجير بالله و نعوذ به آن بزرگوار صلاحيت از براي امر امامت و رياست ندارد تا آن شبيکه خداوند او را باصلاح در مياورد چنانکه در سابق مثل اينقول از بحرالعلوم هندي در فهم کلام ابن العربي نقل شد بلکه مراد از آن چنانکه از اخبار ديگر ظاهر ميشود اين استکه

صفحه : ٢٠١

وقتي از براي ظهور آن بزرگوار نيست و هرگاه که خداوند اراده فرمايد ظهور آن بزرگوار بدون مقدمه تهيه ميفرمايد اسباب دولت و سلطنت او را در همان شبيکه در فرداي آن حضرتش ظاهر ميشود فافهم و استقم.

صبيحه ١٩

و ايضا در کتاب البيان در ضمن حديث حاضر شدن حضرت صديقه طاهره در مرض موت در نزد آن سرور و گريه کردنش و سبب گريه آن را پيغمبر سئوال نمودن و عرض کردنش ميترسم از ضايع شدنم بعد از رحلت حضرتت و تسليه دادن آن بزرگوار آن خاتون را به بستگان او از پدر و شوهر و جعفر طيار و دو سبط آن مخدره چنين استکه يا فاطمه و الذي بعثني بالحق ان منهما مهدي هذه الامه بدانکه نسخ در کلمه منهما مختلف است در بعضي از آنها بهمين نحو است که ذکر شد و در بعض از آنها آن منا بمن و نون متکلم مع الغير ضبط شده است و بر هر دو تقدير خزازتي در حديث مزبور نيست اما بنابر ضبط کلمه مناکه واضح است و اخبار رديگريهم بر اين مضمون وارد شده است که مهدي از ما اهلبيت است و اما بنابر ضبط کلمه منهما که ضمير راجع بحسن و حسين باشد که پيش از اين فقره ذکر شده است پس بجهت اينکه مادر حضرت امام محمد باقر دختر حضرت حسن مجتبي سلام الله عليه است پس آن سرور يعني امام باقر و بزرگواران از ائمه که بعد از آن سرورند از نسل حضرت حسن و حضرت حسين ميباشند و بديهي استکه مهدي هم يکي از آن بزرگواران است.

صبيحه ٢٠

در غيبت شيخنا الطوسي باسنادش از حضرت صادق روايت نموده استکه فرمود بدرستيکه ولي خدا يعني حضرت مهدي سلام الله عليه عمر مينمايد عمر ابراهيم خليل را که آن صد و بيست سال است و ظاهر ميشود در صورت جوان موفق که در سن سي سالگي باشد علامه مجلسي ره در بحار بعد از نقل اين روايت فرموده شايد مرا از اينکه عمر آن جناب عمرحضرت ابراهيم باشد عمر و مدت سلطنت و ملک و زمان رياست ظاهريه و نفود کلمه آن حضرت باشد نه تمامت عمر شريفش و يا آنکه عمر شريف آن بزرگوار از جمله اموري باشد که بدا در آن راه يافته باشد و در سابق هم از ايشان نقل شد که در تفسير فتي موفق فرموده که مراد از موفق متوافق الاعضاء و معتدل الخلقه است و يا اينکه مراد از آن متوسط در شباب و کنايه از آن است که حضرتش در انتهاء شباب است که انساني در مثل چنين سن موفق ميشود از براي تحصيل کمال اين ناچيز گويد که در کتب لغويه جديده التاليف مثل تاج العروس سيد مرتضي

زبيدي که شرح بر قاموس است و مثل المنجدو کتاب اقرب الموارد و غيرها موفق را برشيد تفسير کرده اند يقال فلان موفق اي رشيد انتهي.

صبيحه ٢١

در غيبت طوسي استکه يکي از اشخاصيکه بدروغ ادعاي بابيه و سفير بودن از جانب حضرت مهدي را در زمان غيبت صغري نمودند ابودلف کاتب است که نام او محمد بن مظفر است و اين ملعون در اول امر خود اعتقاد مخمسه را دارا بود پس از آن غالي شده و ملحد گرديد اين ناچيز گويد که مخمسه بنابر آنچه علامه بهبهاني الاغا محمد باقر در تعليقه اش بر کتاب رجال مرحوم ميرزا محمد استرابادي که مشهور برجال کبير است مذکور فرموده طائفه از غلاه ميباشند که ميگويند اين پنج نفر که سلمان وابوذر و مقداد و عمارر و عمر بن اميه الضمري ميباشند موکلند بمصالح عالم از جانب حضرت رب الارباب و مالک الملوک.

صبيحه ٢٢

و ايضا در آنکتاب استکه يکي از مدعيان سفارت آن حضرت در غيبت صغري بکذب و دروغ محمد بن علي شلمغاني معروف بابن غراقر استکه اول قائل گرديده بحلول روح حضرت رسول بجسد ابا جعفر محمد بن عثمان که يکي از نواب اربعه حضرت حجه است و بحلول روح اميرالمومنين ببدن شيخ ابي القاسم حسين بن روح که نايب ديگر از آنچهار نفر نواب است و آن ملعون خواستکه اين عقيده را درقلوب شيعيان راسخ نمايد تا آن را قرار دهند وسيله از براي ادعاي حلول باري در بدن او چنانکه حلاج اين ادعا را نمود و بدست شيخ ابوالقاسم مذکور توقيعي از حضرت حجت در خصوص لعن آن ملعون و تبري نمودن از او و از کسانيکه بگفته او راضي شده و با وي سخن گفته اند و از کسانيکه بعد از شناختن اين توقيع بگفته او راضي شوند و باو متاببعت کنند و در دوستي وي باقي باشند بيرون آمد و از جمله اعتقادات فاسده شلمغاني ملعون که در غيبت طوسي ذکر شده اين استکه آن لعين اعتقاد داشت باينکه کسيکه با ولي ضد و طرف مقابل باشد ممدوح و پسنديده است زيرا که ولي را اظهار فضل خود ميسر نيست و ممکن نباشد مگر باينکه ضدش طعن در خصوص وي بزند و عيب باو نسبت بدهد زيرا که طعن زدن ضد در خصوص وي شنوندگان طعن او را واميدارد بر اينکه فضيلت ولي را جستجو و تفحص نمايند پس سبب ظاهر نمودن فضائل ولي کسي است که با وي ضد است پس بنابراين ضد ازولي افضل است زيرا که اظهار فضل وي ممکن نيست مگربضد او و اين طريقه و مذهب را از وقت آدم اول تا بادم هفتم جاري کرده اند زيرا که ايشان بهفت عالم و بهفت آدم قائلند و از آدم هفتم بموسي و فرعون و محمد و

علي با ابي بکر و معويه تنزيل نموده اند يعني فرعون را از موسي و ابوبکر را از محمد و علي و معويه را از علي افضل دانسته اند و در خصوص خود ضد اختلاف نموده اند جماعتي از اهل ظاهر گفته اند که علي بن ابيطالب صلوات الله عليه خودش ابوبکر را در اين مقام نصب نمود و بعضي ديگر از ايشان گفته اند که چنين نيست بلکه ضد قديم است و در همه اوقات باولي بوده و نيز گفته اند که مراد قائمي که اهل ظاهر گفته که او از اولاد يازدهم است و قيام خواهد نمود ابليس است زيرا که خداي ميفرمايد فسجد الملائکه کلهم اجمعون الا ابليس يعني همه ملائکه بادم سجده نمودند مگر شيطان که او نکرد بعد از آن خداوند عزت گفته شيطان را حکايت ميفرمايد که لا قعدن لهم صراطک المستقيم يعني هر آينه در راه راست شريعت و دين تو مينشينم براي اينکه بندگان تو را فريب داده گمراه نمايم پس اين آيه دلالت دارد بزعم باطل ايشان بر اينکه ابليس است در وقتي که بسجده مامور گرديده قائم بود يعني ايستاده بوده است که بعد از آن گفت که در راه راست تو مينشينم تا آخر آيه پس قائمي که اهل ظاهر قائلند عبارت از ابليس است و اشعاري از ايشان که ضد ممدوح و پسنديده است در غيبت طوسي و بحار سيزدهم نقل شده است هر کس که طالب باشد به ان کتابها رجوع نمايد.

صبيحه ٢٣

شيخ الطائفه قدس سره در غيبت خود باسنادش از احمد بن

صفحه : ٢٠٢

عمر روايت نمودم که گفت از حضرت رضا شنيدم که ميگفت درباره ابن ابي حمزه که آيا او آنکس نيست که روايت ميکرد که سر مهدي بهديه فرستاده ميشود بسوي عيسي بن موسي و او است که صاحب سفياني است و هم چنين نه او آنکس استکه ميگفت حضرت ابا ابراهيم يعني موسي بن جعفر عليهما السلام برميگردد بعد از هشت ماه از فوتش گذشته بسوي دنيا پس ابا ظاهر نشد از براي خلايق کذب آن اين ناچيز گويد که مراد از مهدي در اين روايت محمد بن منصور خليفه عباسي است که در سال صد و پنجاه و هشت متصدي امورخلافت شد بواسطه وليعهد نمودن پدرش او را و جدش سفاح عقد خلافت را اول از براي خودش عبدالله منصور بست و او را وليعهد و خليفه خود قرار داد و بعد از منصور عقدخلافت را از براي پسر برادرش عيسي بن موسي بن محمد بن علي بسته و بعد از منصور او را بخلافت معرفي نمود ولکن منصور در وقت موت خود پس خود را وليعهد ساخت که نام او محمد است پس از آن عيسي بن موسي را مجبور ساخته که خود را از وليعهدي خلع نمود پس مهدي خلافت و وليعهدي را از براي پسرش موسي که ملقب بهادي است قرار داد و بعد از آن آن را قرار داد از

براي پسر ديگرش که هرون الرشيد است اين مجملي از خبر مهدي و عيسي بن موسي است که در اين روايت ذکر شده اند و مقصود حضرت رضا سلام الله عليه طعن بر علي بن ابي حمزه است که از روساء واقفيه بود و تکذيب آن ملعون است در روايت کردنش باينکه مهدي يعني محمد بن منصور کشته ميشود و سرش را بهديه در نزد عيسي بن موسي ميبرند و حال اينکه چنين امري واقع نشد و دروغ او آشکار شد.

صبيحه ٢٤

در کتاب لمعات النور في بشارات الظهور که از تاليفات يکي از فضلاء معاصرين است از کمال الدين نقل نموده که جابر انصاري گفت رسول خدا فرمود مهدي از فرزندان من نام او نام من و کنيت او کنيت من است شبيه ترين مردم است بمن خلقا و خلقا يعني در صورت و سيرت الخبر و پس از ذکر اين خبر و بعض اخبار ديگر تصريح شده بشباهت داشتن حضرت قائم بحضرت رسول خدا در خلق بفتح خاء و در خلق بضم آن و در خبر ديگر استکه آن حضرت يشبهه في الخلق بفتح الخاء لا في الخلق بضمه يعني حضرت قائم شباهت دارد برسول خدا در صورت و شبيه بانحضرت نيست در سيرت و در جمع ميان اين اخبار آنچه که بنظر اين قاصر رسيده اين است که چون رسول خدا دعوت ميفرمود کفار و مشرکين و اهل کتاب را بسوي اسلام و در اين دعوت مامور بود بقيام بسيف چنانکه فرمود انا نبي السيف و در ميان ائمه هدي آنکس که چون رسول خدا مامور است بدعوت باسلام فقط وجود مبارک حضرت قائم است چه سائر ائمه عليهم السلام آشکار يا پنهان دعوت بسوي ايمان ميفرمودند نه اسلام زيرا که حضرت بقيه الله ظاهر ميشود پس از اندراس کلمه لا اله الا الله و انطماس رسوم اسلام چنانکه خبر متفق عليه بين عامه و خاصه که بدا الاسلام غريبا و سيعود غريبا فطوبي للفرباء باين معني ناطق واخبار اذا قام القائم يستانف الاسلام جديد ابهمين مقام ناظر است هم چنين حضرت قائم مامور است بانجام اين دعوت بقيام بسيف و ضرب شمشير و جهاد با کفار و مشرکين و اهل کتاب چنانچه در وجه ناميدن آن حضرت را قائم در اخباري چند فرمودند براي اين استکه قيام ميفرمايد بسيف و در بعضي اخبار که شباهت و سيرت آنان براي آن حضرت اثبات شده فرمودند و در او است سنت و سيرت و شباهتي از خاتم انبياء و آن قيام بشمشير است خلاصه آنکه حضرت قائم در رافت و رحمت و عطا وجود و عبادت و زهادت و شجاعت و وقار و هيبت و دعوت باسلام به نيروي شمشير و مجاهدت مثل و مانند حضرت رسول خدا ميباشد ليکن در بعضي خصوصيات با رسول خدا متفاوت است چه حضرت رسول خدا مامور بمدارات بود و اگر کسي از روي نفاق اظهار اسلام مينمود بمفاد و لا تقولن لمن القي اليکم السلم لست مومنا ميپذيرفت و مدارات آن حضرت بحدي بود که

گفتند رسول خدا گوش است هرر کس هر چه ميگويد گوش ميدهد و خداي فرمود قل اذن خير لکم هم چنين رسول خدا اهل کتاب را مخير ميفرمود ميان قبول اسلام و يا دادان جزيه و يا حرب لکن سيرت حضرت قائم چنين نيست چه آن حضرت با منافقين همان معامله را فرمايد که با کفار کند تا بمفاد يدکون الذين کله لله و کريمه يعبدونني لا يشرکون بي شيئا دين و عبادت خاص و خالص از براي خدا باشد و آنجا وعده الهيه انجام يابد ليکن حضرت قائم بر حسب اخبار بسيار حکم جزيه را بر ميدارد و کفار را مخير ميفرمايد ميان قبول اسلام و قتل و حضرت رسول در مقام قضاوت بصريح انما اقضي بينکم بالايمان و البينات از روي بينه و يمين حکم ميفرمودد ليکن حضرت قائم بعلم خود حکم ميفرمايد پس اخباريکه نفي شباهت سيرت آن جناب را با سيرت رسول خداي مينمايد ناظر است بعدم شباهت درباره از جزئيات و خصوصيات ايماض في دفع اعتراض و مبادا در آنچه که گفته شد که حضرت قائم ايمان اهل نفاق و جزيه اهل کتاب را نميپزيرد توهم نسخ حکم شريعت شود چه آنکه نسخ تحقق نيابد مگر در صورت تاخر تشيع حکم لا حق از حکم سابق زمانا مثل اينکه در امروز ربوا مثلا حرام شود و در فردا صباح گردد اما در صورتيکه هر دو حکم در زمان واحد تشريع شود مثل اينکه صاحب شريعت بگويد امروز با حرام است و فردا مباح اين نسخ نيست بلکه بيان زمان حکم است و مقام ما از همين قبيل است چه صاحب شريعت خودش گويد اسلام منافق و قبول جزيه از اهل کتاب و حکم بايمان و بينات تا زمان ظهور قائم است و بعد از ظهور او من حکم ديگر تشريع نموده ام فافهم و تبصرو اين مطلب در جواب شبهه بيست و پنجم ازشبهات مخالفين مفصلا مذکور شده است فارجع و طالع الخ.

صبيحه ٢٥

در غيبت طوسي در جمله حديثي از حضرت رسول خدا روايت نموده که فرمود ان الله اختار من الناس الانبياء واختار من الانبياء الرسل و اختارني من الرسل و اختار مني عليا و اختار من علي الحسن و الحسين و اختار من الحسين الاوصياء تاسعهم قائمهم و هو ظاهرهم و باطنهم بدانکه کلمه و هو ظاهرهم و باطنهم در شان امام غائب از انظار درالسنه ناطقه الهيه ائمه اطهار تکرار يافته و آنچه که در معني آن از علماء اعلام رسيده سه امراست اول آنست که علامه مجلسي ره فرمود که مقصود از ظهور غلبه و استيلاء

صفحه : ٢٠٣

و استعلاء بر اعادي و جمله کفار و مشرکين است و غرض از بطون غيبت و اختفاء و استتار از انظار بوده باشد چه در ميان حجج الهيه و ائمه راشدين حاوي اين دو صفت و جامع اين دو خصلت فقط ذات مقدس حضرت حجه بن الحسن ارواحنا له الفداء است دويم آن استکه بعضي از فضلاء

فرموده که مراد بظهور ظهور بر حسب حجه و برهان و مقصود از بطون احتجاب از ديده مردمان باشد و اختصاص اين امر بحضرت صاحب الزمان بر خردمندان ظاهر و پيدا و بر دشمنان باهر و هويدا است چه آنقدر از نصوص که در شئون آن وجود مبارک از مصاد روحي سبحاني در مظاهر الهام رباني بمنصه ظهور و مرتبه بروز رسيده در حق هيچ يک از ائمه طاهرين ظاهر و آشکار نگرديده چنانکه کتب مدونه و صحف مبوبه از عامه و خاصه موجود و ما را شاهد مقصود است پس او است في الحقيقه مظهر دو اسم خداي تعالي که الظاهر و الباطن هستند ظاهر جلي علي العقول بالاثار والبرهان و باطن خفي عن الحواس و المدارک الضعيفه و العيون الخفاشيه من کل انس و جان سيم آنست که بعض ديگر گفته که ظهور و بطون کنايه از کل و تمام حقيقت و جوهر ذات بوده باشد چنانکه شايع استکه ميگويند قلبت الامر ظهره و بطنه اي کله و حقيقته پس معني چنين خواهد بود که حضرت قائم عجل الله فرجه کل ائمه و تمام حقيقه و صفوه و جوهره ايشان است و بحقيقه چنين است چه آن حجه بالغه الهيه که خاتم الحجج و اغمر اللحجج و اظهر المنهج و ابهر الفلج است جامع جميع کمالات انبياء و مرسلين و حاوي تمامت فضائل اوصياء مرضيين او است سلاله از سلاله و صفوت از صفوت بان وجود مبارک نتيجه بعث رسل و انزال کتب که اعلاء کلمه توحيد و انجاز وعد يعبدونني لا يشرکون بي شيئا ميباشد ظاهر و هويدا شود بظهور آن نور مقدس ثمره شجره دعوت تمامت انبياء و کل رسل که قلع اساس کفر و طغيان و قطع مواد شرک و عدو آن است باهر و هويدا آيد فهو ارواحنا فداه و انفسنا وقاه کل الکل و تمام الکل و جوهر الکل و صفوه الکل و اشارت بدينمعني دارد کلام حضرت ملک علام در لوح صديقه کبري فاطمه زهراء که ميفرمايد عليه کمال مومني و بهاء عيني و صبر ايوب و هم مبين اينجا معيت عظيمي است فرمايش خود آن حضرت در روز طلوع طلعت غراء و ظهور چهره انور عالم اراء بنابروايت مفضل از مبين الحقايق جعفر الصادق قال و سيدنا القائم مسند ظهره الي الکعبه و يقول يا معشر الخلايق الا و اراد ان ينظر الي ادم و شيث فها انا آدم و شيث الي قوله الا و من اراد ان ينظر الي الائمه من ولد الحسين فها اناذا الخ و مصرح بدين مظهريه کبري است عبارت توسليه استاد البشر و العقل الحاد يعشر محقق قدوسي نصيرالدين طوسي ره اللهم صل و سلم و زدو بارک علي صاحب الدعوه النبويه و الصوله الحيدريه و العصمه الفاطميه و الحکم الحسنيه و الشجاعه الحسينيه.

صبيحه ٢٦

در غيبت شيخ طوسي از رسول خدا نيز روايت نموده که فرمود اني واحدعشر من ولدي و انت يا علي رزالارض اعني اوتادها و جبالها بنا اوقد الله الارض ان تسيح باهلها فاني ذهب الاثني

عشر من ولدي ساخت الارض باهلها و لم ينظروا يعني بدرستيکه من و يازده نفر از فرزندان من و تو يا علي مخيها و کوههاي زمين باشيم بما خداي تعالي زمين را نگاه داشته از اينکه زمين اهلش را فرو برد پس هرگاه دوازده نفر از فرزندان من بروند زمين اهلش را فرو برد و ديگر مهلت داده نشوند بدانکه رز بتقديم راء مهمله برزاء معجمه بمعني ثابت داشتن شي ء است يقال رز الشي ءو الشيئي اي اتبته ورزه که آن آهني است که قفل را در آن داخل نمايند از همين معني ماخوذ است و علامه مجلسي ره در بحار فرمود در بعضي از نسخ بتقديم معجمه بر مهمله مي باشد آنگاه گفته که ابن اثير جزري گويد در حديث ابوذر استکه علي را توصيف نموده که انه لعالم الارض و زرها الذي تسکن اليه اي قوامها و اصله من زر القلب و هو عظم صغير يکون قوام القلب به و اخرج الهروي هذا الحديث عن سلمان انتهي.

صبيحه ٢٧

کليني در کافي روايت نموده از رسول خداي که فرمود اني و اثني عشر من ولدي و انت يا علي رز الارض الي آخر ما ذکر بروايت الشيخ في الغيبه بدانکه اين خبر کافي و خبر مذکور در صبيحه سابقه که از غيبت شيخ طوسي منقول شد در متن متحدند جز اينکه در مروي شيخ اني واحد عشر من ولدي ميباشد و در خبر کافي اثني عشر من ولدي هست و علامه مجلسي ره را در بيان اين خبر کافي که فرمود اثني عشر من ولدي و حال آنکه يازده امام از ولد آن سرورند دو توجيه است اول آنکه صديقه طاهره سلام الله عليها نيز مقصود باشد چه با آن مخدره دوازده نفرند دويم آنکه اطلاق ولد بر اميرالمومنين از بابت تغليب باشد و عطف انت از قبيل عطف و ذکر خاص بعد ازعام باشد بجهه تاکيد و تشريف مانند عطف جبرئيل و ميکائيل بر ملائکه در آيه مبارکه من کان عدو الله و ملائکته و جبريل و ميکال فان الله عدو للکافرين اين ناچيز گويد که اگر اين خبر از نصوص بر امامت ائمه اثني عشر نباشد بلا شبهه مقصودرسول خدا دوازده اولاد فاطمه زهراء و يازده امام ميباشد که از ذريه فاطمه هستندو بنابراين هيچ اشکالي در خبر نخواهد بود و اگر از نصوص امامت باشد حضرت امير المومنين را نيز شامل است يا از باب تغليب چنانچه علامه مجلسي ره فرموده و يا ازباب تعميم در ولادت که اعم از ولادت روحانيه و جسمانيه باشد پس بنابراين عطف و انت يا علي از قبيل عطف خاص بر عام است با اينکه محتمل استکه اصل خبر کافي مثل خبر طوسي ره واحد عشر من ولدي بوده و تبديل لفظ احد باثني ناشي از اشتباه يا تصرف نساخ شده باشد چه اثني عشريه ائمه مرکوز اذهان شيعه اثني عشريه است و در خبر چون لفظ احد عشر يافته پس حمل بر غلط کرده و اثني عشر نوشته و قرينه بر قوت اين احتمال مزبور اين استکه روايت شيخ طوسي با اين خبر کافي در تمام الفاظ موافقت دارند مگر در همين

يک کلمه و مثل چنين احتمال را علامه مجلسي در خبر ابي لبيد مخزومي داده در لفظ تسعون و ستون چنانچه مثل همين تبديل در خبر وفات صديقه که خمس و سبعين يوما بعد از رحلت پدرش مشهور شده خمس و تسعين يوما احتمال داده شده است که موافق با روايت معتبره است و عجب است که در اين مقام اين احتمال بخاطر شريف علامه مزبور نرسيده و يا آنکه رسيده و متعرض آن نشده اند و الله الاعلم.

صبيحه ٢٨

صدوق عليه الرحمه در کمال الدين از حضرت حسين بن علي روايه نموده که فرمود من و برادرم بر جدم رسول خداي داخل

صفحه : ٢٠٤

شديم پس مرا بر زانوي چپ و برادرم را بر زانوي راست نشانيده ماها را همي ببوسيد و فرمود بابي انتما من امامين سبطيين اختار کما الله مني و من ابيکما و من امکماو اختار من صلبک يا حسين تسعه ائمه تاسعهم قائمهم و کلهم في الفضل و المنزله سواء عندالله تعالي يعني پدرم فدايي شما دو امام و دو سبط باد که خداوند شما را از من و پدرتان و مادرتان اختيار فرموده اي حسين از صلب تونه تن امام را که نهم آنها قائم ايشان است اختيار نموده و تمامت آنان در فضل و منزلت نزد خداي تعاي برابرند علامه مجلسي ره بعد از ذکر اين خبر ميفرمايد ظاهر آنست که ضمير يعني ضميرجمع راجع بتسعه ميباشد پس منافات ندارد فضل اميرالمومنين و حسنين را بر سائر ائمه چنانکه از بعض از اخبار ظاهر ميشود و بعضي از فضلاء بعد از ذکر اين فرمايش مجلسي ره فرموده بلي اگر چه ارجاع ضمير بتسعه دفع اشکال افضليت ائمه ثلثه را ميکند ليکن در بعضي از اخبار تصريح با فضيلت حضرت قائم عجل الله فرجه شده پس اين اشکال بحال خود باقي خواهد بود لذا ما را در اين مقام مقالي استکه علي امي حال دفع تعارض و رفع اشکال بان ميشود خواه ضمير راجع بتسعه باشد و خواه راجع بکل باشد پس از آن فرموده است بدانکه چنانکه نسبت حضرت واحب الوجود جل سلطانه بجميع سلسله ممکنات من الدره و الذره و العقل و الهيولي و الامر و الخلق متساوي است الرحمن علي العرش استوي قال الصل استوي علي کل شي فليس شي ء اقرب اليه من شي ء و في روايه اخري اسوي فيکل شي فليس شي ء اقرب اليه من شي ء لم يبعد منه بعيد و لم يقرب منه قريب استوي فيکل شي ء هم چنين ممکنات را نسبت بساحت قدس واجبي من حيث الامکان و المخلوقيه و المربوبيه علي السواء است ما تري في خلق الرحمن من تفاوت و تفاوت و تفاضل ميان مراتب ممکنات از اضافه و نسبت آنها است بيکديگر فاذا نسب بعض الي بعض فبعض جبروتي و بعض ملکوتي و بعض

ناسوتي بعض جماد و بعض نبات و بعض حيوان و بعض انسان کذلک نفوس طيبه و ذوات قدسيه حجج الهيه چون اضافت شوند بحضرت ربوبيت تعالي شانه از حيث نبوت و رسالت و امامت منبعثه از صقع ربوبي همه متساوي و در درجه واحده و مرتبه فارده اند لا تفرق بين احد من رسله و هرگاه بعضي اضافت شوند به بعض ديگر در اين مقام تفاوت و تفاضل پديد آيد بعضي نبي و بعضي رسول و بعضي اولوالعزم باشند علي تفاوت شئونهم و اختلاف مراتبهم و بعض خاتم کنبينا محمدتلک الرسل فضلنا بعضهم علي بعض اگر در نفس اخبار صادره از معادن عصمت تدبر شود آنچه عرض شد معلوم و مفهوم شود زيرا ه در اخبار تفاضيله نسبت ايشان بيکديگر داده شده چنانکه فرموده اند درباره اميرالمومنين ابوهما خير منهما يا افضل منهما و درحق حضرت صاحب الزمان ارواحنا فداه فرموده اند تاسعهم قائمهم و هو افضلهم ليکن دراخبار استوائيه مساوات را نسبت بحضرت حق و عنديه واجب الوجود مطلق داده اند چنانکه در همين خبر فرموده سواء عندالله تعالي پس بانچه بيان شد تنافي بين بعض آيات و تعارض ميان اين دو قسم اخبار بکلي مندفع و مرتفع خواهد شد و ما را عقيدت در خصوص مراتب ائمه هدي عليهم السلام نسبت بيکديگر همانا افضليت حضرت امام غائب منتظر و خاتم الائمه الاثني عشر ارواحنا لتراب مقدمه الفداء ميباشد بر کل ائمه وآنوجود مسعود مبارک را بعد از جد امجدش عقل کل و خاتم رسل صلوات الله عليه و اله اول شخص عالم امکان و نخست تعين نشائه کن فکان ميداند و اگر حضرت قادر سبحان مراتوفيق بخشد هر آينه کتابي جداگانه در اثبات اين مدعي خواهم پرداخت و دعوي خود رابراهين ساطعه و ادله قاطعه روشن و هويدا خواهم ساخت انتهي کلامه بعين عبارته اين ناچيز گويد در اين مختار اين فاضل تامل نما که جاي تامل است.

صبيحه ٢٩

در بحار از مناقب نقل نموده که از حضرت باقر روايت کرده که رسول خدا فرمود من اهلبيتي اثني عشر نقيبا محدثون مفهمون منهم القائم بالحق يملاء الارض عدلا کما ملئت ظلماو جورا يعني از اهل بيت من دوازده نقيب باشد که حديث کرده شده و فهمانيده شده اند از جمله آنها قائم بحق است که زمين را پرکند از عدل چنانچه پرشده از ظلم باشد و جور بدانکه مراد از محدث و مفهم بصيغه مفعول حديث کرده شده و فهمانيده شده کل معارف الهيه و جميع احکام و نواميش ربانيه است حتي الارش في الخدش چه خداوند عزت تمامت علوم و معارف را برسول خدا تعليم و تفهيم فرمود که علمني شديد القوي و رسول خداي آنها را باميرالمومنين تعليم و تفهيم فرمود که علمني رسول الله الف باب من العلم ينفتح من کل باب الف باب و هکذا الي خاتم الاوصياء الحجه بن الحسن ارواحنا فداه.

صبيحه ٣٠

در کفايه الاثر از جابر انصاري روايت نموده که چون آيه تطهير نازل شد و پيغمبر علي و فاطمه و حسنين را نزد خود خوانده و گفت اللهم هولاء اهلبيتي فاذهب عنهم الرجس و طهرهم تطهيرا جابر گويد من عرض کردم يا رسول الله هر آينه خداي اين عترت طاهره و ذريت طاهره مبارکه را نيک گرامي داشته ببردن پليدي از ايشان حضرت فرمود يا جابر لانهم عترتي من لحمي و دمي فاخي سيد الاوصياءو ابناي خير الابساط و ابنتي سيده النسوان و منا المهدي قلت يا رسول الله و من المهدي قال تسعه من صلب الحسين ائمه ابرار و التاسع قائمهم يملا الارض قسطا و عدلا يقاتل علي التاويل کما قاتلت علي التنزيل فرمود اي جابر اين عنايت الهي درباره ايشان براي اينست که آنان عترت منند از گوشت و خون منند پس برادم سيد اوصياء و دو پسرم بهترين اسباط و دخترم سيده زنان است و از ما است مهدي عرض کردم مهدي کيست فرمود نه نفر از صلب حسين امامان نيکو باشند و نهمين قائم ايشان است که زمين را پرکند از عدل و داد و قتال فرمايد بر تاويل چنانچه من قتال کردم بر تنزيل بدانکه حضرت رسول اين کلمه را درباره علي هم فرموده چنانچه در روايت کفايه الاثر است مخاطبا بجنابه تقاتل علي التاويل کما قاتلت علي تنزيله و اميرالمومنين هم اينکلمه مبارکه اخيره را در فرمايشات خود فرموده که پيغمبر بر تنزيل مقاتله ميفرمود و من بر تاويل مقاتله مينمايم و معني آن در اين حديث شريف نبوي که جابر روايت نموده اين استکه حضرت بقيه الله جنگ کند با کسانيکه در ظاهر دعوي اسلام نمايند و خود را اهل قران دانند ليکن تصديق نکنند لب و حقيقه اسلام و قران را که وجود مبارک امام است و باوي جنگ کنند چون ناکثين و قاسطين و مارقين در عصر امير المومنين چنانچه رسول خداي جنگ فرمود با کفار و مشرکين که منکر نزول قران بودند انتهي

صفحه : ٢٠٥

صبيحه ٣١

صدوق در کمال الدين باسناد خود از ابو حمزه ثمالي روايت نموده که حضرت علي بن الحسين عليهما السلام فرمود که در شان ما نازل شده است آيه و اولوالارحام بعضهم اولي ببعض في کتاب الله الايه و در حق ما فرود آمده آيه و جعلها کلمه باقيه في عقب و امامت در فرزندان حسين بن علي بن ابيطالب است تا روز قيامت بدرستيکه از براي قائم ما دو غيبت است که يکي از آن دو درازتر است از ديگري اما نخستين غيبت پس شش روز و ششماه و شش سال است و اما دويمين غيبت پس بطول انجامد زمان آن تا آنکه از اين امر اکثر قائلين بان برگردند پس

ثابت نماند بر آن مگر کسيکه او را يقين قوي و معرفت صحيح باشد و نيابد در سينه خود تنگي يعني انکار ازحکم ما و تسليم شود از براي فرمان ما اهل بيت و بعضي از شراح احاديث در ذيل اين خبر شريف فرموده بدانکه اين دو غيبت که در اين خبر است آن دو غيبت صغري و کبري که درالسنه و افواه علماء بلکه مطلق شيعه اثني عشريه دائر است نيست چرا که آن فقط اصطلاحي است از علماء و ارباب حديث که ازمنه نصب نواب خاصه و سفراء مرضيه راغيبت صغري نامند و از بدو آن سداد باب نيابت خاصه غيبت را کبري گويند هر چند همين معني را هم از مطاوي پاره از اخبار ميتوان استفاده نمود وليکن بر اين اصطلاح در اخبار و آثار تصريحي نيست بلي آنچه مضمون بعض اخبار است که از جمله همين خبر است اين استکه از براي حضرت قائم ارواحنا فداه دو غيبت است که يکي زمانش کوتاه و ديگري بس دراز است چون در اين خبر زمان غيبت کوتاه آن جناب تحديد شده که شش روز و شش ماه و شش سال است پس مقصود يکبره از زمان غيبت است که نسبت بسائر ازمنه نوع اختصاص و امتيازي دارد و از سياق خبر تقدم زمان اين غيبت بر زمان غيبت طولي نيز مستفاد ميشود پس ابتداء اين غيبت يا زمان ولادت و يا زمان امامت آن حضرت است و بلا شبهه هر يک از اين دو زمان را يکقسم امتيازي نسبت بساير ازمنه بوده است زيرا که غيبت آن حضرت در بدايه ولادت تا اوائل امامت يکنحو غيبت بوده و از اوائل امامت تا زمان استقرار امر نيابت خاصه يکنحو ديگر بوده است و اين خبر قرنيه است بر اينکه لفظ او که در روايت اصبغ ببن نباته از اميرالمومنين است که سنه ايام او سته اشهر او ستت سنين از براي ترديد نيست بلکه از براي جمع وبمعني واو است و لفظ حيرت در آن خبر قرينه است بر اينکه مراد از غيبت در هر دو خبر همان زمان اوائل امامت است که امر غيبت و حيرت بواسطه شدت طلب و تحري معتمد و معتضد عباسي در نهايت شدت و مال سختي بوده است اين است آنچه در نظر فقير در معني دو خبر اظهر است و آنچه را که علامه مجلسي ره اظهر دانسته چنانچه در صبيحه چهارم که از اين عبقريه هفتم است مذکور شده در نظر فقير غير ظاهر است و الله العالم.

صبيحه ٣٢

در کفايه الاثر در ذيل روايت کميت شاع و شرفيابي او بخدمت سراسر سعادت حضرت باقر و خواندن ابيات خود را که درباره آن بزرگوار و اباء اطهار او انشاء نموده که از جمله آنها اين شعر است متي يقير الحق فيکم متي يقوم مهديکم الثاني و فرمودن حضرت باقر باو که قائم آن نهم امام از صلب حسين است و پس از آن تعداد فرمودن آن سرور اسامي مقدمه تمامت ائمه اثني عشر را از براي او چنين استکه کميت سئوال کرد متي يخرج يابن رسول الله حضرت در جوابش

فرمود لقد رسول الله عن ذلک فقال انما مثله کمثل الساعه لاتاتيکم الابغته يعني کميت عرض کرد در چه زمان خروج فرمايد حضرت فرمود زمان خروج قائم از رسول خدا پرسش شد فرمود مثل او قيامت است نميايد شما را مگر ناگهاني بدانکه مراد از ناگهاني آمدن معلوم نبودن وقت معين است از براي آن براي غير خداي و انحصار علم آن است بذات مقدس حضرت علام الغيوب چنانچه فرمايد قل انما علمها عند ربي نه مقصود علامه نداشتن و نبودن علامت است از براي خروج آن سرور چنانکه گلپايگاني مروج طريقه بابيه توهم نموده واين توهم باطل را مبناي فتح باب تاويل علامات ظهور حضرت قائم ارواحنا فداه قرار داده بخيال اينکه ناگهاني آمدن با علامت داشتن منافات دارد و وجه بطلب اين توهم آنست که خداي تعالي در همان آيه که خبر از ناگهاني آمدن قيامت ميدهد بلافاصله تصريح بعلامات داشتن قيامت ميفرمايد بقوله عز اسمه هل ينظرون الا الساعه تاتيهم بغته فقد جاء اشراطها چه اشراط جمع شرط بفتح اول و دويم است و آن بمعني علاقه است و اخبار معتبره که در بيان اشراط ساعه وارد شده بسيار است و از جمله خبر سلمان معروف و مفصل استکه مفسرين مثل مرحوم فيض در تفسير صافي و ديگران در ديگر تفاسير آن را در ذيل اين آيه ذکر نموده اند پس ظاهر گرديد که در مقام عدم توقيت قيام قائم و تنظير آن را بقيامت و استدلال بايه لاتاتيکم الا بغته به هيچ وچه دلالتي بر نبودن علامت ظاهره از براي خروج آن حضرت نيست بلکه دانستيکه در نفس آيه مبارکه و اخبار متکاثره بلکه متواتره تصريح بر خلاف توهم متوهم مزبور شده است.

صبيحه ٣٣

در کمال الدين و اثبات الوصيه و غير هما از ابو حمزه ثمالي از حضرت باقر روايت شده استکه فرمود بدرستيکه خداي عز و جل فرستاد محمد را بسوي جن و انس و قرار داد بعد از وي دوازده وصي که بعضي از آنها در گذشته اند و بعضي باقي مانده اند و در هر وصيي صفتي از صفات کمال ظهور کند و اوصيائيکه بعد از محمدند بر منوال اوصياء عيسي باشند و بودند اوصياء عيسي دوازده نفر و کان اميرالمومنين علي سنه المسيح و بود اميرالمومنين بر سنت مسيح و صفه مسيح بدانکه مراد از بودن اميربر سنت مسيح وقوع اختلاف است درباره آن حضرت که برخي خدايش دانستند و برخي حجه خداي و برخي خليفه چهارم و گروهي از خوارج و نواصب لعنهم الله العياذ بالله سخنان ديگر درباره اش گفتند چنانکه درباره مسيح اختلاف عظيم واقع شد که او را هم برخي خدايش دانستند که آيه لقد کفرالذين قالوا ان الله هو المسيح عيسي بن مريم اشارت بدانها است و گروهي پسر خدايش گفتند که آيه و قالت النصاري للمسيح بن الله نظر بان گروه دارد و جمعي يکي از سه خدايش شمردند که آيه لقد کفرالدين قالوا ان الله ثالث ثلثه مبين

عقيدت آنها است و يهود عنود خذلهم الله درباره او عقيدت ديگر داشتند و کلام ديگر ميسرودند و آيه و اذا ضرب بن مريم مثلا فاذا قومک عنه يصدون ناظر بهمين مقام است کشف خفاء و رفع غطاء غرض از ايراد اين خبر در اين عبقريه با اينکه از اخبار مناسبه

صفحه : ٢٠٦

که بايد در آن مذکور گردند نيست آنست که ايراد کرده اند که در اين خبر تصريح شده که اميرالمومنين بر سنت مسيح است و حال آنکه در بعض اخبار ديگر که در چگونگي حالات حضرت حجه وارد شده است تصريح فرموده اند که در حضرت حجه عجل الله فرجه سنتي است از موسي و سنتي است از عيسي و مسيح و سنتي است از يوسف و سنتي است از نوح و خضر و خاتم انبياء پس چگونه جمع ميان اين دو خبر توان نمود پس غرض از نقل آن در اين مقام دفع اين ايراد است ببيان اينکه اولا اثبات شي ء نفي ماعد آن کند وثانيا حيثيات مختلفت است چه شباهت اميرالمومنين بمسيح از جهاتي استکه مذکور شد وشباهت حضرت قائم بمسيح از جهت ديگر است و آن وقوع اختلاف در قتل و صلب عيسي و عدم وقوع قتل و صلب است چه آنکه نظير همين اختلاف در حضرت قائم واقع شده که بعضي گفتند متولد نشده و برخي بر اين رفتند که متولد شد و از دنيا رفت چنانکه در سابق اين قول از علاء الدوله سمناني صوفي معاند نقل شد و در اين دوره متاخره تبعيت نمود او را ابوالفضول گلپايگاني مروج کيش بابيه و جماعت شيعه اثني عشريه را عقيدت اين استکه آن حضرت متولد وحي و غائب است تا خداي اذن ظهور شراب دهد و تصريح باين نحو از شباهت فرموده حضرت صادق در خبر مفصل مفضل بن عمر که از جمع ديگر هم روايت شده است پس منافات ندارد که در ميان ائمه طاهرين هم اميرالمومنين را شباهت بمسيح باشد و هم حضرت بقيه الله را شباهت باو باشد کمالا يخفي.

صبيحه ٣٤

در کتاب فردوس اين شيرويه ديلمي استکه از حضرت رسول روايتستکه فرمود المهدي طاوس اهل الجنه الخ بدانکه چون بخواهند چيزي را بکمال جمال و نهايت حسن و زيبايي بستانيد او را بطاوس تشبيه نمايند پس معني اين خبر شريف اين استکه حضرت مهدي نيکوترين و زيباترين اهل بهشت ميباشد و ممکن است که نکته اين تشبيه اين باشد که چنانچه طاوس داراي جميع الوان مختلفه است که در نوع طيور ايجاد شده و خلقت گرديده و موجب کمال و جمال صفات کماليه سلسله جليله انبياء و اوصياء است و آنچه را که آن خوبان همه دارند آن يگانه گوهر بحر وجود و يکتا مظهر صفات جلال و جمال حضرت ملک معبود به تنهائي دارا است و حديث من اراد

ان ينظر الي آدم الخ شاهد بر دعوي و قول شاعر شعر ليس من الله بمستنکر ان جميع العالم في واحد مصدق مدعي است.

صبيحه ٣٥

در کمال الدين از مفضل بن عمر روايت شده استکه گفت داخل شدم بر آقاي خود حضرت جعفر بن محمد پس عرض کردم اي سيد من استدعا دارم خلف را که بعد از تو است بمن خبر دهي فقال لي يا مفضل الامام من بعدي ابني موسي و الخلف المامول المنتظر (م ح م د) و ابن الحسن بن علي بن محمد بن علي بن موسي فرمود اين مفضل امام بعد از من پسرم موسي است و آن خلف که مامون و منتظر است (م ح م د) پسر حسن پسر علي پسر محمد پسر علي پسر موسي است ببعضي از فضلاء در ذيل اين خبر چنين فرموده که چون راوي که مفضل است سئوال از خلف نمود و خلف در لغت بمعني مطلق جانشين است وليکن در لسان مبارک ائمه عليهم السلام از القاب خاصه حضرت حجه بن الحسن ارواحنافداه لذا حضررت مبين الحقايق جواب مفضل را مفصل فرموده و معرفي خلق را از براي او بنحو اتم و اکمل فرمود و تفکيک ميان الامام من بعدي با قول آن سرور و الخلف للمامول الخ اقوي حجت بر ما ذکر ميباشد کمالا يخفي علي اولي النهي.

صبيحه ٣٦

بدانکه اخبار و آثار راجعه بحضرت حجه عجل الله فرجه بر حسب اطلاق و تقييد و اجمال و تبيين بمراتب مختلفه دارند بعضي من جميع الوجوه اطلاق و اجمال دارند و برخي از حيثيتي از حيثيات مطلق و محمل باشند و از حيثيتي مفيد و مبين و اين اختلاف بر حسب اختلاف مقامات و مقتضيات و اختلاف سئوال وسائل و مسئول عنه و حيثيت سئوال ميباشد مثلا حديث شريف الهدي طاوس الجنه و نظائر آن از همه جهت اطلاق و اجمال دارند و هيچ لسان ندارند که مهدي کيست و نامش چيست و از کدام امت معدود و در چه قبيله محسوب است و حديث شريف يکون من امتي المهدي انتقصر عمره فسبع سنين و الافثمان و الا فتسع يتنعم امتي في زمانه نعيما لم ينتعموا مثله قط البر و الفاجر يرسل السماء عليهم مدارا و لا تدخر الارض شيئا من نباتها بيان ميکند که مهدي از امت حضرت رسالت پناه است و اين رد است بر کسانيکه توهم مهدويه درباره عيسي بن مريم نموده اند و اين خبر و امثال آن هر چند که بواسطه تقييد بامت غير امت را خارج ميکند ليکن نسبت بخود امت اطلاق دارند چه ميشود از عترت رسول خاتم بباشد و ميشود که نباشد پس خبر تملاء الارض ظلما و جورا فيقوم رجل من عترتي فيملاها قسطا و عدلا

يملک سبعا و تسعا و اشتباه اين خبر که لفظ عترت با اهلبيت ويا ذريه دارد غير عترت و ذريه را از اين دولت بيرون ميکند و چون اين صنف از اخبار نسبت بعترت اطهار اطلاق دارد پس صنف ديگر که يکي از آنها خبر يا فاطمه المهدي من ولدک است غير فرزندان فاطمه زهرا را از اين نعمت عظمي بي نصيب نمايد وچون اين دسته از آثار تمامت فرزندان حضرت بتول را شامل است پس اخبار کثيره معتبره و نصوص و فيره معتمد اين موهبته کبري را بذريه حضرت حسين مخصوص ميدارد مثل آنچه در خبر حذيفه استکه حضرت رسول خطبه خواند و در خطبه خود فرمود آنچه را که پديدار ميشود آنگاه فرمود اگر باقي نماند از دنيا مگر يکروز هر آينه خداي عز و جل آن روز را دراز کند تا برانگيزاند مردي را از فرزندان من که نامش نام من است پس برخواست سلمان و گفت اي رسول خداي آيا آن مرد کدام فرزند تو خواهد بود فرمود من ولدي هذا و ضرب بيده علي الحسين عليه السلام از اين فرزند من و دست مبارک خود بر حضرت حسين گذاشت و اين چند خبر از اربعين حافظ ابو نعيم نقل شد وليکن بمضمون هر يک از آنها اخبار بسيار ماثور و در کتب عامه فضلا عن الخاصه مضبوط و مسطور است و چون اين قبيل از اخبار نسببت باولاد اطهار حضرت حسين نيز اطلاق دارد هر آينه اثبات مدعاي اماميه را اخباري ديگر بايد که مصداق اين عنوان را در شخص شخيص حجه بن الحسن العسکري معين نمايد و مطلقات را مقيد و مجملات را مبين دارد و بقاعده عقلانيه مقرره در اصول يکخبر صحيح و معتبر چندين خبر مطلق را مقيد و مجمل را مبين دارد و عالم را تخصيص

صفحه : ٢٠٧

دهد و اگر يک خبر صحيح و معتبر در مهدويه و قائميه حضرت (م ح م د) بن الحسن العسکري وارد باشد بس است از براي تقيد و تبيين و تعيين نمودن اين مصداق و انحصار آن تا چه رسد که زياده از هزار خبر در تعيين اين مصداق که تصريح باسم او و اسم پدرش در آنها شده است در کتب فريقين شيعه و سنتي ثبت و ضبط است مثل اخبار معراجيه و غير آنها که در تمامت آنها تصريح شده است ببودن آن بزرگوار ابن الحسن العسکري فارجع اليها و تبمتر و تدتلت و بالاباطيل فلا تغتر.

صبيحه ٣٧

در بحار است که در خرائج آورده که از حسن مسترق ضرير روايت شده او گفته که روزي در خدمت حسن بن عبدالله بن حمدان ناصر الدوله بودم در آن اثنا در خصوص ناحيه مقدسه با هم گفتگو کرديم بعد از آن من همه اوقات ناحيه را قدح ميکردم و نسبت عيب بان ميدادم تا اينکه روزي عمم حسين بان مجلس حاضر گرديد آنگاه بنابعادت سابق شروع نموده در اين خصوص

سخن ميگفتم در آنحال عمم گفت که اي پسر پيشتر از اين منهم بگفته تو قائل بودم تا وقتيکه بحکومت شهر قم منصوب گرديدم در حالتيکه نظم امورات آنجا بر سلطان صعب و مشگل گرديده بود بطرزيکه هر کس از جانب سلطان بانجا ميرفت اهل آنجا با وي محاربه ميکردند و لشکري بمن داده شد و بسمت قم بيرون رفتم وقتيکه بناحيه طرز رسيديم بعزم شکار بيرون رفتم در اثناي آن شکاري پيش من در رفت آنگاه پي آن افتاده آن را بسيار دوانيديم تا اينکه بدره که مجراي سيل بود درسيد هر قدريکه درآنجا راه ميرفتم بجائي منتهي نشد بلکه وسعت بهم ميرانيد با اينحال بودم ناگاه سواري به پيش من آمد که در زيرش اسب سفيدي بود و عمامه سبزي مايل بسياهي که از خز بود در سر داشت و در پايهايش چکمه سرخ بود در آن حال بمن گفت يا حسين نه بکنيه مرا ذکر نمود و نه بلقب امير ملقبم ساخت بلکه تنها بنامم مرا خطاب نمود گفتم چه مطلب داري گفت چرا بناحيه مقدسه نسبت عيب ميدهي و چرا خمس اموال خود را باصحاب من رد نميکني و منهم مرد باوقار شجاعي بودم که از هيچ چيز نميترسيدم ليکن از هيبت و صلابت آن سوار ترسيدم و گفتم اي سيد من بهر چه امرم ميفرمائي عمل ميکنم گفت وقتيکه رسيدي بهمانجائيکه لشکر ميبري و آن را بجنگ و محاربه تصرف مينمائي هر چه که اموال در آنجا فراهم آوردي خمس آن را باهل استحقاق برسان گفتم شنيدم و اطاعه کردم گفت بگذرد در حالتيکه با هدايت هستي بعد از آن لجام اسب را برگردانيدم و برگشت بطرزيکه ندانستم از کدام راه رفت بيمين و يسارم نگاه کردم اورا نديدم و بيم من بيشتر گرديد پس برگشتم و بسوي لشکر خود آمدم و آن قصه را فراموش نمودم وقتيکه بشهر قم رسيدم در حالتيکه اراده جنگ ايشان داشتم ناگاه اهل آنجا بنزد من بيرون آمدند و گفتند بسبب مخالفت و ناسازگاري حکام سابق با ما اساس محاربه برپا نمودند با ايشان ميجنگيديم حالا که تو آمده مخالفت ميان ما و تو نيست داخل شهر شو و بامور مملکت بپرداز پس زماني در آنجا مکث نمودم و اموالي بسيار زياده از آنچه که چشم داشتم بود فراهم آورده بودم کساني بر من حسد برده از من در نزد سلطان سعايت و سخن چيني نمودند تا اينکه معزول گشتم و ببغداد برگشتم و ابتدا بدر خانه سلطان رو نموده نزد وي رفتم و سلام کردم بعد از آن بمنزل خود برگشتم و مردم بديدنم آمدند در ميان ايشان محمد بن عثمان عمري هم بود پس داخل مجلس گرديد و مردم را زير پا کنان بنزديکي من آمد بحديکه بر متکاي من تکيه کرد آنگاه از اين حرکتي که کرد غيظ نمودم و بنشستن خود در آنجا طول داد بطرزيکه مردم ميامدند و ميرفتند و از آنجا بيرون نميرفت و از کثرت مکثش غيظم بيشتر ميشد وقتيکه مجلس تمام شد و از تردد مردم خالي ماند بمن نزديک شد و گفت که در ميان من و تو سري است آن را بشنو گفتم بگو گفت که صاحب اسب سفيد که در دره بتو ملاقات نمود ميگويد که ما بوعده که باو کرده بوديم وفا نموديم يعني باو

وعده کرديم که شهر قم را بدون جنگ و محاربه تسخير خواهي کرد و اموال بسيار در آنجا فراهم خواهي آورد چنانکه گفته بوديم براي وي حاصل گرديد آنگاه آن قصه بيادم افتاده ترسيدم و گفتم که شنيدم و اطاعت کردم در آنحال از جاي خود برخواستم و دست او را گرفتم داخل خزينه نمودم آنگاه شروع نموده خمس اموال خزينه را بيرون ميکرد تا اينکه چيزي از آن اموال که فراموش نموده بودم خمس آن را هم درآورد بعد از آن برگشت و بعد از اين قصه در خصوص آن حضرت شک نکردم و امر بمن محقق گرديد راوي گويدوقتيکه اين قصه را از عم خود شنيدم آن شکي که بدلم عارض شده بود زايل گرديد کشف خافيه عن بعني الناحيه بدانکه استادنا المحدث النوري نور الله مرقده در نجم ثاقب فرموده که مراد از ناحيه درست معلوم نشده و در کلام احدي نديدم که متعرض آن شود جز آنکه شيخ ابراهيم کفعمي ره در حاشيه مصباح در فصل سي و ششم گفته که ناحيه هر مکاني استکه صاحب الامر در آنجا بود در غيبت صغري و وکلاء تردد ميکردند در آنجا در نزد آن جناب و مستندي ذکر نکرده ولکن از بعضي اخبار ميشود استفاده کرد چنانچه علي بن حسين مسعودي در کتاب اثبات الوصيه روايت کرده که امر فرمود ابو محمد امام حسن عسکري والده خود را که حج کند در سنه دويست و پنجاه و نه و او را خبر کرد بانچه بانجناب خواهد رسيد در سنه شصت و حاضر نمود حضرت صاحب عليه السلام را پس باو وصيت کرد و تسليم نمود بانجناب اسم اعظم و مواريث و سلاح را و بيرون رفت مادر ابي محمد عليه السلام با حضرت صاحب بسوي مکه و ابو علي احمد بن محمد بن مطهر متولي بود آنچه را که وکيل باو محتاج بود و چون ببعضي از منازل رسيدند اعراب بقافله برخوردند پس ايشان را خبر کردند از شدت خوف و کمي آب پس برگشتند اکثر مردم مگر کسانيکه در ناحيه بودند پس ايشان گذشتن و سالم ماندند و روايت شده که امر رسيد بر ايشان برفتن ولکن علماء رجال تصريح کردند که بر امام حسن عسکري بلکه بر امام علي النقي عليهما السلام نيز اطلاق ميشود صاحب ناحيه اين ناچيز گويد که فاضل امامي خواتون آبادي در جنات الخلود فرموده که يکي از القاب شريفه آن بزرگوار ناحيه است و در ايام تقيه گاهي آن حضرت را باين لقب ميخواندند.

صبيحه ٣٨

در بحار از کمال الدين باسناد خود از مفضل بن عمر روايت نموده که قال الصادق عليه السلام کاني انظر الي القايم علي منبر الکوفه و حوله اصحابه ثلثمائه و ثلثه عشر رجلا عده اجل بدووهم اصحاب الالويه و هم حکام الله في ارضه علي خلقه حتي يستخرج من قبائه کتابا مختوما بخاتم من ذهب عهد معهود من رسول الله فيحفلون عنه اجفال الغنم فلا يبقي منهم الا الوزير واحد عشر نقيبا کما بقوا مع موسي بن عمران فيجولون في الارض فلا يجدون عنه مذهبا فيرجعون

اليه و الله اني اغرف الکلام الذي يقوله لهم فيکفرون به يعني حضرت صادق فرمود که گويا ميبينم قائم را بر منبر کوفه و کرد او اصحاب سيصد و سيزده گانه باشند عدد اصحاب بدر و آنها صاحبان لوا هستند و حکام خدايند در زمين بر خلق که قائم بيرون آورد از قباي خود کاغذي ممهور بمهري از طلا عهديست معهود از رسول خدا

صفحه : ٢٠٨

پس فرار کنند از گرد او مثل گوسفند و باقي نماند مگر و زير و يازده نقيب چنانکه يا موسي بن عمران ماندند پس بگردند زمين را و مفري نه بينند و برگردند و والله من ميدانم آن کلمه را که ميفرمايد براي ايشان و کافر ميشوند بان اين ناچيز گويد که بعضي از شراح احاديث در توضيح و شرح اين خبر چنين گفته که آنچه بخاطرم ميرسد و گمان ميکنم اينست که مراد از فرار کردن نقباد هشت ايشان باشد و وحشت ايشان از عمل بمقتضاي آن حرف و جولان کردن ايشان در زمين تفرقه قلب و حواس ايشان باشد و کفر ايشان نه کفر انکار باشد چرا که بعد از رويت کل آن علامات قبل از ظهور و بعداز ظهور و رويت همه آن علامات و آيات بينات از وقت ظهور تا آمدن کوفه و جلالت شان خود ايشان که بطي الارض بمکه روند و برابر سوار شوند چگونه شود که کفر انکاراز ايشان سرزند و ايشان حکام خدا باشند بر خلق بلکه مقصود از کفر کفر تردد خاطر باشد چرا که در حال تردد في الجمله ترک بعمل آيد گويند چنانکه خدا فرمايد اتومنون ببعض الکتاب و تکفرون ببعض يعني ببعض کتاب عمل ميکنند و ببعضي نميکند چنانکه فرمود مرتد شدند مردم بعد از پيغمبر مگر سه نفر و عمار را از مرتدين شمردند و جمع کثيري از بزرگان را و ارتداد ايشان تردد ايشان بود پس در همه زمين بقلب جولان زنند و مفري نه بينند و تسليم کنند و غير از اين معني با قواعد کليه که از ائمه عليهم السلام رسيده است مشگل است که منطبق شود خلاصه مراد از آن کلام علم بباطل باطل است که در اشعار مرويه از علي بن الحسين عليه السلام ميباشد که فرمودند (و رب جوهر علم لوابوح به - لقيل لي انت ممن يعبدو الوثناء - و لا استحل رجال مسلمون دمي - يرون اقبح ما ياتونه حسنا - لقد تقدم في هذا ابو حسن - الي الحسين و وصي قبله الحسنا - يعني چه بسيار جوهر علميکه اگرر بروز دهم گويند توبت پرستي و خون مرا حلل دانند و نيکو شمرند و حال آنکه حضرت امير بحسن و حسين اين امر را وصيت کرده و سپرده است و همين امر بود که در سينه سلمان بود چنانکه حضرتت باقر بشخصي فرمودند که روايت ميکني آنحديث را که مردم روايت ميکنند که حضرت امير فرمود در سلمان که يافته است علم اول و علم آخر را راوي عرض کرد بلي فرمودند ميداني چه قصد کرده از اين سخن عرض کرد يعني علم بني اسرائيل و علم نبي را فرمود چنين نيست ولکن علم بني و علم علي را و امر نبي و امر علي را عليهما السلام و از براي اين فرمود که اگر ابوذر بداند آنچه را

که در قلب سلمان است هر آينه او را بکشد يا تکفير کند و ظاهرا مراد از وزير حضرت عيسي باشد و از جمله يازده نقيب سلمان باشد و امثال سلمان.

صبيحه ٣٩

علامه مجلسي ره در بحار از کتاب الغيبه نقل نموده که در بعضي اخبار چنين مذکور شده که ائمه عليهم السلام فرمودندخدا منا و قوامنا شرار خلق الله يعني خدمتکاران و کسانيکه بخدمتکاري ما قيام و اقدام نمايند بدترين مخلوقات خدايند و اين حديث بزعموم خود باقي نيست يعني چنين نيست که بهمه خدمه گاران ايشان شامل باشد بلکه اين را در خصوص کساني فرموده اند که در احکام دينيه تغير و تبديل نموده و نسبت بائمه عليهم السلام خيانتي از ايشان سر زده باشد و حال آنکه محمد بن عبدالله بن جعفر حميري از پدرش او از محمدبن صالح همداني روايت کرده او گفته که بخدمت صاحب الزمان نوشتم که اهل خانه من بمن اذيت و سرزنش ميکنند بحديثيکه از پدران کرام تو روايت شده که ايشان فرموده اند که خدا منا و قوامنا شرار خلق الله در جواب نوشت که خير باد شما را يا کلام خداي تعالي را نخوانده ايد که ميفرمايد و جعلنا بينهم و بين القري التي بارکنا فيها قري ظاهره يعني گردانيديم ما بين خلايق و قريهائيکه برکت خود را بانها نازل کرده ايم قريهاي ظاهره قرار داديم بعد از آن فرمود سوگند بخدا ياد ميکنم که هر آينه مائيم آن قريه ها که خدا برکت خود را بانها نازل گردانيده و شمائيد قريهاي ظاهره.

صبيحه ٤٠

در احتجاج در توقيعيکه در جواب مکتواب اسحق بن يعقوب از حضرت بقيه الله صادر شده فرموده است و اما آنچه را که سئوال نموده از او ارشدک الله وثبتک الله از امر منکرين امامت ما که آنها از اهلبيت ما و پسر عموهاي ما هستند پس بدان بدرستيکه نيست بين خداوند عز و جل و بين احدي قرائب و خويشي و کسيکه انکار کند مرا پس از من نيست و سبيل او سبيل پسر نوح است و اما سبيل عم من جعفر و اولاد او در انکار امامت پس مثل سبيل برادران يوسف است استکشاف بلا استنکاف بدانکه آنچه را که اين ناچيز استکشاف نموده ام از اين توقيع شريف از فرق گذاشتن در ميان منکرين و سبيل عم خود جعفر را در انکار سبيل برادران يوسف و ساير منکرين را که از اهل بيت نبوت و خانواده امامت هستند سبيل پسر نوح فرمودن که برادران يوسف بالاخره يعقوب از براي آنها استغفار نمود و يوسف از آنها درگذشت ولي پسر نوح از مفرقين و هالکين گرديد اينست و العلم عندالله و عند امنائه که بمقتضاي بسياري از اخبار جعفر خفيف

العقل بود چنانچه در بحار در ضمن روايت سعد بن عبد الله از احمد بن عبيدالله که عامل خراج ضياع و عقار قم بود روايت نموده که در آن حين که احمد بن عبيدالله توصيف حضرت امام حسن عسکري را مينمود کسي پرسيد که چگونه بود با برادرش جعفر احمد گفت جعفر کيست که کسي نام او را ببرد يا نام او را مقرون بنام حسن بن علي برادرش نمايد جعفر مردي است فاسق و متجاهر بفسق و فجورو شرابخوار و از بدترين مردمان و خفيف العقل و مرتکب انواع ملاهي و مناهي ميباشد تا آنکه در ذيل آن روايت احمد مذکور ميگويد جعفر آمد نزد پدرم عبيدالله و گفت همان مرتبه برادرم و منصبب او را بمن واگذاريد و هر سال بيست هزار اشرفي بتو ميدهم پدرم گفت اي احمق سلطان شمشير خود را کشيد و بضرب شمشير و تازيانه خواست کساني را که اعتقاد بامامت پدر و برادرت دارند برگردانند از عقيده خود نتوانست و اين آروز از براي او ميسر نشد و آنهمه سعي نمود که ايشان را از آن مرتبه که خدا بايشان داده بود زائل گرداند ممکن نشد از براي او و با آنهمه تدابيريکه کرد در اينباب پس اگر شيعيان پدر تو و برادرت تو را امام دانند چه احتياج داري بسلطان يا غير سلطان که تو را بمرتبه ايشان برسانند و حال آنکه تمناي ايشان آنست که آن مرتبه در خارج وجود نداشته باشد مگر از براي خود سلطان واگر آن منزله و مرتبه را نزد شيعيان نداري به پولدادن و زور سلطان و امداد او ازبراي تو ميسر نخواهد شد و از همان خواهش کردن او اين امر را پدرم فهميد که ديوانه و کم عقل ميباشد و امر کرد که ديگر او را راه ندهند در نزدش و غير اين ازاخبار ديگر و از بديهيات است که مثوبات و عقوبات کثرتا و قلتا منوط بکثرت و قلت عقل است و در بحار بابي از براي اينکه ثواب عبادت

صفحه : ٢٠٩

باندازه عقل است عنوان فرموده و در ضمن آن باب روايت آن عابد کثير العباده که درجزيره عبادت ميکرد و ملکي ثواب او را در جنب عبادتش کم ديده و اذن از باري تعالي خواسته نزد آن عابد رفت و گفت عجب مکان خوبي از براي عبادت اختيار نموده که سبزه زار و با طراوات است و آن عابد گفت بلي چنين است ولي حيف که از براي خدا ما خري نيست که بفرستد اينجا و اين علفها را بخورد تا ضايع نشوند نقل شده استکه آن ملک بالاخره دانست که قلت ثواب آن بواسطه کمي عقل او است و هم چنين در مقام عقوبات وتفاوت آنها شده و ضعفا بواسطه تفاوت مراتب عقول کفايت ميکند تفاوت عقوبه مرتده با مرتد که اولي توببه او قبولست اجماعا و ثاني قبول نيست مگر بينه و بين الله واولي تا سه مرتبه از او استتابه ميشود و ثاني يکمرتبه و بعد از عدم توبه در اولي حکم حبس است و ضييق در ماکل و مشرب و در ثاني حکم قتل است و هم چنين در بسياري از احکام که حکم زن و مرد در آنها مختلف شده و اين اختلاف معلل گرديده باينکه زنها ناقص العقلند و درباره آنها رفق و رحمت از جانب شريعت ملحوظ شده است پس بناء

علي هذا شايد اين تفاوت در توقيع شريف هم که مذکور شد بلحاظ خفت عقل جعفر باشد و ذکر پسرهاي او با او در توقيع هم منافي با ما ذکر نيست زيرا که مشهور است که نوعا خفت عقل پدر بالوارثه دامن گير اولاد هم ميشود چنانچه خود احقر در بلده نهاوند که محل مسقط الراس من است حاجي فيض الله نامي را ديدم که خفيف العقل بود و چهار پسر داشت که آنها تماما هم خفيف العقل بودند و از والد مرحوم مگر مي شنيدم که ميفرمود پدر حاجي فيض الله مزبور هم مثل پسر و نبيرهايش خفيف العقل بود و العلم عندالله تاييد فيه تسديد يکي از بزرگان علماء دارالخلافه طهران مسموعم شد که در بين شصت و هفتاد بعد از هزار و دويست سال بعد از هجرت که بعضي از مبدعين در شرع مبين ظاهر شده و کتابيکه اسم او در سوره الرحمن است نوشته کتاب او را در نزد علماء دارالخلافه برده و بعد از ملاحظه کلمات کفريه او هر يک از آنها تصريحا نوشتند که صاحب اينکتاب کافر است پس آن کتاب را در نزد عالم جليل آقا محمود بن آقا محمد علي بن وحيد بهبهاني آوردند چون آن کلمات کفريه مندرجه درآن کتاب را ملاحظه فرمود و از خارج هم مسبوق بود که گوينده و نويسنده آنکتاب مدت زماني در هواي گرم عربستان و بعض از بندرات ايران باسر برهنه بجهت تسخير شمس مقابل تابش آفتاب ايستاده و از اين جهت احتمال جنون و اختلال عقل در او ميرفت چنين نوشت که صاحب اين کتاب و گوينده اين کلمات اگر مختل العقل نباشد کافر است پس بعد از اينکه عالمي از علماء ملاحظه اين معني را نموده باشد چگونه ولي عصر و حجه خدا ملاحظه آن را نمينمايد قديم البساط الثالث من الکتاب المستطاب الموسوم بالعبقري الحسان في احوال مولينا صاحب الزمان عليه صلوات الله الملک المنان علي يد مولفه العبد المذنب الاحقر ابن محمد حسين النهاوندي علي اکبرا منهما الله من فزع يوم المحشر و حشر هما مع ساداتهما الاربع عشر في ال عيد السعيد المولود السابع من شهر بيع الاول من شهور اربع و اربعين ثلاثمائه بعد الالف من هجره من له العزو الشرف في المشهد المقدس الرضويه علي مشرقه الالف الثناء و التحيه و لقدمن الله علي بکتابه هذا الکتاب الشريف و انا العبد المذنب المحتاج الي رحمه ربه الغني ابن الشيخ محمد حسين محمد علي الخراساني الحائري المسکن في المدفن سنه ١٣٦٣

العبقري الحسان في احوال مولانا صاحب الزمان (المجلد 1 - الجزء 3)

2. عن الكتاب
3. عن المؤلف
4. كتابشناسي
5. فهرست
6. متن كتاب